triśikhibrāhmaṇopaniṣat · Chapter 1
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate / pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// brāhmaṇam - १//
triśikhī brāhmaṇa ādityalokaṃ jagāma taṃ gatvovāca / bhagavan kiṃ dehaḥ kiṃ prāṇaḥ kiṃ kāraṇaṃ kimātmā
sa hovāca sarvamidaṃ śiva eva vijānīhi / kiṃtu nityaḥ śuddho nirañjano vibhuradvayānanda: śiva ekaḥ svena bhāsedaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā taptāyaḥ piṇḍavadekaṃ bhinnavadavabhāsate / tadbhāsakaṃ kimiti ceducyate / sacchabdavācyamavidyāśabalaṃ brahma
brahmaṇo'vyaktam / avyaktānmahat / mahato'haṅkāraḥ / ahaṅkārātpañcatanmātrāṇi / pañcatanmātrebhyaḥ pañcamahābhūtāni / pañcamahābhūtebhyo'khilaṃ jagat
tadakhilaṃ kimiti / bhūtavikāravibhāgādiriti / ekasminpiṇḍe kathaṃ bhūtavikāravibhāga iti / tattatkāryakāraṇabhedarūpeṇāṃśatattvavācakavācyasthānabhedaviṣayadevatākośabhedavibhāgā bhavanti //४/
athākāśo'ntaḥkaraṇamanobuddhicitāhaṅkāraḥ / vāyuḥ samānodānavyānāpānaprāṇāḥ / vahniḥ śrotratvakcakśurjihvāghrāṇāni / āpaḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ / pṛthivī vākpāṇipādapāyūpasthāḥ
jñānasaṃkalpaniścayānusandhānābhimānā ākāśakāryāntaḥkaraṇaviṣayāḥ / samīkaraṇonnayana-grahaṇaśravaṇocchvāsā vāyukāryaprāṇādiviṣayāḥ / śabdasparśarūparasagandhā agnikāryajñānendri-yaviṣayā abāśritāḥ / vacanādānagamanavisargānandāḥ pṛthivīkāryakarmendriyaviṣayāḥ / karmajñānendriyaviṣayeṣu prāṇatanmātraviṣayā antarbhūtāḥ/ manobuddhyościttāhaṅkārau cāntarbhūtau
avakāśavidhūtadarśanapiṇḍīkaraṇadhāraṇāḥ sūkśmatamā jaivatanmātraviṣayāḥ
evaṃ dvādaśāṅgāni ādhyātmikānyādhibhautikānyādhidaivikāni / atra niśākaracaturmukhadigvātārkavaruṇāśvyagnīndropendraprajāpatiyamā ityakśādhidevatārūpairdvādaśanāḍyantaḥpravṛttāḥ prāṇā evāṅgāni aṅgajñānaṃ tadeva jñāteti
atha vyomānilānalajalānnānāṃ pañcīkaraṇamiti / jñātṛtvaṃ samānayogena śrotradvārā śabdaguṇo vāgadhiṣṭhita ākāśe tiṣṭhati ākāśastiṣṭhati / mano vyānayogena tvagdvārā sparśaguṇaḥ pāṇyadhiṣṭhito vāyau tiṣṭhati vāyustiṣṭhati / buddhirudānayogena cakśurdvārā rūpaguṇaḥ pādādhiṣṭhito'gnau tiṣṭhatyagni-stiṣṭhati / cittamapānayogena jihvādvārā rasaguṇa upasthādhiṣṭhito'psu tiṣṭhatyāpastiṣṭhanti / ahaṅkāraḥ prāṇayogena ghrāṇadvārā gandhaguṇo gudādhiṣṭhitaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhati pṛthivī tiṣṭhati ya evaṃ veda /
//mantra:- २//
atraite ślokā bhavanti / pṛthagbhūte ṣoḍaśa kalāḥ svārthabhāgānparānkramāt / antaḥkaraṇavyānākśirasapāyunabhaḥ kramāt
mukhyātpūrvottarairbhāgairbhūtebhūte catuścatuḥ / pūrvamākāśamāśritya pṛthivyādiṣu saṃsthitāḥ
mukhyādūrdhve parā jñeyā na parānuttarānviduḥ / evamaṃśo hyabhūttasmāttebhyaścāṃśo hyabhūttathā
tasmādanyonyamāśritya hyotaṃ protamanukramāt / pañcabhūtamayī bhūmiḥ sā cetanasamanvitā
tata oṣadhayo'nnaṃ ca tataḥ piṇḍāścaturvidhāḥ / rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ
kecittadyogataḥ piṇḍā bhūtebhyaḥ saṃbhavāḥ kvacit / tasminnannamayaḥ piṇḍo nābhimaṇḍalasaṃsthitāḥ
asya madhye'sti hṛdayaṃ sanālaṃ padmakośavat / sattvāntarvartino devāḥ kartrahaṅkāracetanāḥ
asya bījaṃ tamaḥpiṇḍaṃ moharūpaṃ jaḍaṃ ghanam / vartate kaṇṭhamāśritya miśrībhūtamidaṃ jagat
pratyagānandarūpātmā mūrdhni sthāne pare pade / anantaśaktisaṃyukto jagadrūpeṇa bhāsate
sarvatra vartate jāgratsvapnaṃ jāgrati vartate / suṣuptaṃ ca turīyaṃ ca nānyāvasthāsu kutracit
sarvadeśeṣvanusyūtaścatūrūpaḥ śivātmakaḥ / yathā mahāphale sarve rasāḥ sarvapravartakāḥ
tathaivānnamaye kośe kośāstiṣṭhanti cāntare / yathā kośastathā jīvo yathā jīvastathā śivaḥ
savikārastathā jīvo nirvikārastathā śivaḥ / kośāstasya vikārāste hyavasthāsu pravartakāḥ
yathā rasāśaye phenaṃ mathanādeva jāyate / manonirmathanādeva vikalpā bahavastathā
karmaṇā vartate karmī tattyāgācchāntimāpnuyāt / ayane dakśiṇe prāpte prapañcābhimukhaṃ gataḥ
ahaṅkārābhimānena jīvaḥ syāddhi sadāśivaḥ / sa cāvivekaprakṛtisaṅgatyā tatra muhyate
nānāyoniśataṃ gatvā śete'sau vāsanāvaśāt / vimokṣātsaṃcaratyeva matsyaḥ kūladvayaṃ yathā
tataḥ kālavaśādeva hyātmajñānavivekataḥ / uttarābhimukho bhūtvā sthānātsthānāntaraṃ kramāt
mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇānyogābhyāsaṃ sthitaścaran / yogātsañjāyate jñānaṃ jñānādyogaḥ pravartate
yogajñānaparo nityaṃ sa yogī na praṇaśyati / vikārasthaṃ śivaṃ paśyedvikāraśca śive na tu
yogaprakāśakaṃ yogairdhyāyeccānanyabhāvanaḥ / yogajñāne na vidyete tasya bhāvo na siddhyati
tasmādabhyāsayogena manaḥ prāṇānnirodhayet / yogī niśitadhāreṇa kṣureṇaiva nikṛntayet
śikhā jñānamayī vṛttiryamādyaṣṭāṅgasādhanaiḥ / jñānayogaḥ karmayoga iti yogo dvidhā mataḥ
kriyāyogamathedānīṃ śruṇu brāhmaṇasattama / avyākulasya cittasya bandhanaṃ viṣaye kvacit
yatsaṃyogo dvijaśreṣṭha sa ca dvaividhyamaśrute / karma kartavyamityeva vihiteṣveva karmasu
bandhanaṃ manaso nityaṃ karmayogaḥ sa ucyate / yatta cittasya satatamarthe śreyasi bandhanam
jñānayogaḥ sa vijñeyaḥ sarvasiddhikaraḥ śivaḥ / yasyoktalakṣaṇe yoge dvividhe'pyavyayaṃ manaḥ
sa yāti paramaṃ śreyo mokṣalakṣaṇamañjasā / dehendriyeṣu vairāgyaṃ yama ityucyate budhaiḥ
anuraktiḥ pare tattve satataṃ niyamaḥ smṛtaḥ / sarvavastunyudāsīnabhāvamāsanamuttamam
jagatsarvamidaṃ mithyāpratītiḥ prāṇasaṃyamaḥ / cittasyāntarmukhībhāvaḥ pratyāhārastu sattama
cittasya niścalībhāvo dhāraṇā dhāraṇaṃ viduḥ / so'haṃ cinmātrameveti cintanaṃ dhyānamucyate
dhyānasya vismṛtiḥ samyaksamādhirabhidhīyate / ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayārjavam
kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ ceti yamādaśa / tapaḥ santuṣṭirāstikyaṃ dānamārādhanaṃ hareḥ
vedāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo vratam // iti / āsanāni tadaṅgāni svastikādīni vai dvija
varṇyante svastikaṃ pādatalayorubhayorapi / pūrvottare jānunī dve kṛtvāsanamudīritam
savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niyojayet / dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ gormukhaṃ yathā
ekaṃ caraṇamanyasminnūrāvāropya niścalaḥ / āste yadidamenoghnaṃ vīrāsanamudīritam
gudaṃ niyamya gulphābhyāṃ vyutkrameṇa samāhitaḥ / yogāsanaṃ bhavedetaditi yogavido viduḥ
ūrvoruparivai dhatte yadā pādatale ubhe / padmāsanaṃ bhavedetatsarvavyādhiviṣāpaham
padmāsanaṃ susaṃsthāpya tadaṅguṣṭhadvayaṃ punaḥ / vyutkrameṇaiva hastābhyāṃ baddhapadmāsanaṃ bhavet
padmāsanaṃ susaṃsthāpya jānūrvorantare karau / niveśya bhūmāvātiṣṭhedvyomasthaḥ kukkuṭāsanaḥ
kukkuṭāsanabandhastho dorbhyāṃ saṃbadhya kandharam / śete kūrmavaduttāna etaduttānakūrmakam
pādāṅguṣṭhau tu pāṇibhyāṃ gṛhītvā śravaṇāvadhi / dhanurākarṇakākṛṣṭaṃ dhanurāsanamīritam
sīvanīṃ gulphadeśābhyāṃ nipīḍya vyutkrameṇa tu / prasārya jānunorhastāvāsanaṃ siṃharūpakam
gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyubhayapārśvayoḥ / niveśya pādau hastābhyāṃ badhvā bhadrāsanaṃ bhavet
sīvanīpārśvamubhayaṃ gulphābhyāṃ vyutkrameṇa tu / nipīḍyāsanametacca muktāsanamudīritam
avaṣṭabhya dharāṃ samyaktalābhyāṃ hastayordvayoḥ / kūrparau nābhipārśve tu sthāpayitvā mayūravat
samunnataśiraḥ pādaṃ mayūrāsanamiṣyate / vāmorumūle dakṣāṅghriṃ jānvorveṣṭitapāṇinā
vāmena vāmāṅguṣṭhaṃ tu gṛhītaṃ matsyapīṭhakam / yoniṃ vāmena saṃpīḍya meḍhrādupari dakśiṇam
ṛjukāyaḥ samāsīnaḥ siddhāsanamudīritam / prasārya bhuvi pādau tu dorbhyāmaṅguṣṭhamādarāt
jānūpari lalāṭaṃ tu paścimaṃ tānamucyate / yena kena prakāreṇa sukhaṃ dhāryaṃ ca jāyate
tatsukhāsanamityuktamaśaktastatsamācaret / āsanaṃ vijitaṃ yena jitaṃ tena jagattrayam
yamaiśca niyamaiścaiva āsanaiśca susaṃyataḥ / nāḍīśuddhiṃ ca kṛtvādau prāṇāyāmaṃ samācaret
dehamānaṃ svāṅgulibhiḥ ṣaṇṇavatyaṅgulāyatam / prāṇaḥ śarīrādadhiko dvādaśāṅgulamānataḥ
dehasthamanilaṃ dehasamudbhūtena vahninā / nyūnaṃ samaṃ vā yogena kurvanbrahmavidiṣyate
dehamadhye śikhisthānaṃ taptajāmbūnadaprabham / trikoṇaṃ dvipadāmanyaccaturasraṃ catuṣpadam
vṛttaṃ vihaṅgamānāṃ tu ṣaḍasraṃ sarpajanmanām / aṣṭāsraṃ svedajānāṃ tu tasmindīpavadujjvalam
kandasthānaṃ manuṣyāṇāṃ dehamadhyaṃ navāṅgulam / caturaṅgulamutsedhaṃ caturaṅgulamāyatam
aṇḍākṛti tiraścāṃ ca dvijānāṃ ca catuṣpadām / tundamadhyaṃ tadiṣṭaṃ vai tanmadhyaṃ nābhiripyate
tatra cakraṃ dvādaśāraṃ teṣu viṣṇvādimūrtayaḥ / ahaṃ tatra sthitaścakraṃ bhrāmayāmi svamāyayā
areṣu bhramate jīvaḥ krameṇa dvijasattama / tantupañjaramadhyasthā yathā bhramati lūtikā
prāṇādhirūḍhaścarati jīvastena vinā na hi / tasyordhve kuṇḍalīsthānaṃ nābhestiryagathordhvataḥ
aṣṭaprakṛtirūpā sā cāṣṭadhā kuṇḍalīkṛtā / yathāvadvāyusāraṃ ca jvalanādi ca nityaśaḥ
paritaḥ kandapārśve tu nirudhyaiva sadā sthitā / mukhenaiva samāveṣṭya brahmarandhramukhaṃ tathā
yogakālena marutā sāgninā bodhitā satī / sphuritā hṛdayākāśe nāgarūpā mahojjvalā
apanāddvayaṅgulādūrdhvamadho meḍhrasya tāvatā / dehamadhyaṃ manuṣyāṇāṃ hṛnmadhyaṃ tu catuṣpadām
itareṣāṃ tundamadhye prāṇāpānasamāyutam / catuṣprakāradvyayute dehamadhye suṣumnayā
kandamadhye sthitā nāḍī suṣumnā supratiṣṭhitā / padmasūtrapratīkāśā ṛjurūrdhvapravartinī
brahmaṇo vivaraṃ yāvadvidyudābhāsanālakam / vaiṣṇavī brahmanāḍī ca nirvāṇaprāptipaddhatiḥ
iḍā ca piṅgalā caiva tasyāḥ savyetare sthite / iḍā samutthitā kandādvāmanāsāpuṭāvadhi:
piṅgalā cotthitā tasmāddakṣanāsāpuṭāvadhi / gāndhārī hastijihvā ca dve cānye nāḍike sthite
purataḥ pṛṣṭhatastasya vāmetaradṛśau prati / pūṣāyaśasvinīnāḍyau tasmādeva samutthite
savyetaraśrutyavadhi pāyumūlādalambusā / adhogatā śubhā nāḍī meḍhrāntāvadhirāyatā
pādāṅguṣṭhāvadhiḥ kandādadhoyātā ca kauśikī / daśaprakārabhūtāstāḥ kathitāḥ kandasaṃbhavāḥ
tanmūlā bahavo nāḍyaḥ sthūlasūkṣmāśca nāḍikāḥ / dvāsaptatisahasrāṇi sthūlāḥ sūkśmāśca nāḍayaḥ
saṃkhyātuṃ naiva śakyante sthūlamūlāḥ pṛthagvidhāḥ / yathāśvatthadale sūkṣmā: sthūlāśca vitatāstathā
prāṇāpānau samānaśca udāno vyāna eva ca / nāgaḥ kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ
caranti daśanāḍīṣu daśa prāṇādivāyavaḥ / prāṇādipañcakaṃ teṣu pradhānaṃ tatra ca dvayam
prāṇa evāthavā jyeṣṭho jīvātmānaṃ bibharti yaḥ / āsyanāsikayormadhyaṃ hṛdayaṃ nābhimaṇḍalam
pādāṅguṣṭhamiti prāṇasthānāni dvijasattama / apānaścarati brahmangudameḍhrorujānuṣu
samānaḥ sarvagātreṣu sarvavyāpī vyavasthitaḥ / udānaḥ sarvasandhisthaḥ pādayorhastayorapi
vyānaḥ śrotrorukaṭyāṃ ca gulphaskandhagaleṣu ca / nāgādivāyavaḥ pañca tvagasthādiṣu saṃsthitāḥ
tundasthajalamannaṃ ca rasādīni samīkṛtam / tundamadhyagataḥ prāṇastāni kuryātpṛthakpṛthak
ityādiceṣṭanaṃ prāṇaḥ karoti ca pṛthaksthitam / apānavāyurmūtrādeḥ karoti ca visarjanam
prāṇāpānādiceṣṭādi kriyate vyānavāyunā / ujjīryate śarīrasthamudānena nabhasvatā
poṣaṇādiśarīrasya samānaḥ kurute sadā / udgārādikriyo nāgaḥ kūrmo'kṣādinimīlanaḥ
kṛkaraḥ kṣutayoḥ kartā datto nidrādikarmakṛt / mṛtagātrasya śobhāderdhanaṃjaya udāhṛtaḥ
nāḍībhedaṃ marudbhedaṃ marutāṃ sthānameva ca / ceṣṭāśca vividhāsteṣāṃ jñātvaiva nijasattama
śuddhau yateta nāḍīnāṃ pūrvoktajñānasaṃyutaḥ / viviktadeśamāsādya sarvasaṃbandhavarjitaḥ
yogāṅgadravyasaṃpūrṇaṃ tatra dārumaye śubhe / āsane kalpite darbhakuśakṛṣṇājinādibhiḥ
tāvadāsanamutsedhe tāvaddvayasamāyate / upaviśyāsanaṃ samyaksvastikādi yathāruci
badhvā prāgāsanaṃ vipro ṛjukāyaḥ samāhitaḥ / nāsāgranyastanayano dantairdantānasaṃspṛśan
rasanāṃ tāluni nyasya svasthacitto nirāmayaḥ / ākuñcitaśiraḥ kiṃcinnibadhnanyogamudrayā
hastau yathoktavidhinā prāṇāyāmaṃ samācaret / recanaṃ pūraṇaṃ vāyoḥ śodhanaṃ recanaṃ tathā
caturbhiḥ kleśanaṃ vāyoḥ prāṇāyāma udīryate / hastena dakśiṇenaiva pīḍayennāsikāpuṭam
śanaiḥ śanairatha bahiḥ pratripetpiṅgalānilam / iḍayā vāyumāpūrya brahmanṣoḍaśamātrayā
pūritaṃ kumbhayetpaścāccatuḥṣaṣṭyā tu mātrayā / dvātriṃśanmātrayā samyagrecayetpiṅgalānilam
evaṃ punaḥ punaḥ kāryaṃ vyutkramānukrameṇa tu / saṃpūrṇakumbhavaddehaṃ kumbhayenmātariśvanā
pūraṇānnāḍayaḥ sarvāḥ pūryante mātariśvanā / evaṃ kṛte sati brahmaṃścaranti daśa vāyavaḥ
hṛdayāmbhoruhaṃ cāpi vyākocaṃ bhavati sphuṭam / tatra paśyetparātmānaṃ vāsudevamakalmaṣam
prātarmadhyandine sāyamardharātre ca kumbhakān / śanairaśītiparyantaṃ caturvāraṃ samabhyaset
ekāhamātraṃ kurvāṇaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate / saṃvatsaratrayādūrdhvaṃ prāṇāyāmaparo naraḥ
yogasiddho bhavedyogī vāyujidvijitendriyaḥ / alpāśī svalpanidraśca tejasvī balavānbhavet
apamṛtyumatikramya dīrghamāyuravāpnuyāt / prasvedajananaṃ yasya prāṇāyāmastu so'dhamaḥ
kampanaṃ vapuṣo yasya prāṇāyāmeṣu madhyamaḥ / utthānaṃ vapuṣo yasya sa uttama udāhṛtaḥ
adhame vyādhipāpānāṃ nāśaḥ syānmadhyame punaḥ / pāparogamahāvyādhināśaḥ syāduttame punaḥ
alpamūtro'lpaviṣṭhaśca laghudeho mitāśanaḥ / paṭvindriyaḥ paṭumatiḥ kālatrayavidātmavān
recakaṃ pūrakaṃ muktvā kumbhīkaraṇameva yaḥ / karoti triṣu kāleṣu naiva tasyāsti durlabham
nābhikande ca nāsāgre pādāṅguṣṭhe ca yatnavān / dhārayenmanasā prāṇānsandhyākāleṣu vā sadā
sarvarogairvinirmukto jīvedyogī gataklamaḥ / kukṣirogavināśaḥ syānnābhikandeṣu dhāraṇāt
nāsāgre dhāraṇāddīrghamāyuḥ syāddehalāghavam / brāhme muhūrte saṃprāpte vāyumākṛṣya jihvayā
pibatastriṣu māseṣu vāksiddhirmahatī bhavet / abhyāsataśca ṣaṇmāsānmahārogavināśanam
yatra yatra dhṛto vāyuraṅge rogādidūṣite / dhāraṇādeva marutastattadārogyamaśrute
manaso dhāraṇādeva pavano dhārito bhavet / manasaḥ sthāpane heturucyate dvijapuṅgava
karaṇāni samāhṛtya viṣayebhyaḥ samāhitaḥ / apānamūrdhvamākṛṣyedudaropari dhārayet
bandhankarābhyāṃ śrotrādikaraṇāni yathātatham / yuñjānasya yathoktena vartmanā svavaśaṃ manaḥ
manovaśātprāṇavāyuḥ svavaśe sthāpyate sadā / nāsikāpuṭayoḥ prāṇaḥ paryāyeṇa pravartate
tisraśca nāḍikāstāsu sa yāvantaṃ caratyayam / śaṅkhinīvivare yāmye prāṇaḥ prāṇabhṛtāṃ satām
tāvantaṃ ca punaḥ kālaṃ saumye carati saṃtatam / itthaṃ krameṇa caratā vāyunā vāyujinnaraḥ
ahaśca rātriṃ pakṣaṃ ca māsamṛtvayanādikam / antarmukho vijānīyātkālabhedaṃ samāhitaḥ
aṅguṣṭhādisvāvayavasphuraṇādaśanairapi / ariṣṭairjīvitasyāpi jānīyātkśayamātmanaḥ
jñātvā yateta kaivalyaprāptaye yogavittamaḥ / pādāṅguṣṭhe karāṅguṣṭhe sphuraṇaṃ yasya na śrutiḥ
tasya saṃvatsarādūrdhvaṃ jīvitasya kṣayo bhavet / maṇibandhe tathā gulphe sphuraṇaṃ yasya naśyati
ṣaṇmāsāvadhiretasya jīvitasya sthitirbhavet / kūrpare sphuraṇaṃ yasya tasya traimāsikī sthitiḥ
kukṣimehanapārśve ca sphuraṇānupalambhane / māsāvadhirjīvitasya tadardhasya tu darśane
āśrite jaṭharadvāre dināni daśa jīvitam / jyotiḥ khadyotavadyasya tadardhaṃ tasya jīvitam
jihvāgrādarśane trīṇi dināni sthitirātmanaḥ / jvālāyā darśane mṛtyurdvidine bhavati dhruvam
evamādīnyariṣṭāni dṛṣṭāyuḥ kṣayakāraṇam / niḥśreyasāya yuñjīta japadhyānaparāyaṇaḥ
manasā paramātmānaṃ dhyātvā tadrūpatāmiyāt / yadyaṣṭādaśabhedeṣu marmasthāneṣu dhāraṇam
sthānātsthānaṃ samākṛṣya pratyāhāraḥ sa ucyate / pādāṅguṣṭhaṃ tathā gulphaṃ jaṅgāmadhyaṃ tathaiva ca
madhyamūrvośca mūlaṃ pāyurhṛdayameva ca / mehanaṃ dehamadhyaṃ ca nābhiṃ ca galakūrparam
tālumūlaṃ ca mūlaṃ ca ghrāṇasyākśṇośca maṇḍalam / bhruvormadhye lalāṭaṃ ca mūlamūrdhvaṃ ca jānunī
mūlaṃ ca karayormūlaṃ mahāntyetāni vai dvija / pañcabhūtamaye dehe bhūteṣveteṣu pañcasu
manaso dhāraṇaṃ yatyadyuktasya ca yamādibhiḥ / dhāraṇā sā ca saṃsārasāgarottarakāraṇam
ājānupādaparyantaṃ pṛthivīsthānamiṣyate / pittalā caturasrā ca vasudhā vajralāñchitā
smartavyā pañcaghaṭikāstatrāropyaprabhañjanam / ājānukaṭiparyantamapāṃ sthānaṃ prakīrtitam
ardhacandrasamākāraṃ śvetamarjunalāñchitam / smartavyamambhaḥśvasanamāropya daśanāḍikāḥ
ādehamadhyakaṭyantamagnisthānamudāhṛtam / tatra sindūravarṇo'gnirjvalanaṃ daśapañca ca
smartavyo nāḍikāḥ prāṇaṃ kṛtvā kumbhe tatheritam / nābherupari nāsāntaṃ vāyusthānaṃ tu tatra vai
vedikākāravaddhūmro balavānbhūtamārutaḥ / smartavyaḥ kumbhakenaiva prāṇamāropya mārutam
ghaṭikāviṃśatistasmādghrāṇādbrahmabilāvadhi / vyomasthānaṃ nabhastatra bhinnāñjanasamaprabham
vyomni mārutamāropya kumbhakenaiva yatnavān / pṛthivyaṃśe tu dehasya caturbāhuṃ kirīṭinam
aniruddhaṃ hariṃ yogī yateta bhavamuktaye / abaṃśe pūrayedyogī nārāyaṇamudagradhīḥ
pradyumnamagnau vāyvaṃśe saṃkarṣaṇamataḥ param / vyomāṃśe paramātmānaṃ vāsudevaṃ sadā smaret
acirādeva tatprāptiryuñjānasya na saṃśayaḥ / badhvā yogāsanaṃ pūrvaṃ hṛddeśe hṛdayāñjaliḥ
nāsāgranyastanayano jihvāṃ kṛtvā ca tāluni / dantairdantānasaṃspṛśya ūrdhvakāyaḥ samāhitaḥ
saṃyameccendriyagrāmamātmabuddhyā viśuddhayā / cintanaṃ vāsudevasya parasya paramātmanaḥ
svarūpavyāptarūpasya dhyānaṃ kaivalyasiddhidam / yāmamātraṃ vāsudevaṃ cintayetkumbhakena yaḥ
saptajanmārjitaṃ pāpaṃ tasya naśyati yoginaḥ /nābhikandātsamārabhya yāvaddhṛdayagocaram
jāgradvṛttiṃ vijānīyātkaṇṭhasthaṃ svapnavartanam / suṣuptaṃ tālumadhyasthaṃ turyaṃ bhrūmadhyasaṃsthitam
turyātītaṃ paraṃ brahma brahmarandhre tu lakṣayet / jāgradvṛttiṃ samārabhya yāvadbrahmabilāntaram
tatrātmāyaṃ turīyasya turyānte viṣṇurucyate / dhyānenaiva samāyukto vyomni cātyantanirmale
sūryakoṭidyutirathaṃ nityoditamadhokṣajam / hṛdayāmburuhāsīnaṃ dhyāyedvā viśvarūpiṇam
anekākāra khacitamanekavadanānvitam / anekabhujasaṃyuktamanekāyudhamaṇḍitam
nanāvarṇadharaṃ devaṃ śātamugramudāyudham / anekanayānākīrṇaṃ sūryakoṭisamaprabham
dhyāyato yoginaḥ sarvamanovṛttirvinaśyati / hṛtpuṇḍarīkamadhyasthaṃ caitanyajyotiravyayam
kadambagolakākāraṃ turyātītaṃ parātparam / anantamānandamayaṃ cinmayaṃ bhāskaraṃ vibhum
nivātadīpasadṛśamakṛtrimamaṇiprabham / dhyāyato yoginastasya muktiḥ karatale sthitā
viśvarūpasya devasya rūpaṃ yatkiñcideva hi / sthavīyaḥ sūkṣmamanyadvā paśyanhṛdayapaṅkaje
dhyāyato yogino yastu sākṣādeva prakāśate / aṇimādiphalaṃ caiva sukhenaivopajāyate
jīvātmanaḥ parasyāpi yadyevamubhayorapi / ahameva paraṃbrahma brahmāhamiti saṃsthitiḥ
samādhiḥ sa tu vijñeyaḥ sarvavṛttivivarjitaḥ / brahma sampadyate yogī na bhūyaḥ saṃsṛtiṃ vrajet
evaṃ viśodhya tattvāni yogī niḥspṛhacetasā / yathā nirindhano vahniḥ svayameva praśāmyati
grāhyābhāve manaḥ prāṇo niścayajñānasaṃyutaḥ / śuddhasattve pare līno jīvaḥ saindhavapiṇḍavat
mohajālakasaṃghātaṃ viśvaṃ paśyati svapnavat / suṣuptivadyaścarati svabhāvapariniścalaḥ
nirvāṇapadamāśritya yogī kaivalyamaśruta ityupaniṣat //
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate / pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
iti triśikhibrāhmaṇopaniṣatsamāptā
adhikādhyayanāya
Original text: triśikhibrāhmaṇopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0