Language

ENहिગુ
Scripture Library

varāhopaniṣat · Chapter 1

1

varāhopaniṣat
śrīmadvārāhopaniṣadvedyākhaṇḍasukhākṛti /
tripānnārāyaṇākhyaṃ tadrāmacandrapadaṃ bhaje //
ॐ saha nāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai //
tejasvināvadhī tamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ //
atha ṛbhurvai mahāmunirdevamānena dvādaśavatsaraṃ tapaścacāra /
tadavasāne varāharūpī bhagavānprādurabhūt /
sa hovācottiṣṭhottiṣṭha varaṃ vṛṇīśveti / sodatiṣṭhat /
tasmai namaskṛtyovāca bhagavankāmibhiryadyatkāmitaṃ tattattvatsakāśātsvapne'pi na yāce /
samastavedaśāstretihāsapurāṇāni samastavidyājālāni brahmādayaḥ surāḥ sarve tvadrūpajñānānmuktimāhuḥ /
atastvadrūpapratipādikāṃ brahmavidyāṃ brūhīti hovāca /
tatheti sa hovāca varāharūpī bhagavān /
caturviṃśatitattvāni kecidicchanti vādinaḥ /
kecitṣaṭtriṃśattattvāni kecitṣaṇṇavatīni ca

2

teṣāṃ kramaṃ pravakṣyāmi sāvadhānamanāḥ śṛṇu /
jñānendriyāṇi pañcaiva śrotratvaglocanādayaḥ

3

karmendriyāṇi pañcaiva vākpāṇyaṅghryādayaḥ kramāt /
prāṇādatastu pañcaiva pañca śabdādayastathā

4

manobuddhirahaṃkāraścittaṃ ceti catuṣṭayam /
caturviṃśatitattvāni tāni brahmavido viduḥ

5

etaistattvaiḥ samaṃ pañcīkṛtabhūtāni pañca ca /
pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca

6

dehatrayaṃ sthūlasūkṣmakāraṇāni vidurbudhāḥ /
avasthātritayaṃ caiva jāgratsvapnasuṣuptayaḥ

7

āhatya tattvajātānāṃ ṣaṭtriṃśanmunayo viduḥ /
pūrvoktaistattvajātaistu samaṃ tattvāni yojayet

8

ṣaḍbhāvavikṛtiścāsti jāyate vardhate'pi ca /
pariṇāmaṃ kṣayaṃ nāśaṃ ṣaḍbhāvavikṛtiṃ viduḥ

9

aśanā ca pipāsā ca śokamohau jarā mṛtiḥ /
ete ṣaḍūrmayaḥ proktāḥ ṣaṭkośānatha vacmi te

1.10

tvakca raktaṃ māṃsamedomajjāsthīni nibodhata /
kāmakrodhau lobhamohau mado mātsaryameva ca

11

ete'riṣaḍvā viśvaśca taijasaḥ prājña eva ca /
jīvatrayaṃ sattvarajastamāṃsi ca guṇatrayam

12

prārabdhāgāmyarjitāni karmatrayamitīritam /
vacanādānagamanavisargānandapañcakam

13

saṃkalpo'dhyavasāyaśca abhimāno'vadhāraṇā /
muditā karuṇā maitrī upekṣā ca catuṣṭayam

14

digvātārkapraceto'śvivahnīndropendramṛtyukāḥ /
tathā candraścaturvaktro rudraḥ kṣetrajña īśvaraḥ

15

āhatya tattvajātānāṃ ṣaṇṇavatyastu kīrtitāḥ /
pūrvoktatattvajātānāṃ vailakṣaṇyamanāmayam

16

varāharūpiṇaṃ māṃ ye bhajanti mayi bhaktitaḥ /
vimuktājñānatatkāryā jīvanmuktā bhavanti te

17

ye ṣaṇṇavatitattvajñā yatra kutrāśrame ratāḥ /
jaṭī muṇḍī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ

1

iti//
iti prathamo'dhyāyaḥ

2.1

ṛbhurnāma mahāyogī kroḍarūpaṃ ramāpatim /
variṣṭhāṃ brahmavidyāṃ tvamadhīhi bhagavanmama /
evaṃ sa spṛṣṭo bhagavānprāha bhaktārtibhañjanaḥ

2

svavarṇāśramadharmeṇa tapasā gurutoṣaṇāt /
sādhanaṃ prabhavetpuṃsāṃ vairāgyādicatuṣṭayam

3

nityānityavivekaśca ihāmutra virāgatā /
śamādiṣaṭkasaṃpattirmumukṣā tāṃ samabhyaset

4

evaṃ jitendriyo bhūtvā sarvatra mamatāmatim /
vihāya sākṣicaitanye mayi kuryādahaṃmatim

5

durlabhaṃ prāpya mānuṣyaṃ tatrāpi naravigraham /
brāhmaṇyaṃ ca mahāviṣṇorvedāntaśravaṇādinā

6

ativarṇāśramaṃ rūpaṃ saccidānandalakṣaṇam /
yo na jānāti so'vidvānkadā mukto bhaviṣyati

7

ahameva sukhaṃ nānyadanyaccennaiva tatsukham /
amadarthaṃ na hi preyo madarthaṃ na svataḥpriyam

8

parapremāspadatayā mā na bhūvamahaṃ sadā /
bhūyāsamiti yo draṣṭā so'haṃ viṣṇurmunīśvara

9

na prakāśo'hamityuktiryatprakāśaikabandhanā /
svaprakāśaṃ tamātmānamaprakāśaḥ kathaṃ spṛśet

2.10

svayaṃ bhātaṃ nirādhāraṃ ye jānanti suniścitam /
te hi vijñānasaṃpannā iti me niścitā matiḥ

11

svapūrṇātmātirekeṇa jagajjīveśvarādayaḥ /
na santi nāsti māyā ca tebhyaścāhaṃ vilakṣaṇaḥ

