Language

ENहिગુ
Scripture Library

triśikhibrāhmaṇopaniṣat · Chapter 1

1

ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate / pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// brāhmaṇam - १//
triśikhī brāhmaṇa ādityalokaṃ jagāma taṃ gatvovāca / bhagavan kiṃ dehaḥ kiṃ prāṇaḥ kiṃ kāraṇaṃ kimātmā

2

sa hovāca sarvamidaṃ śiva eva vijānīhi / kiṃtu nityaḥ śuddho nirañjano vibhuradvayānanda: śiva ekaḥ svena bhāsedaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā taptāyaḥ piṇḍavadekaṃ bhinnavadavabhāsate / tadbhāsakaṃ kimiti ceducyate / sacchabdavācyamavidyāśabalaṃ brahma

3

brahmaṇo'vyaktam / avyaktānmahat / mahato'haṅkāraḥ / ahaṅkārātpañcatanmātrāṇi / pañcatanmātrebhyaḥ pañcamahābhūtāni / pañcamahābhūtebhyo'khilaṃ jagat

5

tadakhilaṃ kimiti / bhūtavikāravibhāgādiriti / ekasminpiṇḍe kathaṃ bhūtavikāravibhāga iti / tattatkāryakāraṇabhedarūpeṇāṃśatattvavācakavācyasthānabhedaviṣayadevatākośabhedavibhāgā bhavanti //४/
athākāśo'ntaḥkaraṇamanobuddhicitāhaṅkāraḥ / vāyuḥ samānodānavyānāpānaprāṇāḥ / vahniḥ śrotratvakcakśurjihvāghrāṇāni / āpaḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ / pṛthivī vākpāṇipādapāyūpasthāḥ

6

jñānasaṃkalpaniścayānusandhānābhimānā ākāśakāryāntaḥkaraṇaviṣayāḥ / samīkaraṇonnayana-grahaṇaśravaṇocchvāsā vāyukāryaprāṇādiviṣayāḥ / śabdasparśarūparasagandhā agnikāryajñānendri-yaviṣayā abāśritāḥ / vacanādānagamanavisargānandāḥ pṛthivīkāryakarmendriyaviṣayāḥ / karmajñānendriyaviṣayeṣu prāṇatanmātraviṣayā antarbhūtāḥ/ manobuddhyościttāhaṅkārau cāntarbhūtau

7

avakāśavidhūtadarśanapiṇḍīkaraṇadhāraṇāḥ sūkśmatamā jaivatanmātraviṣayāḥ

8

evaṃ dvādaśāṅgāni ādhyātmikānyādhibhautikānyādhidaivikāni / atra niśākaracaturmukhadigvātārkavaruṇāśvyagnīndropendraprajāpatiyamā ityakśādhidevatārūpairdvādaśanāḍyantaḥpravṛttāḥ prāṇā evāṅgāni aṅgajñānaṃ tadeva jñāteti

1

atha vyomānilānalajalānnānāṃ pañcīkaraṇamiti / jñātṛtvaṃ samānayogena śrotradvārā śabdaguṇo vāgadhiṣṭhita ākāśe tiṣṭhati ākāśastiṣṭhati / mano vyānayogena tvagdvārā sparśaguṇaḥ pāṇyadhiṣṭhito vāyau tiṣṭhati vāyustiṣṭhati / buddhirudānayogena cakśurdvārā rūpaguṇaḥ pādādhiṣṭhito'gnau tiṣṭhatyagni-stiṣṭhati / cittamapānayogena jihvādvārā rasaguṇa upasthādhiṣṭhito'psu tiṣṭhatyāpastiṣṭhanti / ahaṅkāraḥ prāṇayogena ghrāṇadvārā gandhaguṇo gudādhiṣṭhitaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhati pṛthivī tiṣṭhati ya evaṃ veda /
//mantra:- २//
atraite ślokā bhavanti / pṛthagbhūte ṣoḍaśa kalāḥ svārthabhāgānparānkramāt / antaḥkaraṇavyānākśirasapāyunabhaḥ kramāt

2

mukhyātpūrvottarairbhāgairbhūtebhūte catuścatuḥ / pūrvamākāśamāśritya pṛthivyādiṣu saṃsthitāḥ

3

mukhyādūrdhve parā jñeyā na parānuttarānviduḥ / evamaṃśo hyabhūttasmāttebhyaścāṃśo hyabhūttathā

4

tasmādanyonyamāśritya hyotaṃ protamanukramāt / pañcabhūtamayī bhūmiḥ sā cetanasamanvitā

5

tata oṣadhayo'nnaṃ ca tataḥ piṇḍāścaturvidhāḥ / rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ

6

kecittadyogataḥ piṇḍā bhūtebhyaḥ saṃbhavāḥ kvacit / tasminnannamayaḥ piṇḍo nābhimaṇḍalasaṃsthitāḥ

7

asya madhye'sti hṛdayaṃ sanālaṃ padmakośavat / sattvāntarvartino devāḥ kartrahaṅkāracetanāḥ

8

asya bījaṃ tamaḥpiṇḍaṃ moharūpaṃ jaḍaṃ ghanam / vartate kaṇṭhamāśritya miśrībhūtamidaṃ jagat

9

pratyagānandarūpātmā mūrdhni sthāne pare pade / anantaśaktisaṃyukto jagadrūpeṇa bhāsate

2.10

sarvatra vartate jāgratsvapnaṃ jāgrati vartate / suṣuptaṃ ca turīyaṃ ca nānyāvasthāsu kutracit

11

sarvadeśeṣvanusyūtaścatūrūpaḥ śivātmakaḥ / yathā mahāphale sarve rasāḥ sarvapravartakāḥ

12

tathaivānnamaye kośe kośāstiṣṭhanti cāntare / yathā kośastathā jīvo yathā jīvastathā śivaḥ

13

savikārastathā jīvo nirvikārastathā śivaḥ / kośāstasya vikārāste hyavasthāsu pravartakāḥ

14

yathā rasāśaye phenaṃ mathanādeva jāyate / manonirmathanādeva vikalpā bahavastathā

15

karmaṇā vartate karmī tattyāgācchāntimāpnuyāt / ayane dakśiṇe prāpte prapañcābhimukhaṃ gataḥ

16

ahaṅkārābhimānena jīvaḥ syāddhi sadāśivaḥ / sa cāvivekaprakṛtisaṅgatyā tatra muhyate

17

nānāyoniśataṃ gatvā śete'sau vāsanāvaśāt / vimokṣātsaṃcaratyeva matsyaḥ kūladvayaṃ yathā

18

tataḥ kālavaśādeva hyātmajñānavivekataḥ / uttarābhimukho bhūtvā sthānātsthānāntaraṃ kramāt

19

mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇānyogābhyāsaṃ sthitaścaran / yogātsañjāyate jñānaṃ jñānādyogaḥ pravartate

2.20

yogajñānaparo nityaṃ sa yogī na praṇaśyati / vikārasthaṃ śivaṃ paśyedvikāraśca śive na tu

21

yogaprakāśakaṃ yogairdhyāyeccānanyabhāvanaḥ / yogajñāne na vidyete tasya bhāvo na siddhyati

22

tasmādabhyāsayogena manaḥ prāṇānnirodhayet / yogī niśitadhāreṇa kṣureṇaiva nikṛntayet

23

śikhā jñānamayī vṛttiryamādyaṣṭāṅgasādhanaiḥ / jñānayogaḥ karmayoga iti yogo dvidhā mataḥ

24

kriyāyogamathedānīṃ śruṇu brāhmaṇasattama / avyākulasya cittasya bandhanaṃ viṣaye kvacit

25

yatsaṃyogo dvijaśreṣṭha sa ca dvaividhyamaśrute / karma kartavyamityeva vihiteṣveva karmasu

26

bandhanaṃ manaso nityaṃ karmayogaḥ sa ucyate / yatta cittasya satatamarthe śreyasi bandhanam

27

jñānayogaḥ sa vijñeyaḥ sarvasiddhikaraḥ śivaḥ / yasyoktalakṣaṇe yoge dvividhe'pyavyayaṃ manaḥ

28

sa yāti paramaṃ śreyo mokṣalakṣaṇamañjasā / dehendriyeṣu vairāgyaṃ yama ityucyate budhaiḥ

29

anuraktiḥ pare tattve satataṃ niyamaḥ smṛtaḥ / sarvavastunyudāsīnabhāvamāsanamuttamam

2.30

jagatsarvamidaṃ mithyāpratītiḥ prāṇasaṃyamaḥ / cittasyāntarmukhībhāvaḥ pratyāhārastu sattama

31

cittasya niścalībhāvo dhāraṇā dhāraṇaṃ viduḥ / so'haṃ cinmātrameveti cintanaṃ dhyānamucyate

32

dhyānasya vismṛtiḥ samyaksamādhirabhidhīyate / ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayārjavam

33

kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ ceti yamādaśa / tapaḥ santuṣṭirāstikyaṃ dānamārādhanaṃ hareḥ

34

vedāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo vratam // iti / āsanāni tadaṅgāni svastikādīni vai dvija

35

varṇyante svastikaṃ pādatalayorubhayorapi / pūrvottare jānunī dve kṛtvāsanamudīritam

36

savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niyojayet / dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ gormukhaṃ yathā

37

ekaṃ caraṇamanyasminnūrāvāropya niścalaḥ / āste yadidamenoghnaṃ vīrāsanamudīritam

38

gudaṃ niyamya gulphābhyāṃ vyutkrameṇa samāhitaḥ / yogāsanaṃ bhavedetaditi yogavido viduḥ

39

ūrvoruparivai dhatte yadā pādatale ubhe / padmāsanaṃ bhavedetatsarvavyādhiviṣāpaham

2.40

padmāsanaṃ susaṃsthāpya tadaṅguṣṭhadvayaṃ punaḥ / vyutkrameṇaiva hastābhyāṃ baddhapadmāsanaṃ bhavet

41

padmāsanaṃ susaṃsthāpya jānūrvorantare karau / niveśya bhūmāvātiṣṭhedvyomasthaḥ kukkuṭāsanaḥ

42

kukkuṭāsanabandhastho dorbhyāṃ saṃbadhya kandharam / śete kūrmavaduttāna etaduttānakūrmakam

43

pādāṅguṣṭhau tu pāṇibhyāṃ gṛhītvā śravaṇāvadhi / dhanurākarṇakākṛṣṭaṃ dhanurāsanamīritam

44

sīvanīṃ gulphadeśābhyāṃ nipīḍya vyutkrameṇa tu / prasārya jānunorhastāvāsanaṃ siṃharūpakam

45

gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyubhayapārśvayoḥ / niveśya pādau hastābhyāṃ badhvā bhadrāsanaṃ bhavet

46

sīvanīpārśvamubhayaṃ gulphābhyāṃ vyutkrameṇa tu / nipīḍyāsanametacca muktāsanamudīritam

47

avaṣṭabhya dharāṃ samyaktalābhyāṃ hastayordvayoḥ / kūrparau nābhipārśve tu sthāpayitvā mayūravat

48

samunnataśiraḥ pādaṃ mayūrāsanamiṣyate / vāmorumūle dakṣāṅghriṃ jānvorveṣṭitapāṇinā

49

vāmena vāmāṅguṣṭhaṃ tu gṛhītaṃ matsyapīṭhakam / yoniṃ vāmena saṃpīḍya meḍhrādupari dakśiṇam

2.50

ṛjukāyaḥ samāsīnaḥ siddhāsanamudīritam / prasārya bhuvi pādau tu dorbhyāmaṅguṣṭhamādarāt

51

jānūpari lalāṭaṃ tu paścimaṃ tānamucyate / yena kena prakāreṇa sukhaṃ dhāryaṃ ca jāyate

52

tatsukhāsanamityuktamaśaktastatsamācaret / āsanaṃ vijitaṃ yena jitaṃ tena jagattrayam

53

yamaiśca niyamaiścaiva āsanaiśca susaṃyataḥ / nāḍīśuddhiṃ ca kṛtvādau prāṇāyāmaṃ samācaret

54

dehamānaṃ svāṅgulibhiḥ ṣaṇṇavatyaṅgulāyatam / prāṇaḥ śarīrādadhiko dvādaśāṅgulamānataḥ

55

dehasthamanilaṃ dehasamudbhūtena vahninā / nyūnaṃ samaṃ vā yogena kurvanbrahmavidiṣyate

56

dehamadhye śikhisthānaṃ taptajāmbūnadaprabham / trikoṇaṃ dvipadāmanyaccaturasraṃ catuṣpadam

57

vṛttaṃ vihaṅgamānāṃ tu ṣaḍasraṃ sarpajanmanām / aṣṭāsraṃ svedajānāṃ tu tasmindīpavadujjvalam

58

kandasthānaṃ manuṣyāṇāṃ dehamadhyaṃ navāṅgulam / caturaṅgulamutsedhaṃ caturaṅgulamāyatam

59

aṇḍākṛti tiraścāṃ ca dvijānāṃ ca catuṣpadām / tundamadhyaṃ tadiṣṭaṃ vai tanmadhyaṃ nābhiripyate

2.60

tatra cakraṃ dvādaśāraṃ teṣu viṣṇvādimūrtayaḥ / ahaṃ tatra sthitaścakraṃ bhrāmayāmi svamāyayā

61

areṣu bhramate jīvaḥ krameṇa dvijasattama / tantupañjaramadhyasthā yathā bhramati lūtikā

62

prāṇādhirūḍhaścarati jīvastena vinā na hi / tasyordhve kuṇḍalīsthānaṃ nābhestiryagathordhvataḥ

63

aṣṭaprakṛtirūpā sā cāṣṭadhā kuṇḍalīkṛtā / yathāvadvāyusāraṃ ca jvalanādi ca nityaśaḥ

64

paritaḥ kandapārśve tu nirudhyaiva sadā sthitā / mukhenaiva samāveṣṭya brahmarandhramukhaṃ tathā

65

yogakālena marutā sāgninā bodhitā satī / sphuritā hṛdayākāśe nāgarūpā mahojjvalā

66

apanāddvayaṅgulādūrdhvamadho meḍhrasya tāvatā / dehamadhyaṃ manuṣyāṇāṃ hṛnmadhyaṃ tu catuṣpadām

67

itareṣāṃ tundamadhye prāṇāpānasamāyutam / catuṣprakāradvyayute dehamadhye suṣumnayā

68

kandamadhye sthitā nāḍī suṣumnā supratiṣṭhitā / padmasūtrapratīkāśā ṛjurūrdhvapravartinī

69

brahmaṇo vivaraṃ yāvadvidyudābhāsanālakam / vaiṣṇavī brahmanāḍī ca nirvāṇaprāptipaddhatiḥ

2.70

iḍā ca piṅgalā caiva tasyāḥ savyetare sthite / iḍā samutthitā kandādvāmanāsāpuṭāvadhi:

71

piṅgalā cotthitā tasmāddakṣanāsāpuṭāvadhi / gāndhārī hastijihvā ca dve cānye nāḍike sthite

72

purataḥ pṛṣṭhatastasya vāmetaradṛśau prati / pūṣāyaśasvinīnāḍyau tasmādeva samutthite

73

savyetaraśrutyavadhi pāyumūlādalambusā / adhogatā śubhā nāḍī meḍhrāntāvadhirāyatā

74

pādāṅguṣṭhāvadhiḥ kandādadhoyātā ca kauśikī / daśaprakārabhūtāstāḥ kathitāḥ kandasaṃbhavāḥ

75

tanmūlā bahavo nāḍyaḥ sthūlasūkṣmāśca nāḍikāḥ / dvāsaptatisahasrāṇi sthūlāḥ sūkśmāśca nāḍayaḥ

76

saṃkhyātuṃ naiva śakyante sthūlamūlāḥ pṛthagvidhāḥ / yathāśvatthadale sūkṣmā: sthūlāśca vitatāstathā

77

prāṇāpānau samānaśca udāno vyāna eva ca / nāgaḥ kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ

78

caranti daśanāḍīṣu daśa prāṇādivāyavaḥ / prāṇādipañcakaṃ teṣu pradhānaṃ tatra ca dvayam

79

prāṇa evāthavā jyeṣṭho jīvātmānaṃ bibharti yaḥ / āsyanāsikayormadhyaṃ hṛdayaṃ nābhimaṇḍalam

2.80

pādāṅguṣṭhamiti prāṇasthānāni dvijasattama / apānaścarati brahmangudameḍhrorujānuṣu

81

samānaḥ sarvagātreṣu sarvavyāpī vyavasthitaḥ / udānaḥ sarvasandhisthaḥ pādayorhastayorapi

82

vyānaḥ śrotrorukaṭyāṃ ca gulphaskandhagaleṣu ca / nāgādivāyavaḥ pañca tvagasthādiṣu saṃsthitāḥ

83

tundasthajalamannaṃ ca rasādīni samīkṛtam / tundamadhyagataḥ prāṇastāni kuryātpṛthakpṛthak

84

ityādiceṣṭanaṃ prāṇaḥ karoti ca pṛthaksthitam / apānavāyurmūtrādeḥ karoti ca visarjanam

85

prāṇāpānādiceṣṭādi kriyate vyānavāyunā / ujjīryate śarīrasthamudānena nabhasvatā

86

poṣaṇādiśarīrasya samānaḥ kurute sadā / udgārādikriyo nāgaḥ kūrmo'kṣādinimīlanaḥ

87

kṛkaraḥ kṣutayoḥ kartā datto nidrādikarmakṛt / mṛtagātrasya śobhāderdhanaṃjaya udāhṛtaḥ

88

nāḍībhedaṃ marudbhedaṃ marutāṃ sthānameva ca / ceṣṭāśca vividhāsteṣāṃ jñātvaiva nijasattama

89

śuddhau yateta nāḍīnāṃ pūrvoktajñānasaṃyutaḥ / viviktadeśamāsādya sarvasaṃbandhavarjitaḥ

2.90

yogāṅgadravyasaṃpūrṇaṃ tatra dārumaye śubhe / āsane kalpite darbhakuśakṛṣṇājinādibhiḥ

91

tāvadāsanamutsedhe tāvaddvayasamāyate / upaviśyāsanaṃ samyaksvastikādi yathāruci

92

badhvā prāgāsanaṃ vipro ṛjukāyaḥ samāhitaḥ / nāsāgranyastanayano dantairdantānasaṃspṛśan

93

rasanāṃ tāluni nyasya svasthacitto nirāmayaḥ / ākuñcitaśiraḥ kiṃcinnibadhnanyogamudrayā

94

hastau yathoktavidhinā prāṇāyāmaṃ samācaret / recanaṃ pūraṇaṃ vāyoḥ śodhanaṃ recanaṃ tathā

95

caturbhiḥ kleśanaṃ vāyoḥ prāṇāyāma udīryate / hastena dakśiṇenaiva pīḍayennāsikāpuṭam

96

śanaiḥ śanairatha bahiḥ pratripetpiṅgalānilam / iḍayā vāyumāpūrya brahmanṣoḍaśamātrayā

97

pūritaṃ kumbhayetpaścāccatuḥṣaṣṭyā tu mātrayā / dvātriṃśanmātrayā samyagrecayetpiṅgalānilam

98

evaṃ punaḥ punaḥ kāryaṃ vyutkramānukrameṇa tu / saṃpūrṇakumbhavaddehaṃ kumbhayenmātariśvanā

99

pūraṇānnāḍayaḥ sarvāḥ pūryante mātariśvanā / evaṃ kṛte sati brahmaṃścaranti daśa vāyavaḥ

2.100

hṛdayāmbhoruhaṃ cāpi vyākocaṃ bhavati sphuṭam / tatra paśyetparātmānaṃ vāsudevamakalmaṣam

101

prātarmadhyandine sāyamardharātre ca kumbhakān / śanairaśītiparyantaṃ caturvāraṃ samabhyaset

102

ekāhamātraṃ kurvāṇaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate / saṃvatsaratrayādūrdhvaṃ prāṇāyāmaparo naraḥ

103

yogasiddho bhavedyogī vāyujidvijitendriyaḥ / alpāśī svalpanidraśca tejasvī balavānbhavet

104

apamṛtyumatikramya dīrghamāyuravāpnuyāt / prasvedajananaṃ yasya prāṇāyāmastu so'dhamaḥ

105

kampanaṃ vapuṣo yasya prāṇāyāmeṣu madhyamaḥ / utthānaṃ vapuṣo yasya sa uttama udāhṛtaḥ

106

adhame vyādhipāpānāṃ nāśaḥ syānmadhyame punaḥ / pāparogamahāvyādhināśaḥ syāduttame punaḥ

107

alpamūtro'lpaviṣṭhaśca laghudeho mitāśanaḥ / paṭvindriyaḥ paṭumatiḥ kālatrayavidātmavān

108

recakaṃ pūrakaṃ muktvā kumbhīkaraṇameva yaḥ / karoti triṣu kāleṣu naiva tasyāsti durlabham

109

nābhikande ca nāsāgre pādāṅguṣṭhe ca yatnavān / dhārayenmanasā prāṇānsandhyākāleṣu vā sadā

2.110

sarvarogairvinirmukto jīvedyogī gataklamaḥ / kukṣirogavināśaḥ syānnābhikandeṣu dhāraṇāt

111

nāsāgre dhāraṇāddīrghamāyuḥ syāddehalāghavam / brāhme muhūrte saṃprāpte vāyumākṛṣya jihvayā

112

pibatastriṣu māseṣu vāksiddhirmahatī bhavet / abhyāsataśca ṣaṇmāsānmahārogavināśanam

113

yatra yatra dhṛto vāyuraṅge rogādidūṣite / dhāraṇādeva marutastattadārogyamaśrute

114

manaso dhāraṇādeva pavano dhārito bhavet / manasaḥ sthāpane heturucyate dvijapuṅgava

115

karaṇāni samāhṛtya viṣayebhyaḥ samāhitaḥ / apānamūrdhvamākṛṣyedudaropari dhārayet

116

bandhankarābhyāṃ śrotrādikaraṇāni yathātatham / yuñjānasya yathoktena vartmanā svavaśaṃ manaḥ

117

manovaśātprāṇavāyuḥ svavaśe sthāpyate sadā / nāsikāpuṭayoḥ prāṇaḥ paryāyeṇa pravartate

118

tisraśca nāḍikāstāsu sa yāvantaṃ caratyayam / śaṅkhinīvivare yāmye prāṇaḥ prāṇabhṛtāṃ satām

119

tāvantaṃ ca punaḥ kālaṃ saumye carati saṃtatam / itthaṃ krameṇa caratā vāyunā vāyujinnaraḥ

2.120

ahaśca rātriṃ pakṣaṃ ca māsamṛtvayanādikam / antarmukho vijānīyātkālabhedaṃ samāhitaḥ

121

aṅguṣṭhādisvāvayavasphuraṇādaśanairapi / ariṣṭairjīvitasyāpi jānīyātkśayamātmanaḥ

122

jñātvā yateta kaivalyaprāptaye yogavittamaḥ / pādāṅguṣṭhe karāṅguṣṭhe sphuraṇaṃ yasya na śrutiḥ

123

tasya saṃvatsarādūrdhvaṃ jīvitasya kṣayo bhavet / maṇibandhe tathā gulphe sphuraṇaṃ yasya naśyati

124

ṣaṇmāsāvadhiretasya jīvitasya sthitirbhavet / kūrpare sphuraṇaṃ yasya tasya traimāsikī sthitiḥ

125

kukṣimehanapārśve ca sphuraṇānupalambhane / māsāvadhirjīvitasya tadardhasya tu darśane

126

āśrite jaṭharadvāre dināni daśa jīvitam / jyotiḥ khadyotavadyasya tadardhaṃ tasya jīvitam

127

jihvāgrādarśane trīṇi dināni sthitirātmanaḥ / jvālāyā darśane mṛtyurdvidine bhavati dhruvam

128

evamādīnyariṣṭāni dṛṣṭāyuḥ kṣayakāraṇam / niḥśreyasāya yuñjīta japadhyānaparāyaṇaḥ

129

manasā paramātmānaṃ dhyātvā tadrūpatāmiyāt / yadyaṣṭādaśabhedeṣu marmasthāneṣu dhāraṇam

2.130

sthānātsthānaṃ samākṛṣya pratyāhāraḥ sa ucyate / pādāṅguṣṭhaṃ tathā gulphaṃ jaṅgāmadhyaṃ tathaiva ca

131

madhyamūrvośca mūlaṃ pāyurhṛdayameva ca / mehanaṃ dehamadhyaṃ ca nābhiṃ ca galakūrparam

132

tālumūlaṃ ca mūlaṃ ca ghrāṇasyākśṇośca maṇḍalam / bhruvormadhye lalāṭaṃ ca mūlamūrdhvaṃ ca jānunī

133

mūlaṃ ca karayormūlaṃ mahāntyetāni vai dvija / pañcabhūtamaye dehe bhūteṣveteṣu pañcasu

134

manaso dhāraṇaṃ yatyadyuktasya ca yamādibhiḥ / dhāraṇā sā ca saṃsārasāgarottarakāraṇam

135

ājānupādaparyantaṃ pṛthivīsthānamiṣyate / pittalā caturasrā ca vasudhā vajralāñchitā

136

smartavyā pañcaghaṭikāstatrāropyaprabhañjanam / ājānukaṭiparyantamapāṃ sthānaṃ prakīrtitam

137

ardhacandrasamākāraṃ śvetamarjunalāñchitam / smartavyamambhaḥśvasanamāropya daśanāḍikāḥ

138

ādehamadhyakaṭyantamagnisthānamudāhṛtam / tatra sindūravarṇo'gnirjvalanaṃ daśapañca ca

139

smartavyo nāḍikāḥ prāṇaṃ kṛtvā kumbhe tatheritam / nābherupari nāsāntaṃ vāyusthānaṃ tu tatra vai

2.140

vedikākāravaddhūmro balavānbhūtamārutaḥ / smartavyaḥ kumbhakenaiva prāṇamāropya mārutam

141

ghaṭikāviṃśatistasmādghrāṇādbrahmabilāvadhi / vyomasthānaṃ nabhastatra bhinnāñjanasamaprabham

142

vyomni mārutamāropya kumbhakenaiva yatnavān / pṛthivyaṃśe tu dehasya caturbāhuṃ kirīṭinam

143

aniruddhaṃ hariṃ yogī yateta bhavamuktaye / abaṃśe pūrayedyogī nārāyaṇamudagradhīḥ

144

pradyumnamagnau vāyvaṃśe saṃkarṣaṇamataḥ param / vyomāṃśe paramātmānaṃ vāsudevaṃ sadā smaret

145

acirādeva tatprāptiryuñjānasya na saṃśayaḥ / badhvā yogāsanaṃ pūrvaṃ hṛddeśe hṛdayāñjaliḥ

146

nāsāgranyastanayano jihvāṃ kṛtvā ca tāluni / dantairdantānasaṃspṛśya ūrdhvakāyaḥ samāhitaḥ

147

saṃyameccendriyagrāmamātmabuddhyā viśuddhayā / cintanaṃ vāsudevasya parasya paramātmanaḥ

148

svarūpavyāptarūpasya dhyānaṃ kaivalyasiddhidam / yāmamātraṃ vāsudevaṃ cintayetkumbhakena yaḥ

149

saptajanmārjitaṃ pāpaṃ tasya naśyati yoginaḥ /nābhikandātsamārabhya yāvaddhṛdayagocaram

2.150

jāgradvṛttiṃ vijānīyātkaṇṭhasthaṃ svapnavartanam / suṣuptaṃ tālumadhyasthaṃ turyaṃ bhrūmadhyasaṃsthitam

151

turyātītaṃ paraṃ brahma brahmarandhre tu lakṣayet / jāgradvṛttiṃ samārabhya yāvadbrahmabilāntaram

152

tatrātmāyaṃ turīyasya turyānte viṣṇurucyate / dhyānenaiva samāyukto vyomni cātyantanirmale

153

sūryakoṭidyutirathaṃ nityoditamadhokṣajam / hṛdayāmburuhāsīnaṃ dhyāyedvā viśvarūpiṇam

154

anekākāra khacitamanekavadanānvitam / anekabhujasaṃyuktamanekāyudhamaṇḍitam

155

nanāvarṇadharaṃ devaṃ śātamugramudāyudham / anekanayānākīrṇaṃ sūryakoṭisamaprabham

156

dhyāyato yoginaḥ sarvamanovṛttirvinaśyati / hṛtpuṇḍarīkamadhyasthaṃ caitanyajyotiravyayam

157

kadambagolakākāraṃ turyātītaṃ parātparam / anantamānandamayaṃ cinmayaṃ bhāskaraṃ vibhum

158

nivātadīpasadṛśamakṛtrimamaṇiprabham / dhyāyato yoginastasya muktiḥ karatale sthitā

159

viśvarūpasya devasya rūpaṃ yatkiñcideva hi / sthavīyaḥ sūkṣmamanyadvā paśyanhṛdayapaṅkaje

2.160

dhyāyato yogino yastu sākṣādeva prakāśate / aṇimādiphalaṃ caiva sukhenaivopajāyate

161

jīvātmanaḥ parasyāpi yadyevamubhayorapi / ahameva paraṃbrahma brahmāhamiti saṃsthitiḥ

162

samādhiḥ sa tu vijñeyaḥ sarvavṛttivivarjitaḥ / brahma sampadyate yogī na bhūyaḥ saṃsṛtiṃ vrajet

163

evaṃ viśodhya tattvāni yogī niḥspṛhacetasā / yathā nirindhano vahniḥ svayameva praśāmyati

164

grāhyābhāve manaḥ prāṇo niścayajñānasaṃyutaḥ / śuddhasattve pare līno jīvaḥ saindhavapiṇḍavat

165

mohajālakasaṃghātaṃ viśvaṃ paśyati svapnavat / suṣuptivadyaścarati svabhāvapariniścalaḥ

nirvāṇapadamāśritya yogī kaivalyamaśruta ityupaniṣat //
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate / pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
iti triśikhibrāhmaṇopaniṣatsamāptā
adhikādhyayanāya

Original text: triśikhibrāhmaṇopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc