વરાહોપનિષત્ · અધ્યાય 1

વરાહોપનિષત્
શ્રીમદ્વારાહોપનિષદ્વેદ્યાખણ્ડસુખાકૃતિ ।
ત્રિપાન્નારાયણાખ્યં તદ્રામચન્દ્રપદં ભજે ॥
ૐ સહ નાવવતુ સહ નૌ ભુનક્તુ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥
તેજસ્વિનાવધી તમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ ॥
અથ ઋભુર્વૈ મહામુનિર્દેવમાનેન દ્વાદશવત્સરં તપશ્ચચાર ।
તદવસાને વરાહરૂપી ભગવાન્પ્રાદુરભૂત્ ।
સ હોવાચોત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ વરં વૃણીશ્વેતિ । સોદતિષ્ઠત્ ।
તસ્મૈ નમસ્કૃત્યોવાચ ભગવન્કામિભિર્યદ્યત્કામિતં તત્તત્ત્વત્સકાશાત્સ્વપ્નેઽપિ ન યાચે ।
સમસ્તવેદશાસ્ત્રેતિહાસપુરાણાનિ સમસ્તવિદ્યાજાલાનિ બ્રહ્માદયઃ સુરાઃ સર્વે ત્વદ્રૂપજ્ઞાનાન્મુક્તિમાહુઃ ।
અતસ્ત્વદ્રૂપપ્રતિપાદિકાં બ્રહ્મવિદ્યાં બ્રૂહીતિ હોવાચ ।
તથેતિ સ હોવાચ વરાહરૂપી ભગવાન્ ।
ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનિ કેચિદિચ્છન્તિ વાદિનઃ ।
કેચિત્ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વાનિ કેચિત્ષણ્ણવતીનિ ચ

તેષાં ક્રમં પ્રવક્ષ્યામિ સાવધાનમનાઃ શૃણુ ।
જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ શ્રોત્રત્વગ્લોચનાદયઃ

કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ વાક્પાણ્યઙ્ઘ્ર્યાદયઃ ક્રમાત્ ।
પ્રાણાદતસ્તુ પઞ્ચૈવ પઞ્ચ શબ્દાદયસ્તથા

મનોબુદ્ધિરહંકારશ્ચિત્તં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ ।
ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનિ તાનિ બ્રહ્મવિદો વિદુઃ

એતૈસ્તત્ત્વૈઃ સમં પઞ્ચીકૃતભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ।
પૃથિવ્યાપસ્તથા તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ

દેહત્રયં સ્થૂલસૂક્ષ્મકારણાનિ વિદુર્બુધાઃ ।
અવસ્થાત્રિતયં ચૈવ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તયઃ

આહત્ય તત્ત્વજાતાનાં ષટ્ત્રિંશન્મુનયો વિદુઃ ।
પૂર્વોક્તૈસ્તત્ત્વજાતૈસ્તુ સમં તત્ત્વાનિ યોજયેત્

ષડ્ભાવવિકૃતિશ્ચાસ્તિ જાયતે વર્ધતેઽપિ ચ ।
પરિણામં ક્ષયં નાશં ષડ્ભાવવિકૃતિં વિદુઃ

અશના ચ પિપાસા ચ શોકમોહૌ જરા મૃતિઃ ।
એતે ષડૂર્મયઃ પ્રોક્તાઃ ષટ્કોશાનથ વચ્મિ તે

ત્વક્ચ રક્તં માંસમેદોમજ્જાસ્થીનિ નિબોધત ।
કામક્રોધૌ લોભમોહૌ મદો માત્સર્યમેવ ચ

એતેઽરિષડ્વા વિશ્વશ્ચ તૈજસઃ પ્રાજ્ઞ એવ ચ ।
જીવત્રયં સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ચ ગુણત્રયમ્

પ્રારબ્ધાગામ્યર્જિતાનિ કર્મત્રયમિતીરિતમ્ ।
વચનાદાનગમનવિસર્ગાનન્દપઞ્ચકમ્

સંકલ્પોઽધ્યવસાયશ્ચ અભિમાનોઽવધારણા ।
મુદિતા કરુણા મૈત્રી ઉપેક્ષા ચ ચતુષ્ટયમ્

દિગ્વાતાર્કપ્રચેતોઽશ્વિવહ્નીન્દ્રોપેન્દ્રમૃત્યુકાઃ ।
તથા ચન્દ્રશ્ચતુર્વક્ત્રો રુદ્રઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઈશ્વરઃ

આહત્ય તત્ત્વજાતાનાં ષણ્ણવત્યસ્તુ કીર્તિતાઃ ।
પૂર્વોક્તતત્ત્વજાતાનાં વૈલક્ષણ્યમનામયમ્

વરાહરૂપિણં માં યે ભજન્તિ મયિ ભક્તિતઃ ।
વિમુક્તાજ્ઞાનતત્કાર્યા જીવન્મુક્તા ભવન્તિ તે

યે ષણ્ણવતિતત્ત્વજ્ઞા યત્ર કુત્રાશ્રમે રતાઃ ।
જટી મુણ્ડી શિખી વાપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

ઇતિ॥
ઇતિ પ્રથમોઽધ્યાયઃ

ઋભુર્નામ મહાયોગી ક્રોડરૂપં રમાપતિમ્ ।
વરિષ્ઠાં બ્રહ્મવિદ્યાં ત્વમધીહિ ભગવન્મમ ।
એવં સ સ્પૃષ્ટો ભગવાન્પ્રાહ ભક્તાર્તિભઞ્જનઃ

સ્વવર્ણાશ્રમધર્મેણ તપસા ગુરુતોષણાત્ ।
સાધનં પ્રભવેત્પુંસાં વૈરાગ્યાદિચતુષ્ટયમ્

નિત્યાનિત્યવિવેકશ્ચ ઇહામુત્ર વિરાગતા ।
શમાદિષટ્કસંપત્તિર્મુમુક્ષા તાં સમભ્યસેત્

એવં જિતેન્દ્રિયો ભૂત્વા સર્વત્ર મમતામતિમ્ ।
વિહાય સાક્ષિચૈતન્યે મયિ કુર્યાદહંમતિમ્

દુર્લભં પ્રાપ્ય માનુષ્યં તત્રાપિ નરવિગ્રહમ્ ।
બ્રાહ્મણ્યં ચ મહાવિષ્ણોર્વેદાન્તશ્રવણાદિના

અતિવર્ણાશ્રમં રૂપં સચ્ચિદાનન્દલક્ષણમ્ ।
યો ન જાનાતિ સોઽવિદ્વાન્કદા મુક્તો ભવિષ્યતિ

અહમેવ સુખં નાન્યદન્યચ્ચેન્નૈવ તત્સુખમ્ ।
અમદર્થં ન હિ પ્રેયો મદર્થં ન સ્વતઃપ્રિયમ્

પરપ્રેમાસ્પદતયા મા ન ભૂવમહં સદા ।
ભૂયાસમિતિ યો દ્રષ્ટા સોઽહં વિષ્ણુર્મુનીશ્વર

ન પ્રકાશોઽહમિત્યુક્તિર્યત્પ્રકાશૈકબન્ધના ।
સ્વપ્રકાશં તમાત્માનમપ્રકાશઃ કથં સ્પૃશેત્

સ્વયં ભાતં નિરાધારં યે જાનન્તિ સુનિશ્ચિતમ્ ।
તે હિ વિજ્ઞાનસંપન્ના ઇતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ

સ્વપૂર્ણાત્માતિરેકેણ જગજ્જીવેશ્વરાદયઃ ।
ન સન્તિ નાસ્તિ માયા ચ તેભ્યશ્ચાહં વિલક્ષણઃ

અજ્ઞાનાન્ધતમોરૂપં કર્મધર્માદિલક્ષણમ્ ।
સ્વયંપ્રકાશમાત્માનં નૈવ માં સ્પ્રષ્ટુમાર્હતિ

સર્વસાક્ષિણમાત્માનં વર્ણાશ્રમવિવર્જિતમ્ ।
બ્રહ્મરૂપતયા પશ્યન્બ્રહ્મૈવ ભવતિ સ્વયમ્

ભાસમાનમિદં સર્વં માનરૂપં પરં પદમ્ ।
પશ્યન્વેદાન્તમાનેન સદ્ય એવ વિમુચ્યતે

દેહાત્મજ્ઞાનવજ્જ્ઞાનં દેહાત્મજ્ઞાનબાધકમ્ ।
આત્મન્યેવ ભવેદ્યસ્ય સ નેચ્છન્નપિ મુચ્યતે

સત્યજ્ઞાનાનન્દપૂર્ણલક્ષણં તમસઃ પરમ્ ।
બ્રહ્માનન્દં સદા પશ્યન્કથં બધ્યેત કર્મણા

ત્રિધામસાક્ષિણં સત્યજ્ઞાનાનન્દાદિલક્ષણમ્ ।
ત્વમહંશબ્દલક્ષ્યાર્થમસક્તં સર્વદોષતઃ

સર્વગં સચ્ચિદાત્માનં જ્ઞાનચક્ષુર્નિરીક્ષતે ।
અજ્ઞાનચક્ષુર્નેક્ષેત ભાસ્વન્તં ભાનુમન્ધવત્

પ્રજ્ઞાનમેવ તદ્બ્રહ્મ સત્યપ્રજ્ઞાલક્ષણમ્ ।
એવં બ્રહ્મપરિજ્ઞાનાદેવ મર્ત્યોઽમૃતો ભવેત્

તદ્બ્રહ્માનન્દમદ્વન્દ્વં નિર્ગુણં સત્યચિદ્ઘનમ્ ।
વિદિત્વા સ્વાત્મનો રૂપં ન બિભેતિ કુતશ્ચન

ચિન્માત્રં સર્વગં નિત્યં સંપૂર્ણં સુખમદ્વયમ્ ।
સાક્ષાદ્બ્રહ્મૈવ નાન્યોઽસ્તીત્યેવં બ્રહ્મવિદાં સ્થિતિઃ

અજ્ઞસ્ય દુઃખૌઘમયં જ્ઞસ્યાનન્દમયં જગત્ ।
અન્ધં ભુવનમન્ધસ્ય પ્રકાશં તુ સુચક્ષુષામ્

અનન્તે સચ્ચિદાનન્દે મયિ વારાહરૂપિણી ।
સ્થિતેઽદ્વિતીયભાવઃ સ્યાત્કો બન્ધઃ કશ્ચ મુચ્યતે

સ્વસ્વરૂપં તુ ચિન્માત્રં સર્વદા સર્વદેહિનામ્ ।
નૈવ દેહાદિસઙ્ઘાતો ઘટવદ્દૃશિગોચરઃ

સ્વાત્મનોઽન્યદિવાભાતં ચરાચરમિદં જગત્ ।
સ્વાત્મમાત્રતયા બુદ્ધ્વા તદસ્મીતિ વિભાવય

સ્વસ્વરૂપં સ્વયં ભુઙ્ક્તે નાસ્તિ ભોજ્યં પૃથક્ સ્વતઃ ।
અસ્તિ ચેદસ્તિતારૂપં બ્રહ્મૈવાસ્તિત્વલક્ષણમ્

બ્રહ્મવિજ્ઞાનસંપન્નઃ પ્રતીતમખિલં જગત્ ।
પશ્યન્નપિ સદા નૈવ પશ્યતિ સ્વાત્મનઃ પૃથક્

મત્સ્વરૂપપરિજ્ઞાનાત્કર્મભિર્ન સ બધ્યતે

યઃ શરીરેન્દ્રિયાદિભ્યો વિહીનં સર્વસાક્ષિણમ્ ।
પરમાર્થૈકવિજ્ઞાનં સુખાત્માનં સ્વયંપ્રભમ્

સ્વસ્વરૂપતયા સર્વં વેદ સ્વાનુભવેન યઃ ।
સ ધીરઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સોઽહં તત્ત્વં ઋભો ભવ

અતઃ પ્રપઞ્ચાનુભવઃ સદા ન હિ
સ્વરૂપબોધાનુભવઃ સદા ખલુ ।
ઇતિ પ્રપશ્યન્પરિપૂર્ણવેદનો
ન બન્ધમુક્તો ન ચ બદ્ધ એવ તુ

સ્વસ્વરૂપાનુસન્ધાનાન્નૃત્યન્તં સર્વસાક્ષિણમ્ ।
મુહૂર્તં ચિન્તયેન્માં યઃ સર્વબન્ધૈઃ પ્રમુચ્યતે

સર્વભૂતાન્તરસ્થાય નિત્યમુક્તચિદાત્મને ।
પ્રત્યક્ચૈતન્યરૂપાય મહ્યમેવ નમોનમઃ

ત્વં વહમસ્મિ ભગવો દેવતેઽહં વૈ ત્વમસિ ।
તુભ્યં મહ્યમનન્તાય મહ્યં તુભ્યં ચિદાત્મને

નમો મહ્યં પરેશાય નમસ્તુભ્યં શિવાય ચ ।
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કિં ગૃહ્ણામિ ત્યજામિ કિમ્

યન્મયા પૂરિતં વિશ્વં મહાકલ્પાંબુના યથા ।
અન્તઃસઙ્ગં બહિઃસઙ્ગમાત્મસઙ્ગં ચ યસ્ત્યજેત્ ।
સર્વસઙ્ગનિવૃત્તાત્મા સ મામેતિ ન સંશયઃ

અહિરિવ જનયોગં સર્વદા વર્જયેદ્યઃ
કુણપમિવ સુનારીં ત્યક્તુકામો વિરાગી ।
વિષમિવ વિષયાદીન્મન્યમાનો દુરન્તા
ઞ્જગતિ પરમહંસો વાસુદેવોઽહમેવ

ઇદં સત્યમિદં સત્યં સત્યમેતદિહોચ્યતે ।
અહં સત્યં પરં બ્રહ્મ મત્તઃ કિંચિન્ન વિદ્યતે

ઉપ સમીપે યો વાસો જીવાત્મપરમાત્મનોઃ ।
ઉપવાસઃ સ વિજ્ઞેયો ન તુ કાયસ્ય શોષણમ્

કાયશોષણમાત્રેણ કા તત્ર હ્યવિવેકિનામ્ ।
વલ્મીકતાડનાદેવ મૃતઃ કિં નુ મહોરગઃ

અસ્તિ બ્રહ્મેતિ ચેદ્વેદ પરોક્ષજ્ઞાનમેવ તત્ ।
અહં બ્રહ્મેતિ ચેદ્વેદ સાક્ષાત્કારઃ સ ઉચ્યતે

યસ્મિન્કાલે સ્વમાત્માનં યોગી જાનાતિ કેવલમ્ ।
તસ્માત્કાલાત્સમારભ્ય જીવન્મુક્તો ભયેદસૌ

અહં બ્રહ્મેતિ નિયતં મોક્ષહેતુર્મહાત્મનામ્ ।
દ્વે પદે બન્ધમોક્ષાય નિર્મમેતિ મમેતિ ચ

મમેતિ બધ્યતે જન્તુર્નિર્મમેતિ વિમુચ્યતે ।
બાહ્યચિન્તા ન કર્તવ્યા તથૈવાન્તરચિન્તિકા ।
સર્વચિન્તાં સમુત્સૃજ્ય સ્વસ્થો ભવ સદા ઋભો

સંકલ્પમાત્રકલનેન જગત્સમગ્રં
સંકલ્પમાત્રકલને હિ જગદ્વિલાસઃ ।
સંકલ્પમાત્રમિદમુત્સૃજ નિર્વિકલ્પ
માશ્રિત્ય મામકપદં હૃદિ ભાવયસ્વ

