Vayu Purana · Chapter 29

sūta uvāca //
somasya tu budhaḥ putro budhasya tu purūravāḥ/
tejasvī dānaśīlaśca yajvā vipuladakṣiṇaḥ

brahmavādī parākrāntaḥ śatrubhiryudhi durjayaḥ/
āharttā cāgnihotrasya yajvanāñca dadau mahīm

satyavāk karmmabuddhiśca kāntaḥ saṃvṛtamaithunaḥ/
atīva putro lokeṣu rūpeṇāpratimo'bhavat

taṃ brahmavādinaṃ dāntaṃ dharmajñaṃ satyavādinam/
urvaśī varayāmāsa hitvā mānaṃ yaśasvinī

tayā sahāvasadrājā daśavarṣāṇi cāṣṭa ca/
sapta ṣaṭ sapta cāṣṭau ca daśa cāṣṭau ca vīryavān

vane caitrarathe ramye tathā mandākinītaṭe/
alakāyāṃ viśālāyāṃ nandane ca vanottame

gandhamādanapādeṣu meruśrṛṅge nagottame/
uttarāṃśca kurūn prāpya kalāpagrāmameva ca

eteṣu vanasukhyeṣu surairācariteṣu ca/
urvaśyā sahito rājā reme paramayā mudā

ṛṣaya ūcuḥ//
gandharvā corvaśī devī rājānaṃ mānuṣaṃ katham/
devānutsṛjya samprāptā tanno brūhi bahuśruta

sūta uvāca//
brahmaśāpābhibhūtā sā mānuṣaṃ samupasthitā/
ailaṃ tu taṃ varārohā samayena vyavasthitā

ātmanaḥ śāpamokṣārthaṃ niyamaṃ sā cakāra tu /
anagnadarśanañcaiva akāmāta saha maithunam

dvau meṣau śayanābhyāśe sa tāvad vyavatiṣṭhate/
ghṛtamātraṃ tathāhāraḥ kālamekantu pārthiva

yadyeṣa samayo rājan yāvatkālañca te dṛḍham/
tāvatkālantu vatsyāmi eṣa naḥ samayaḥ kṛtaḥ

tasyāstaṃ samayaṃ sarvaṃ sa rājā paryapālayat/
evaṃ sā cāvasat tasmin purūravasi bhāminī

varṣāṇyatha catuḥṣaṣṭiṃ tadbhaktyā śāpamohitā/
urvaśī mānuṣaṃ prāptā gandharvvā ścintayānvitāḥ

gandharvvā ūcuḥ/
cintayadhvaṃ mahābhāgā yathā sā tu varāṅganā/
āgacchettu punarddevānurvaśī svargabhūṣaṇā

tato viśvāvasurnāma tatrāha vadatāṃ varaḥ/
tayā tu samayastatra kriyamāṇo mato'naghaḥ

samayanyutkramāt sā vai rājānaṃ tyakṣyate yathā/
tadahaṃ vacmi vaḥ sarvaṃ yathā tyakṣyati sā nṛpam

sahasā yogameṣyāmi yuṣmākaṃ kāryasiddhaye/
evamuktvā gatastatra pratiṣṭhānaṃ mahāyaśāḥ

sa niśāyāmathāgamya meṣamekaṃ jahāra vai/
mātṛvadvarttate sā tu meṣayoścāruhāsinī

gandharvāgamanaṃ jñātvā śayanasthā yaśasvinī/
rājānamabravītsā tu putro me hriyateti vai

evamukto viniścitya nagnastiṣṭhati vai nṛpaḥ /
nagnaṃ drakṣyati māṃ devī samayo vitatho bhavet

tato bhūyastu gandharvvā dvitīyaṃ meṣamādaduḥ/
dvitīye'pahṛte meṣe ailaṃ devī tamabravīt

putrau mama hṛtau rājannanāthāyā iva prabho/
evamuktastadotthāya nagno rājā pradhāvitaḥ

meṣābabhyāṃ padavīṃ rājan gandharvvairvyutthitāmatha/
utpāditā tu mahatī māyā tadbhavanaṃ mahat

prakāśitantu sahasā tato nagnamavekṣya sā/
nagnaṃ dṛṣṭvā tiro'bhūtsā apsarā kāmarūpiṇī

tirobhūtāntu tāṃ jñātvā gandharvāstatra tāvubhau/
meṣau tyaktvā ca te sarve tatraivāntarhitābhavan

utsṛṣṭāvuraṇau dṛṣṭvā rājā gṛhyāgataḥ prabhuḥ/
apaśyaṃstāṃ tu vai rājā vilalāpa suduḥkhitaḥ

cacāra pṛthivīṃ caiva mārgamāṇastatastataḥ/
athāpaśyacca tāṃ rājā kurukṣetre mahābalaḥ

plakṣatīrthe puṣkariṇyāṃ vigāḍhenāmbunāplutām/
krīḍantīmapsarobhiśca pañcabhiḥ saha śobhanām

apaśyatsā tataḥ subhrū rājānamavidūrataḥ/
urvaśī tāḥ sakhīḥ prāha ayaṃ sa puruṣottamaḥ

yasminnahamavātsaṃ hi darśayāmāsa taṃ nṛpam /
tata āvirbabhūvustāḥ pañcacūḍāpsarāstu tāḥ

dṛṣṭvā tu rājā tāṃ prītaḥ pralāpān kurute bahūn/
āyāhi tiṣṭha manasā ghore vacasi tiṣṭha he

evamādīni sūkṣmāṇi parasparamabhāṣata/
urvvaśī tvabravīccailaṃ sagarbhāhaṃ tvayā prabho

saṃvatsarāt kumāraste bhavitā nava saṃśayaḥ/
niśāmekāntu vai rājā hyavasattu tayā saha

samprahṛṣṭo jagāmātha svapurantu mahāyaśāḥ/
gate saṃvatsare rājā urvvaśīṃ punarāgamat

uṣitvā tu tayā sārddhamekarātraṃ mahāmanāḥ/
kāmārttaścā bravīddīno bhava nityaṃ mameti vai

urvvaśyathābravīccailaṃ gandharvāste varaṃ daduḥ/
taṃ vṛṇīṣva mahārāja brūhi caitāṃstvameva hi

vṛṇe nityaṃ hi sālokyaṃ gandharvāṇāṃ mahātmanām/
tathetyuktvā varaṃ vavre gandharvāśca tathāstviti

sthālīmagneḥ pūrayitvā gandharvvāśca tamabruvan/
anena iṣṭvā lokantaṃ prāpsyasi tvaṃ narādhipa

tamādāya kumārantu nagarāyopacakrame/
niḥkṣipya tamaraṇyāñca sa putrantu gṛhaṃ yayau

punarādāya dṛśyāgnimaśvatthaṃ tatra dṛṣṭavān/
samīpatastu taṃ dṛṣṭvā hyaśvatthaṃ tatra vismitaḥ

gandharvvebhyastathākhyātumagninā gāṃ gatastu saḥ /
śrutvā tamarthamaśilamaraṇiṃ tu samādiśat

aśvatthādaraṇiṃ kṛtvā mathitvāgniṃ yathāvidhi/
teneṣṭvā tu salokaṃ naḥ prāpsyasi tvaṃ narādhipa/
mathitvāgniṃ tridhā kṛtvā hyayajatsa narādhipaḥ

iṣṭvā yajñairbahuvidhairgatasteṣāṃ salokatām/
vāsāya ca sa gandharvvastretāyāṃ sa mahārathaḥ/
eko'gniḥ pūrvamāsīdvai ailastrīṃstānakalpayat

evaṃprabhāvo rājāsīdailastu dvijasattamāḥ/
deśe puṇyatame caiva maharṣibhiralaṃkṛte

rājyaṃ sa kārayāmāsa prayāge pṛthivī patiḥ/
uttare yāmune tīre pratiṣṭhāne mahāyaśāḥ

tasya putrā babhūvurhi ṣaḍindropamatejasaḥ/
gandharvvaloke viditā āyurddhīmānamāvasuḥ

viśvāyuśca śatāyuśca gatāyuścorvaśīsutāḥ/
amāvasostu vai jāto bhīmo rājātha viśvajit

śrīmān bhīmasya dāyādo rājāsītkāñcanaprabhaḥ/
vidvāṃstu kāñcanasyāpi suhotro'bhūnmahābalaḥ

suhotrasyābhajjahnuḥ keśikāgarbhasambhavaḥ/
pratigatya tato gaṅgā vitato yajñakarmmaṇi

plāvayāmāsa taṃ deśaṃ bhāvino'rthasya darśanāt/
gaṅgayā plāvitaṃ dṛṣṭvā yajñavāṭaṃ samantataḥ

sauhotrirvaradaḥ kruddho gaṅgāṃ saṃraktalocanaḥ/
asya gaṅge'valepasya sadyaḥ phalamavāpnuhi

etatte viphalaṃ sarvvaṃ pītamambhaḥ karomyaham/
rājarṣiṇā tataḥ pītāṃ gaṅgāṃ dṛṣṭvā surarṣayaḥ

upaninyurmahābhāgā duhitṛtvena jāhnavīm/
yauvanāśvasya pautrīntu kāverīñjahnurāvahat

yuvanāśvasya śāpena gaṅgā yena vinirmame /
kāverīṃ saritāṃ śreṣṭhāṃ jahnubhāryyāmaninditām

jahnuśca dayitaṃ putraṃ suhotraṃ nāma dhārmikam/
kāveryyāṃ janayāmāsa ajakastasya cātmajaḥ

ajakasya tu dāyādo balākāśvo mahāyaśāḥ/
babhūvuśca gayaḥ śīlaḥ kuśastasyātmajaḥ smṛtaḥ

kuśaputrā babhūvuśca catvāro vedavarcasaḥ/
kuśāśvaḥ kuśanābhaśca amūrttārayaśovasuḥ

kuśastambastapastepe putrārthī rājasattamaḥ/
pūrṇe varṣasahasre vai śatakratumapaśyata

tamugratapasaṃ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ purandaraḥ/
samarthaḥ putrajanane svayamevāsya śāśvataḥ

putratvaṃ kalpayāmāsa svayameva purandaraḥ/
gādhirnāmābhavatputraḥ kauśikaḥ pākaśāsanaḥ

paurukutsābhavadbhāryā gādhistasyāmajāyata/
pūrvvaṃ kanyāṃ mahābhāgāṃ nāmnā satyavatīṃ śubhām/
tāṃ gādhiputraḥ kāvyāya ṛcīkāya dadau prabhuḥ

tasyāṃ putrastu vai bharttā bhārgavo bhṛgunandanaḥ/
putrārthe sādhayāmāsa caruṃ gādhestathaiva ca

tathā cāhūya sudhṛtiṛcīko bhārgavastadā/
upayojyaścarurayaṃ tvayā mātrā ca teśubhe

tasyāṃ janiṣyate putro dīptimān kṣatriyarṣabhaḥ/
ajeyaḥ kṣatriyairyuddhe kṣatriyarṣabhasūdanaḥ

tavāpi putraṃ kalyāṇi dhṛtintaṃ tapodhanam/
śamātmakaṃ dvijaśreṣṭhaṃ carureṣa vidhāsyati

evamuktvā tu tāṃ bhāryyāmṛcīko bhṛgunandanaḥ/
tapasyābhirato nityamaraṇyaṃ praviveśa ha

gādhiḥ sadārastu tadā ṛcīkāśramamabhyagāt/
tīrthayātrāprasaṅgena sutāṃ draṣṭuṃ nareśvaraḥ

carudvayaṃ gṛhītvā tu ṛṣeḥ satyavatī sadā/
bhartturvacanamavyagrā hṛṣṭā mātre nyavedayat

mātā tu tasyai daivena duhitre svaṃ caruṃ dadau /
tasyāścarumathājñānādātmanaḥ sā cakāra ha

atha satyavatī garbhaṃ kṣatriyāntakaraṃ śubham/
dhārayāmāsa dīptena vapuṣā ghoradarśanā

tamṛcīkastato dṛṣṭvā yogenāpyanumṛśya ca/
tadābravīddvijaśreṣṭhaḥ svāṃ bhāryyāṃ varavarṇinīm

mātuḥ siddhyati te bhadre caruvyatyāsahetunā/
janiṣyati hi putraste krūrakarmātidāruṇaḥ

mātā janiṣyate vāpi tathābhūtaṃ tapodhanam /
viśvaṃ hi brahma tapasā mayā tatra samarpitam

evamuktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā/
prasādayāmāsa patiṃ suto me nedṛśo bhavet/
brāhmaṇāpasadastvanya ityukto munirabravīt

naiṣa saṅkalpitaḥ kāmo mayā bhadre tathā tvayā /
ugrakarmā bhavet putraḥ piturmātuśca kāraṇāt

punaḥ satyavatī vākyamevamuktābravīdidam/
iccham̐llokānapi mune sṛjethāḥ kiṃ punaḥ sutam

śamātmakamṛjuṃ bharttaḥ putraṃ me dātumarhasi/
kāmamevaṃvidhaḥ putro mama syāttu vada prabho

mayyanyathā na śakyaṃ vai kartumeva dvijottama/
tataḥ prasādamakarot sa tasyāstapaso balāt

putre nāsti viśeṣo me pautre vā varavarṇini/
tvayā yathoktaṃ vacanaṃ tathā bhadre bhaviṣyati

tasmāt satyavatī putraṃ janayāmāsa bhārgavam/
tapasyabhiratandāntaṃ jamadagniḥ śamātmakam

bhṛgoścaruviparyāse raudravaiṣṇavayoḥ purā/
yamanādvaiṣṇavasyāgnerjamadagnirajāyata

viśvāmitraṃ tu dāyādaṃ gādhiḥ kuśikanandanaḥ/
prāpya brahmarṣisahito (savitā) jagāma brahmaṇāvṛtaḥ

sā hi satyavatī puṇyā satyavrataparāyaṇā/
kauśikīti samākhyātā pravṛtteyaṃ mahānadī

parisrutā mahābhāgā kauśikī saritāṃ varā/
ikṣvākuvaṃśe tvabhavatsuveṇurnāma pārthivaḥ

tasya kanyā mahābhāgā kāmalī nāma reṇukā/
reṇu kāyāntu kāmalyāṃ tapodhṛtisamanvitaḥ/
ārcīko janayāmāsa jamadagniḥ sudāruṇam

sarvavidyāntagaṃ śreṣṭhaṃ dhanurvedasya pāragam/
rāmaṃ kṣatriya hantāraṃ pradīptamiva pāvakam

aurvvasyaivamṛcīkasya satyavatyāṃ mahāmanāḥ/
jamadagnistato vīryyājjajñe brahmavidāṃ varaḥ/
madhyamaśca śunaḥśephaḥ śunaḥpucchaḥ kaniṣṭhakaḥ

viśvāmitrastu dharmātmā nāmnā viśvarathaḥ smṛtaḥ /
jajñe bhṛguprasādena kauśikādvaṃśavarddhanaḥ

viśvāmitrasya putrastu śunaḥśepho'bhavanmuniḥ/
hariścandrasya yajñe tu paśutve niyutaḥ savai/
devairdattaḥ sa vai yasmāddevarātastato'bhavat

viśvāmitrasya putrāṇāṃ śunaḥ śepho'grajaḥ smṛtaḥ/
madhucchando nayaścaiva kṛtadevau dhruvāṣṭakau

kacchapaḥ pūraṇaścaiva viśvāmitrasutāstu vai/
teṣāṃ gotrāṇi bahudhā kauśikānāṃ mahātmanām

pārthivā devarātāśca yājñavalkyā samarṣaṇāḥ /
udumbarā udumlānāstārakā yamamuñcatāḥ

lohiṇyo reṇavaścaiva tathā kārīṣavaḥ smṛtāḥ/
babhravaḥ pāṇinaścaiva dhyāvajapyāstathaiva ca

śālāvatyā hiraṇyākṣāḥ syaṅkṛtā gālavāḥ smṛtāḥ /
devalā yāmadūtāśca śālaṅkāyanabāṣkalāḥ

dadāti bādarāścānye viśvāmitrasya dhīmataḥ/
ṛṣyantaravivāṅyāste bahavaḥ śauśikāḥ smṛtāḥ

kauśikāsośrumāścaiva tathānye saidhavāyanāḥ/
pauroravasya puṇyasya brahmarṣeḥ kauśikasya tu

dṛṣadvatīsutaścāpi viśvāmitrāttathāṣṭakaḥ/
aṣṭakasya suto yo hi prokto jahnugaṇomayā

ṛṣaya ūcuḥ //
kiṃ lakṣaṇena dharmeṇa tapaseha śrutena vā/
brāhmaṇyaṃ samanuprāptaṃ viśvāmitrādibhirnṛpaiḥ

yena yonābhidhā nena brāhmaṇyaṃ kṣatriyā gatāḥ /
viśeṣaṃ jñātumicchāmi tapasā dānatastathā

evamuktastato vākyamabravīdidamarthavat/
anyāyopagatairdravyairāhṛtya yajane dhiyā/
dharmābhikāṃkṣī yajate na dharmaphalamaśnute

dharmmaṃ caitaṃ samākhyāya pāpātmā puruṣādhamaḥ/
dadāti dānaṃ viprebhyo lokānāṃ dambhakāraṇāt

japaṃ kṛtvā tathā tīvraṃ dhanalobhānniraṅkuśaḥ/
rāgamohānvito hyante pāvanārthaṃ dadāti yaḥ

tena dattāni dānāni aphalāni bhavantyuta/
tasya dharmmapravṛttasya hiṃsakasya durātmanaḥ

evaṃ labdhvā dhanaṃ mohāddadato yajataśca ha/
sakliṣṭakarmaṇo dānaṃ na tiṣṭhati durātmanaḥ

nyāyāgatānāṃ dravyāṇāṃ tīrthe sampratipādanam/
kāmānanabhisandhāya yajate ca dadāti ca

sa dānaphalamāpnoti tacca dānaṃ sukhodayam/
dānena bhogānāpnoti svargaṃ satyena gacchati

tapasā tu sutaptena lokān viṣṭabhya tiṣṭhati /
viṣṭabhya sa tu tejasvī lokeṣvānantyamaśnute

dānācchreyāṃstathā yajño yajñācchreyastathā tapaḥ/
saṃnyāsastapasaḥ śreyāṃstasmājjñānaṃ guruḥ smṛtam

śrṛyante hi tapaḥsiddhāḥ kṣātropetā dvijātayaḥ/
viśvāmitro narapatirmāndhātā saṃkṛtiḥ kapiḥ

kapeśca purukutsaśca satyaścānṛhavānṛthuḥ
ārṣṭiṣeṇo'mīḍhaśca bhāgānyonyastathaiva ca

kakṣīvaścaiva śijayastathānye ca mahārathāḥ/
rathītaraśca rundaśca viṣṇuvṛddhādayo nṛpāḥ

kṣātropetāḥ smṛtā hyete tapasā ṛṣitāṅgatāḥ /
ete rājarṣayaḥ sarvve siddhiṃ sumahatīṅgatāḥ/
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi ayorvaṃśaṃ mahātmanaḥ

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte candravaṃśakīrtanaṃ nāmonatriśo'dhyāyaḥ