Vallālacarita · Chapter 2.19

iti vaiśvavargāḥ |
iti vallālacarite vyāsapurāṇe traivarṇikavargakīrttanaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ /
athonaviṃśo 'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca:
satśūdraścaiva śūdraśca śūdrastu dvividho mataḥ /
ādyo vipraviśoḥ śūdryāṃ dvitīyaḥ pādajaḥ smṛtaḥ

brāhmaṇāt kṣattrakanyāyāṃ maulo nāma prajāyate /
brāhmaṇāt vaiśyakanyāyāmambaṣṭhastanayaḥ smṛtaḥ

ambaṣṭhādvaiśyakanyāyāṃ vaidyo nāma prajāyate /
śūdrāyāṃ karaṇo vaiśyāt karaṇyāñca tataḥ punaḥ /
sthitaḥ karaṇakāyeṣu tataḥ kāyasya ucyate /
pādajāḥ santi kāyasthāstathaivāmbaṣṭhajā api /
ye tu kirātakāyasthā te sarvve ninditāḥ smṛtā

nigamaśca gandhikaśca vaiśyavaṃśasamudbhavau /
śanaiḥ śūdratvamāpannau kriyālopādihetunā

[[088]]
ratnakārāḥ svarṇakārā rūpyakāralipīkarau /
tāmrakārā lohakārāḥ śaṅkhakārāśca tantriṇaḥ

taṇḍulino vyañjaninaḥ satśūdrāśca prakīrttitāḥ /
vaiśyādrāmakavaidehau brāhmaṇīkṣatriyāsutau

rāmakāt kṣatrakanyāyāmugro nāma prajāyate /
brāhmaṇādugrakanyāyāmāvṛto nāma jāyate

ābhīraḥ śūdraḥ śūdrāyāṃ brātyakṣatraviśorapi /
vaiśyādvaidehakanyāyāṃ kāṃsakāraḥ prajāyate

vaiśyādambaṣṭhakanyāyāṃ gopagopālakau sutau /
jajñe vaidehakanyāyāṃ leṣakārastu rāmakāt

vaiśyāyāṃ jāyate śūdrāt tailakāra iti smṛtaḥ /
ambaṣṭhāyāṃ svarṇakārāt śauciko nāma jāyate

viśaḥ kuvindakanyāyāṃ kṛṣiko nāma jāyate /
kṛṣikātgopakanyāyāṃ tāmboliriti naḥśrutam

vaṇijaḥ śūdrakanyāyāṃ kanduko nāma jāyate /
kandukādviprakanyāyāṃ kalupālo vyajāyata

śūdrādāyogavo vaiṇaścāṇḍālaścādhamo nṛṇām /
vaiśyarājanyaviprāsu jāyante varṇasaṅkarāḥ

kadācidvījamāhātmāt kṣetramāhātmataḥ kvacit /
nīcottamatvaṃ bhavati śreṣṭhatvaṃ kṣetravījataḥ

[[089]]
[[verse number jumps from "14" to "16"]]
kadācidānulomyena jātirmātṛsamā smṛtā /
karmmaṇottamanīcatvaṃ kālataśca bhavedguṇaiḥ

jāto nāryyāmanāryyāyāmāryyādāryyobhavedguṇaiḥ /
anāryyājjāta āryyāyāmanāyya iti niścayaḥ

ambaṣṭhāyāntu kṛṣikādvyajāyanta kuṭumbinaḥ /
kuṭumbinaśca gopālyāṃ kumbhakāro vyajāyata

karaṇyāṃ lohakārāttu varddhaki rnāma jāyate /
varddhakestāmrakāriṇyāṃ vāraki rnāma jāyate

kumbhakāreṇa śūdrāyāṃ janitaḥ palagaṇḍakaḥ /
śūdrāt kumbhakāranāryyāṃ mālākāraḥ prajāyate

krayakrītāsu kanyāsu bhavanti dāsajātayaḥ /
brāhmaṇācchūdrakanyāyāṃ nāpito nāma jāyate

ajāyanta ca kṣetreṣu hatānāṃ mukhajanmanām /
śūdraviṭ kṣatraiścaṇḍālāḥ kirātābharajātayaḥ

kirātāvellohakāriṇyāṃ karmmāraḥ śastravikrayī /
tāmrakuṭyāṃ tantuvāyāt paṭṭakāraḥ prajāyate

śūdrādāyogavaṃ vaiśyā janayāmāsa vai sutam /
kalupālāt kuvindāyāṃ śauṇḍikonāma jāyate

[[090]]
raṅgājīvastu śauṇḍikyāṃ suto varddhakisambhavaḥ /
saṅkarāṇāntu sāṅkaryyāsāṅkaryyācca punaḥ punaḥ

jātyānantyantu saṃprāptaṃ sarvvaṃ vaktuṃ na śakyate /
pauṇḍrāḥ suhmāśca palhāśca pulindāśca kinārayaḥ

kolā bhūṣārā varaṭāsturkānāḥ śavarāḥ śakāḥ /
pāradā daradā vyādhā niṣādāḥ pukkaśā amī

mlecchavācaścāryyavāco dasyavaḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ

rajakaścarmmakāraśca naṭo varuḍ eva ca /
kaivarttamedabhillāśca saptaite cāntyajāḥ smṛtāḥ

antyajānāṃ gṛhe toyaṃ bhāṇḍe paryyuṣitantu yat /
prāyaścittaṃ yadā pītaṃ tadaiva hi samācaret