વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 75

રુદ્ર ઉવાચ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપં યથાતથમ્ ।
સંખ્યાં ચાપિ સમુદ્રાણાં દ્વીપાનાં ચૈવ વિસ્તરમ્

યાવન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષુ નદ્યશ્ચ યાઃ સ્મૃતાઃ ।
મહાભૂતપ્રમાણં ચ ગતિં ચન્દ્રાર્કયોઃ પૃથક્

દ્વીપભેદસહસ્ત્રાણિ સપ્તસ્વન્તર્ગતાનિ ચ ।
ન શક્યન્તે ક્રમેણેહ વક્તું યૈર્વિતતં જગત્

સપ્તદ્વીપાન્ પ્રવક્ષ્યામિ ચન્દ્રાદિત્યગ્રહૈઃ સહ ।
યેષાં મનુષ્યાસ્તર્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે

અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્તર્કેણ સાધયેત્ ।
પ્રકૃતિભ્યઃ પરં યચ્ચ તદચિન્ત્યં વિભાવ્યતે

નવ વર્ષં પ્રવક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપં યથાતથમ્ ।
વિસ્તરાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનૈસ્તન્નિબોધત

શતમેકં સહસ્ત્રાણાં યોજનાનાં સમન્તતઃ ।
નાનાજનપદાકીર્ણં યોજનૈર્વિવિધૈઃ શુભૈઃ

સિદ્ધચારણસંકીર્ણં પર્વતૈરુપશોભિતમ્ ।
સર્વધાતુવિવૃદ્ધૈશ્ચ શિલાજાલસમુદ્ભવૈઃ ।
પર્વતપ્રભવાભિશ્ચ નદીભિઃ સર્વતશ્ચિતમ્

જમ્બૂદ્વીપઃ પૃથુઃ શ્રીમાન્ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ ।
નવભિશ્ચાવૃતઃ શ્રીમાન્ ભુવનૈર્ભૂતભાવનઃ

લવણેન સમુદ્રેણ સર્વતઃ પરિવારિતઃ ।
જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ

તસ્ય પ્રાગાયતા દીર્ઘા ષડેતે વર્ષપર્વતાઃ ।
ઉભયત્રાવગાઢાશ્ચ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ

હિમપ્રાયશ્ચ હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ હેમવાન્ ।
સર્વત્ર સુસુખશ્ચાપિ નિષધઃ પર્વતો મહાન્

ચતુર્વર્ણઃસ સૌવર્ણો મેરુશ્ચોલ્બમયો ગિરિઃ ।
વૃત્તાકૃતિપ્રમાણશ્ચ ચતુરસ્ત્રઃ સમુચ્છિતઃ

નાનાવર્ણસ્તુ પાર્શ્વેષુ પ્રજાપતિગુણાન્વિતઃ ।
નાભિમણ્ડલસંભૂતો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

પૂર્વતઃ શ્વેતવર્ણસ્તુ બ્રહ્મણ્યં તેન તસ્ય તત્ ।
પીતશ્ચ દક્ષિણેનાસૌ તેન વૈશ્યત્વમિષ્યતે

ભૃઙ્ગપત્રનિભશ્ચાસૌ પશ્ચિમેન યતોઽથ સઃ ।
તેનાસ્ય શૂદ્રતા પ્રોક્તા મેરોર્નામાર્થકર્મણઃ

પાર્શ્વમુત્તરતસ્તસ્ય રક્તવર્ણં વિભાવ્યતે।
તેનાસ્ય ક્ષત્રભાવઃ સ્યાદિતિ વર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

વૃત્તઃ સ્વભાવતઃ પ્રોક્તો વર્ણતઃ પરિમાણતઃ ।
નીલશ્ચ વૈદૂર્યમયઃ શ્વેતશુક્લો હિરણ્મયઃ ।
મયૂરબર્હિવર્ણસ્તુ શાતકૌમ્ભશ્ચ શ્રૃઙ્ગવાન્

એતે પર્વતરાજાનઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ ।
તેષામન્તરવિષ્કમ્ભો નવસાહસ્ત્ર ઉચ્યતે

મધ્યે ત્વિલાવૃતં નામ મહામેરોઃ સ સંભવઃ ।
નવૈવ તુ સહસ્ત્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ સર્વતશ્ચ સઃ

મધ્યં તસ્ય મહામેરુર્વિધૂમ ઇવ પાવકઃ ।
વેદ્યર્દ્ધં દક્ષિણં મેરોરુત્તરાર્દ્ધં તથોત્તરમ્

વર્ષાણિ યાનિ ષડત્ર તેષાં તે વર્ષપર્વતાઃ ।
યોજનાગ્રં તુ વર્ષાણાં સર્વેષાં તદ્ વિધીયતે