મચ્ચિન્તનં મત્કથનમન્યોન્યં મત્પ્રભાષણમ્ ।
મદેકપરમો ભૂત્વા કાલં નય મહામતે

ચિદિહાસ્તીતિ ચિન્માત્રમિદં ચિન્મયમેવ ચ ।
ચિત્ત્વં ચિદહમેતે ચ લોકાશ્ચિદિતિ ભાવય

રાગં નીરાગતાં નીત્વા નિર્લેપો ભવ સર્વદા ।
અજ્ઞાનજન્યકર્ત્રાદિકારકોત્પન્નકર્મણા

શ્રુત્યુત્પન્નાત્મવિજ્ઞાનપ્રદીપો બાધ્યતે કથમ્ ।
અનાત્મનાં પરિત્યજ્ય નિર્વિકારો જગત્સ્થિતૌ

એકનિષ્ઠતયાન્તસ્થસંવિન્માત્રપરો ભવ ।
ઘટાકાશમઠાકાશૌ મહાકાશે પ્રતિષ્ઠિતૌ

એવં મયિ ચિદાકાશે જીવેશૌ પરિકલ્પિતૌ ।
યા ચ પ્રાગાત્મનો માયા તથાન્તે ચ તિરસ્કૃતા

બ્રહ્મવાદિભિરુદ્ગીતા સા માયેતિ વિવેકતઃ ।
માયાતત્કાર્યવિલયે નેશ્વરત્વં ન જીવતા

તતઃ શુદ્ધશ્ચિદેવાહં વ્યોમવન્નિરુપાધિકઃ ।
જીવેશ્વરાદિરૂપેણ ચેતનાચેતનાત્મકમ્

ઈક્ષણાદિપ્રવેશાન્તા સૃષ્ટિરીશેન કલ્પિતા ।
જાગ્રદાદિવિમોક્ષાન્તઃ સંસારો જીવકલ્પિતઃ

ત્રિણાચિકાદિયોગાન્તા ઈશ્વરભ્રાન્તિમાશ્રિતાઃ ।
લોકાયતાદિસાંખ્યાન્તા જીવવિશ્રાન્તિમાશ્રિતાઃ

તસ્માન્મુમુક્ષિભિર્નૈવ મતિર્જીવેશવાદયોઃ ।
કાર્યા કિંતુ બ્રહ્મતત્ત્વં નિશ્ચલેન વિચાર્યતામ્ ॥ ૫૬।
અદ્વિતીયબ્રહ્મતત્ત્વં ન જાનન્તિ યથા તથા ।
ભ્રાન્તા એવાખિલાસ્તેષાં ક્વ મુક્તિઃ ક્વેહ વા સુખમ્

ઉત્તમાધમભાવશ્ચેત્તેષાં સ્યાદસ્તિ તેન કિમ્ ।
સ્વપ્નસ્થરાજ્યભિક્ષાભ્યાં પ્રબુદ્ધઃ સ્પૃશતે ખલુ

અજ્ઞાને બુદ્ધિવિલયે નિદ્રા સા ભણ્યતે બુધૈઃ ।
વિલીનાજ્ઞાનતત્કાર્યે મયિ નિદ્રા કથં ભવેત્

બુદ્ધેઃ પૂર્ણવિકાસોઽયં જાગરઃ પરિકીર્ત્યતે ।
વિકારાદિવિહીનત્વાજ્જાગરો મે ન વિદ્યતે

સૂક્ષ્મનાડિષુ સંચારો બુદ્ધેઃ સ્વપ્નઃ પ્રજાયતે ।
સંચારધર્મરહિતે મયિ સ્વપ્નો ન વિદ્યતે

સુષુપ્તિકાલે સકલે વિલીને તમસાવૃતે ।
સ્વરૂપં મહદાનન્દં ભુઙ્ક્તે વિશ્વવિવર્જિતઃ

અવિશેષેણ સર્વં તુ યઃ પશ્યતિ ચિદન્વયાત્ ।
સ એવ સાક્ષાદ્વિજ્ઞાની સ શિવઃ સ હરિર્વિધિઃ

દીર્ઘસ્વપ્નમિદં યત્તદ્દીર્ઘં વા ચિત્તવિભ્રમમ્ ।
દીર્ઘં વાપિ મનોરાજ્યં સંસારં દુઃખસાગરમ્ ।
સુપ્તેરુત્થાય સુપ્ત્યન્તં બ્રહ્મૈકં પ્રવિચિન્ત્યતામ્

આરોપિતસ્ય જગતઃ પ્રવિલાપનેન
ચિત્તં મદાત્મકતયા પરિકલ્પિતં નઃ ।
શત્રૂન્નિહત્ય ગુરુષટ્કગણાન્નિપાતા
દ્ગન્ધદ્વિપો ભવતિ કેવલમદ્વિતીયઃ

અદ્યાસ્તમેતુ વપુરાશશિતારમાસ્તાં
કસ્તાવતાપિ મમ ચિદ્વપુષો વિશેષઃ ।
કુમ્ભે વિનશ્યતિ ચિરં સમવસ્થિતે વા
કુમ્ભામ્બરસ્ય નહિ કોઽપિ વિશેષલેશઃ

અહિનિર્લ્વયની સર્પનિર્મોકો જીવવર્જિતઃ ।
વલ્મીકે પતિતસ્તિષ્ઠેત્તં સર્પો નાભિમન્યતે

એવં સ્થૂલં ચ સૂક્ષ્મં ચ શરીરં નાભિમન્યતે ।
પ્રત્યગ્જ્ઞાનશિખિધ્વસ્તે મિથ્યાજ્ઞાને સહેતુકે ।
નેતિ નેતીતિ રૂપત્વાદશરીરો ભવત્યયમ્

શાસ્ત્રેણ ન સ્યાત્પરમાર્થદૃષ્ટિઃ
કાર્યક્ષમં પશ્યતિ ચાપરોક્ષમ્ ।
પ્રારબ્ધનાશાત્પ્રતિભાનનાશ
એવં ત્રિધા નશ્યતિ ચાત્મમાયા

બ્રહ્મત્વે યોજિતે સ્વામિઞ્જીવભાવો ન ગચ્છતિ ।
અદ્વૈતે બોધિતે તત્ત્વે વાસના વિનિવર્તતે

પ્રારબ્ધાન્તે દેહહાનિર્માયેતિ ક્ષીયતેઽખિલા ।
અસ્તીત્યુક્તે જગત્સર્વં સદ્રસં બ્રહ્મ તદ્ભવેત્

ભાતીત્યુક્તે જગત્સર્વં ભાનં બ્રહ્મૈવ કેવલમ્ ।
મરુભૂમૌ જલં સર્વં મરુભૂમાત્રમેવ તત્ ।
જગત્ત્રયમિદં સર્વં ચિન્માત્રં સ્વવિચારતઃ

અજ્ઞાનમેવ ન કુતો જગતઃ પ્રસઙ્ગો
જીવેશદેશિકવિકલ્પકથાતિદૂરે ।
એકાન્તકેવલચિદેકરસસ્વભાવે
બ્રહ્મૈવ કેવલમહં પરિપૂર્ણમસ્મિ

બોધચન્દ્રમસિ પૂર્ણવિગ્રહે
મોહરાહુમુષિતાત્મતેજસિ ।
સ્નાનદાનયજનાદિકાઃ
ક્રિયા મોચનાવધિ વૃથૈવ તિષ્ઠતે

સલિલે સૈન્ધવં યદ્વત્સામ્યં ભવતિ યોગતઃ ।
તથાત્મમનસોરૈક્યં સમાધિરિતિ કથ્યતે

દુર્લભો વિષયત્યાગો દુર્લભં તત્ત્વદર્શનમ્ ।
દુર્લભા સહજાવસ્થા સદ્ગુરોઃ કરુણાં વિના

ઉત્પન્નશક્તિબોધસ્ય ત્યક્તનિઃશેષકર્મણઃ ।
યોગિનઃ સહજાવસ્થા સ્વયમેવ પ્રકાશતે

રસસ્ય મનસશ્ચૈવ ચઞ્ચલત્વં સ્વભાવતઃ ।
રસો બદ્ધો મનો બદ્ધં કિં ન સિદ્ધ્યતિ ભૂતલે

મૂર્ચ્છિતો હરતિ વ્યાધિં મૃતો જીવયતિ સ્વયમ્ ।
બદ્ધઃ ખેચરતાં ધત્તે બ્રહ્મત્વં રસચેતસિ

ઇન્દ્રિયાણાં મનો નાથો મનોનાથસ્તુ મારુતઃ ।
મારુતસ્ય લયો નાથસ્તન્નાથં લયમાશ્રય

નિશ્ચેષ્ટો નિર્વિકારશ્ચ લયો જીવતિ યોગિનામ્ ।
ઉચ્છિન્નસર્વસંકલ્પો નિઃશેષાશેષચેષ્ટિતઃ ।
સ્વાવગમ્યો લયઃ કોઽપિ મનસાં વાગગોચરઃ

પુઙ્ખાનુપુઙ્ખવિષયેક્ષણતત્પરોઽપિ
બ્રહ્માવલોકનધિયં ન જહાતિ યોગી ।
સઙ્ગીતતાલલયવાદ્યવશં ગતાપિ
મૌલિસ્થકુમ્ભપરિરક્ષણધીર્નટીવ

સર્વચિન્તાં પરિત્યજ્ય સાવધાનેન ચેતસા ।
નાદ એવાનુસન્ધેયો યોગસામ્રાજ્યમિચ્છતા

ઇતિ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

નહિ નાનાસ્વરૂપં સ્યાદેકં વસ્તુ કદાચન ।
તસ્માદખણ્ડ એવાસ્મિ યન્મદન્યન્ન કિંચન

દૃશ્યતે શ્રૂયતે યદ્યદ્બ્રહ્મણોઽન્યન્ન તદ્ભવેત્ ।
નિત્યશુદ્ધ વિમુક્તૈકમખણ્ડાનન્દમદ્વયમ્ ।
સત્યં જ્ઞાનમનન્તં યત્પરં બ્રહ્માહમેવ તત્

આનન્દરૂપોઽહમખણ્ડબોધઃ
પરાત્પરોઽહં ઘનચિત્પ્રકાશઃ ।
મેઘા યથા વ્યોમ ન ચ સ્પૃશન્તિ
સંસારદુઃખાનિ ન માં સ્પૃશન્તિ

સર્વં સુખં વિદ્ધિ સુદુઃખનાશા
ત્સર્વં ચ સદ્રૂપમસત્યનાશાત્ ।
ચિદ્રૂપમેવ પ્રતિભાનયુક્તં
તસ્માદખણ્ડં મમ રૂપમેતત્

ન હિ જનિર્મરણં ગમનાગમૌ
ન ચ મલં વિમલં ન ચ વેદનમ્ ।
ચિન્મયં હિ સકલં વિરાજતે
સ્ફુટતરં પરમસ્ય તુ યોગિનઃ

સત્યચિદ્ઘનમખણ્ડમદ્વયં
સર્વદૃશ્યરહિતં નિરામયમ્ ।
યત્પદં વિમલમદ્વયં શિવં
તત્સદાહમિતિ મૌનમાશ્રય

જન્મમૃત્યુસુખદુઃખવર્જિતં
જાતિનીતિકુલગોત્રદૂરગમ્ ।
ચિદ્વિવર્તજગતોઽસ્ય કારણં
તત્સદાહમિતિ મૌનમાશ્રય

પૂર્ણમદ્વયમખણ્ડચેતનં
વિશ્વભેદકલનાદિવર્જિતમ્ ।
અદ્વિતીયપરસંવિદંશકં
તત્સદાહમિતિ મૌનમાશ્રય

કેનાપ્યબાધિતત્વેન ત્રિકાલેઽપ્યેકરૂપતઃ ।
વિદ્યમાનત્વમસ્ત્યેતત્સદ્રૂપત્વં સદા મમ

નિરુપાધિકનિત્યં યત્સુપ્તૌ સર્વસુખાત્પરમ્ ।
સુખરૂપત્વમસ્ત્યેતદાનન્દત્વં સદા મમ

દિનકરકિરણૈર્હિ શાર્વરં તમો
નિબિડતરં ઝટિતિ પ્રણાશમેતિ ।
ઘનતરભવકારણં તમો યદ્દ્
હરિદિનકૃત્પ્રભયા ન ચાન્તરેણ

મમ ચરણસ્મરણેન પૂજયા ચ
સ્વકતમસઃ પરિમુચ્યતે હિ જન્તુઃ ।
ન હિ મરણપ્રભવપ્રણાશહેતુ
ર્મમ ચરણસ્મરણાદૃતેઽસ્તિ કિંચિત્

આદરેણ યથા સ્તૌતિ ધનવન્તં ધનેચ્છયા ।
તથા ચેદ્વિશ્વકર્તારં કો ન મુચ્યેત બન્ધનાત્

આદિત્યસંનિધૌ લોકશ્ચેષ્ટતે સ્વયમેવ તુ ।
તથા મત્સંનિધાવેવ સમસ્તં ચેષ્ટતે જગત્

શુક્તિકાયા યથા તારં કલ્પિતં માયયા તથા ।
મહદાદિ જગન્માયામયં મય્યેવ કેવલમ્

ચણ્ડાલદેહે પશ્વાદિસ્થાવરે બ્રહ્મવિગ્રહે ।
અન્યેષુ તારતમ્યેન સ્થિતેષુ ન તથા હ્યહમ્

વિનષ્ટદિગ્ભ્રમસ્યાપિ યથાપૂર્વં વિભાતિ દિક્ ।
તથા વિજ્ઞાનવિધ્વસ્તં જગન્મે ભાતિ તન્ન હિ

ન દેહો નેન્દ્રિયપ્રાણો ન મનોબુદ્ધ્યહંકૃતિ ।
ન ચિત્તં નૈવ માયા ચ ન ચ વ્યોમાદિકં જગત્

ન કર્તા નૈવ ભોક્તા ચ ન ચ ભોજયિતા તથા ।
કેવલં ચિત્સદાનન્દબ્રહ્મૈવાહં જનાર્દનઃ

જલસ્ય ચલનાદેવ ચઞ્ચલત્વં યથા રવેઃ ।
તથાહંકારસમ્બધાદેવ સંસાર આત્મનઃ

ચિત્તમૂલં હિ સંસારસ્તત્પ્રયત્નેન શોધયેત્ ।
હન્ત ચિત્તમહત્તાયાં કૈષા વિશ્વાસતા તવ

ક્વ ધનાનિ મહીપાનાં બ્રહ્મણઃ ક્વ જગન્તિ વા ।
પ્રાક્તનાનિ પ્રયાતાનિ ગતાઃ સર્ગપરમ્પરઃ ।
કોટયો બ્રહ્મણાં યાતા ભૂપા નષ્ટાઃ પરાગવત્

સ ચાધ્યાત્માભિમાનોઽપિ વિદુષોઽયાસુરત્વતઃ ।
વિદુષોઽપ્યાસુરશ્ચેત્સ્યાન્નિષ્ફલં તત્ત્વદર્શનમ્

ઉત્પાદ્યમાના રાગાદ્યા વિવેકજ્ઞાનવહ્નિના ।
યદા તદૈવ દહ્યન્તે કુતસ્તેષાં પ્રરોહણમ્

યથા સુનિપુણઃ સમ્યક્ પરદોષેક્ષણે રતઃ ।
તથા ચેન્નિપુણઃ સ્વેષુ કો ન મુચ્યેત બન્ધનાત્

અનાત્મવિદમુક્તોઽપિ સિદ્ધિજાલાનિ વાઞ્છતિ ।
દ્રવ્યમન્ત્રક્રિયાકાલયુક્ત્યાપ્નોતિ મુનીશ્વર

નાત્મજ્ઞસ્યૈષ વિષય આત્મજ્ઞો હ્યાત્મમાત્રદૃક્ ।
આત્મનાત્મનિ સંતૃપ્તો નાવિદ્યામનુધાવતિ

યે કેચન જગદ્ભાવાસ્તાનવિદ્યામયાન્વિદુઃ ।
કથં તેષુ કિલાત્મજ્ઞસ્ત્યક્તાવિદ્યો નિમજ્જતિ

દ્રવ્યમન્ત્રક્રિયાકાલયુક્તયઃ સાધુસિદ્ધિદાઃ ।
પરમાત્મપદપ્રાપ્તૌ નોપકુર્વન્તિ કાશ્ચન

સર્વેચ્છાકલનાશાન્તાવાત્મલાભોદયાભિધઃ ।
સ પુનઃ સિદ્ધિવાઞ્છાયાં કથમર્હત્યચિત્તતઃ

ઇતિ॥
ઇતિ તૃતીયોધ્યાયઃ

અથ હ ઋભું ભગવન્તં નિદાઘઃ પપ્રચ્છ જીવન્મુક્તિલક્ષણમનુબ્રૂહીતિ ।
તથેતિ સ હોવાચ । સપ્તભૂમિષુ જીવન્મુક્તાશ્ચત્વારઃ ।
શુભેચ્છા પ્રથમા ભૂમિકા ભવતિ । વિચારણા દ્વિતીયા । તનુમાનસી તૃતીયા ।
સત્ત્વાપત્તિસ્તુરીયા । અસંસક્તિઃ પઞ્ચમી । પદાર્થભાવના ષષ્ઠી । તુરીયગા સપ્તમી ।
પ્રણવાત્મિકા ભૂમિકા અકારોકારમકારાર્ધમાત્રાત્મિકા । સ્થૂલસૂક્ષ્મબીજસાક્ષિભેદેનાકારાદયશ્ચતુર્વિધાઃ ।
તદવસ્થા જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિતુરીયાઃ ।
અકારસ્થૂલાંશે જાગ્રદ્વિશ્વઃ ।
સૂક્ષ્માંશે તત્તૈજસઃ । બીજાંશે તત્પ્રાજ્ઞઃ । સાક્ષ્યંશે તત્તુરીયઃ ।
ઉકારસ્થૂલાંશે સ્વપ્નવિશ્વઃ ।
સૂક્ષ્માંશે તત્તૈજસઃ । બીજાંશે તત્પ્રાજ્ઞઃ । સાક્ષ્યંશે તત્તુરીયઃ ।
મકારસ્થૂલાંશે સુષુપ્તવિશ્વઃ ।
સૂક્ષ્માંશે તત્તૈજસઃ । બીજાંશે તત્પ્રાજ્ઞઃ । સાક્ષ્યંશે તત્તુરીયઃ ।
અર્ધમાત્રાસ્થૂલાંશે તુરીયવિશ્વઃ ।
સૂક્ષ્માંશે તત્તૈજસઃ । બીજાંશે તત્પ્રાજ્ઞઃ । સાક્ષ્યંશે તુરીયતુરીયઃ ।
અકારતુરીયાંશાઃ પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયભૂમિકાઃ ।
ઉકારતુરીયાંશા ચતુર્થી ભૂમિકા ।
મકારતુરીયાંશા પઞ્ચમી ।
અર્ધમાત્રાતુરીયાંશા ષષ્ઠી ।
તદતીતા સપ્તમી ।
ભૂમિત્રયેષુ વિહરન્મુમુક્ષુર્ભવતિ ।
તુરીયભૂમ્યાં વિહરન્બ્રહ્મવિદ્ભવતિ ।
પઞ્ચમભૂમ્યાં વિહરન્બ્રહ્મવિદ્વરો ભવતિ ।
ષષ્ઠભૂમ્યાં વિહરન્બ્રહ્મવિદ્વરીયાન્ભવતિ ।
સપ્તમભૂમ્યાં વિહરન્બ્રહ્મવિદ્વરિષ્ઠો ભવતિ ।
તત્રૈતે શ્લોકા ભવન્તિ ।
જ્ઞાનભૂમિઃ શુભેચ્છા સ્યાત્પ્રથમા સમુદીરિતા ।
વિચારણા દ્વિતીયા તુ તૃતીયા તનુમાનસા

સત્ત્વાપત્તિશ્ચતુર્થી સ્યાત્તતોઽસંસક્તિનામિકા ।
પદાર્થભાવના ષષ્ઠી સપ્તમી તુર્યગા સ્મૃતા

સ્થિતઃ કિં મૂઢ એવાસ્મિ પ્રેક્ષ્યોઽહં શાસ્ત્રસજ્જનૈઃ ।
વૈરાગ્યપૂર્ણમિચ્છેતિ શુભેચ્છેત્યુચ્યતે બુધૈઃ

શાસ્ત્રસજ્જનસંપર્કવૈરાગ્યાભ્યાસપૂર્વકમ્ ।
સદાચારપ્રવૃત્તિર્યા પ્રોચ્યતે સા વિચારણા

વિચારણાશુભેચ્છાભ્યામિન્દ્રિયાર્થેષુ રક્તતા ।
યત્ર સા તનુતામેતિ પ્રોચ્યતે તનુમાનસી

ભૂમિકાત્રિતયાભ્યાસાચિત્તેઽર્થવિરતેર્વશાત્ ।
સત્વાત્મનિ સ્થિતે શુદ્ધે સત્ત્વાપત્તિરુદાહૃતા

દશાચતુષ્ટયાભ્યાસાદસંસર્ગફલા તુ યા ।
રૂઢસત્ત્વચમત્કારા પ્રોક્તા સંસક્તિનામિકા

ભૂમિકાપઞ્ચકાભ્યાસાત્સ્વાત્મારામતયા ભૃશમ્ ।
આભ્યન્તરાણાં બાહ્યાનાં પદાર્થાનામભાવનાત્

પરપ્રયુક્તેન ચિરં પ્રત્યયેનાવબોધનમ્ ।
પદાર્થભાવનાનામ ષષ્ઠી ભવતિ ભૂમિકા

ષડ્ભૂમિકાચિરાભ્યાસદ્ભેદસ્યાનુપલમ્ભનાત્ ।
યત્સ્વભાવૈકનિષ્ઠત્વં સા જ્ઞેયા તુર્યગા ગતિઃ

શુભેચ્છાદિત્રયં ભૂમિભેદાભેદયુતં સ્મૃતમ્ ।
યથાવદ્વેદ બુદ્ધ્યેદં જગજ્જાગ્રતિ દૃશ્યતે

અદ્વૈતે સ્થૈર્યમાયાતે દ્વૈતે ચ પ્રશમં ગતે ।
પશ્યન્તિ સ્વપ્નવલ્લોકં તુર્યભૂમિ સુયોગતઃ

વિચ્છિન્નશરદભ્રાંશવિલયં પ્રવિલીયતે ।
સત્વાવશેષ એવાસ્તે હિ નિદાઘ દૃઢીકુરુ

પઞ્ચભૂમિં સમારુહ્ય સુષુપ્તિપદનામિકામ્ ।
શાન્તાશેષવિશેષાંશસ્તિષ્ઠત્યદ્વૈતમાત્રકે

અન્તર્મુખતયા નિત્યં બહિર્વૃત્તિપરોઽપિ સન્ ।
પરિશ્રાન્તતયા નિત્યં નિદ્રાલુરિવ લક્ષ્યતે

કુર્વન્નભ્યાસમેતસ્યાં ભૂમ્યાં સમ્યગ્વિવાસનઃ ।
સપ્તમી ગાઢસુપ્તાખ્યા ક્રમપ્રાપ્તા પુરાતની

યત્ર નાસન્ન સદ્રૂપો નાહં નાપ્યનહંકૃતિઃ ।
કેવલં ક્ષીણમનન આસ્તેઽદ્વૈતેઽતિનિર્ભયઃ

અન્તઃશૂન્યો બહિઃશૂન્યઃ શૂન્યકુમ્ભ ઇવામ્બરે ।
અન્તઃપૂર્ણો બહિઃપૂર્ણઃ પૂર્ણકુમ્ભ ઇવાર્ણવે

મા ભવ ગ્રાહ્યભાવાત્મા ગ્રાહકાત્મા ચ મા ભવ ।
ભાવનામખિલાં ત્યક્ત્વા યચ્છિષ્ટં તન્મયો ભવ

દ્ર્ષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાનિ ત્યક્ત્વા વાસનયા સહ ।
દર્શનપ્રથમાભાસમાત્માનં કેવલં ભજ

યથાસ્થિતમિદં યસ્ય વ્યવહારયતોઽપિ ચ ।
અસ્તંગતં સ્થિતં વ્યોમ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

નોદેતિ નાસ્તમાયાતિ સુખે દુઃખે મનઃપ્રભા ।
યથાપ્રાપ્તસ્થિતિર્યસ્ય સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

યો જાગર્તિ સુષુપ્તિસ્થો યસ્ય જાગ્રન્ન વિદ્યતે ।
યસ્ય નિર્વાસનો બોધઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

રાગદ્વેષભયાદીનામનુરૂપં ચરન્નપિ ।
યોઽન્તર્વ્યોમવદચ્છન્નઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

યસ્ય નાહંકૃતો ભાવો બુદ્ધિર્યસ્ય ન લિપ્યતે ।
કુર્વતોઽકુર્વતો વાપિ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

યસ્માન્નોદ્વિજતે લોકો લોકાન્નોદ્વિજતે ચ યઃ ।
હર્ષામર્ષભયોન્મુક્તઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

યઃ સમસ્તાર્થજાલેષુ વ્યવહાર્યપિ શીતલઃ ।
પરાર્થેષ્વિવ પૂર્ણાત્મા સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

પ્રજહાતિ યદા કામાન્સર્વાંશ્ચિત્તગતાન્મુને ।
મયિ સર્વાત્મકે તુષ્ટઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

ચૈત્યવર્જિતચિન્માત્રે પદે પરમપાવને ।
અક્ષુબ્ધચિત્તો વિશ્રાન્તઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

ઇદં જગદહં સોઽયં દૃશ્યજાતમવાસ્તવમ્ ।
યસ્ય ચિત્તે ન સ્ફુરતિ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

સદ્બ્રહ્મણિ સ્થિરે સ્ફારે પૂર્ણે વિષયવર્જિતે ।
આચાર્યશાસ્ત્રમાર્ગેણ પ્રવિશ્યાશુ સ્થિરો ભવ

શિવો ગુરુઃ શિવો વેદઃ શિવ દેવઃ શિવઃ પ્રભુઃ ।
શિવોઽસ્મ્યહં શિવઃ સર્વં શિવદન્યન્ન કિંચન

તમેવ ધીરો વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત બ્રાહ્મણઃ ।
નાનુધ્યાયાદ્બહૂઞ્છબ્દાન્વાચો વિગ્લાપનં હિ તત્

શુકો મુક્તો વામદેવોઽપિ મુક્ત
સ્તાભ્યાં વિના મુક્તિભાજો ન સન્તિ ।
શુકમાર્ગં યેઽનુસરન્તિ ધીરાઃ
સદ્યો મુક્તાસ્તે ભવન્તીહ લોકે

વામદેવં યેઽનુસરન્તિ નિત્યં
મૃત્વા જનિત્વા ચ પુનઃપુનસ્તત્ ।
તે વૈ લોકે ક્રમમુક્તા ભવન્તિ
યોગૈઃ સાંખ્યૈઃ કર્મભિઃ સત્ત્વયુક્તૈઃ

શુકશ્ચ વામદેવશ્ચ દ્વે સૃતી દેવનિર્મિતે ।
શુકઃ વિહઙ્ગમઃ પ્રોક્તો વામદેવઃ પિપીલિકા

અતદ્વ્યાવૃત્તિરૂપેણ સાક્ષાદ્વિધિમુખેન વા ।
મહાવાક્યવિચારેણ સાંખ્યયોગસમાધિના

વિદિત્વા સ્વાત્મનો રૂપં સંપ્રજ્ઞાતસમાધિતઃ ।
શુકમાર્ગેણ વિરજાઃ પ્રયાન્તિ પરમં પદમ્

યમાદ્યાસનજાયાસહઠાભ્યાસાત્પુનઃપુનઃ ।
વિઘ્નબાહુલ્યસંજાત અણિમાદિવશાદિહ

અલબ્ધ્વાપિ ફલં સમ્યક્પુનર્ભૂત્વા મહાકુલે ।
પુનર્વાસનયૈવાયં યોગાભ્યાસં પુનશ્ચરન્

અનેકજન્માભ્યાસેન વામદેવેન વૈ પથા ।
સોઽપિ મુક્તિં સમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

દ્વાવિમાવપિ પન્થાનૌ બ્રહ્મપ્રાપ્તિકરૌ શિવૌ ।
સદ્યોમુક્તિપ્રદશ્ચૈકઃ ક્રમમુક્તિપ્રદઃ પરઃ ।
અત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃ

યસ્યાનુભવપર્યન્તા બુદ્ધિસ્તત્ત્વે પ્રવર્તતે ।
તદ્દૃષ્ટિગોચરાઃ સર્વે મુચ્યન્તે સર્વપાતકૈઃ

ખેચરા ભૂચરાઃ સર્વે બ્રહ્મવિદ્દૃષ્ટિગોચરાઃ ।
સદ્ય એવ વિમુચ્યન્તે કોટિજન્માર્જિતૈરઘૈઃ

ઇતિ॥
ઇતિ ચતુર્થોઽદ્યાયઃ

અથ હૈનં ઋભું ભગવન્તં નિદાઘઃ પપ્રચ્છ
યોગાભ્યાસવિધિમનુબ્રૂહીતિ । તથેતિ સ હોવાચ ।
પઞ્ચભૂતાત્મકો દેહઃ પઞ્ચમણ્ડલપૂરિતઃ ।
કાઠિન્યં પૃથિવીમેકા પાનીયં તદ્દ્રવાકૃતિ

દીપનં ચ ભવેત્તેજઃ પ્રચારો વાયુલક્ષણમ્ ।
આકાશઃ સત્ત્વતઃ સર્વં જ્ઞાતવ્યં યોગમિચ્છતા

ષટ્શતાન્યધિકાન્યત્ર સહસ્રાણ્યેકવિંશતિઃ ।
અહોરાત્રવહિઃ શ્વાસૈર્વાયુમણ્ડલઘાતતઃ

તત્પૃથ્વીમણ્ડલે ક્ષીણે વલિરાયાતિ દેહિનામ્ ।
તદ્વદાપો ગણાપાયે કેશાઃ સ્યુઃ પાણ્ડુરાઃ ક્રમાત્

તેજઃક્ષયે ક્ષુધા કાન્તિર્નશ્યતે મારુતક્ષયે ।
વેપથુઃ સંભવેન્નિત્યં નામ્ભસેનૈવ જીવતિ

ઇત્થંભૂતં ક્ષયાન્નિત્યં જીવિતં ભૂતધારણમ્ ।
ઉડ્ડ્યાણં કુરુતે યસ્માદવિશ્રાન્તં મહાખગઃ

ઉડ્ડિયાણં તદેવ સ્યાત્તત્ર બન્ધોઽભિધીયતે ।
ઉડ્ડિયાણો હ્યસૌ બન્ધો મૃત્યુમાતઙ્ગકેશરી

તસ્ય મુક્તિસ્તનોઃ કાયાત્તસ્ય બન્ધો હિ દુષ્કરઃ ।
અગ્નૌ તુ ચાલિતે કુક્ષૌ વેદના જાયતે ભૃશમ્

ન કાર્યા ક્ષુધિ તેનાપિ નાપિ વિણ્મૂત્રવેગિના ।
હિતં મિતં ચ ભોક્તવ્યં સ્તોકં સ્તોકમનેકધા

મૃદુમધ્યમમન્ત્રેષુ ક્રમાન્મન્ત્રં લયં હઠમ્ ।
લયમન્ત્રહઠા યોગા યોગો હ્યષ્ટાઙ્ગસંયુતઃ

યમશ્ચ નિયમશ્ચૈવ તથા ચાસનમેવ ચ ।
પ્રાણાયમસ્તથા પશ્ચાત્પ્રત્યાહારસ્તથા પરમ્

ધારણા ચ તથા ધ્યાનં સમધિશ્ચાષ્ટમો ભવેત્ ।
અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યં દયાર્જવમ્

ક્ષમા ધૃતિર્મિતાહારઃ શૌચં ચેતિ યમા દશ ।
તપઃ સન્તોષમાસ્તિક્યં દાનમીશ્વરપૂજનમ્

સિદ્ધાન્તશ્રવણં ચૈવ હ્રીર્મતિશ્ચ જપો વ્રતમ્ ।
એતે હિ નિયમાઃ પ્રોક્તા દશધૈવ મહામતે

એકાદશાસનાનિ સ્યુશ્ચક્રાદિ મુનિસત્તમ ।
ચક્રં પદ્માસનં કૂર્મં મયૂરં કુક્કુટં તથા

વીરાસનં સ્વસ્તિકં ચ ભદ્રં સિંહાસનં તથા ।
મુક્તાસનં ગોમુખં ચ કીર્તિતં યોગવિત્તમૈઃ

સવ્યોરુ દક્ષિણે ગુલ્ફે દક્ષિણં દક્ષિણેતરે ।
નિદધ્યાદૃજુકાયસ્તુ ચક્રાસનમિદં મતમ્

પૂરકઃ કુમ્ભકસ્તદ્વદ્રેચકઃ પૂરકઃ પુનઃ ।
પ્રાણાયામઃ સ્વનાડીભિસ્તસ્માન્નાડીઃ પ્રચક્ષતે

શરીરં સર્વજન્તૂનાં ષણ્ણવત્યઙ્ગુલાત્મકમ્ ।
તન્મધ્યે પાયુદેશાત્તુ દ્વ્યઙ્ગુલાત્પરતઃ પરમ્

મેઢ્રદેશાદધસ્તાત્તુ દ્વ્યઙ્ગુલાન્મધ્યમુચ્યતે ।
મેઢ્રાન્નતાઙ્ગુલાદૂર્ધ્વં નાડીનાં કન્દમુચ્યતે

ચતુરઙ્ગુલમુત્સેધં ચતુરઙ્ગુલમાયતમ્ ।
અણ્ડાકારં પરિવૃતં મેદોમજ્જાસ્થિશોણિતૈઃ

તત્રૈવ નાડીચક્રં તુ દ્વાદશારં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
શરીરં ધ્રિયતે યેન વર્તતે તત્ર કુણ્ડલી

બ્રહ્મરન્ધ્રં સુષુમ્ણા યા વદનેન પિધાય સા ।
અલમ્બુસા સુષુમ્ણાયાઃ કુહૂર્નાડી વસત્યસૌ

અનન્તરારયુગ્મે તુ વારુણા ચ યશસ્વિની ।
દક્ષિણારે સુષુમ્ણાયાઃ પિઙ્ગલા વર્તતે ક્રમાત્

તદન્તરારયોઃ પૂષા વર્તતે ચ પયસ્વિની ।
સુષુમ્ના પશ્ચિમે ચારે સ્થિતા નાડી સરસ્વતી

શઙ્ખિની ચૈવ ગાન્ધારી તદનન્તરયોઃ સ્થિતે ।
ઉત્તરે તુ સુષુમ્નાયા ઇડાખ્યા નિવસત્યસૌ

અનન્તરં હસ્તિજિહ્વા તતો વિશ્વોદરી સ્થિતા ।
પ્રદક્ષિણક્રમેણૈવ ચક્રસ્યારેષુ નાડયઃ

વર્તન્તે દ્વાદશ હ્યેતા દ્વાદશાનિલવાહકાઃ ।
પટવત્સંસ્થિતા નાડ્યો નાનાવર્ણાઃ સમીરિતાઃ

પટમધ્યં તુ યત્સ્થાનં નાભિચક્રં તદુચ્યતે ।
નાદાધારા સમાખ્યાતા જ્વલન્તી નાદરૂપિણી

પરરન્ધ્રા સુષુમ્ના ચ ચત્વારો રત્નપૂરિતાઃ ।
કુણ્ડલ્યા પિહિતં શશ્વદ્બ્રહ્મરન્ધ્રસ્ય મધ્યમમ્

એવમેતાસુ નાડીષુ ધરન્તિ દશવાયવઃ ।
એવં નાડીગતિં વાયુગતિં જ્ઞાત્વા વિચક્ષણઃ

સમગ્રીવશિરઃ કાયઃ સંવૃતાસ્યઃ સુનિશ્ચલઃ ।
નાસાગ્રે ચૈવ હૃન્મધ્યે બિન્દુમધ્યે તુરીયકમ્

સ્રવન્તમમૃતં પશ્યેન્નેત્રાભ્યાં સુસમાહિતઃ ।
અપાનં મુકુલીકૃત્ય પાયુમાકૃષ્ય ચોન્મુખમ્

પ્રણવેન સમુત્થાપ્ય શ્રીબીજેન નિવર્તયેત્ ।
સ્વાત્માનં ચ શ્રિયં ધ્યાયેદમૃતપ્લાવનં તથા

કાલવઞ્ચનમેતદ્ધિ સર્વમુખ્યં પ્રચક્ષતે ।
મનસા ચિન્તિતા કાર્યં મનસા યેન સિધ્યતિ

જલેઽગ્નિજ્વલનાચ્છાખાપલ્લવાનિ ભવન્તિ હિ ।
નાધન્યં જાગતં વાક્યં વિપરીતા ભવેત્ક્રિયા

માર્ગે બિન્દું સમાબધ્ય વહ્નિં પ્રજ્વાલ્ય જીવને ।
શોષયિત્વા તુ સલિલં તેન કાયં દૃઢં ભવેત્

ગુદયોનિસમાયુક્ત આકુઞ્ચત્યેકકાલતઃ ।
અપાનમૂર્ધ્વગં કૃત્વા સમાનોન્ને નિયોજયેત્

સ્વાત્માનં ચ શ્રિયં ધ્યાયેદમૃતપ્લાવનં તતઃ ।
બલં સમારભેદ્યોગં મધ્યમદ્વારભાગતઃ

ભાવયેદૂર્ધ્વગત્યર્થં પ્રાણાપાનસુયોગતઃ ।
એષ યોગો વરો દેહે સિદ્ધિમાર્ગપ્રકાશકઃ

યથૈવાપાઙ્ગતઃ સેતુઃ પ્રવાહસ્ય નિરોધકઃ ।
તથા શરીરગા ચ્છાયા જ્ઞાતવ્યા યોગિભિઃ સદા

સર્વાસામેવ નાડીનામેષ બન્ધઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
બન્ધસ્યાસ્ય પ્રસાદેન સ્ફુટીભવતિ દેવતા

એવં ચતુષ્પથો બન્ધો માર્ગત્રયનિરોધકઃ ।
એકં વિકાસયન્માર્ગં યેન સિદ્ધાઃ સુસઙ્ગતાઃ

ઉદાનમૂર્ધ્વગં કૃત્વા પ્રાણેન સહ વેગતઃ ।
બન્ધોઽયં સર્વનાડીનામૂર્ધ્વં યાતિ નિરોધકઃ

અયં ચ સંપુટો યોગો મૂલબન્ધોઽપ્યયં મતઃ ।
બન્ધત્રયમનેનૈવ સિદ્ધ્યત્યભ્યાસયોગતઃ

દિવારાત્રમવિચ્છિન્નં યામેયામે યદા યદા ।
અનેનાભ્યાસયોગેન વાયુરભ્યસિતો ભવેત્

વાયાવભ્યસિતે વહ્નિઃ પ્રત્યહં વર્ધતે તનૌ ।
વહ્નૌ વિવર્ધમાને તુ સુખમન્નાદિ જીર્યતે

અન્નસ્ય પરિપાકેન રસવૃદ્ધિઃ પ્રજાયતે ।
રસે વૃદ્ધિં ગતે નિત્યં વર્ધન્તે ધાતવસ્તથા

ધાતૂનાં વર્ધનેનૈવ પ્રબોધો વર્તતે તનૌ ।
દહ્યન્તે સર્વપાપાનિ જન્મકોટ્યર્જિતાનિ ચ

ગુદમેઢ્રાન્તરાલસ્થં મૂલાધારં ત્રિકોણકમ્ ।
શિવસ્ય બિન્દુરૂપસ્ય સ્થાનં તદ્ધિ પ્રકાશકમ્

યત્ર કુણ્ડલિની નામ પરા શક્તિઃ પ્રતિષ્ઠિતા ।
યસ્માદુત્પદ્યતે વાયુર્યસ્માદ્વહ્નિઃ પ્રવર્ધતે

યસ્માદુત્પદ્યતે બિન્દુર્યસ્માન્નાદઃ પ્રવર્ધતે ।
યસ્માદુત્પદ્યતે હંસો યસ્માદુત્પદ્યતે મનઃ

મૂલાધારાદિષટ્ચક્રં શક્તિસ્થાનમુદીરિતમ્ ।
કણ્ઠાદુપરિ મૂર્ધાન્તં શાંભવં સ્થાનમુચ્યતે

નાડીનામાશ્રયઃ પિણ્ડો નાડ્યઃ પ્રાણસ્ય ચાશ્રયઃ ।
જીવસ્ય નિલયઃ પ્રાણો જીવો હંસસ્ય ચાશ્રયઃ

હંસઃ શક્તેરધિષ્ઠાનં ચરાચરમિદં જગત્ ।
નિર્વિકલ્પઃ પ્રસન્નાત્મા પ્રાણાયાં સમભ્યસેત્

સમ્યગ્બન્ધત્રયસ્થોઽપિ લક્ષ્યલક્ષણકારણમ્ ।
વેદ્યં સમુદ્ધરેન્નિત્યં સત્યસંધાનમાનસઃ

રેચકં પૂરકં ચૈવ કુમ્ભમધ્યે નિરોધયેત્ ।
દૃશ્યમાને પરે લક્ષ્યે બ્રહ્મણિ સ્વયમાશ્રિતઃ

બાહ્યસ્થવિષયં સર્વં રેચકઃ સમુદાહૃતઃ ।
પૂરકં શાસ્ત્રવિજ્ઞાનં કુમ્ભકં સ્વગતં સ્મૃતમ્

એવમભ્યાસચિત્તશ્ચેત્સમુક્તો નાત્ર સંશયઃ ।
કુમ્ભકેન સમારોપ્ય કુમ્ભકેન પૂરયેત્

કુમ્ભેન કુમ્ભયેત્કુમ્ભં તદન્તસ્થઃ પરં શિવમ્ ।
પુનરાસ્ફાલયેદદ્ય સુસ્થિરં કણ્ઠમુદ્રયા

વાયૂનાં ગતિમાવૃત્ય ધૃત્વા પૂરકકુમ્ભકૌ ।
સમહસ્તયુગં ભૂમૌ સમં પાદયુગં તથા

વેધકક્રમયોગેન ચતુષ્પીઠં તુ વાયુના ।
આસ્ફાલયેન્મહામેરું વાયુવક્ત્રે પ્રકોટિભિઃ

પુટદ્વયં સમાકૃષ્ય વાયુઃ સ્ફુરતિ સત્વરમ્ ।
સોમસૂર્યાગ્નિસંબધાજ્જાનીયાદમૃતાય વૈ

મેરુમધ્યગતા દેવાશ્ચલન્તે મેરુચાલનાત્ ।
આદૌ સંજાયતે ક્ષિપ્રં વેધોઽસ્ય બ્રહ્મગ્રન્થિતઃ

બ્રહ્મગ્રન્થિં તતો ભિત્ત્વા વિષ્ણુગ્રન્થિં ભિનત્ત્યસૌ ।
વિષ્ણુગ્રન્થિં તતો ભિત્ત્વા રુદ્રગ્રન્થિં ભિનત્ત્યસૌ

રુદ્રગ્રન્થિં તતો ભિત્ત્વા છિત્વા મોહમલં તથા ।
અનેકજન્મસંસ્કારગુરુદેવપ્રસાદતઃ

યોગાભ્યાસાત્તતો વેધો જાયતે તસ્ય યોગિનઃ ।
ઇડાપિઙ્ગલયોર્મધ્યે સુષુમ્નાનાડિમણ્ડલે

મુદ્રાબન્ધવિશેષેણ વાયુમૂર્ધ્વં ચ કારયેત્ ।
઱હસ્વો દહતિ પાપાનિ દીર્ઘો મોક્ષપ્રદાયકઃ

આપ્યાયનઃ પ્લુતો વાપિ ત્રિવિધોચ્ચારણેન તુ ।
તૈલધારામિવચ્છિન્નં દીર્ઘઘણ્ટાનિનાદવત્

અવાચ્યં પ્રણવસ્યાગ્રં યસ્તં વેદ સ વેદવિત્ ।
હસ્વં બિન્દુગતં દૈર્ઘ્યં બ્રહ્મરન્ધ્રગતં પ્લુતમ્ ।
દ્વાદશાન્તગતં મન્ત્રં પ્રસાદં મન્ત્રસિદ્ધયે ॥ ૫.૭૦
સર્વવિઘ્નહરશ્ચાયં પ્રણવઃ સર્વદોષહા ।
આરંભશ્ચ ઘટશ્ચૈવ પુનઃ પરિચયસ્તથા

નિષ્પત્તિશ્ચેતિ કથિતાશ્ચતસ્રસ્તસ્ય ભૂમિકાઃ ।
કારણત્રયસંભૂતં બાહ્યં કર્મ પરિત્યજન્

આન્તરં કર્મ કુરુતે યત્રારંભઃ સ ઉચ્યતે ।
વાયુઃ પશ્ચિમતો વેધં કુર્વન્નાપૂર્ય સુસ્થિરમ્

યત્ર તિષ્ઠતિ સા પ્રોક્તા ઘટાખ્યા ભૂમિકા બુધૈઃ ।
ન સજીવો ન નિર્જીવઃ કાયે તિષ્ઠતિ નિશ્ચલમ્ ।
યત્ર વાયુઃ સ્થિરઃ ખે સ્યાત્સેયં પ્રથમભૂમિકા

યત્રાત્મના સૃષ્ટિલયૌ જીવન્મુક્તિદશાગતઃ ।
સહજઃ કુરુતે યોગં સેયં નિષ્પત્તિભૂમિકા

ઇતિ॥
એતદુપનિષદં યોઽધીતે સોઽગ્નિપૂતો ભવતિ ।
સ વાયુપૂતો ભવતિ । સુરાપાનાત્પૂતો ભવતિ ।
સ્વર્ણસ્તેયાત્પૂતો ભવતિ । સ જીવન્મુક્તો ભવતિ ।
તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્ । તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ ।
દિવીવ ચક્ષુરાતતમ્ । તદ્વિપ્રાસો વિપન્યવો જાગૃવાંસઃ સમિન્ધતે ।
વિષ્ણોર્યત્પરમં પદમિત્યુપનિષત્ ॥
ઇતિ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ॥

ૐ સહ નાવવતુ સહ નૌ ભુનક્તુ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥
તેજસ્વિનાવધી તમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥ હરિઃ ૐ તત્સત્ ॥
ઇતિ વરાહોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય