varāhopaniṣat · Chapter 1
varāhopaniṣat
śrīmadvārāhopaniṣadvedyākhaṇḍasukhākṛti /
tripānnārāyaṇākhyaṃ tadrāmacandrapadaṃ bhaje //
ॐ saha nāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai //
tejasvināvadhī tamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ //
atha ṛbhurvai mahāmunirdevamānena dvādaśavatsaraṃ tapaścacāra /
tadavasāne varāharūpī bhagavānprādurabhūt /
sa hovācottiṣṭhottiṣṭha varaṃ vṛṇīśveti / sodatiṣṭhat /
tasmai namaskṛtyovāca bhagavankāmibhiryadyatkāmitaṃ tattattvatsakāśātsvapne'pi na yāce /
samastavedaśāstretihāsapurāṇāni samastavidyājālāni brahmādayaḥ surāḥ sarve tvadrūpajñānānmuktimāhuḥ /
atastvadrūpapratipādikāṃ brahmavidyāṃ brūhīti hovāca /
tatheti sa hovāca varāharūpī bhagavān /
caturviṃśatitattvāni kecidicchanti vādinaḥ /
kecitṣaṭtriṃśattattvāni kecitṣaṇṇavatīni ca
teṣāṃ kramaṃ pravakṣyāmi sāvadhānamanāḥ śṛṇu /
jñānendriyāṇi pañcaiva śrotratvaglocanādayaḥ
karmendriyāṇi pañcaiva vākpāṇyaṅghryādayaḥ kramāt /
prāṇādatastu pañcaiva pañca śabdādayastathā
manobuddhirahaṃkāraścittaṃ ceti catuṣṭayam /
caturviṃśatitattvāni tāni brahmavido viduḥ
etaistattvaiḥ samaṃ pañcīkṛtabhūtāni pañca ca /
pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca
dehatrayaṃ sthūlasūkṣmakāraṇāni vidurbudhāḥ /
avasthātritayaṃ caiva jāgratsvapnasuṣuptayaḥ
āhatya tattvajātānāṃ ṣaṭtriṃśanmunayo viduḥ /
pūrvoktaistattvajātaistu samaṃ tattvāni yojayet
ṣaḍbhāvavikṛtiścāsti jāyate vardhate'pi ca /
pariṇāmaṃ kṣayaṃ nāśaṃ ṣaḍbhāvavikṛtiṃ viduḥ
aśanā ca pipāsā ca śokamohau jarā mṛtiḥ /
ete ṣaḍūrmayaḥ proktāḥ ṣaṭkośānatha vacmi te
tvakca raktaṃ māṃsamedomajjāsthīni nibodhata /
kāmakrodhau lobhamohau mado mātsaryameva ca
ete'riṣaḍvā viśvaśca taijasaḥ prājña eva ca /
jīvatrayaṃ sattvarajastamāṃsi ca guṇatrayam
prārabdhāgāmyarjitāni karmatrayamitīritam /
vacanādānagamanavisargānandapañcakam
saṃkalpo'dhyavasāyaśca abhimāno'vadhāraṇā /
muditā karuṇā maitrī upekṣā ca catuṣṭayam
digvātārkapraceto'śvivahnīndropendramṛtyukāḥ /
tathā candraścaturvaktro rudraḥ kṣetrajña īśvaraḥ
āhatya tattvajātānāṃ ṣaṇṇavatyastu kīrtitāḥ /
pūrvoktatattvajātānāṃ vailakṣaṇyamanāmayam
varāharūpiṇaṃ māṃ ye bhajanti mayi bhaktitaḥ /
vimuktājñānatatkāryā jīvanmuktā bhavanti te
ye ṣaṇṇavatitattvajñā yatra kutrāśrame ratāḥ /
jaṭī muṇḍī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ
iti//
iti prathamo'dhyāyaḥ
ṛbhurnāma mahāyogī kroḍarūpaṃ ramāpatim /
variṣṭhāṃ brahmavidyāṃ tvamadhīhi bhagavanmama /
evaṃ sa spṛṣṭo bhagavānprāha bhaktārtibhañjanaḥ
svavarṇāśramadharmeṇa tapasā gurutoṣaṇāt /
sādhanaṃ prabhavetpuṃsāṃ vairāgyādicatuṣṭayam
nityānityavivekaśca ihāmutra virāgatā /
śamādiṣaṭkasaṃpattirmumukṣā tāṃ samabhyaset
evaṃ jitendriyo bhūtvā sarvatra mamatāmatim /
vihāya sākṣicaitanye mayi kuryādahaṃmatim
durlabhaṃ prāpya mānuṣyaṃ tatrāpi naravigraham /
brāhmaṇyaṃ ca mahāviṣṇorvedāntaśravaṇādinā
ativarṇāśramaṃ rūpaṃ saccidānandalakṣaṇam /
yo na jānāti so'vidvānkadā mukto bhaviṣyati
ahameva sukhaṃ nānyadanyaccennaiva tatsukham /
amadarthaṃ na hi preyo madarthaṃ na svataḥpriyam
parapremāspadatayā mā na bhūvamahaṃ sadā /
bhūyāsamiti yo draṣṭā so'haṃ viṣṇurmunīśvara
na prakāśo'hamityuktiryatprakāśaikabandhanā /
svaprakāśaṃ tamātmānamaprakāśaḥ kathaṃ spṛśet
svayaṃ bhātaṃ nirādhāraṃ ye jānanti suniścitam /
te hi vijñānasaṃpannā iti me niścitā matiḥ
svapūrṇātmātirekeṇa jagajjīveśvarādayaḥ /
na santi nāsti māyā ca tebhyaścāhaṃ vilakṣaṇaḥ
ajñānāndhatamorūpaṃ karmadharmādilakṣaṇam /
svayaṃprakāśamātmānaṃ naiva māṃ spraṣṭumārhati
sarvasākṣiṇamātmānaṃ varṇāśramavivarjitam /
brahmarūpatayā paśyanbrahmaiva bhavati svayam
bhāsamānamidaṃ sarvaṃ mānarūpaṃ paraṃ padam /
paśyanvedāntamānena sadya eva vimucyate
dehātmajñānavajjñānaṃ dehātmajñānabādhakam /
ātmanyeva bhavedyasya sa necchannapi mucyate
satyajñānānandapūrṇalakṣaṇaṃ tamasaḥ param /
brahmānandaṃ sadā paśyankathaṃ badhyeta karmaṇā
tridhāmasākṣiṇaṃ satyajñānānandādilakṣaṇam /
tvamahaṃśabdalakṣyārthamasaktaṃ sarvadoṣataḥ
sarvagaṃ saccidātmānaṃ jñānacakṣurnirīkṣate /
ajñānacakṣurnekṣeta bhāsvantaṃ bhānumandhavat
prajñānameva tadbrahma satyaprajñālakṣaṇam /
evaṃ brahmaparijñānādeva martyo'mṛto bhavet
tadbrahmānandamadvandvaṃ nirguṇaṃ satyacidghanam /
viditvā svātmano rūpaṃ na bibheti kutaścana
cinmātraṃ sarvagaṃ nityaṃ saṃpūrṇaṃ sukhamadvayam /
sākṣādbrahmaiva nānyo'stītyevaṃ brahmavidāṃ sthitiḥ
ajñasya duḥkhaughamayaṃ jñasyānandamayaṃ jagat /
andhaṃ bhuvanamandhasya prakāśaṃ tu sucakṣuṣām
anante saccidānande mayi vārāharūpiṇī /
sthite'dvitīyabhāvaḥ syātko bandhaḥ kaśca mucyate
svasvarūpaṃ tu cinmātraṃ sarvadā sarvadehinām /
naiva dehādisaṅghāto ghaṭavaddṛśigocaraḥ
svātmano'nyadivābhātaṃ carācaramidaṃ jagat /
svātmamātratayā buddhvā tadasmīti vibhāvaya
svasvarūpaṃ svayaṃ bhuṅkte nāsti bhojyaṃ pṛthak svataḥ /
asti cedastitārūpaṃ brahmaivāstitvalakṣaṇam
brahmavijñānasaṃpannaḥ pratītamakhilaṃ jagat /
paśyannapi sadā naiva paśyati svātmanaḥ pṛthak
matsvarūpaparijñānātkarmabhirna sa badhyate
yaḥ śarīrendriyādibhyo vihīnaṃ sarvasākṣiṇam /
paramārthaikavijñānaṃ sukhātmānaṃ svayaṃprabham
svasvarūpatayā sarvaṃ veda svānubhavena yaḥ /
sa dhīraḥ sa tu vijñeyaḥ so'haṃ tattvaṃ ṛbho bhava
ataḥ prapañcānubhavaḥ sadā na hi
svarūpabodhānubhavaḥ sadā khalu /
iti prapaśyanparipūrṇavedano
na bandhamukto na ca baddha eva tu
svasvarūpānusandhānānnṛtyantaṃ sarvasākṣiṇam /
muhūrtaṃ cintayenmāṃ yaḥ sarvabandhaiḥ pramucyate
sarvabhūtāntarasthāya nityamuktacidātmane /
pratyakcaitanyarūpāya mahyameva namonamaḥ
tvaṃ vahamasmi bhagavo devate'haṃ vai tvamasi /
tubhyaṃ mahyamanantāya mahyaṃ tubhyaṃ cidātmane
namo mahyaṃ pareśāya namastubhyaṃ śivāya ca /
kiṃ karomi kva gacchāmi kiṃ gṛhṇāmi tyajāmi kim
yanmayā pūritaṃ viśvaṃ mahākalpāṃbunā yathā /
antaḥsaṅgaṃ bahiḥsaṅgamātmasaṅgaṃ ca yastyajet /
sarvasaṅganivṛttātmā sa māmeti na saṃśayaḥ
ahiriva janayogaṃ sarvadā varjayedyaḥ
kuṇapamiva sunārīṃ tyaktukāmo virāgī /
viṣamiva viṣayādīnmanyamāno durantā
ñjagati paramahaṃso vāsudevo'hameva
idaṃ satyamidaṃ satyaṃ satyametadihocyate /
ahaṃ satyaṃ paraṃ brahma mattaḥ kiṃcinna vidyate
upa samīpe yo vāso jīvātmaparamātmanoḥ /
upavāsaḥ sa vijñeyo na tu kāyasya śoṣaṇam
kāyaśoṣaṇamātreṇa kā tatra hyavivekinām /
valmīkatāḍanādeva mṛtaḥ kiṃ nu mahoragaḥ
asti brahmeti cedveda parokṣajñānameva tat /
ahaṃ brahmeti cedveda sākṣātkāraḥ sa ucyate
yasminkāle svamātmānaṃ yogī jānāti kevalam /
tasmātkālātsamārabhya jīvanmukto bhayedasau
ahaṃ brahmeti niyataṃ mokṣaheturmahātmanām /
dve pade bandhamokṣāya nirmameti mameti ca
mameti badhyate janturnirmameti vimucyate /
bāhyacintā na kartavyā tathaivāntaracintikā /
sarvacintāṃ samutsṛjya svastho bhava sadā ṛbho
saṃkalpamātrakalanena jagatsamagraṃ
saṃkalpamātrakalane hi jagadvilāsaḥ /
saṃkalpamātramidamutsṛja nirvikalpa
māśritya māmakapadaṃ hṛdi bhāvayasva
maccintanaṃ matkathanamanyonyaṃ matprabhāṣaṇam /
madekaparamo bhūtvā kālaṃ naya mahāmate
cidihāstīti cinmātramidaṃ cinmayameva ca /
cittvaṃ cidahamete ca lokāściditi bhāvaya
rāgaṃ nīrāgatāṃ nītvā nirlepo bhava sarvadā /
ajñānajanyakartrādikārakotpannakarmaṇā
śrutyutpannātmavijñānapradīpo bādhyate katham /
anātmanāṃ parityajya nirvikāro jagatsthitau
ekaniṣṭhatayāntasthasaṃvinmātraparo bhava /
ghaṭākāśamaṭhākāśau mahākāśe pratiṣṭhitau
evaṃ mayi cidākāśe jīveśau parikalpitau /
yā ca prāgātmano māyā tathānte ca tiraskṛtā
brahmavādibhirudgītā sā māyeti vivekataḥ /
māyātatkāryavilaye neśvaratvaṃ na jīvatā
tataḥ śuddhaścidevāhaṃ vyomavannirupādhikaḥ /
jīveśvarādirūpeṇa cetanācetanātmakam
īkṣaṇādipraveśāntā sṛṣṭirīśena kalpitā /
jāgradādivimokṣāntaḥ saṃsāro jīvakalpitaḥ
triṇācikādiyogāntā īśvarabhrāntimāśritāḥ /
lokāyatādisāṃkhyāntā jīvaviśrāntimāśritāḥ
tasmānmumukṣibhirnaiva matirjīveśavādayoḥ /
kāryā kiṃtu brahmatattvaṃ niścalena vicāryatām // ५६/
advitīyabrahmatattvaṃ na jānanti yathā tathā /
bhrāntā evākhilāsteṣāṃ kva muktiḥ kveha vā sukham
uttamādhamabhāvaścetteṣāṃ syādasti tena kim /
svapnastharājyabhikṣābhyāṃ prabuddhaḥ spṛśate khalu
ajñāne buddhivilaye nidrā sā bhaṇyate budhaiḥ /
vilīnājñānatatkārye mayi nidrā kathaṃ bhavet
buddheḥ pūrṇavikāso'yaṃ jāgaraḥ parikīrtyate /
vikārādivihīnatvājjāgaro me na vidyate
sūkṣmanāḍiṣu saṃcāro buddheḥ svapnaḥ prajāyate /
saṃcāradharmarahite mayi svapno na vidyate
suṣuptikāle sakale vilīne tamasāvṛte /
svarūpaṃ mahadānandaṃ bhuṅkte viśvavivarjitaḥ
aviśeṣeṇa sarvaṃ tu yaḥ paśyati cidanvayāt /
sa eva sākṣādvijñānī sa śivaḥ sa harirvidhiḥ
dīrghasvapnamidaṃ yattaddīrghaṃ vā cittavibhramam /
dīrghaṃ vāpi manorājyaṃ saṃsāraṃ duḥkhasāgaram /
supterutthāya suptyantaṃ brahmaikaṃ pravicintyatām
āropitasya jagataḥ pravilāpanena
cittaṃ madātmakatayā parikalpitaṃ naḥ /
śatrūnnihatya guruṣaṭkagaṇānnipātā
dgandhadvipo bhavati kevalamadvitīyaḥ
adyāstametu vapurāśaśitāramāstāṃ
kastāvatāpi mama cidvapuṣo viśeṣaḥ /
kumbhe vinaśyati ciraṃ samavasthite vā
kumbhāmbarasya nahi ko'pi viśeṣaleśaḥ
ahinirlvayanī sarpanirmoko jīvavarjitaḥ /
valmīke patitastiṣṭhettaṃ sarpo nābhimanyate
evaṃ sthūlaṃ ca sūkṣmaṃ ca śarīraṃ nābhimanyate /
pratyagjñānaśikhidhvaste mithyājñāne sahetuke /
neti netīti rūpatvādaśarīro bhavatyayam
śāstreṇa na syātparamārthadṛṣṭiḥ
kāryakṣamaṃ paśyati cāparokṣam /
prārabdhanāśātpratibhānanāśa
evaṃ tridhā naśyati cātmamāyā
brahmatve yojite svāmiñjīvabhāvo na gacchati /
advaite bodhite tattve vāsanā vinivartate
prārabdhānte dehahānirmāyeti kṣīyate'khilā /
astītyukte jagatsarvaṃ sadrasaṃ brahma tadbhavet
bhātītyukte jagatsarvaṃ bhānaṃ brahmaiva kevalam /
marubhūmau jalaṃ sarvaṃ marubhūmātrameva tat /
jagattrayamidaṃ sarvaṃ cinmātraṃ svavicārataḥ
ajñānameva na kuto jagataḥ prasaṅgo
jīveśadeśikavikalpakathātidūre /
ekāntakevalacidekarasasvabhāve
brahmaiva kevalamahaṃ paripūrṇamasmi
bodhacandramasi pūrṇavigrahe
moharāhumuṣitātmatejasi /
snānadānayajanādikāḥ
kriyā mocanāvadhi vṛthaiva tiṣṭhate
salile saindhavaṃ yadvatsāmyaṃ bhavati yogataḥ /
tathātmamanasoraikyaṃ samādhiriti kathyate
durlabho viṣayatyāgo durlabhaṃ tattvadarśanam /
durlabhā sahajāvasthā sadguroḥ karuṇāṃ vinā
utpannaśaktibodhasya tyaktaniḥśeṣakarmaṇaḥ /
yoginaḥ sahajāvasthā svayameva prakāśate
rasasya manasaścaiva cañcalatvaṃ svabhāvataḥ /
raso baddho mano baddhaṃ kiṃ na siddhyati bhūtale
mūrcchito harati vyādhiṃ mṛto jīvayati svayam /
baddhaḥ khecaratāṃ dhatte brahmatvaṃ rasacetasi
indriyāṇāṃ mano nātho manonāthastu mārutaḥ /
mārutasya layo nāthastannāthaṃ layamāśraya
niśceṣṭo nirvikāraśca layo jīvati yoginām /
ucchinnasarvasaṃkalpo niḥśeṣāśeṣaceṣṭitaḥ /
svāvagamyo layaḥ ko'pi manasāṃ vāgagocaraḥ
puṅkhānupuṅkhaviṣayekṣaṇatatparo'pi
brahmāvalokanadhiyaṃ na jahāti yogī /
saṅgītatālalayavādyavaśaṃ gatāpi
maulisthakumbhaparirakṣaṇadhīrnaṭīva
sarvacintāṃ parityajya sāvadhānena cetasā /
nāda evānusandheyo yogasāmrājyamicchatā
iti dvitīyo'dhyāyaḥ
nahi nānāsvarūpaṃ syādekaṃ vastu kadācana /
tasmādakhaṇḍa evāsmi yanmadanyanna kiṃcana
dṛśyate śrūyate yadyadbrahmaṇo'nyanna tadbhavet /
nityaśuddha vimuktaikamakhaṇḍānandamadvayam /
satyaṃ jñānamanantaṃ yatparaṃ brahmāhameva tat
ānandarūpo'hamakhaṇḍabodhaḥ
parātparo'haṃ ghanacitprakāśaḥ /
meghā yathā vyoma na ca spṛśanti
saṃsāraduḥkhāni na māṃ spṛśanti
sarvaṃ sukhaṃ viddhi suduḥkhanāśā
tsarvaṃ ca sadrūpamasatyanāśāt /
cidrūpameva pratibhānayuktaṃ
tasmādakhaṇḍaṃ mama rūpametat
na hi janirmaraṇaṃ gamanāgamau
na ca malaṃ vimalaṃ na ca vedanam /
cinmayaṃ hi sakalaṃ virājate
sphuṭataraṃ paramasya tu yoginaḥ
satyacidghanamakhaṇḍamadvayaṃ
sarvadṛśyarahitaṃ nirāmayam /
yatpadaṃ vimalamadvayaṃ śivaṃ
tatsadāhamiti maunamāśraya
janmamṛtyusukhaduḥkhavarjitaṃ
jātinītikulagotradūragam /
cidvivartajagato'sya kāraṇaṃ
tatsadāhamiti maunamāśraya
pūrṇamadvayamakhaṇḍacetanaṃ
viśvabhedakalanādivarjitam /
advitīyaparasaṃvidaṃśakaṃ
tatsadāhamiti maunamāśraya
kenāpyabādhitatvena trikāle'pyekarūpataḥ /
vidyamānatvamastyetatsadrūpatvaṃ sadā mama
nirupādhikanityaṃ yatsuptau sarvasukhātparam /
sukharūpatvamastyetadānandatvaṃ sadā mama
dinakarakiraṇairhi śārvaraṃ tamo
nibiḍataraṃ jhaṭiti praṇāśameti /
ghanatarabhavakāraṇaṃ tamo yadd
haridinakṛtprabhayā na cāntareṇa
mama caraṇasmaraṇena pūjayā ca
svakatamasaḥ parimucyate hi jantuḥ /
na hi maraṇaprabhavapraṇāśahetu
rmama caraṇasmaraṇādṛte'sti kiṃcit
ādareṇa yathā stauti dhanavantaṃ dhanecchayā /
tathā cedviśvakartāraṃ ko na mucyeta bandhanāt
ādityasaṃnidhau lokaśceṣṭate svayameva tu /
tathā matsaṃnidhāveva samastaṃ ceṣṭate jagat
śuktikāyā yathā tāraṃ kalpitaṃ māyayā tathā /
mahadādi jaganmāyāmayaṃ mayyeva kevalam
caṇḍāladehe paśvādisthāvare brahmavigrahe /
anyeṣu tāratamyena sthiteṣu na tathā hyaham
vinaṣṭadigbhramasyāpi yathāpūrvaṃ vibhāti dik /
tathā vijñānavidhvastaṃ jaganme bhāti tanna hi
na deho nendriyaprāṇo na manobuddhyahaṃkṛti /
na cittaṃ naiva māyā ca na ca vyomādikaṃ jagat
na kartā naiva bhoktā ca na ca bhojayitā tathā /
kevalaṃ citsadānandabrahmaivāhaṃ janārdanaḥ
jalasya calanādeva cañcalatvaṃ yathā raveḥ /
tathāhaṃkārasambadhādeva saṃsāra ātmanaḥ
cittamūlaṃ hi saṃsārastatprayatnena śodhayet /
hanta cittamahattāyāṃ kaiṣā viśvāsatā tava
kva dhanāni mahīpānāṃ brahmaṇaḥ kva jaganti vā /
prāktanāni prayātāni gatāḥ sargaparamparaḥ /
koṭayo brahmaṇāṃ yātā bhūpā naṣṭāḥ parāgavat
sa cādhyātmābhimāno'pi viduṣo'yāsuratvataḥ /
viduṣo'pyāsuraścetsyānniṣphalaṃ tattvadarśanam
utpādyamānā rāgādyā vivekajñānavahninā /
yadā tadaiva dahyante kutasteṣāṃ prarohaṇam
yathā sunipuṇaḥ samyak paradoṣekṣaṇe rataḥ /
tathā cennipuṇaḥ sveṣu ko na mucyeta bandhanāt
anātmavidamukto'pi siddhijālāni vāñchati /
dravyamantrakriyākālayuktyāpnoti munīśvara
nātmajñasyaiṣa viṣaya ātmajño hyātmamātradṛk /
ātmanātmani saṃtṛpto nāvidyāmanudhāvati
ye kecana jagadbhāvāstānavidyāmayānviduḥ /
kathaṃ teṣu kilātmajñastyaktāvidyo nimajjati
dravyamantrakriyākālayuktayaḥ sādhusiddhidāḥ /
paramātmapadaprāptau nopakurvanti kāścana
sarvecchākalanāśāntāvātmalābhodayābhidhaḥ /
sa punaḥ siddhivāñchāyāṃ kathamarhatyacittataḥ
iti//
iti tṛtīyodhyāyaḥ
atha ha ṛbhuṃ bhagavantaṃ nidāghaḥ papraccha jīvanmuktilakṣaṇamanubrūhīti /
tatheti sa hovāca / saptabhūmiṣu jīvanmuktāścatvāraḥ /
śubhecchā prathamā bhūmikā bhavati / vicāraṇā dvitīyā / tanumānasī tṛtīyā /
sattvāpattisturīyā / asaṃsaktiḥ pañcamī / padārthabhāvanā ṣaṣṭhī / turīyagā saptamī /
praṇavātmikā bhūmikā akārokāramakārārdhamātrātmikā / sthūlasūkṣmabījasākṣibhedenākārādayaścaturvidhāḥ /
tadavasthā jāgratsvapnasuṣuptiturīyāḥ /
akārasthūlāṃśe jāgradviśvaḥ /
sūkṣmāṃśe tattaijasaḥ / bījāṃśe tatprājñaḥ / sākṣyaṃśe tatturīyaḥ /
ukārasthūlāṃśe svapnaviśvaḥ /
sūkṣmāṃśe tattaijasaḥ / bījāṃśe tatprājñaḥ / sākṣyaṃśe tatturīyaḥ /
makārasthūlāṃśe suṣuptaviśvaḥ /
sūkṣmāṃśe tattaijasaḥ / bījāṃśe tatprājñaḥ / sākṣyaṃśe tatturīyaḥ /
ardhamātrāsthūlāṃśe turīyaviśvaḥ /
sūkṣmāṃśe tattaijasaḥ / bījāṃśe tatprājñaḥ / sākṣyaṃśe turīyaturīyaḥ /
akāraturīyāṃśāḥ prathamadvitīyatṛtīyabhūmikāḥ /
ukāraturīyāṃśā caturthī bhūmikā /
makāraturīyāṃśā pañcamī /
ardhamātrāturīyāṃśā ṣaṣṭhī /
tadatītā saptamī /
bhūmitrayeṣu viharanmumukṣurbhavati /
turīyabhūmyāṃ viharanbrahmavidbhavati /
pañcamabhūmyāṃ viharanbrahmavidvaro bhavati /
ṣaṣṭhabhūmyāṃ viharanbrahmavidvarīyānbhavati /
saptamabhūmyāṃ viharanbrahmavidvariṣṭho bhavati /
tatraite ślokā bhavanti /
jñānabhūmiḥ śubhecchā syātprathamā samudīritā /
vicāraṇā dvitīyā tu tṛtīyā tanumānasā
sattvāpattiścaturthī syāttato'saṃsaktināmikā /
padārthabhāvanā ṣaṣṭhī saptamī turyagā smṛtā
sthitaḥ kiṃ mūḍha evāsmi prekṣyo'haṃ śāstrasajjanaiḥ /
vairāgyapūrṇamiccheti śubhecchetyucyate budhaiḥ
śāstrasajjanasaṃparkavairāgyābhyāsapūrvakam /
sadācārapravṛttiryā procyate sā vicāraṇā
vicāraṇāśubhecchābhyāmindriyārtheṣu raktatā /
yatra sā tanutāmeti procyate tanumānasī
bhūmikātritayābhyāsācitte'rthaviratervaśāt /
satvātmani sthite śuddhe sattvāpattirudāhṛtā
daśācatuṣṭayābhyāsādasaṃsargaphalā tu yā /
rūḍhasattvacamatkārā proktā saṃsaktināmikā
bhūmikāpañcakābhyāsātsvātmārāmatayā bhṛśam /
ābhyantarāṇāṃ bāhyānāṃ padārthānāmabhāvanāt
paraprayuktena ciraṃ pratyayenāvabodhanam /
padārthabhāvanānāma ṣaṣṭhī bhavati bhūmikā
ṣaḍbhūmikācirābhyāsadbhedasyānupalambhanāt /
yatsvabhāvaikaniṣṭhatvaṃ sā jñeyā turyagā gatiḥ
śubhecchāditrayaṃ bhūmibhedābhedayutaṃ smṛtam /
yathāvadveda buddhyedaṃ jagajjāgrati dṛśyate
advaite sthairyamāyāte dvaite ca praśamaṃ gate /
paśyanti svapnavallokaṃ turyabhūmi suyogataḥ
vicchinnaśaradabhrāṃśavilayaṃ pravilīyate /
satvāvaśeṣa evāste hi nidāgha dṛḍhīkuru
pañcabhūmiṃ samāruhya suṣuptipadanāmikām /
śāntāśeṣaviśeṣāṃśastiṣṭhatyadvaitamātrake
antarmukhatayā nityaṃ bahirvṛttiparo'pi san /
pariśrāntatayā nityaṃ nidrāluriva lakṣyate
kurvannabhyāsametasyāṃ bhūmyāṃ samyagvivāsanaḥ /
saptamī gāḍhasuptākhyā kramaprāptā purātanī
yatra nāsanna sadrūpo nāhaṃ nāpyanahaṃkṛtiḥ /
kevalaṃ kṣīṇamanana āste'dvaite'tinirbhayaḥ
antaḥśūnyo bahiḥśūnyaḥ śūnyakumbha ivāmbare /
antaḥpūrṇo bahiḥpūrṇaḥ pūrṇakumbha ivārṇave
mā bhava grāhyabhāvātmā grāhakātmā ca mā bhava /
bhāvanāmakhilāṃ tyaktvā yacchiṣṭaṃ tanmayo bhava
drṣṭṛdarśanadṛśyāni tyaktvā vāsanayā saha /
darśanaprathamābhāsamātmānaṃ kevalaṃ bhaja
yathāsthitamidaṃ yasya vyavahārayato'pi ca /
astaṃgataṃ sthitaṃ vyoma sa jīvanmukta ucyate
nodeti nāstamāyāti sukhe duḥkhe manaḥprabhā /
yathāprāptasthitiryasya sa jīvanmukta ucyate
yo jāgarti suṣuptistho yasya jāgranna vidyate /
yasya nirvāsano bodhaḥ sa jīvanmukta ucyate
rāgadveṣabhayādīnāmanurūpaṃ carannapi /
yo'ntarvyomavadacchannaḥ sa jīvanmukta ucyate
yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate /
kurvato'kurvato vāpi sa jīvanmukta ucyate
yasmānnodvijate loko lokānnodvijate ca yaḥ /
harṣāmarṣabhayonmuktaḥ sa jīvanmukta ucyate
yaḥ samastārthajāleṣu vyavahāryapi śītalaḥ /
parārtheṣviva pūrṇātmā sa jīvanmukta ucyate
prajahāti yadā kāmānsarvāṃścittagatānmune /
mayi sarvātmake tuṣṭaḥ sa jīvanmukta ucyate
caityavarjitacinmātre pade paramapāvane /
akṣubdhacitto viśrāntaḥ sa jīvanmukta ucyate
idaṃ jagadahaṃ so'yaṃ dṛśyajātamavāstavam /
yasya citte na sphurati sa jīvanmukta ucyate
sadbrahmaṇi sthire sphāre pūrṇe viṣayavarjite /
ācāryaśāstramārgeṇa praviśyāśu sthiro bhava
śivo guruḥ śivo vedaḥ śiva devaḥ śivaḥ prabhuḥ /
śivo'smyahaṃ śivaḥ sarvaṃ śivadanyanna kiṃcana
tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ /
nānudhyāyādbahūñchabdānvāco viglāpanaṃ hi tat
śuko mukto vāmadevo'pi mukta
stābhyāṃ vinā muktibhājo na santi /
śukamārgaṃ ye'nusaranti dhīrāḥ
sadyo muktāste bhavantīha loke
vāmadevaṃ ye'nusaranti nityaṃ
mṛtvā janitvā ca punaḥpunastat /
te vai loke kramamuktā bhavanti
yogaiḥ sāṃkhyaiḥ karmabhiḥ sattvayuktaiḥ
śukaśca vāmadevaśca dve sṛtī devanirmite /
śukaḥ vihaṅgamaḥ prokto vāmadevaḥ pipīlikā
atadvyāvṛttirūpeṇa sākṣādvidhimukhena vā /
mahāvākyavicāreṇa sāṃkhyayogasamādhinā
viditvā svātmano rūpaṃ saṃprajñātasamādhitaḥ /
śukamārgeṇa virajāḥ prayānti paramaṃ padam
yamādyāsanajāyāsahaṭhābhyāsātpunaḥpunaḥ /
vighnabāhulyasaṃjāta aṇimādivaśādiha
alabdhvāpi phalaṃ samyakpunarbhūtvā mahākule /
punarvāsanayaivāyaṃ yogābhyāsaṃ punaścaran
anekajanmābhyāsena vāmadevena vai pathā /
so'pi muktiṃ samāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
dvāvimāvapi panthānau brahmaprāptikarau śivau /
sadyomuktipradaścaikaḥ kramamuktipradaḥ paraḥ /
atra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ
yasyānubhavaparyantā buddhistattve pravartate /
taddṛṣṭigocarāḥ sarve mucyante sarvapātakaiḥ
khecarā bhūcarāḥ sarve brahmaviddṛṣṭigocarāḥ /
sadya eva vimucyante koṭijanmārjitairaghaiḥ
iti//
iti caturtho'dyāyaḥ
atha hainaṃ ṛbhuṃ bhagavantaṃ nidāghaḥ papraccha
yogābhyāsavidhimanubrūhīti / tatheti sa hovāca /
pañcabhūtātmako dehaḥ pañcamaṇḍalapūritaḥ /
kāṭhinyaṃ pṛthivīmekā pānīyaṃ taddravākṛti
dīpanaṃ ca bhavettejaḥ pracāro vāyulakṣaṇam /
ākāśaḥ sattvataḥ sarvaṃ jñātavyaṃ yogamicchatā
ṣaṭśatānyadhikānyatra sahasrāṇyekaviṃśatiḥ /
ahorātravahiḥ śvāsairvāyumaṇḍalaghātataḥ
tatpṛthvīmaṇḍale kṣīṇe valirāyāti dehinām /
tadvadāpo gaṇāpāye keśāḥ syuḥ pāṇḍurāḥ kramāt
tejaḥkṣaye kṣudhā kāntirnaśyate mārutakṣaye /
vepathuḥ saṃbhavennityaṃ nāmbhasenaiva jīvati
itthaṃbhūtaṃ kṣayānnityaṃ jīvitaṃ bhūtadhāraṇam /
uḍḍyāṇaṃ kurute yasmādaviśrāntaṃ mahākhagaḥ
uḍḍiyāṇaṃ tadeva syāttatra bandho'bhidhīyate /
uḍḍiyāṇo hyasau bandho mṛtyumātaṅgakeśarī
tasya muktistanoḥ kāyāttasya bandho hi duṣkaraḥ /
agnau tu cālite kukṣau vedanā jāyate bhṛśam
na kāryā kṣudhi tenāpi nāpi viṇmūtraveginā /
hitaṃ mitaṃ ca bhoktavyaṃ stokaṃ stokamanekadhā
mṛdumadhyamamantreṣu kramānmantraṃ layaṃ haṭham /
layamantrahaṭhā yogā yogo hyaṣṭāṅgasaṃyutaḥ
yamaśca niyamaścaiva tathā cāsanameva ca /
prāṇāyamastathā paścātpratyāhārastathā param
dhāraṇā ca tathā dhyānaṃ samadhiścāṣṭamo bhavet /
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayārjavam
kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ ceti yamā daśa /
tapaḥ santoṣamāstikyaṃ dānamīśvarapūjanam
siddhāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo vratam /
ete hi niyamāḥ proktā daśadhaiva mahāmate
ekādaśāsanāni syuścakrādi munisattama /
cakraṃ padmāsanaṃ kūrmaṃ mayūraṃ kukkuṭaṃ tathā
vīrāsanaṃ svastikaṃ ca bhadraṃ siṃhāsanaṃ tathā /
muktāsanaṃ gomukhaṃ ca kīrtitaṃ yogavittamaiḥ
savyoru dakṣiṇe gulphe dakṣiṇaṃ dakṣiṇetare /
nidadhyādṛjukāyastu cakrāsanamidaṃ matam
pūrakaḥ kumbhakastadvadrecakaḥ pūrakaḥ punaḥ /
prāṇāyāmaḥ svanāḍībhistasmānnāḍīḥ pracakṣate
śarīraṃ sarvajantūnāṃ ṣaṇṇavatyaṅgulātmakam /
tanmadhye pāyudeśāttu dvyaṅgulātparataḥ param
meḍhradeśādadhastāttu dvyaṅgulānmadhyamucyate /
meḍhrānnatāṅgulādūrdhvaṃ nāḍīnāṃ kandamucyate
caturaṅgulamutsedhaṃ caturaṅgulamāyatam /
aṇḍākāraṃ parivṛtaṃ medomajjāsthiśoṇitaiḥ
tatraiva nāḍīcakraṃ tu dvādaśāraṃ pratiṣṭhitam /
śarīraṃ dhriyate yena vartate tatra kuṇḍalī
brahmarandhraṃ suṣumṇā yā vadanena pidhāya sā /
alambusā suṣumṇāyāḥ kuhūrnāḍī vasatyasau
anantarārayugme tu vāruṇā ca yaśasvinī /
dakṣiṇāre suṣumṇāyāḥ piṅgalā vartate kramāt
tadantarārayoḥ pūṣā vartate ca payasvinī /
suṣumnā paścime cāre sthitā nāḍī sarasvatī
śaṅkhinī caiva gāndhārī tadanantarayoḥ sthite /
uttare tu suṣumnāyā iḍākhyā nivasatyasau
anantaraṃ hastijihvā tato viśvodarī sthitā /
pradakṣiṇakrameṇaiva cakrasyāreṣu nāḍayaḥ
vartante dvādaśa hyetā dvādaśānilavāhakāḥ /
paṭavatsaṃsthitā nāḍyo nānāvarṇāḥ samīritāḥ
paṭamadhyaṃ tu yatsthānaṃ nābhicakraṃ taducyate /
nādādhārā samākhyātā jvalantī nādarūpiṇī
pararandhrā suṣumnā ca catvāro ratnapūritāḥ /
kuṇḍalyā pihitaṃ śaśvadbrahmarandhrasya madhyamam
evametāsu nāḍīṣu dharanti daśavāyavaḥ /
evaṃ nāḍīgatiṃ vāyugatiṃ jñātvā vicakṣaṇaḥ
samagrīvaśiraḥ kāyaḥ saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ /
nāsāgre caiva hṛnmadhye bindumadhye turīyakam
sravantamamṛtaṃ paśyennetrābhyāṃ susamāhitaḥ /
apānaṃ mukulīkṛtya pāyumākṛṣya conmukham
praṇavena samutthāpya śrībījena nivartayet /
svātmānaṃ ca śriyaṃ dhyāyedamṛtaplāvanaṃ tathā
kālavañcanametaddhi sarvamukhyaṃ pracakṣate /
manasā cintitā kāryaṃ manasā yena sidhyati
jale'gnijvalanācchākhāpallavāni bhavanti hi /
nādhanyaṃ jāgataṃ vākyaṃ viparītā bhavetkriyā
mārge binduṃ samābadhya vahniṃ prajvālya jīvane /
śoṣayitvā tu salilaṃ tena kāyaṃ dṛḍhaṃ bhavet
gudayonisamāyukta ākuñcatyekakālataḥ /
apānamūrdhvagaṃ kṛtvā samānonne niyojayet
svātmānaṃ ca śriyaṃ dhyāyedamṛtaplāvanaṃ tataḥ /
balaṃ samārabhedyogaṃ madhyamadvārabhāgataḥ
bhāvayedūrdhvagatyarthaṃ prāṇāpānasuyogataḥ /
eṣa yogo varo dehe siddhimārgaprakāśakaḥ
yathaivāpāṅgataḥ setuḥ pravāhasya nirodhakaḥ /
tathā śarīragā cchāyā jñātavyā yogibhiḥ sadā
sarvāsāmeva nāḍīnāmeṣa bandhaḥ prakīrtitaḥ /
bandhasyāsya prasādena sphuṭībhavati devatā
evaṃ catuṣpatho bandho mārgatrayanirodhakaḥ /
ekaṃ vikāsayanmārgaṃ yena siddhāḥ susaṅgatāḥ
udānamūrdhvagaṃ kṛtvā prāṇena saha vegataḥ /
bandho'yaṃ sarvanāḍīnāmūrdhvaṃ yāti nirodhakaḥ
ayaṃ ca saṃpuṭo yogo mūlabandho'pyayaṃ mataḥ /
bandhatrayamanenaiva siddhyatyabhyāsayogataḥ
divārātramavicchinnaṃ yāmeyāme yadā yadā /
anenābhyāsayogena vāyurabhyasito bhavet
vāyāvabhyasite vahniḥ pratyahaṃ vardhate tanau /
vahnau vivardhamāne tu sukhamannādi jīryate
annasya paripākena rasavṛddhiḥ prajāyate /
rase vṛddhiṃ gate nityaṃ vardhante dhātavastathā
dhātūnāṃ vardhanenaiva prabodho vartate tanau /
dahyante sarvapāpāni janmakoṭyarjitāni ca
gudameḍhrāntarālasthaṃ mūlādhāraṃ trikoṇakam /
śivasya bindurūpasya sthānaṃ taddhi prakāśakam
yatra kuṇḍalinī nāma parā śaktiḥ pratiṣṭhitā /
yasmādutpadyate vāyuryasmādvahniḥ pravardhate
yasmādutpadyate binduryasmānnādaḥ pravardhate /
yasmādutpadyate haṃso yasmādutpadyate manaḥ
mūlādhārādiṣaṭcakraṃ śaktisthānamudīritam /
kaṇṭhādupari mūrdhāntaṃ śāṃbhavaṃ sthānamucyate
nāḍīnāmāśrayaḥ piṇḍo nāḍyaḥ prāṇasya cāśrayaḥ /
jīvasya nilayaḥ prāṇo jīvo haṃsasya cāśrayaḥ
haṃsaḥ śakteradhiṣṭhānaṃ carācaramidaṃ jagat /
nirvikalpaḥ prasannātmā prāṇāyāṃ samabhyaset
samyagbandhatrayastho'pi lakṣyalakṣaṇakāraṇam /
vedyaṃ samuddharennityaṃ satyasaṃdhānamānasaḥ
recakaṃ pūrakaṃ caiva kumbhamadhye nirodhayet /
dṛśyamāne pare lakṣye brahmaṇi svayamāśritaḥ
bāhyasthaviṣayaṃ sarvaṃ recakaḥ samudāhṛtaḥ /
pūrakaṃ śāstravijñānaṃ kumbhakaṃ svagataṃ smṛtam
evamabhyāsacittaścetsamukto nātra saṃśayaḥ /
kumbhakena samāropya kumbhakena pūrayet
kumbhena kumbhayetkumbhaṃ tadantasthaḥ paraṃ śivam /
punarāsphālayedadya susthiraṃ kaṇṭhamudrayā
vāyūnāṃ gatimāvṛtya dhṛtvā pūrakakumbhakau /
samahastayugaṃ bhūmau samaṃ pādayugaṃ tathā
vedhakakramayogena catuṣpīṭhaṃ tu vāyunā /
āsphālayenmahāmeruṃ vāyuvaktre prakoṭibhiḥ
puṭadvayaṃ samākṛṣya vāyuḥ sphurati satvaram /
somasūryāgnisaṃbadhājjānīyādamṛtāya vai
merumadhyagatā devāścalante merucālanāt /
ādau saṃjāyate kṣipraṃ vedho'sya brahmagranthitaḥ
brahmagranthiṃ tato bhittvā viṣṇugranthiṃ bhinattyasau /
viṣṇugranthiṃ tato bhittvā rudragranthiṃ bhinattyasau
rudragranthiṃ tato bhittvā chitvā mohamalaṃ tathā /
anekajanmasaṃskāragurudevaprasādataḥ
yogābhyāsāttato vedho jāyate tasya yoginaḥ /
iḍāpiṅgalayormadhye suṣumnānāḍimaṇḍale
mudrābandhaviśeṣeṇa vāyumūrdhvaṃ ca kārayet /
ऱhasvo dahati pāpāni dīrgho mokṣapradāyakaḥ
āpyāyanaḥ pluto vāpi trividhoccāraṇena tu /
tailadhārāmivacchinnaṃ dīrghaghaṇṭāninādavat
avācyaṃ praṇavasyāgraṃ yastaṃ veda sa vedavit /
hasvaṃ bindugataṃ dairghyaṃ brahmarandhragataṃ plutam /
dvādaśāntagataṃ mantraṃ prasādaṃ mantrasiddhaye // ५.७०
sarvavighnaharaścāyaṃ praṇavaḥ sarvadoṣahā /
āraṃbhaśca ghaṭaścaiva punaḥ paricayastathā
niṣpattiśceti kathitāścatasrastasya bhūmikāḥ /
kāraṇatrayasaṃbhūtaṃ bāhyaṃ karma parityajan
āntaraṃ karma kurute yatrāraṃbhaḥ sa ucyate /
vāyuḥ paścimato vedhaṃ kurvannāpūrya susthiram
yatra tiṣṭhati sā proktā ghaṭākhyā bhūmikā budhaiḥ /
na sajīvo na nirjīvaḥ kāye tiṣṭhati niścalam /
yatra vāyuḥ sthiraḥ khe syātseyaṃ prathamabhūmikā
yatrātmanā sṛṣṭilayau jīvanmuktidaśāgataḥ /
sahajaḥ kurute yogaṃ seyaṃ niṣpattibhūmikā
iti//
etadupaniṣadaṃ yo'dhīte so'gnipūto bhavati /
sa vāyupūto bhavati / surāpānātpūto bhavati /
svarṇasteyātpūto bhavati / sa jīvanmukto bhavati /
tadetadṛcābhyuktam / tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ /
divīva cakṣurātatam / tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate /
viṣṇoryatparamaṃ padamityupaniṣat //
iti pañcamo'dhyāyaḥ //
ॐ saha nāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai //
tejasvināvadhī tamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // hariḥ ॐ tatsat //
iti varāhopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya
Original text: varāhopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0