દ્વે દ્વે વર્ષે સહસ્ત્રાણાં યોજનાનાં સમુચ્છ્રયઃ ।
જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારસ્તેષામાયામ ઉચ્યતે

યોજનાનાં સહસ્ત્રાણિ શતૌ દ્વૌ ચાયતૌ ગિરી ।
નીલશ્ચ નિષધશ્ચૈવ તાભ્યાં હીનાશ્ચ યે પરે ।
શ્વેતશ્ચ હેમકૂટશ્ચ હિમવાઞ્છૃઙ્ગવાંશ્ચ યઃ

જમ્બૂદ્વીપપ્રમાણેન નિષધઃ પરિકીર્તિતઃ ।
તસ્માદ્ દ્વાદશભાગેન હેમકૂટઃ પ્રહીયતે ।
હિમવાન્ વિંશભાગેન હેમકૂટાત્ પ્રહીયતે

અષ્ટાશીતિસહસ્ત્રાણિ હેમકૂટો મહાગિરિઃ ।
અશીતિર્હિમવાન્ શૈલ આયતઃ પૂર્વપશ્ચિમે

દ્વીપસ્ય મણ્ડલીભાવાદ્ હ્રાસવૃદ્ધી પ્રકીર્ત્યતે ।
વર્ષાણાં પર્વતાનાં ચ યથા ચેમે તથોત્તરમ્

તેષાં મધ્યે જનપદાસ્તાનિ વર્ષાણિ ચૈવ તત્ ।
પ્રપાતવિષમૈસ્તૈસ્તુ પર્વતૈરાવૃતાનિ તુ

સંતતાનિ નદીભેદૈરગમ્યાનિ પરસ્પરમ્ ।
વસન્તિ તેષુ સત્ત્વાનિ નાનાજાતીનિ સર્વશઃ

એતદ્ધૈમવતં વર્ષં ભારતી યત્ર સન્તતિઃ ।
હેમકૂટં પરં યત્ર નામ્ના કિંપુરુષોત્તમઃ

હેમકૂટાત્ તુ નિષધં હરિવર્ષં તદુચ્યતે ।
હરિવર્ષાત્ પરં ચૈવ મેરુપાર્શ્વ ઇલાવૃતમ્

ઇલાવૃતાત્ પરં નીલં રમ્યકં નામ વિશ્રુતમ્ ।
રમ્યકાચ્ચ પરં શ્વેતં વિશ્રુતં તદ્ધિરણ્મયમ્ ।
હિરણ્મયાત્ પરં ચૈવ શ્રૃઙ્ગવન્તં કુરુ સ્મૃતમ્

ધનુઃસંસ્થે તુ દ્વે વર્ષે વિજ્ઞેયે દક્ષિણોત્તરે ।
દ્વીપાનિ ખલુ ચત્વારિ ચતુરસ્ત્રમિલાવૃતમ્

અર્વાક્ ચ નિષધસ્યાથ વેદ્યર્ધં દક્ષિણં સ્મૃતમ્ ।
પરં શ્રૃઙ્ગવતો યચ્ચ વેદ્યર્ધં હિ તદુત્તરમ્

વેદ્યર્દ્ધે દક્ષિણે ત્રીણિ વર્ષાણિ ત્રીણિ ચોત્તરે ।
તયોર્મધ્યે તુ વિજ્ઞેયો યત્ર મેરુસ્ત્વિલાવૃતઃ

દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ ચ ।
ઉદગાયતો મહાશૈલો માલ્યવાન્નામ પર્વતઃ

યોજનાનાં સહસ્ત્રે દ્વે વિષ્કમ્ભોચ્છ્રય એવ ચ ।
આયામતશ્ચતુસ્ત્રિંશત્ સહસ્ત્રાણિ પ્રકીર્તિતઃ

તસ્ય પ્રતીચ્યાં વિજ્ઞેયઃ પર્વતો ગન્ધમાદનઃ ।
આયામોચ્છ્રયવિસ્તારાત્ તુલ્યો માલ્યવતા તુ સઃ

પરિમણ્ડલસ્તયોર્મધ્યે મેરુઃ કનકપર્વતઃ ।
ચતુર્વર્ણઃ સસૌવર્ણશ્ચતુરસ્ત્રઃ સમુચ્છ્રિતઃ

અવ્યક્તા ધાતવઃ સર્વે સમુત્પન્ના જલાદયઃ ।
અવ્યક્તાત્ પૃથિવીપદ્મં મેરુસ્તસ્ય ચ કર્ણિકા

ચતુષ્પત્રં સમુત્પન્નં વ્યક્તં પઞ્ચગુણં મહત્ ।
તતઃ સર્વાઃ સમુદ્ભૂતા વિતતા હિ પ્રવૃત્તયઃ

અનેકકલ્પજીવદ્ભિઃ પુરુષૈઃ પુણ્યકારિભિઃ ।
કૃતાત્મભિર્મહાત્મભિઃ પ્રાપ્યતે પુરુષોત્તમઃ

મહાયોગી મહાદેવો જગદ્ધ્યેયો જનાર્દનઃ ।
સર્વલોકગતોઽનન્તો વ્યાપકો મૂર્ત્તિરવ્યયઃ

ન તસ્ય પ્રાકૃતા મૂર્તિર્માંસમેદોઽસ્થિસંભવા ।
યોગિત્વાચ્ચેશ્વરત્વાચ્ચ સત્ત્વરૂપધરો વિભુઃ

તન્નિમિત્તં સમુત્પન્નં લોકે પદ્મં સનાતનમ્ ।
કલ્પશેષસ્ય તસ્યાદૌ કાલસ્ય ગતિરીદૃશી

તસ્મિન્ પદ્મે સમુત્પન્નો દેવદેવશ્ચતુર્મુખઃ ।
પ્રજાપતિપતિર્દેવ ઈશાનો જગતઃ પ્રભુઃ

તસ્ય બીજનિસર્ગં હિ પુષ્કરસ્ય યથાર્થવત્ ।
કૃત્સ્નં પ્રજાનિસર્ગેણ વિસ્તરેણૈવ વર્ણ્યતે

તદમ્બુ વૈષ્ણવઃ કાયો યતો રત્નવિભૂષિતઃ ।
પદ્માકારા સમુત્પન્ના પૃથિવી સવનદ્રુમા

તત્ તસ્ય લોકપદ્મસ્ય વિસ્તરં સિદ્ધભાષિતમ્ ।
વર્ણ્યમાનં વિભાગેન ક્રમશઃ શ્રૃણુત દ્વિજાઃ

મહાવર્ષાણિ ખ્યાતાનિ ચત્વાર્યત્ર ચ સંસ્થિતાઃ ।
તત્ર પર્વતસંસ્થાનો મેરુર્નામ મહાબલઃ

નાનાવર્ણઃ સ પાર્શ્વેષુ પૂર્વતઃ શ્વેત ઉચ્યતે ।
પીતં ચ દક્ષિણં તસ્ય ભૃઙ્ગવર્ણં તુ પશ્ચિમમ્

ઉત્તરં રક્તવર્ણં તુ તસ્ય પાર્શ્વં મહાત્મનઃ ।
મેરુસ્તુ શોભતે શુક્લો રાજવંશે તુ ધિષ્ઠિતઃ

તરુણાદિત્યસંકાશો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ ।
યોજનાનાં સહસ્ત્રાણિ ચતુરાશીતિરુચ્છ્રિતઃ

પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદ્વિસ્તૃતઃ ષોડશૈવ તુ ।
શરાવસંસ્થિતત્વાચ્ચ દ્વાત્રિંશન્મૂર્ધ્નિ વિસ્તૃતઃ

વિસ્તારસ્ત્રિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહઃ સમન્તતઃ ।
મણ્ડલેન પ્રમાણેન વ્યસ્યમાનં તદિષ્યતે

નવતિશ્ચ સહસ્ત્રાણિ યોજનાનાં સમન્તતઃ ।
તતઃ ષટ્કાધિકાનાં ચ વ્યસ્યમાનં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।
ચતુરસ્ત્રેણ માનેન પરિણાહઃ સમન્તતઃ

સ પર્વતો મહાદિવ્યો દિવ્યૌષધિસમન્વિતઃ ।
સવનૈરાવૃતઃ સર્વો જાતરૂપમયૈઃ શુભૈઃ

તત્ર દેવગણાઃ સર્વે ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાઃ ।
શૈલરાજે પ્રમોદન્તે તથૈવાપ્સરસાં ગણાઃ

સ તુ મેરુઃ પરિવૃતો ભવનૈર્ભૂતભાવનૈઃ ।
ચત્વારો યસ્ય દેશાસ્તુ નાનાપાર્શ્વેષુ ધિષ્ઠિતાઃ

ભદ્રાશ્વો ભારતશ્ચૈવ કેતુમાલશ્ચ પશ્ચિમે ।
ઉત્તરે કુરવશ્ચૈવ કૃતપુણ્યપ્રતિશ્રયાઃ

કર્ણિકા તસ્ય પદ્મસ્ય સમન્તાત્ પરિમણ્ડલા ।
યોજનાનાં સહસ્ત્રાણિ યોજનાનાં પ્રમાણતઃ

તસ્ય કેસરજાલાનિ નવષટ્ ચ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।
ચતુરશીતિરુત્સેધો વિવરાન્તરગોચરાઃ

ત્રિંશચ્ચાપિ સહસ્ત્રાણિ યોજનાનાં પ્રમાણતઃ ।
તસ્ય કેસરજાલાનિ વિકીર્ણાનિ સમન્તતઃ

શતસાહસ્ત્રમાયામમશીતિઃ પૃથુલાનિ ચ ।
ચત્વારિ તત્ર પર્ણાનિ યોજનાનાં ચતુર્દશ

તત્ર યા સા મયા તુભ્યં કર્ણિકેત્યભિવિશ્રુતા ।
તાં વર્ણ્યમાનામેકાગ્ર્યાત્ સમાસેન નિબોધત ।
મણિપર્ણશતૈશ્ચિત્રાં નાનાવર્ણપ્રભાસિતામ્

અનેકપર્ણનિચયં સૌવર્ણમરુણપ્રભમ્ ।
કાન્તં સહસ્ત્રપર્વાણં સહસ્ત્રોદરકન્દરમ્ ।
સહસ્ત્રશતપત્રં ચ વૃત્તમેકં નગોત્તમમ્

મણિરત્નાર્પિતશ્વભ્રૈર્મણિભિશ્ચિત્રવેદિકમ્ ।
સુવર્ણમણિચિત્રાઙ્ગૈર્મણિચર્ચિતતોરણૈઃ

તત્ર બ્રહ્મસભા રમ્યા બ્રહ્મર્ષિજનસંકુલા ।
નામ્ના મનોવ્રતી નામ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતા

તત્રેશાનસ્ય દેવસ્ય સહસ્ત્રાદિત્યવર્ચસઃ ।
મહાવિમાનસંસ્થસ્ય મહિમા વર્ત્તતે સદા

તત્ર સર્વે દેવગણાશ્ચતુર્વક્ત્રં સ્વયં પ્રભુમ્ ।
ઇષ્ટ્વા પૂજ્યનમસ્કારૈરર્ચનીયમુપસ્થિતાઃ

યૈસ્તદા દિહસંકલ્પૈર્બ્રહ્મચર્યં મહાત્મભિઃ ।
ચીર્ણં ચારુમનોભિશ્ચ સદાચારપથિ સ્થિતૈઃ

સમ્યગિષ્ટ્વા ચ ભુક્ત્વા ચ પિતૃદેવાર્ચને રતાઃ ।
ગૃહાશ્રમપરાસ્તત્ર વિનીતા અતિથિપ્રિયાઃ

ગૃહિણઃ શુક્લકર્મસ્થા વિરક્તાઃ કારણાત્મકાઃ ।
યમૈર્નિયમદાનૈશ્ચ દૃઢનિર્દગ્ધકિલ્બિષાઃ

તેષાં નિવસનં શુક્લબ્રહ્મલોકમનિન્દિતમ્ ।
ઉપર્યુપરિ સર્વાસાં ગતીનાં પરમા ગતિઃ ।
ચતુર્દશસહસ્ત્રાણિ યોજનાનાં તુ કીર્ત્તિતમ્

તતોર્દ્ધરુચિરે કૃષ્ણે તરુણાદિત્યવર્ચસિ ।
મહાગિરૌ તતો રમ્યે રત્નધાતુવિચિત્રિતે

નૈકરત્નસમાવાસે મણિતોરણમન્દિરે ।
મેરોઃ સર્વેષુ પાર્શ્વેષુ સમન્તાત્ પરિમણ્ડલે

ત્રિંશદ્યોજનસાહસ્ત્રં ચક્રપાટો નગોત્તમઃ ।
જારુધિશ્ચૈવ શૈલેન્દ્ર ઇત્યેતે ઉત્તરાઃ સ્મૃતાઃ

એતેષાં શૈલમુખ્યાનામુત્તરેષુ યથાક્રમઃ ।
સ્થલીરન્તરદ્રોણ્યશ્ચ સરાંસિ ચ નિબોધત

દશયોજનવિસ્તીર્ણા ચક્રપાટોપનિર્ગતા ।
સા તૂદ્ર્ધ્વવાહિની ચાપિ નદી ભૂમૌ પ્રતિષ્ઠિતા

સા પુર્યામમરાવત્યાં ક્રમમાણેન્દુરા પ્રભૌ ।
તયા તિરસ્કૃતા વાઽપિ સૂર્યેન્દુજ્યોતિષાં ગણાઃ

ઉદયાસ્તમિતે સન્ધ્યે યે સેવન્તે દ્વિજોત્તમાઃ ।
તાન્ તુષ્યન્તે દ્વિજાઃ સર્વાનષ્ટાવપ્યચલોત્તમાન્

પરિભ્રમજ્જ્યોતિષાં યા સા રુદ્રેન્દ્રમતા શુભા

॥ ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે પઞ્ચસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