12

ajñānāndhatamorūpaṃ karmadharmādilakṣaṇam /
svayaṃprakāśamātmānaṃ naiva māṃ spraṣṭumārhati

13

sarvasākṣiṇamātmānaṃ varṇāśramavivarjitam /
brahmarūpatayā paśyanbrahmaiva bhavati svayam

14

bhāsamānamidaṃ sarvaṃ mānarūpaṃ paraṃ padam /
paśyanvedāntamānena sadya eva vimucyate

15

dehātmajñānavajjñānaṃ dehātmajñānabādhakam /
ātmanyeva bhavedyasya sa necchannapi mucyate

16

satyajñānānandapūrṇalakṣaṇaṃ tamasaḥ param /
brahmānandaṃ sadā paśyankathaṃ badhyeta karmaṇā

17

tridhāmasākṣiṇaṃ satyajñānānandādilakṣaṇam /
tvamahaṃśabdalakṣyārthamasaktaṃ sarvadoṣataḥ

18

sarvagaṃ saccidātmānaṃ jñānacakṣurnirīkṣate /
ajñānacakṣurnekṣeta bhāsvantaṃ bhānumandhavat

19

prajñānameva tadbrahma satyaprajñālakṣaṇam /
evaṃ brahmaparijñānādeva martyo'mṛto bhavet

2.20

tadbrahmānandamadvandvaṃ nirguṇaṃ satyacidghanam /
viditvā svātmano rūpaṃ na bibheti kutaścana

21

cinmātraṃ sarvagaṃ nityaṃ saṃpūrṇaṃ sukhamadvayam /
sākṣādbrahmaiva nānyo'stītyevaṃ brahmavidāṃ sthitiḥ

22

ajñasya duḥkhaughamayaṃ jñasyānandamayaṃ jagat /
andhaṃ bhuvanamandhasya prakāśaṃ tu sucakṣuṣām

23

anante saccidānande mayi vārāharūpiṇī /
sthite'dvitīyabhāvaḥ syātko bandhaḥ kaśca mucyate

24

svasvarūpaṃ tu cinmātraṃ sarvadā sarvadehinām /
naiva dehādisaṅghāto ghaṭavaddṛśigocaraḥ

25

svātmano'nyadivābhātaṃ carācaramidaṃ jagat /
svātmamātratayā buddhvā tadasmīti vibhāvaya

26

svasvarūpaṃ svayaṃ bhuṅkte nāsti bhojyaṃ pṛthak svataḥ /
asti cedastitārūpaṃ brahmaivāstitvalakṣaṇam

27

brahmavijñānasaṃpannaḥ pratītamakhilaṃ jagat /
paśyannapi sadā naiva paśyati svātmanaḥ pṛthak

28

matsvarūpaparijñānātkarmabhirna sa badhyate

29

yaḥ śarīrendriyādibhyo vihīnaṃ sarvasākṣiṇam /
paramārthaikavijñānaṃ sukhātmānaṃ svayaṃprabham

2.30

svasvarūpatayā sarvaṃ veda svānubhavena yaḥ /
sa dhīraḥ sa tu vijñeyaḥ so'haṃ tattvaṃ ṛbho bhava

31

ataḥ prapañcānubhavaḥ sadā na hi
svarūpabodhānubhavaḥ sadā khalu /
iti prapaśyanparipūrṇavedano
na bandhamukto na ca baddha eva tu

32

svasvarūpānusandhānānnṛtyantaṃ sarvasākṣiṇam /
muhūrtaṃ cintayenmāṃ yaḥ sarvabandhaiḥ pramucyate

33

sarvabhūtāntarasthāya nityamuktacidātmane /
pratyakcaitanyarūpāya mahyameva namonamaḥ

34

tvaṃ vahamasmi bhagavo devate'haṃ vai tvamasi /
tubhyaṃ mahyamanantāya mahyaṃ tubhyaṃ cidātmane

35

namo mahyaṃ pareśāya namastubhyaṃ śivāya ca /
kiṃ karomi kva gacchāmi kiṃ gṛhṇāmi tyajāmi kim

36

yanmayā pūritaṃ viśvaṃ mahākalpāṃbunā yathā /
antaḥsaṅgaṃ bahiḥsaṅgamātmasaṅgaṃ ca yastyajet /
sarvasaṅganivṛttātmā sa māmeti na saṃśayaḥ

37

ahiriva janayogaṃ sarvadā varjayedyaḥ
kuṇapamiva sunārīṃ tyaktukāmo virāgī /
viṣamiva viṣayādīnmanyamāno durantā
ñjagati paramahaṃso vāsudevo'hameva

38

idaṃ satyamidaṃ satyaṃ satyametadihocyate /
ahaṃ satyaṃ paraṃ brahma mattaḥ kiṃcinna vidyate

39

upa samīpe yo vāso jīvātmaparamātmanoḥ /
upavāsaḥ sa vijñeyo na tu kāyasya śoṣaṇam

2.40

kāyaśoṣaṇamātreṇa kā tatra hyavivekinām /
valmīkatāḍanādeva mṛtaḥ kiṃ nu mahoragaḥ

41

asti brahmeti cedveda parokṣajñānameva tat /
ahaṃ brahmeti cedveda sākṣātkāraḥ sa ucyate

42

yasminkāle svamātmānaṃ yogī jānāti kevalam /
tasmātkālātsamārabhya jīvanmukto bhayedasau

43

ahaṃ brahmeti niyataṃ mokṣaheturmahātmanām /
dve pade bandhamokṣāya nirmameti mameti ca

44

mameti badhyate janturnirmameti vimucyate /
bāhyacintā na kartavyā tathaivāntaracintikā /
sarvacintāṃ samutsṛjya svastho bhava sadā ṛbho

45

saṃkalpamātrakalanena jagatsamagraṃ
saṃkalpamātrakalane hi jagadvilāsaḥ /
saṃkalpamātramidamutsṛja nirvikalpa
māśritya māmakapadaṃ hṛdi bhāvayasva

46

maccintanaṃ matkathanamanyonyaṃ matprabhāṣaṇam /
madekaparamo bhūtvā kālaṃ naya mahāmate

47

cidihāstīti cinmātramidaṃ cinmayameva ca /
cittvaṃ cidahamete ca lokāściditi bhāvaya

48

rāgaṃ nīrāgatāṃ nītvā nirlepo bhava sarvadā /
ajñānajanyakartrādikārakotpannakarmaṇā

49

śrutyutpannātmavijñānapradīpo bādhyate katham /
anātmanāṃ parityajya nirvikāro jagatsthitau

2.50

ekaniṣṭhatayāntasthasaṃvinmātraparo bhava /
ghaṭākāśamaṭhākāśau mahākāśe pratiṣṭhitau

51

evaṃ mayi cidākāśe jīveśau parikalpitau /
yā ca prāgātmano māyā tathānte ca tiraskṛtā

52

brahmavādibhirudgītā sā māyeti vivekataḥ /
māyātatkāryavilaye neśvaratvaṃ na jīvatā

53

tataḥ śuddhaścidevāhaṃ vyomavannirupādhikaḥ /
jīveśvarādirūpeṇa cetanācetanātmakam

54

īkṣaṇādipraveśāntā sṛṣṭirīśena kalpitā /
jāgradādivimokṣāntaḥ saṃsāro jīvakalpitaḥ

55

triṇācikādiyogāntā īśvarabhrāntimāśritāḥ /
lokāyatādisāṃkhyāntā jīvaviśrāntimāśritāḥ

57

tasmānmumukṣibhirnaiva matirjīveśavādayoḥ /
kāryā kiṃtu brahmatattvaṃ niścalena vicāryatām // ५६/
advitīyabrahmatattvaṃ na jānanti yathā tathā /
bhrāntā evākhilāsteṣāṃ kva muktiḥ kveha vā sukham

58

uttamādhamabhāvaścetteṣāṃ syādasti tena kim /
svapnastharājyabhikṣābhyāṃ prabuddhaḥ spṛśate khalu

59

ajñāne buddhivilaye nidrā sā bhaṇyate budhaiḥ /
vilīnājñānatatkārye mayi nidrā kathaṃ bhavet

2.60

buddheḥ pūrṇavikāso'yaṃ jāgaraḥ parikīrtyate /
vikārādivihīnatvājjāgaro me na vidyate

61

sūkṣmanāḍiṣu saṃcāro buddheḥ svapnaḥ prajāyate /
saṃcāradharmarahite mayi svapno na vidyate

62

suṣuptikāle sakale vilīne tamasāvṛte /
svarūpaṃ mahadānandaṃ bhuṅkte viśvavivarjitaḥ

63

aviśeṣeṇa sarvaṃ tu yaḥ paśyati cidanvayāt /
sa eva sākṣādvijñānī sa śivaḥ sa harirvidhiḥ

64

dīrghasvapnamidaṃ yattaddīrghaṃ vā cittavibhramam /
dīrghaṃ vāpi manorājyaṃ saṃsāraṃ duḥkhasāgaram /
supterutthāya suptyantaṃ brahmaikaṃ pravicintyatām

65

āropitasya jagataḥ pravilāpanena
cittaṃ madātmakatayā parikalpitaṃ naḥ /
śatrūnnihatya guruṣaṭkagaṇānnipātā
dgandhadvipo bhavati kevalamadvitīyaḥ

66

adyāstametu vapurāśaśitāramāstāṃ
kastāvatāpi mama cidvapuṣo viśeṣaḥ /
kumbhe vinaśyati ciraṃ samavasthite vā
kumbhāmbarasya nahi ko'pi viśeṣaleśaḥ

67

ahinirlvayanī sarpanirmoko jīvavarjitaḥ /
valmīke patitastiṣṭhettaṃ sarpo nābhimanyate

68

evaṃ sthūlaṃ ca sūkṣmaṃ ca śarīraṃ nābhimanyate /
pratyagjñānaśikhidhvaste mithyājñāne sahetuke /
neti netīti rūpatvādaśarīro bhavatyayam

69

śāstreṇa na syātparamārthadṛṣṭiḥ
kāryakṣamaṃ paśyati cāparokṣam /
prārabdhanāśātpratibhānanāśa
evaṃ tridhā naśyati cātmamāyā

2.70

brahmatve yojite svāmiñjīvabhāvo na gacchati /
advaite bodhite tattve vāsanā vinivartate

71

prārabdhānte dehahānirmāyeti kṣīyate'khilā /
astītyukte jagatsarvaṃ sadrasaṃ brahma tadbhavet

72

bhātītyukte jagatsarvaṃ bhānaṃ brahmaiva kevalam /
marubhūmau jalaṃ sarvaṃ marubhūmātrameva tat /
jagattrayamidaṃ sarvaṃ cinmātraṃ svavicārataḥ

73

ajñānameva na kuto jagataḥ prasaṅgo
jīveśadeśikavikalpakathātidūre /
ekāntakevalacidekarasasvabhāve
brahmaiva kevalamahaṃ paripūrṇamasmi

74

bodhacandramasi pūrṇavigrahe
moharāhumuṣitātmatejasi /
snānadānayajanādikāḥ
kriyā mocanāvadhi vṛthaiva tiṣṭhate

75

salile saindhavaṃ yadvatsāmyaṃ bhavati yogataḥ /
tathātmamanasoraikyaṃ samādhiriti kathyate

76

durlabho viṣayatyāgo durlabhaṃ tattvadarśanam /
durlabhā sahajāvasthā sadguroḥ karuṇāṃ vinā

77

utpannaśaktibodhasya tyaktaniḥśeṣakarmaṇaḥ /
yoginaḥ sahajāvasthā svayameva prakāśate

78

rasasya manasaścaiva cañcalatvaṃ svabhāvataḥ /
raso baddho mano baddhaṃ kiṃ na siddhyati bhūtale

79

mūrcchito harati vyādhiṃ mṛto jīvayati svayam /
baddhaḥ khecaratāṃ dhatte brahmatvaṃ rasacetasi

2.80

indriyāṇāṃ mano nātho manonāthastu mārutaḥ /
mārutasya layo nāthastannāthaṃ layamāśraya

81

niśceṣṭo nirvikāraśca layo jīvati yoginām /
ucchinnasarvasaṃkalpo niḥśeṣāśeṣaceṣṭitaḥ /
svāvagamyo layaḥ ko'pi manasāṃ vāgagocaraḥ

82

puṅkhānupuṅkhaviṣayekṣaṇatatparo'pi
brahmāvalokanadhiyaṃ na jahāti yogī /
saṅgītatālalayavādyavaśaṃ gatāpi
maulisthakumbhaparirakṣaṇadhīrnaṭīva

83

sarvacintāṃ parityajya sāvadhānena cetasā /
nāda evānusandheyo yogasāmrājyamicchatā

2

iti dvitīyo'dhyāyaḥ

3.1

nahi nānāsvarūpaṃ syādekaṃ vastu kadācana /
tasmādakhaṇḍa evāsmi yanmadanyanna kiṃcana

2

dṛśyate śrūyate yadyadbrahmaṇo'nyanna tadbhavet /
nityaśuddha vimuktaikamakhaṇḍānandamadvayam /
satyaṃ jñānamanantaṃ yatparaṃ brahmāhameva tat

3

ānandarūpo'hamakhaṇḍabodhaḥ
parātparo'haṃ ghanacitprakāśaḥ /
meghā yathā vyoma na ca spṛśanti
saṃsāraduḥkhāni na māṃ spṛśanti

4

sarvaṃ sukhaṃ viddhi suduḥkhanāśā
tsarvaṃ ca sadrūpamasatyanāśāt /
cidrūpameva pratibhānayuktaṃ
tasmādakhaṇḍaṃ mama rūpametat

5

na hi janirmaraṇaṃ gamanāgamau
na ca malaṃ vimalaṃ na ca vedanam /
cinmayaṃ hi sakalaṃ virājate
sphuṭataraṃ paramasya tu yoginaḥ

6

satyacidghanamakhaṇḍamadvayaṃ
sarvadṛśyarahitaṃ nirāmayam /
yatpadaṃ vimalamadvayaṃ śivaṃ
tatsadāhamiti maunamāśraya

7

janmamṛtyusukhaduḥkhavarjitaṃ
jātinītikulagotradūragam /
cidvivartajagato'sya kāraṇaṃ
tatsadāhamiti maunamāśraya

8

pūrṇamadvayamakhaṇḍacetanaṃ
viśvabhedakalanādivarjitam /
advitīyaparasaṃvidaṃśakaṃ
tatsadāhamiti maunamāśraya

9

kenāpyabādhitatvena trikāle'pyekarūpataḥ /
vidyamānatvamastyetatsadrūpatvaṃ sadā mama

3.10

nirupādhikanityaṃ yatsuptau sarvasukhātparam /
sukharūpatvamastyetadānandatvaṃ sadā mama

11

dinakarakiraṇairhi śārvaraṃ tamo
nibiḍataraṃ jhaṭiti praṇāśameti /
ghanatarabhavakāraṇaṃ tamo yadd
haridinakṛtprabhayā na cāntareṇa

12

mama caraṇasmaraṇena pūjayā ca
svakatamasaḥ parimucyate hi jantuḥ /
na hi maraṇaprabhavapraṇāśahetu
rmama caraṇasmaraṇādṛte'sti kiṃcit

13

ādareṇa yathā stauti dhanavantaṃ dhanecchayā /
tathā cedviśvakartāraṃ ko na mucyeta bandhanāt

14

ādityasaṃnidhau lokaśceṣṭate svayameva tu /
tathā matsaṃnidhāveva samastaṃ ceṣṭate jagat

15

śuktikāyā yathā tāraṃ kalpitaṃ māyayā tathā /
mahadādi jaganmāyāmayaṃ mayyeva kevalam

16

caṇḍāladehe paśvādisthāvare brahmavigrahe /
anyeṣu tāratamyena sthiteṣu na tathā hyaham

17

vinaṣṭadigbhramasyāpi yathāpūrvaṃ vibhāti dik /
tathā vijñānavidhvastaṃ jaganme bhāti tanna hi

18

na deho nendriyaprāṇo na manobuddhyahaṃkṛti /
na cittaṃ naiva māyā ca na ca vyomādikaṃ jagat

19

na kartā naiva bhoktā ca na ca bhojayitā tathā /
kevalaṃ citsadānandabrahmaivāhaṃ janārdanaḥ

3.20

jalasya calanādeva cañcalatvaṃ yathā raveḥ /
tathāhaṃkārasambadhādeva saṃsāra ātmanaḥ

21

cittamūlaṃ hi saṃsārastatprayatnena śodhayet /
hanta cittamahattāyāṃ kaiṣā viśvāsatā tava

22

kva dhanāni mahīpānāṃ brahmaṇaḥ kva jaganti vā /
prāktanāni prayātāni gatāḥ sargaparamparaḥ /
koṭayo brahmaṇāṃ yātā bhūpā naṣṭāḥ parāgavat

23

sa cādhyātmābhimāno'pi viduṣo'yāsuratvataḥ /
viduṣo'pyāsuraścetsyānniṣphalaṃ tattvadarśanam

24

utpādyamānā rāgādyā vivekajñānavahninā /
yadā tadaiva dahyante kutasteṣāṃ prarohaṇam

25

yathā sunipuṇaḥ samyak paradoṣekṣaṇe rataḥ /
tathā cennipuṇaḥ sveṣu ko na mucyeta bandhanāt

26

anātmavidamukto'pi siddhijālāni vāñchati /
dravyamantrakriyākālayuktyāpnoti munīśvara

27

nātmajñasyaiṣa viṣaya ātmajño hyātmamātradṛk /
ātmanātmani saṃtṛpto nāvidyāmanudhāvati

28

ye kecana jagadbhāvāstānavidyāmayānviduḥ /
kathaṃ teṣu kilātmajñastyaktāvidyo nimajjati

29

dravyamantrakriyākālayuktayaḥ sādhusiddhidāḥ /
paramātmapadaprāptau nopakurvanti kāścana

3.30

sarvecchākalanāśāntāvātmalābhodayābhidhaḥ /
sa punaḥ siddhivāñchāyāṃ kathamarhatyacittataḥ

3

iti//
iti tṛtīyodhyāyaḥ

4.1

atha ha ṛbhuṃ bhagavantaṃ nidāghaḥ papraccha jīvanmuktilakṣaṇamanubrūhīti /
tatheti sa hovāca / saptabhūmiṣu jīvanmuktāścatvāraḥ /
śubhecchā prathamā bhūmikā bhavati / vicāraṇā dvitīyā / tanumānasī tṛtīyā /
sattvāpattisturīyā / asaṃsaktiḥ pañcamī / padārthabhāvanā ṣaṣṭhī / turīyagā saptamī /
praṇavātmikā bhūmikā akārokāramakārārdhamātrātmikā / sthūlasūkṣmabījasākṣibhedenākārādayaścaturvidhāḥ /
tadavasthā jāgratsvapnasuṣuptiturīyāḥ /
akārasthūlāṃśe jāgradviśvaḥ /
sūkṣmāṃśe tattaijasaḥ / bījāṃśe tatprājñaḥ / sākṣyaṃśe tatturīyaḥ /
ukārasthūlāṃśe svapnaviśvaḥ /
sūkṣmāṃśe tattaijasaḥ / bījāṃśe tatprājñaḥ / sākṣyaṃśe tatturīyaḥ /
makārasthūlāṃśe suṣuptaviśvaḥ /
sūkṣmāṃśe tattaijasaḥ / bījāṃśe tatprājñaḥ / sākṣyaṃśe tatturīyaḥ /
ardhamātrāsthūlāṃśe turīyaviśvaḥ /
sūkṣmāṃśe tattaijasaḥ / bījāṃśe tatprājñaḥ / sākṣyaṃśe turīyaturīyaḥ /
akāraturīyāṃśāḥ prathamadvitīyatṛtīyabhūmikāḥ /
ukāraturīyāṃśā caturthī bhūmikā /
makāraturīyāṃśā pañcamī /
ardhamātrāturīyāṃśā ṣaṣṭhī /
tadatītā saptamī /
bhūmitrayeṣu viharanmumukṣurbhavati /
turīyabhūmyāṃ viharanbrahmavidbhavati /
pañcamabhūmyāṃ viharanbrahmavidvaro bhavati /
ṣaṣṭhabhūmyāṃ viharanbrahmavidvarīyānbhavati /
saptamabhūmyāṃ viharanbrahmavidvariṣṭho bhavati /
tatraite ślokā bhavanti /
jñānabhūmiḥ śubhecchā syātprathamā samudīritā /
vicāraṇā dvitīyā tu tṛtīyā tanumānasā

2

sattvāpattiścaturthī syāttato'saṃsaktināmikā /
padārthabhāvanā ṣaṣṭhī saptamī turyagā smṛtā

3

sthitaḥ kiṃ mūḍha evāsmi prekṣyo'haṃ śāstrasajjanaiḥ /
vairāgyapūrṇamiccheti śubhecchetyucyate budhaiḥ

4

śāstrasajjanasaṃparkavairāgyābhyāsapūrvakam /
sadācārapravṛttiryā procyate sā vicāraṇā

5

vicāraṇāśubhecchābhyāmindriyārtheṣu raktatā /
yatra sā tanutāmeti procyate tanumānasī

6

bhūmikātritayābhyāsācitte'rthaviratervaśāt /
satvātmani sthite śuddhe sattvāpattirudāhṛtā

7

daśācatuṣṭayābhyāsādasaṃsargaphalā tu yā /
rūḍhasattvacamatkārā proktā saṃsaktināmikā

8

bhūmikāpañcakābhyāsātsvātmārāmatayā bhṛśam /
ābhyantarāṇāṃ bāhyānāṃ padārthānāmabhāvanāt

9

paraprayuktena ciraṃ pratyayenāvabodhanam /
padārthabhāvanānāma ṣaṣṭhī bhavati bhūmikā

4.10

ṣaḍbhūmikācirābhyāsadbhedasyānupalambhanāt /
yatsvabhāvaikaniṣṭhatvaṃ sā jñeyā turyagā gatiḥ

11

śubhecchāditrayaṃ bhūmibhedābhedayutaṃ smṛtam /
yathāvadveda buddhyedaṃ jagajjāgrati dṛśyate

12

advaite sthairyamāyāte dvaite ca praśamaṃ gate /
paśyanti svapnavallokaṃ turyabhūmi suyogataḥ

13

vicchinnaśaradabhrāṃśavilayaṃ pravilīyate /
satvāvaśeṣa evāste hi nidāgha dṛḍhīkuru

14

pañcabhūmiṃ samāruhya suṣuptipadanāmikām /
śāntāśeṣaviśeṣāṃśastiṣṭhatyadvaitamātrake

15

antarmukhatayā nityaṃ bahirvṛttiparo'pi san /
pariśrāntatayā nityaṃ nidrāluriva lakṣyate

16

kurvannabhyāsametasyāṃ bhūmyāṃ samyagvivāsanaḥ /
saptamī gāḍhasuptākhyā kramaprāptā purātanī

17

yatra nāsanna sadrūpo nāhaṃ nāpyanahaṃkṛtiḥ /
kevalaṃ kṣīṇamanana āste'dvaite'tinirbhayaḥ

18

antaḥśūnyo bahiḥśūnyaḥ śūnyakumbha ivāmbare /
antaḥpūrṇo bahiḥpūrṇaḥ pūrṇakumbha ivārṇave

19

mā bhava grāhyabhāvātmā grāhakātmā ca mā bhava /
bhāvanāmakhilāṃ tyaktvā yacchiṣṭaṃ tanmayo bhava

4.20

drṣṭṛdarśanadṛśyāni tyaktvā vāsanayā saha /
darśanaprathamābhāsamātmānaṃ kevalaṃ bhaja

21

yathāsthitamidaṃ yasya vyavahārayato'pi ca /
astaṃgataṃ sthitaṃ vyoma sa jīvanmukta ucyate

22

nodeti nāstamāyāti sukhe duḥkhe manaḥprabhā /
yathāprāptasthitiryasya sa jīvanmukta ucyate

23

yo jāgarti suṣuptistho yasya jāgranna vidyate /
yasya nirvāsano bodhaḥ sa jīvanmukta ucyate

24

rāgadveṣabhayādīnāmanurūpaṃ carannapi /
yo'ntarvyomavadacchannaḥ sa jīvanmukta ucyate

25

yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate /
kurvato'kurvato vāpi sa jīvanmukta ucyate

26

yasmānnodvijate loko lokānnodvijate ca yaḥ /
harṣāmarṣabhayonmuktaḥ sa jīvanmukta ucyate

27

yaḥ samastārthajāleṣu vyavahāryapi śītalaḥ /
parārtheṣviva pūrṇātmā sa jīvanmukta ucyate

28

prajahāti yadā kāmānsarvāṃścittagatānmune /
mayi sarvātmake tuṣṭaḥ sa jīvanmukta ucyate

29

caityavarjitacinmātre pade paramapāvane /
akṣubdhacitto viśrāntaḥ sa jīvanmukta ucyate

4.30

idaṃ jagadahaṃ so'yaṃ dṛśyajātamavāstavam /
yasya citte na sphurati sa jīvanmukta ucyate

31

sadbrahmaṇi sthire sphāre pūrṇe viṣayavarjite /
ācāryaśāstramārgeṇa praviśyāśu sthiro bhava

32

śivo guruḥ śivo vedaḥ śiva devaḥ śivaḥ prabhuḥ /
śivo'smyahaṃ śivaḥ sarvaṃ śivadanyanna kiṃcana

33

tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ /
nānudhyāyādbahūñchabdānvāco viglāpanaṃ hi tat

34

śuko mukto vāmadevo'pi mukta
stābhyāṃ vinā muktibhājo na santi /
śukamārgaṃ ye'nusaranti dhīrāḥ
sadyo muktāste bhavantīha loke

35

vāmadevaṃ ye'nusaranti nityaṃ
mṛtvā janitvā ca punaḥpunastat /
te vai loke kramamuktā bhavanti
yogaiḥ sāṃkhyaiḥ karmabhiḥ sattvayuktaiḥ

36

śukaśca vāmadevaśca dve sṛtī devanirmite /
śukaḥ vihaṅgamaḥ prokto vāmadevaḥ pipīlikā

37

atadvyāvṛttirūpeṇa sākṣādvidhimukhena vā /
mahāvākyavicāreṇa sāṃkhyayogasamādhinā

38

viditvā svātmano rūpaṃ saṃprajñātasamādhitaḥ /
śukamārgeṇa virajāḥ prayānti paramaṃ padam

39

yamādyāsanajāyāsahaṭhābhyāsātpunaḥpunaḥ /
vighnabāhulyasaṃjāta aṇimādivaśādiha

4.40

alabdhvāpi phalaṃ samyakpunarbhūtvā mahākule /
punarvāsanayaivāyaṃ yogābhyāsaṃ punaścaran

41

anekajanmābhyāsena vāmadevena vai pathā /
so'pi muktiṃ samāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

42

dvāvimāvapi panthānau brahmaprāptikarau śivau /
sadyomuktipradaścaikaḥ kramamuktipradaḥ paraḥ /
atra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ

43

yasyānubhavaparyantā buddhistattve pravartate /
taddṛṣṭigocarāḥ sarve mucyante sarvapātakaiḥ

44

khecarā bhūcarāḥ sarve brahmaviddṛṣṭigocarāḥ /
sadya eva vimucyante koṭijanmārjitairaghaiḥ

4

iti//
iti caturtho'dyāyaḥ

5.1

atha hainaṃ ṛbhuṃ bhagavantaṃ nidāghaḥ papraccha
yogābhyāsavidhimanubrūhīti / tatheti sa hovāca /
pañcabhūtātmako dehaḥ pañcamaṇḍalapūritaḥ /
kāṭhinyaṃ pṛthivīmekā pānīyaṃ taddravākṛti

2

dīpanaṃ ca bhavettejaḥ pracāro vāyulakṣaṇam /
ākāśaḥ sattvataḥ sarvaṃ jñātavyaṃ yogamicchatā

3

ṣaṭśatānyadhikānyatra sahasrāṇyekaviṃśatiḥ /
ahorātravahiḥ śvāsairvāyumaṇḍalaghātataḥ

4

tatpṛthvīmaṇḍale kṣīṇe valirāyāti dehinām /
tadvadāpo gaṇāpāye keśāḥ syuḥ pāṇḍurāḥ kramāt

5

tejaḥkṣaye kṣudhā kāntirnaśyate mārutakṣaye /
vepathuḥ saṃbhavennityaṃ nāmbhasenaiva jīvati

6

itthaṃbhūtaṃ kṣayānnityaṃ jīvitaṃ bhūtadhāraṇam /
uḍḍyāṇaṃ kurute yasmādaviśrāntaṃ mahākhagaḥ

7

uḍḍiyāṇaṃ tadeva syāttatra bandho'bhidhīyate /
uḍḍiyāṇo hyasau bandho mṛtyumātaṅgakeśarī

8

tasya muktistanoḥ kāyāttasya bandho hi duṣkaraḥ /
agnau tu cālite kukṣau vedanā jāyate bhṛśam

9

na kāryā kṣudhi tenāpi nāpi viṇmūtraveginā /
hitaṃ mitaṃ ca bhoktavyaṃ stokaṃ stokamanekadhā

5.10

mṛdumadhyamamantreṣu kramānmantraṃ layaṃ haṭham /
layamantrahaṭhā yogā yogo hyaṣṭāṅgasaṃyutaḥ

11

yamaśca niyamaścaiva tathā cāsanameva ca /
prāṇāyamastathā paścātpratyāhārastathā param

12

dhāraṇā ca tathā dhyānaṃ samadhiścāṣṭamo bhavet /
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayārjavam

13

kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ ceti yamā daśa /
tapaḥ santoṣamāstikyaṃ dānamīśvarapūjanam

14

siddhāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo vratam /
ete hi niyamāḥ proktā daśadhaiva mahāmate

15

ekādaśāsanāni syuścakrādi munisattama /
cakraṃ padmāsanaṃ kūrmaṃ mayūraṃ kukkuṭaṃ tathā

16

vīrāsanaṃ svastikaṃ ca bhadraṃ siṃhāsanaṃ tathā /
muktāsanaṃ gomukhaṃ ca kīrtitaṃ yogavittamaiḥ

17

savyoru dakṣiṇe gulphe dakṣiṇaṃ dakṣiṇetare /
nidadhyādṛjukāyastu cakrāsanamidaṃ matam

18

pūrakaḥ kumbhakastadvadrecakaḥ pūrakaḥ punaḥ /
prāṇāyāmaḥ svanāḍībhistasmānnāḍīḥ pracakṣate

19

śarīraṃ sarvajantūnāṃ ṣaṇṇavatyaṅgulātmakam /
tanmadhye pāyudeśāttu dvyaṅgulātparataḥ param

5.20

meḍhradeśādadhastāttu dvyaṅgulānmadhyamucyate /
meḍhrānnatāṅgulādūrdhvaṃ nāḍīnāṃ kandamucyate

21

caturaṅgulamutsedhaṃ caturaṅgulamāyatam /
aṇḍākāraṃ parivṛtaṃ medomajjāsthiśoṇitaiḥ

22

tatraiva nāḍīcakraṃ tu dvādaśāraṃ pratiṣṭhitam /
śarīraṃ dhriyate yena vartate tatra kuṇḍalī

23

brahmarandhraṃ suṣumṇā yā vadanena pidhāya sā /
alambusā suṣumṇāyāḥ kuhūrnāḍī vasatyasau

24

anantarārayugme tu vāruṇā ca yaśasvinī /
dakṣiṇāre suṣumṇāyāḥ piṅgalā vartate kramāt

25

tadantarārayoḥ pūṣā vartate ca payasvinī /
suṣumnā paścime cāre sthitā nāḍī sarasvatī

26

śaṅkhinī caiva gāndhārī tadanantarayoḥ sthite /
uttare tu suṣumnāyā iḍākhyā nivasatyasau

27

anantaraṃ hastijihvā tato viśvodarī sthitā /
pradakṣiṇakrameṇaiva cakrasyāreṣu nāḍayaḥ

28

vartante dvādaśa hyetā dvādaśānilavāhakāḥ /
paṭavatsaṃsthitā nāḍyo nānāvarṇāḥ samīritāḥ

29

paṭamadhyaṃ tu yatsthānaṃ nābhicakraṃ taducyate /
nādādhārā samākhyātā jvalantī nādarūpiṇī

5.30

pararandhrā suṣumnā ca catvāro ratnapūritāḥ /
kuṇḍalyā pihitaṃ śaśvadbrahmarandhrasya madhyamam

31

evametāsu nāḍīṣu dharanti daśavāyavaḥ /
evaṃ nāḍīgatiṃ vāyugatiṃ jñātvā vicakṣaṇaḥ

32

samagrīvaśiraḥ kāyaḥ saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ /
nāsāgre caiva hṛnmadhye bindumadhye turīyakam

33

sravantamamṛtaṃ paśyennetrābhyāṃ susamāhitaḥ /
apānaṃ mukulīkṛtya pāyumākṛṣya conmukham

34

praṇavena samutthāpya śrībījena nivartayet /
svātmānaṃ ca śriyaṃ dhyāyedamṛtaplāvanaṃ tathā

35

kālavañcanametaddhi sarvamukhyaṃ pracakṣate /
manasā cintitā kāryaṃ manasā yena sidhyati

36

jale'gnijvalanācchākhāpallavāni bhavanti hi /
nādhanyaṃ jāgataṃ vākyaṃ viparītā bhavetkriyā

37

mārge binduṃ samābadhya vahniṃ prajvālya jīvane /
śoṣayitvā tu salilaṃ tena kāyaṃ dṛḍhaṃ bhavet

38

gudayonisamāyukta ākuñcatyekakālataḥ /
apānamūrdhvagaṃ kṛtvā samānonne niyojayet

39

svātmānaṃ ca śriyaṃ dhyāyedamṛtaplāvanaṃ tataḥ /
balaṃ samārabhedyogaṃ madhyamadvārabhāgataḥ

5.40

bhāvayedūrdhvagatyarthaṃ prāṇāpānasuyogataḥ /
eṣa yogo varo dehe siddhimārgaprakāśakaḥ

41

yathaivāpāṅgataḥ setuḥ pravāhasya nirodhakaḥ /
tathā śarīragā cchāyā jñātavyā yogibhiḥ sadā

42

sarvāsāmeva nāḍīnāmeṣa bandhaḥ prakīrtitaḥ /
bandhasyāsya prasādena sphuṭībhavati devatā

43

evaṃ catuṣpatho bandho mārgatrayanirodhakaḥ /
ekaṃ vikāsayanmārgaṃ yena siddhāḥ susaṅgatāḥ

44

udānamūrdhvagaṃ kṛtvā prāṇena saha vegataḥ /
bandho'yaṃ sarvanāḍīnāmūrdhvaṃ yāti nirodhakaḥ

45

ayaṃ ca saṃpuṭo yogo mūlabandho'pyayaṃ mataḥ /
bandhatrayamanenaiva siddhyatyabhyāsayogataḥ

46

divārātramavicchinnaṃ yāmeyāme yadā yadā /
anenābhyāsayogena vāyurabhyasito bhavet

47

vāyāvabhyasite vahniḥ pratyahaṃ vardhate tanau /
vahnau vivardhamāne tu sukhamannādi jīryate

48

annasya paripākena rasavṛddhiḥ prajāyate /
rase vṛddhiṃ gate nityaṃ vardhante dhātavastathā

49

dhātūnāṃ vardhanenaiva prabodho vartate tanau /
dahyante sarvapāpāni janmakoṭyarjitāni ca

5.50

gudameḍhrāntarālasthaṃ mūlādhāraṃ trikoṇakam /
śivasya bindurūpasya sthānaṃ taddhi prakāśakam

51

yatra kuṇḍalinī nāma parā śaktiḥ pratiṣṭhitā /
yasmādutpadyate vāyuryasmādvahniḥ pravardhate

52

yasmādutpadyate binduryasmānnādaḥ pravardhate /
yasmādutpadyate haṃso yasmādutpadyate manaḥ

53

mūlādhārādiṣaṭcakraṃ śaktisthānamudīritam /
kaṇṭhādupari mūrdhāntaṃ śāṃbhavaṃ sthānamucyate

54

nāḍīnāmāśrayaḥ piṇḍo nāḍyaḥ prāṇasya cāśrayaḥ /
jīvasya nilayaḥ prāṇo jīvo haṃsasya cāśrayaḥ

55

haṃsaḥ śakteradhiṣṭhānaṃ carācaramidaṃ jagat /
nirvikalpaḥ prasannātmā prāṇāyāṃ samabhyaset

56

samyagbandhatrayastho'pi lakṣyalakṣaṇakāraṇam /
vedyaṃ samuddharennityaṃ satyasaṃdhānamānasaḥ

57

recakaṃ pūrakaṃ caiva kumbhamadhye nirodhayet /
dṛśyamāne pare lakṣye brahmaṇi svayamāśritaḥ

58

bāhyasthaviṣayaṃ sarvaṃ recakaḥ samudāhṛtaḥ /
pūrakaṃ śāstravijñānaṃ kumbhakaṃ svagataṃ smṛtam

59

evamabhyāsacittaścetsamukto nātra saṃśayaḥ /
kumbhakena samāropya kumbhakena pūrayet

5.60

kumbhena kumbhayetkumbhaṃ tadantasthaḥ paraṃ śivam /
punarāsphālayedadya susthiraṃ kaṇṭhamudrayā

61

vāyūnāṃ gatimāvṛtya dhṛtvā pūrakakumbhakau /
samahastayugaṃ bhūmau samaṃ pādayugaṃ tathā

62

vedhakakramayogena catuṣpīṭhaṃ tu vāyunā /
āsphālayenmahāmeruṃ vāyuvaktre prakoṭibhiḥ

63

puṭadvayaṃ samākṛṣya vāyuḥ sphurati satvaram /
somasūryāgnisaṃbadhājjānīyādamṛtāya vai

64

merumadhyagatā devāścalante merucālanāt /
ādau saṃjāyate kṣipraṃ vedho'sya brahmagranthitaḥ

65

brahmagranthiṃ tato bhittvā viṣṇugranthiṃ bhinattyasau /
viṣṇugranthiṃ tato bhittvā rudragranthiṃ bhinattyasau

66

rudragranthiṃ tato bhittvā chitvā mohamalaṃ tathā /
anekajanmasaṃskāragurudevaprasādataḥ

67

yogābhyāsāttato vedho jāyate tasya yoginaḥ /
iḍāpiṅgalayormadhye suṣumnānāḍimaṇḍale

68

mudrābandhaviśeṣeṇa vāyumūrdhvaṃ ca kārayet /
ऱhasvo dahati pāpāni dīrgho mokṣapradāyakaḥ

69

āpyāyanaḥ pluto vāpi trividhoccāraṇena tu /
tailadhārāmivacchinnaṃ dīrghaghaṇṭāninādavat

71

avācyaṃ praṇavasyāgraṃ yastaṃ veda sa vedavit /
hasvaṃ bindugataṃ dairghyaṃ brahmarandhragataṃ plutam /
dvādaśāntagataṃ mantraṃ prasādaṃ mantrasiddhaye // ५.७०
sarvavighnaharaścāyaṃ praṇavaḥ sarvadoṣahā /
āraṃbhaśca ghaṭaścaiva punaḥ paricayastathā

72

niṣpattiśceti kathitāścatasrastasya bhūmikāḥ /
kāraṇatrayasaṃbhūtaṃ bāhyaṃ karma parityajan

73

āntaraṃ karma kurute yatrāraṃbhaḥ sa ucyate /
vāyuḥ paścimato vedhaṃ kurvannāpūrya susthiram

74

yatra tiṣṭhati sā proktā ghaṭākhyā bhūmikā budhaiḥ /
na sajīvo na nirjīvaḥ kāye tiṣṭhati niścalam /
yatra vāyuḥ sthiraḥ khe syātseyaṃ prathamabhūmikā

75

yatrātmanā sṛṣṭilayau jīvanmuktidaśāgataḥ /
sahajaḥ kurute yogaṃ seyaṃ niṣpattibhūmikā

5

iti//
etadupaniṣadaṃ yo'dhīte so'gnipūto bhavati /
sa vāyupūto bhavati / surāpānātpūto bhavati /
svarṇasteyātpūto bhavati / sa jīvanmukto bhavati /
tadetadṛcābhyuktam / tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ /
divīva cakṣurātatam / tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate /
viṣṇoryatparamaṃ padamityupaniṣat //
iti pañcamo'dhyāyaḥ //

ॐ saha nāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai //
tejasvināvadhī tamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // hariḥ ॐ tatsat //
iti varāhopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya

Original text: varāhopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc