Varaha Purana · Chapter 75
rudra uvāca /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi jambūdvīpaṃ yathātatham /
saṃkhyāṃ cāpi samudrāṇāṃ dvīpānāṃ caiva vistaram
yāvanti caiva varṣāṇi teṣu nadyaśca yāḥ smṛtāḥ /
mahābhūtapramāṇaṃ ca gatiṃ candrārkayoḥ pṛthak
dvīpabhedasahastrāṇi saptasvantargatāni ca /
na śakyante krameṇeha vaktuṃ yairvitataṃ jagat
saptadvīpān pravakṣyāmi candrādityagrahaiḥ saha /
yeṣāṃ manuṣyāstarkeṇa pramāṇāni pracakṣate
acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃstarkeṇa sādhayet /
prakṛtibhyaḥ paraṃ yacca tadacintyaṃ vibhāvyate
nava varṣaṃ pravakṣyāmi jambūdvīpaṃ yathātatham /
vistarānmaṇḍalāccaiva yojanaistannibodhata
śatamekaṃ sahastrāṇāṃ yojanānāṃ samantataḥ /
nānājanapadākīrṇaṃ yojanairvividhaiḥ śubhaiḥ
siddhacāraṇasaṃkīrṇaṃ parvatairupaśobhitam /
sarvadhātuvivṛddhaiśca śilājālasamudbhavaiḥ /
parvataprabhavābhiśca nadībhiḥ sarvataścitam
jambūdvīpaḥ pṛthuḥ śrīmān sarvataḥ parimaṇḍalaḥ /
navabhiścāvṛtaḥ śrīmān bhuvanairbhūtabhāvanaḥ
lavaṇena samudreṇa sarvataḥ parivāritaḥ /
jambūdvīpasya vistārāt samena tu samantataḥ
tasya prāgāyatā dīrghā ṣaḍete varṣaparvatāḥ /
ubhayatrāvagāḍhāśca samudrau pūrvapaścimau
himaprāyaśca himavān hemakūṭaśca hemavān /
sarvatra susukhaścāpi niṣadhaḥ parvato mahān
caturvarṇaḥsa sauvarṇo meruścolbamayo giriḥ /
vṛttākṛtipramāṇaśca caturastraḥ samucchitaḥ
nānāvarṇastu pārśveṣu prajāpatiguṇānvitaḥ /
nābhimaṇḍalasaṃbhūto brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
pūrvataḥ śvetavarṇastu brahmaṇyaṃ tena tasya tat /
pītaśca dakṣiṇenāsau tena vaiśyatvamiṣyate
bhṛṅgapatranibhaścāsau paścimena yato'tha saḥ /
tenāsya śūdratā proktā merornāmārthakarmaṇaḥ
pārśvamuttaratastasya raktavarṇaṃ vibhāvyate/
tenāsya kṣatrabhāvaḥ syāditi varṇāḥ prakīrtitāḥ
vṛttaḥ svabhāvataḥ prokto varṇataḥ parimāṇataḥ /
nīlaśca vaidūryamayaḥ śvetaśuklo hiraṇmayaḥ /
mayūrabarhivarṇastu śātakaumbhaśca śrṛṅgavān
ete parvatarājānaḥ siddhacāraṇasevitāḥ /
teṣāmantaraviṣkambho navasāhastra ucyate
madhye tvilāvṛtaṃ nāma mahāmeroḥ sa saṃbhavaḥ /
navaiva tu sahastrāṇi vistīrṇaḥ sarvataśca saḥ
madhyaṃ tasya mahāmerurvidhūma iva pāvakaḥ /
vedyarddhaṃ dakṣiṇaṃ meroruttarārddhaṃ tathottaram
varṣāṇi yāni ṣaḍatra teṣāṃ te varṣaparvatāḥ /
yojanāgraṃ tu varṣāṇāṃ sarveṣāṃ tad vidhīyate
dve dve varṣe sahastrāṇāṃ yojanānāṃ samucchrayaḥ /
jambūdvīpasya vistārasteṣāmāyāma ucyate
yojanānāṃ sahastrāṇi śatau dvau cāyatau girī /
nīlaśca niṣadhaścaiva tābhyāṃ hīnāśca ye pare /
śvetaśca hemakūṭaśca himavāñchṛṅgavāṃśca yaḥ
jambūdvīpapramāṇena niṣadhaḥ parikīrtitaḥ /
tasmād dvādaśabhāgena hemakūṭaḥ prahīyate /
himavān viṃśabhāgena hemakūṭāt prahīyate
aṣṭāśītisahastrāṇi hemakūṭo mahāgiriḥ /
aśītirhimavān śaila āyataḥ pūrvapaścime
dvīpasya maṇḍalībhāvād hrāsavṛddhī prakīrtyate /
varṣāṇāṃ parvatānāṃ ca yathā ceme tathottaram
teṣāṃ madhye janapadāstāni varṣāṇi caiva tat /
prapātaviṣamaistaistu parvatairāvṛtāni tu
saṃtatāni nadībhedairagamyāni parasparam /
vasanti teṣu sattvāni nānājātīni sarvaśaḥ
etaddhaimavataṃ varṣaṃ bhāratī yatra santatiḥ /
hemakūṭaṃ paraṃ yatra nāmnā kiṃpuruṣottamaḥ
hemakūṭāt tu niṣadhaṃ harivarṣaṃ taducyate /
harivarṣāt paraṃ caiva merupārśva ilāvṛtam
ilāvṛtāt paraṃ nīlaṃ ramyakaṃ nāma viśrutam /
ramyakācca paraṃ śvetaṃ viśrutaṃ taddhiraṇmayam /
hiraṇmayāt paraṃ caiva śrṛṅgavantaṃ kuru smṛtam
dhanuḥsaṃsthe tu dve varṣe vijñeye dakṣiṇottare /
dvīpāni khalu catvāri caturastramilāvṛtam
arvāk ca niṣadhasyātha vedyardhaṃ dakṣiṇaṃ smṛtam /
paraṃ śrṛṅgavato yacca vedyardhaṃ hi taduttaram
vedyarddhe dakṣiṇe trīṇi varṣāṇi trīṇi cottare /
tayormadhye tu vijñeyo yatra merustvilāvṛtaḥ
dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa ca /
udagāyato mahāśailo mālyavānnāma parvataḥ
yojanānāṃ sahastre dve viṣkambhocchraya eva ca /
āyāmataścatustriṃśat sahastrāṇi prakīrtitaḥ
tasya pratīcyāṃ vijñeyaḥ parvato gandhamādanaḥ /
āyāmocchrayavistārāt tulyo mālyavatā tu saḥ
parimaṇḍalastayormadhye meruḥ kanakaparvataḥ /
caturvarṇaḥ sasauvarṇaścaturastraḥ samucchritaḥ
avyaktā dhātavaḥ sarve samutpannā jalādayaḥ /
avyaktāt pṛthivīpadmaṃ merustasya ca karṇikā
catuṣpatraṃ samutpannaṃ vyaktaṃ pañcaguṇaṃ mahat /
tataḥ sarvāḥ samudbhūtā vitatā hi pravṛttayaḥ
anekakalpajīvadbhiḥ puruṣaiḥ puṇyakāribhiḥ /
kṛtātmabhirmahātmabhiḥ prāpyate puruṣottamaḥ
mahāyogī mahādevo jagaddhyeyo janārdanaḥ /
sarvalokagato'nanto vyāpako mūrttiravyayaḥ
na tasya prākṛtā mūrtirmāṃsamedo'sthisaṃbhavā /
yogitvācceśvaratvācca sattvarūpadharo vibhuḥ
tannimittaṃ samutpannaṃ loke padmaṃ sanātanam /
kalpaśeṣasya tasyādau kālasya gatirīdṛśī
tasmin padme samutpanno devadevaścaturmukhaḥ /
prajāpatipatirdeva īśāno jagataḥ prabhuḥ
tasya bījanisargaṃ hi puṣkarasya yathārthavat /
kṛtsnaṃ prajānisargeṇa vistareṇaiva varṇyate
tadambu vaiṣṇavaḥ kāyo yato ratnavibhūṣitaḥ /
padmākārā samutpannā pṛthivī savanadrumā
tat tasya lokapadmasya vistaraṃ siddhabhāṣitam /
varṇyamānaṃ vibhāgena kramaśaḥ śrṛṇuta dvijāḥ
mahāvarṣāṇi khyātāni catvāryatra ca saṃsthitāḥ /
tatra parvatasaṃsthāno merurnāma mahābalaḥ
nānāvarṇaḥ sa pārśveṣu pūrvataḥ śveta ucyate /
pītaṃ ca dakṣiṇaṃ tasya bhṛṅgavarṇaṃ tu paścimam
uttaraṃ raktavarṇaṃ tu tasya pārśvaṃ mahātmanaḥ /
merustu śobhate śuklo rājavaṃśe tu dhiṣṭhitaḥ
taruṇādityasaṃkāśo vidhūma iva pāvakaḥ /
yojanānāṃ sahastrāṇi caturāśītirucchritaḥ
praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastādvistṛtaḥ ṣoḍaśaiva tu /
śarāvasaṃsthitatvācca dvātriṃśanmūrdhni vistṛtaḥ
vistārastriguṇaścāsya pariṇāhaḥ samantataḥ /
maṇḍalena pramāṇena vyasyamānaṃ tadiṣyate
navatiśca sahastrāṇi yojanānāṃ samantataḥ /
tataḥ ṣaṭkādhikānāṃ ca vyasyamānaṃ prakīrttitam /
caturastreṇa mānena pariṇāhaḥ samantataḥ
sa parvato mahādivyo divyauṣadhisamanvitaḥ /
savanairāvṛtaḥ sarvo jātarūpamayaiḥ śubhaiḥ
tatra devagaṇāḥ sarve gandharvoragarākṣasāḥ /
śailarāje pramodante tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ
sa tu meruḥ parivṛto bhavanairbhūtabhāvanaiḥ /
catvāro yasya deśāstu nānāpārśveṣu dhiṣṭhitāḥ
bhadrāśvo bhārataścaiva ketumālaśca paścime /
uttare kuravaścaiva kṛtapuṇyapratiśrayāḥ
karṇikā tasya padmasya samantāt parimaṇḍalā /
yojanānāṃ sahastrāṇi yojanānāṃ pramāṇataḥ
tasya kesarajālāni navaṣaṭ ca prakīrttitāḥ /
caturaśītirutsedho vivarāntaragocarāḥ
triṃśaccāpi sahastrāṇi yojanānāṃ pramāṇataḥ /
tasya kesarajālāni vikīrṇāni samantataḥ
śatasāhastramāyāmamaśītiḥ pṛthulāni ca /
catvāri tatra parṇāni yojanānāṃ caturdaśa
tatra yā sā mayā tubhyaṃ karṇiketyabhiviśrutā /
tāṃ varṇyamānāmekāgryāt samāsena nibodhata /
maṇiparṇaśataiścitrāṃ nānāvarṇaprabhāsitām
anekaparṇanicayaṃ sauvarṇamaruṇaprabham /
kāntaṃ sahastraparvāṇaṃ sahastrodarakandaram /
sahastraśatapatraṃ ca vṛttamekaṃ nagottamam
maṇiratnārpitaśvabhrairmaṇibhiścitravedikam /
suvarṇamaṇicitrāṅgairmaṇicarcitatoraṇaiḥ
tatra brahmasabhā ramyā brahmarṣijanasaṃkulā /
nāmnā manovratī nāma sarvalokeṣu viśrutā
tatreśānasya devasya sahastrādityavarcasaḥ /
mahāvimānasaṃsthasya mahimā varttate sadā
tatra sarve devagaṇāścaturvaktraṃ svayaṃ prabhum /
iṣṭvā pūjyanamaskārairarcanīyamupasthitāḥ
yaistadā dihasaṃkalpairbrahmacaryaṃ mahātmabhiḥ /
cīrṇaṃ cārumanobhiśca sadācārapathi sthitaiḥ
samyagiṣṭvā ca bhuktvā ca pitṛdevārcane ratāḥ /
gṛhāśramaparāstatra vinītā atithipriyāḥ
gṛhiṇaḥ śuklakarmasthā viraktāḥ kāraṇātmakāḥ /
yamairniyamadānaiśca dṛḍhanirdagdhakilbiṣāḥ
teṣāṃ nivasanaṃ śuklabrahmalokamaninditam /
uparyupari sarvāsāṃ gatīnāṃ paramā gatiḥ /
caturdaśasahastrāṇi yojanānāṃ tu kīrttitam
tatorddharucire kṛṣṇe taruṇādityavarcasi /
mahāgirau tato ramye ratnadhātuvicitrite
naikaratnasamāvāse maṇitoraṇamandire /
meroḥ sarveṣu pārśveṣu samantāt parimaṇḍale
triṃśadyojanasāhastraṃ cakrapāṭo nagottamaḥ /
jārudhiścaiva śailendra ityete uttarāḥ smṛtāḥ
eteṣāṃ śailamukhyānāmuttareṣu yathākramaḥ /
sthalīrantaradroṇyaśca sarāṃsi ca nibodhata
daśayojanavistīrṇā cakrapāṭopanirgatā /
sā tūdrdhvavāhinī cāpi nadī bhūmau pratiṣṭhitā
sā puryāmamarāvatyāṃ kramamāṇendurā prabhau /
tayā tiraskṛtā vā'pi sūryendujyotiṣāṃ gaṇāḥ
udayāstamite sandhye ye sevante dvijottamāḥ /
tān tuṣyante dvijāḥ sarvānaṣṭāvapyacalottamān
paribhramajjyotiṣāṃ yā sā rudrendramatā śubhā
// iti śrīvarāhapurāṇe bhagavacchāstre pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ
Original text: varāhapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0