ત્રિશિખિબ્રાહ્મણોપનિષત્ · અધ્યાય 1

ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્પૂર્ણમુદચ્યતે । પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ બ્રાહ્મણમ્ - ૧॥
ત્રિશિખી બ્રાહ્મણ આદિત્યલોકં જગામ તં ગત્વોવાચ । ભગવન્ કિં દેહઃ કિં પ્રાણઃ કિં કારણં કિમાત્મા

સ હોવાચ સર્વમિદં શિવ એવ વિજાનીહિ । કિંતુ નિત્યઃ શુદ્ધો નિરઞ્જનો વિભુરદ્વયાનન્દ: શિવ એકઃ સ્વેન ભાસેદં સર્વં દૃષ્ટ્વા તપ્તાયઃ પિણ્ડવદેકં ભિન્નવદવભાસતે । તદ્ભાસકં કિમિતિ ચેદુચ્યતે । સચ્છબ્દવાચ્યમવિદ્યાશબલં બ્રહ્મ

બ્રહ્મણોઽવ્યક્તમ્ । અવ્યક્તાન્મહત્ । મહતોઽહઙ્કારઃ । અહઙ્કારાત્પઞ્ચતન્માત્રાણિ । પઞ્ચતન્માત્રેભ્યઃ પઞ્ચમહાભૂતાનિ । પઞ્ચમહાભૂતેભ્યોઽખિલં જગત્

તદખિલં કિમિતિ । ભૂતવિકારવિભાગાદિરિતિ । એકસ્મિન્પિણ્ડે કથં ભૂતવિકારવિભાગ ઇતિ । તત્તત્કાર્યકારણભેદરૂપેણાંશતત્ત્વવાચકવાચ્યસ્થાનભેદવિષયદેવતાકોશભેદવિભાગા ભવન્તિ ॥૪।
અથાકાશોઽન્તઃકરણમનોબુદ્ધિચિતાહઙ્કારઃ । વાયુઃ સમાનોદાનવ્યાનાપાનપ્રાણાઃ । વહ્નિઃ શ્રોત્રત્વક્ચક્શુર્જિહ્વાઘ્રાણાનિ । આપઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ । પૃથિવી વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાઃ

જ્ઞાનસંકલ્પનિશ્ચયાનુસન્ધાનાભિમાના આકાશકાર્યાન્તઃકરણવિષયાઃ । સમીકરણોન્નયન-ગ્રહણશ્રવણોચ્છ્વાસા વાયુકાર્યપ્રાણાદિવિષયાઃ । શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધા અગ્નિકાર્યજ્ઞાનેન્દ્રિ-યવિષયા અબાશ્રિતાઃ । વચનાદાનગમનવિસર્ગાનન્દાઃ પૃથિવીકાર્યકર્મેન્દ્રિયવિષયાઃ । કર્મજ્ઞાનેન્દ્રિયવિષયેષુ પ્રાણતન્માત્રવિષયા અન્તર્ભૂતાઃ। મનોબુદ્ધ્યોશ્ચિત્તાહઙ્કારૌ ચાન્તર્ભૂતૌ

અવકાશવિધૂતદર્શનપિણ્ડીકરણધારણાઃ સૂક્શ્મતમા જૈવતન્માત્રવિષયાઃ

એવં દ્વાદશાઙ્ગાનિ આધ્યાત્મિકાન્યાધિભૌતિકાન્યાધિદૈવિકાનિ । અત્ર નિશાકરચતુર્મુખદિગ્વાતાર્કવરુણાશ્વ્યગ્નીન્દ્રોપેન્દ્રપ્રજાપતિયમા ઇત્યક્શાધિદેવતારૂપૈર્દ્વાદશનાડ્યન્તઃપ્રવૃત્તાઃ પ્રાણા એવાઙ્ગાનિ અઙ્ગજ્ઞાનં તદેવ જ્ઞાતેતિ

અથ વ્યોમાનિલાનલજલાન્નાનાં પઞ્ચીકરણમિતિ । જ્ઞાતૃત્વં સમાનયોગેન શ્રોત્રદ્વારા શબ્દગુણો વાગધિષ્ઠિત આકાશે તિષ્ઠતિ આકાશસ્તિષ્ઠતિ । મનો વ્યાનયોગેન ત્વગ્દ્વારા સ્પર્શગુણઃ પાણ્યધિષ્ઠિતો વાયૌ તિષ્ઠતિ વાયુસ્તિષ્ઠતિ । બુદ્ધિરુદાનયોગેન ચક્શુર્દ્વારા રૂપગુણઃ પાદાધિષ્ઠિતોઽગ્નૌ તિષ્ઠત્યગ્નિ-સ્તિષ્ઠતિ । ચિત્તમપાનયોગેન જિહ્વાદ્વારા રસગુણ ઉપસ્થાધિષ્ઠિતોઽપ્સુ તિષ્ઠત્યાપસ્તિષ્ઠન્તિ । અહઙ્કારઃ પ્રાણયોગેન ઘ્રાણદ્વારા ગન્ધગુણો ગુદાધિષ્ઠિતઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠતિ પૃથિવી તિષ્ઠતિ ય એવં વેદ ।
॥મન્ત્ર:- ૨॥
અત્રૈતે શ્લોકા ભવન્તિ । પૃથગ્ભૂતે ષોડશ કલાઃ સ્વાર્થભાગાન્પરાન્ક્રમાત્ । અન્તઃકરણવ્યાનાક્શિરસપાયુનભઃ ક્રમાત્

મુખ્યાત્પૂર્વોત્તરૈર્ભાગૈર્ભૂતેભૂતે ચતુશ્ચતુઃ । પૂર્વમાકાશમાશ્રિત્ય પૃથિવ્યાદિષુ સંસ્થિતાઃ

મુખ્યાદૂર્ધ્વે પરા જ્ઞેયા ન પરાનુત્તરાન્વિદુઃ । એવમંશો હ્યભૂત્તસ્માત્તેભ્યશ્ચાંશો હ્યભૂત્તથા

તસ્માદન્યોન્યમાશ્રિત્ય હ્યોતં પ્રોતમનુક્રમાત્ । પઞ્ચભૂતમયી ભૂમિઃ સા ચેતનસમન્વિતા

તત ઓષધયોઽન્નં ચ તતઃ પિણ્ડાશ્ચતુર્વિધાઃ । રસાસૃઙ્માંસમેદોઽસ્થિમજ્જાશુક્રાણિ ધાતવઃ

કેચિત્તદ્યોગતઃ પિણ્ડા ભૂતેભ્યઃ સંભવાઃ ક્વચિત્ । તસ્મિન્નન્નમયઃ પિણ્ડો નાભિમણ્ડલસંસ્થિતાઃ

અસ્ય મધ્યેઽસ્તિ હૃદયં સનાલં પદ્મકોશવત્ । સત્ત્વાન્તર્વર્તિનો દેવાઃ કર્ત્રહઙ્કારચેતનાઃ

અસ્ય બીજં તમઃપિણ્ડં મોહરૂપં જડં ઘનમ્ । વર્તતે કણ્ઠમાશ્રિત્ય મિશ્રીભૂતમિદં જગત્

પ્રત્યગાનન્દરૂપાત્મા મૂર્ધ્નિ સ્થાને પરે પદે । અનન્તશક્તિસંયુક્તો જગદ્રૂપેણ ભાસતે

સર્વત્ર વર્તતે જાગ્રત્સ્વપ્નં જાગ્રતિ વર્તતે । સુષુપ્તં ચ તુરીયં ચ નાન્યાવસ્થાસુ કુત્રચિત્

સર્વદેશેષ્વનુસ્યૂતશ્ચતૂરૂપઃ શિવાત્મકઃ । યથા મહાફલે સર્વે રસાઃ સર્વપ્રવર્તકાઃ

તથૈવાન્નમયે કોશે કોશાસ્તિષ્ઠન્તિ ચાન્તરે । યથા કોશસ્તથા જીવો યથા જીવસ્તથા શિવઃ

સવિકારસ્તથા જીવો નિર્વિકારસ્તથા શિવઃ । કોશાસ્તસ્ય વિકારાસ્તે હ્યવસ્થાસુ પ્રવર્તકાઃ

યથા રસાશયે ફેનં મથનાદેવ જાયતે । મનોનિર્મથનાદેવ વિકલ્પા બહવસ્તથા

કર્મણા વર્તતે કર્મી તત્ત્યાગાચ્છાન્તિમાપ્નુયાત્ । અયને દક્શિણે પ્રાપ્તે પ્રપઞ્ચાભિમુખં ગતઃ

અહઙ્કારાભિમાનેન જીવઃ સ્યાદ્ધિ સદાશિવઃ । સ ચાવિવેકપ્રકૃતિસઙ્ગત્યા તત્ર મુહ્યતે

નાનાયોનિશતં ગત્વા શેતેઽસૌ વાસનાવશાત્ । વિમોક્ષાત્સંચરત્યેવ મત્સ્યઃ કૂલદ્વયં યથા

તતઃ કાલવશાદેવ હ્યાત્મજ્ઞાનવિવેકતઃ । ઉત્તરાભિમુખો ભૂત્વા સ્થાનાત્સ્થાનાન્તરં ક્રમાત્

મૂર્ધ્ન્યાધાયાત્મનઃ પ્રાણાન્યોગાભ્યાસં સ્થિતશ્ચરન્ । યોગાત્સઞ્જાયતે જ્ઞાનં જ્ઞાનાદ્યોગઃ પ્રવર્તતે

યોગજ્ઞાનપરો નિત્યં સ યોગી ન પ્રણશ્યતિ । વિકારસ્થં શિવં પશ્યેદ્વિકારશ્ચ શિવે ન તુ

યોગપ્રકાશકં યોગૈર્ધ્યાયેચ્ચાનન્યભાવનઃ । યોગજ્ઞાને ન વિદ્યેતે તસ્ય ભાવો ન સિદ્ધ્યતિ

તસ્માદભ્યાસયોગેન મનઃ પ્રાણાન્નિરોધયેત્ । યોગી નિશિતધારેણ ક્ષુરેણૈવ નિકૃન્તયેત્

શિખા જ્ઞાનમયી વૃત્તિર્યમાદ્યષ્ટાઙ્ગસાધનૈઃ । જ્ઞાનયોગઃ કર્મયોગ ઇતિ યોગો દ્વિધા મતઃ

ક્રિયાયોગમથેદાનીં શ્રુણુ બ્રાહ્મણસત્તમ । અવ્યાકુલસ્ય ચિત્તસ્ય બન્ધનં વિષયે ક્વચિત્

યત્સંયોગો દ્વિજશ્રેષ્ઠ સ ચ દ્વૈવિધ્યમશ્રુતે । કર્મ કર્તવ્યમિત્યેવ વિહિતેષ્વેવ કર્મસુ

બન્ધનં મનસો નિત્યં કર્મયોગઃ સ ઉચ્યતે । યત્ત ચિત્તસ્ય સતતમર્થે શ્રેયસિ બન્ધનમ્

જ્ઞાનયોગઃ સ વિજ્ઞેયઃ સર્વસિદ્ધિકરઃ શિવઃ । યસ્યોક્તલક્ષણે યોગે દ્વિવિધેઽપ્યવ્યયં મનઃ

સ યાતિ પરમં શ્રેયો મોક્ષલક્ષણમઞ્જસા । દેહેન્દ્રિયેષુ વૈરાગ્યં યમ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ

અનુરક્તિઃ પરે તત્ત્વે સતતં નિયમઃ સ્મૃતઃ । સર્વવસ્તુન્યુદાસીનભાવમાસનમુત્તમમ્

જગત્સર્વમિદં મિથ્યાપ્રતીતિઃ પ્રાણસંયમઃ । ચિત્તસ્યાન્તર્મુખીભાવઃ પ્રત્યાહારસ્તુ સત્તમ

ચિત્તસ્ય નિશ્ચલીભાવો ધારણા ધારણં વિદુઃ । સોઽહં ચિન્માત્રમેવેતિ ચિન્તનં ધ્યાનમુચ્યતે

ધ્યાનસ્ય વિસ્મૃતિઃ સમ્યક્સમાધિરભિધીયતે । અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યં દયાર્જવમ્

ક્ષમા ધૃતિર્મિતાહારઃ શૌચં ચેતિ યમાદશ । તપઃ સન્તુષ્ટિરાસ્તિક્યં દાનમારાધનં હરેઃ

વેદાન્તશ્રવણં ચૈવ હ્રીર્મતિશ્ચ જપો વ્રતમ્ ॥ ઇતિ । આસનાનિ તદઙ્ગાનિ સ્વસ્તિકાદીનિ વૈ દ્વિજ

વર્ણ્યન્તે સ્વસ્તિકં પાદતલયોરુભયોરપિ । પૂર્વોત્તરે જાનુની દ્વે કૃત્વાસનમુદીરિતમ્

સવ્યે દક્ષિણગુલ્ફં તુ પૃષ્ઠપાર્શ્વે નિયોજયેત્ । દક્ષિણેઽપિ તથા સવ્યં ગોમુખં ગોર્મુખં યથા

એકં ચરણમન્યસ્મિન્નૂરાવારોપ્ય નિશ્ચલઃ । આસ્તે યદિદમેનોઘ્નં વીરાસનમુદીરિતમ્

ગુદં નિયમ્ય ગુલ્ફાભ્યાં વ્યુત્ક્રમેણ સમાહિતઃ । યોગાસનં ભવેદેતદિતિ યોગવિદો વિદુઃ

ઊર્વોરુપરિવૈ ધત્તે યદા પાદતલે ઉભે । પદ્માસનં ભવેદેતત્સર્વવ્યાધિવિષાપહમ્

પદ્માસનં સુસંસ્થાપ્ય તદઙ્ગુષ્ઠદ્વયં પુનઃ । વ્યુત્ક્રમેણૈવ હસ્તાભ્યાં બદ્ધપદ્માસનં ભવેત્

પદ્માસનં સુસંસ્થાપ્ય જાનૂર્વોરન્તરે કરૌ । નિવેશ્ય ભૂમાવાતિષ્ઠેદ્વ્યોમસ્થઃ કુક્કુટાસનઃ

કુક્કુટાસનબન્ધસ્થો દોર્ભ્યાં સંબધ્ય કન્ધરમ્ । શેતે કૂર્મવદુત્તાન એતદુત્તાનકૂર્મકમ્

પાદાઙ્ગુષ્ઠૌ તુ પાણિભ્યાં ગૃહીત્વા શ્રવણાવધિ । ધનુરાકર્ણકાકૃષ્ટં ધનુરાસનમીરિતમ્

સીવનીં ગુલ્ફદેશાભ્યાં નિપીડ્ય વ્યુત્ક્રમેણ તુ । પ્રસાર્ય જાનુનોર્હસ્તાવાસનં સિંહરૂપકમ્

ગુલ્ફૌ ચ વૃષણસ્યાધઃ સીવન્યુભયપાર્શ્વયોઃ । નિવેશ્ય પાદૌ હસ્તાભ્યાં બધ્વા ભદ્રાસનં ભવેત્

સીવનીપાર્શ્વમુભયં ગુલ્ફાભ્યાં વ્યુત્ક્રમેણ તુ । નિપીડ્યાસનમેતચ્ચ મુક્તાસનમુદીરિતમ્

અવષ્ટભ્ય ધરાં સમ્યક્તલાભ્યાં હસ્તયોર્દ્વયોઃ । કૂર્પરૌ નાભિપાર્શ્વે તુ સ્થાપયિત્વા મયૂરવત્

સમુન્નતશિરઃ પાદં મયૂરાસનમિષ્યતે । વામોરુમૂલે દક્ષાઙ્ઘ્રિં જાન્વોર્વેષ્ટિતપાણિના

વામેન વામાઙ્ગુષ્ઠં તુ ગૃહીતં મત્સ્યપીઠકમ્ । યોનિં વામેન સંપીડ્ય મેઢ્રાદુપરિ દક્શિણમ્

ઋજુકાયઃ સમાસીનઃ સિદ્ધાસનમુદીરિતમ્ । પ્રસાર્ય ભુવિ પાદૌ તુ દોર્ભ્યામઙ્ગુષ્ઠમાદરાત્

જાનૂપરિ લલાટં તુ પશ્ચિમં તાનમુચ્યતે । યેન કેન પ્રકારેણ સુખં ધાર્યં ચ જાયતે

તત્સુખાસનમિત્યુક્તમશક્તસ્તત્સમાચરેત્ । આસનં વિજિતં યેન જિતં તેન જગત્ત્રયમ્

યમૈશ્ચ નિયમૈશ્ચૈવ આસનૈશ્ચ સુસંયતઃ । નાડીશુદ્ધિં ચ કૃત્વાદૌ પ્રાણાયામં સમાચરેત્

દેહમાનં સ્વાઙ્ગુલિભિઃ ષણ્ણવત્યઙ્ગુલાયતમ્ । પ્રાણઃ શરીરાદધિકો દ્વાદશાઙ્ગુલમાનતઃ

દેહસ્થમનિલં દેહસમુદ્ભૂતેન વહ્નિના । ન્યૂનં સમં વા યોગેન કુર્વન્બ્રહ્મવિદિષ્યતે

દેહમધ્યે શિખિસ્થાનં તપ્તજામ્બૂનદપ્રભમ્ । ત્રિકોણં દ્વિપદામન્યચ્ચતુરસ્રં ચતુષ્પદમ્

વૃત્તં વિહઙ્ગમાનાં તુ ષડસ્રં સર્પજન્મનામ્ । અષ્ટાસ્રં સ્વેદજાનાં તુ તસ્મિન્દીપવદુજ્જ્વલમ્

કન્દસ્થાનં મનુષ્યાણાં દેહમધ્યં નવાઙ્ગુલમ્ । ચતુરઙ્ગુલમુત્સેધં ચતુરઙ્ગુલમાયતમ્

અણ્ડાકૃતિ તિરશ્ચાં ચ દ્વિજાનાં ચ ચતુષ્પદામ્ । તુન્દમધ્યં તદિષ્ટં વૈ તન્મધ્યં નાભિરિપ્યતે

તત્ર ચક્રં દ્વાદશારં તેષુ વિષ્ણ્વાદિમૂર્તયઃ । અહં તત્ર સ્થિતશ્ચક્રં ભ્રામયામિ સ્વમાયયા

અરેષુ ભ્રમતે જીવઃ ક્રમેણ દ્વિજસત્તમ । તન્તુપઞ્જરમધ્યસ્થા યથા ભ્રમતિ લૂતિકા

પ્રાણાધિરૂઢશ્ચરતિ જીવસ્તેન વિના ન હિ । તસ્યોર્ધ્વે કુણ્ડલીસ્થાનં નાભેસ્તિર્યગથોર્ધ્વતઃ

અષ્ટપ્રકૃતિરૂપા સા ચાષ્ટધા કુણ્ડલીકૃતા । યથાવદ્વાયુસારં ચ જ્વલનાદિ ચ નિત્યશઃ

પરિતઃ કન્દપાર્શ્વે તુ નિરુધ્યૈવ સદા સ્થિતા । મુખેનૈવ સમાવેષ્ટ્ય બ્રહ્મરન્ધ્રમુખં તથા

યોગકાલેન મરુતા સાગ્નિના બોધિતા સતી । સ્ફુરિતા હૃદયાકાશે નાગરૂપા મહોજ્જ્વલા

અપનાદ્દ્વયઙ્ગુલાદૂર્ધ્વમધો મેઢ્રસ્ય તાવતા । દેહમધ્યં મનુષ્યાણાં હૃન્મધ્યં તુ ચતુષ્પદામ્

ઇતરેષાં તુન્દમધ્યે પ્રાણાપાનસમાયુતમ્ । ચતુષ્પ્રકારદ્વ્યયુતે દેહમધ્યે સુષુમ્નયા

કન્દમધ્યે સ્થિતા નાડી સુષુમ્ના સુપ્રતિષ્ઠિતા । પદ્મસૂત્રપ્રતીકાશા ઋજુરૂર્ધ્વપ્રવર્તિની

બ્રહ્મણો વિવરં યાવદ્વિદ્યુદાભાસનાલકમ્ । વૈષ્ણવી બ્રહ્મનાડી ચ નિર્વાણપ્રાપ્તિપદ્ધતિઃ

ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ તસ્યાઃ સવ્યેતરે સ્થિતે । ઇડા સમુત્થિતા કન્દાદ્વામનાસાપુટાવધિ:

પિઙ્ગલા ચોત્થિતા તસ્માદ્દક્ષનાસાપુટાવધિ । ગાન્ધારી હસ્તિજિહ્વા ચ દ્વે ચાન્યે નાડિકે સ્થિતે

પુરતઃ પૃષ્ઠતસ્તસ્ય વામેતરદૃશૌ પ્રતિ । પૂષાયશસ્વિનીનાડ્યૌ તસ્માદેવ સમુત્થિતે

સવ્યેતરશ્રુત્યવધિ પાયુમૂલાદલમ્બુસા । અધોગતા શુભા નાડી મેઢ્રાન્તાવધિરાયતા

પાદાઙ્ગુષ્ઠાવધિઃ કન્દાદધોયાતા ચ કૌશિકી । દશપ્રકારભૂતાસ્તાઃ કથિતાઃ કન્દસંભવાઃ

તન્મૂલા બહવો નાડ્યઃ સ્થૂલસૂક્ષ્માશ્ચ નાડિકાઃ । દ્વાસપ્તતિસહસ્રાણિ સ્થૂલાઃ સૂક્શ્માશ્ચ નાડયઃ

સંખ્યાતું નૈવ શક્યન્તે સ્થૂલમૂલાઃ પૃથગ્વિધાઃ । યથાશ્વત્થદલે સૂક્ષ્મા: સ્થૂલાશ્ચ વિતતાસ્તથા

પ્રાણાપાનૌ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ । નાગઃ કૂર્મશ્ચ કૃકરો દેવદત્તો ધનઞ્જયઃ

ચરન્તિ દશનાડીષુ દશ પ્રાણાદિવાયવઃ । પ્રાણાદિપઞ્ચકં તેષુ પ્રધાનં તત્ર ચ દ્વયમ્

પ્રાણ એવાથવા જ્યેષ્ઠો જીવાત્માનં બિભર્તિ યઃ । આસ્યનાસિકયોર્મધ્યં હૃદયં નાભિમણ્ડલમ્

પાદાઙ્ગુષ્ઠમિતિ પ્રાણસ્થાનાનિ દ્વિજસત્તમ । અપાનશ્ચરતિ બ્રહ્મન્ગુદમેઢ્રોરુજાનુષુ

સમાનઃ સર્વગાત્રેષુ સર્વવ્યાપી વ્યવસ્થિતઃ । ઉદાનઃ સર્વસન્ધિસ્થઃ પાદયોર્હસ્તયોરપિ

વ્યાનઃ શ્રોત્રોરુકટ્યાં ચ ગુલ્ફસ્કન્ધગલેષુ ચ । નાગાદિવાયવઃ પઞ્ચ ત્વગસ્થાદિષુ સંસ્થિતાઃ

તુન્દસ્થજલમન્નં ચ રસાદીનિ સમીકૃતમ્ । તુન્દમધ્યગતઃ પ્રાણસ્તાનિ કુર્યાત્પૃથક્પૃથક્

ઇત્યાદિચેષ્ટનં પ્રાણઃ કરોતિ ચ પૃથક્સ્થિતમ્ । અપાનવાયુર્મૂત્રાદેઃ કરોતિ ચ વિસર્જનમ્

પ્રાણાપાનાદિચેષ્ટાદિ ક્રિયતે વ્યાનવાયુના । ઉજ્જીર્યતે શરીરસ્થમુદાનેન નભસ્વતા

પોષણાદિશરીરસ્ય સમાનઃ કુરુતે સદા । ઉદ્ગારાદિક્રિયો નાગઃ કૂર્મોઽક્ષાદિનિમીલનઃ

કૃકરઃ ક્ષુતયોઃ કર્તા દત્તો નિદ્રાદિકર્મકૃત્ । મૃતગાત્રસ્ય શોભાદેર્ધનંજય ઉદાહૃતઃ

નાડીભેદં મરુદ્ભેદં મરુતાં સ્થાનમેવ ચ । ચેષ્ટાશ્ચ વિવિધાસ્તેષાં જ્ઞાત્વૈવ નિજસત્તમ

શુદ્ધૌ યતેત નાડીનાં પૂર્વોક્તજ્ઞાનસંયુતઃ । વિવિક્તદેશમાસાદ્ય સર્વસંબન્ધવર્જિતઃ

યોગાઙ્ગદ્રવ્યસંપૂર્ણં તત્ર દારુમયે શુભે । આસને કલ્પિતે દર્ભકુશકૃષ્ણાજિનાદિભિઃ

તાવદાસનમુત્સેધે તાવદ્દ્વયસમાયતે । ઉપવિશ્યાસનં સમ્યક્સ્વસ્તિકાદિ યથારુચિ

બધ્વા પ્રાગાસનં વિપ્રો ઋજુકાયઃ સમાહિતઃ । નાસાગ્રન્યસ્તનયનો દન્તૈર્દન્તાનસંસ્પૃશન્

રસનાં તાલુનિ ન્યસ્ય સ્વસ્થચિત્તો નિરામયઃ । આકુઞ્ચિતશિરઃ કિંચિન્નિબધ્નન્યોગમુદ્રયા

હસ્તૌ યથોક્તવિધિના પ્રાણાયામં સમાચરેત્ । રેચનં પૂરણં વાયોઃ શોધનં રેચનં તથા

ચતુર્ભિઃ ક્લેશનં વાયોઃ પ્રાણાયામ ઉદીર્યતે । હસ્તેન દક્શિણેનૈવ પીડયેન્નાસિકાપુટમ્

શનૈઃ શનૈરથ બહિઃ પ્રત્રિપેત્પિઙ્ગલાનિલમ્ । ઇડયા વાયુમાપૂર્ય બ્રહ્મન્ષોડશમાત્રયા

પૂરિતં કુમ્ભયેત્પશ્ચાચ્ચતુઃષષ્ટ્યા તુ માત્રયા । દ્વાત્રિંશન્માત્રયા સમ્યગ્રેચયેત્પિઙ્ગલાનિલમ્

એવં પુનઃ પુનઃ કાર્યં વ્યુત્ક્રમાનુક્રમેણ તુ । સંપૂર્ણકુમ્ભવદ્દેહં કુમ્ભયેન્માતરિશ્વના

પૂરણાન્નાડયઃ સર્વાઃ પૂર્યન્તે માતરિશ્વના । એવં કૃતે સતિ બ્રહ્મંશ્ચરન્તિ દશ વાયવઃ

હૃદયામ્ભોરુહં ચાપિ વ્યાકોચં ભવતિ સ્ફુટમ્ । તત્ર પશ્યેત્પરાત્માનં વાસુદેવમકલ્મષમ્

પ્રાતર્મધ્યન્દિને સાયમર્ધરાત્રે ચ કુમ્ભકાન્ । શનૈરશીતિપર્યન્તં ચતુર્વારં સમભ્યસેત્

એકાહમાત્રં કુર્વાણઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે । સંવત્સરત્રયાદૂર્ધ્વં પ્રાણાયામપરો નરઃ

યોગસિદ્ધો ભવેદ્યોગી વાયુજિદ્વિજિતેન્દ્રિયઃ । અલ્પાશી સ્વલ્પનિદ્રશ્ચ તેજસ્વી બલવાન્ભવેત્

અપમૃત્યુમતિક્રમ્ય દીર્ઘમાયુરવાપ્નુયાત્ । પ્રસ્વેદજનનં યસ્ય પ્રાણાયામસ્તુ સોઽધમઃ

કમ્પનં વપુષો યસ્ય પ્રાણાયામેષુ મધ્યમઃ । ઉત્થાનં વપુષો યસ્ય સ ઉત્તમ ઉદાહૃતઃ

અધમે વ્યાધિપાપાનાં નાશઃ સ્યાન્મધ્યમે પુનઃ । પાપરોગમહાવ્યાધિનાશઃ સ્યાદુત્તમે પુનઃ

અલ્પમૂત્રોઽલ્પવિષ્ઠશ્ચ લઘુદેહો મિતાશનઃ । પટ્વિન્દ્રિયઃ પટુમતિઃ કાલત્રયવિદાત્મવાન્

રેચકં પૂરકં મુક્ત્વા કુમ્ભીકરણમેવ યઃ । કરોતિ ત્રિષુ કાલેષુ નૈવ તસ્યાસ્તિ દુર્લભમ્

નાભિકન્દે ચ નાસાગ્રે પાદાઙ્ગુષ્ઠે ચ યત્નવાન્ । ધારયેન્મનસા પ્રાણાન્સન્ધ્યાકાલેષુ વા સદા

સર્વરોગૈર્વિનિર્મુક્તો જીવેદ્યોગી ગતક્લમઃ । કુક્ષિરોગવિનાશઃ સ્યાન્નાભિકન્દેષુ ધારણાત્

નાસાગ્રે ધારણાદ્દીર્ઘમાયુઃ સ્યાદ્દેહલાઘવમ્ । બ્રાહ્મે મુહૂર્તે સંપ્રાપ્તે વાયુમાકૃષ્ય જિહ્વયા

પિબતસ્ત્રિષુ માસેષુ વાક્સિદ્ધિર્મહતી ભવેત્ । અભ્યાસતશ્ચ ષણ્માસાન્મહારોગવિનાશનમ્

યત્ર યત્ર ધૃતો વાયુરઙ્ગે રોગાદિદૂષિતે । ધારણાદેવ મરુતસ્તત્તદારોગ્યમશ્રુતે

મનસો ધારણાદેવ પવનો ધારિતો ભવેત્ । મનસઃ સ્થાપને હેતુરુચ્યતે દ્વિજપુઙ્ગવ

કરણાનિ સમાહૃત્ય વિષયેભ્યઃ સમાહિતઃ । અપાનમૂર્ધ્વમાકૃષ્યેદુદરોપરિ ધારયેત્

બન્ધન્કરાભ્યાં શ્રોત્રાદિકરણાનિ યથાતથમ્ । યુઞ્જાનસ્ય યથોક્તેન વર્ત્મના સ્વવશં મનઃ

મનોવશાત્પ્રાણવાયુઃ સ્વવશે સ્થાપ્યતે સદા । નાસિકાપુટયોઃ પ્રાણઃ પર્યાયેણ પ્રવર્તતે

તિસ્રશ્ચ નાડિકાસ્તાસુ સ યાવન્તં ચરત્યયમ્ । શઙ્ખિનીવિવરે યામ્યે પ્રાણઃ પ્રાણભૃતાં સતામ્

તાવન્તં ચ પુનઃ કાલં સૌમ્યે ચરતિ સંતતમ્ । ઇત્થં ક્રમેણ ચરતા વાયુના વાયુજિન્નરઃ

અહશ્ચ રાત્રિં પક્ષં ચ માસમૃત્વયનાદિકમ્ । અન્તર્મુખો વિજાનીયાત્કાલભેદં સમાહિતઃ

અઙ્ગુષ્ઠાદિસ્વાવયવસ્ફુરણાદશનૈરપિ । અરિષ્ટૈર્જીવિતસ્યાપિ જાનીયાત્ક્શયમાત્મનઃ

જ્ઞાત્વા યતેત કૈવલ્યપ્રાપ્તયે યોગવિત્તમઃ । પાદાઙ્ગુષ્ઠે કરાઙ્ગુષ્ઠે સ્ફુરણં યસ્ય ન શ્રુતિઃ

તસ્ય સંવત્સરાદૂર્ધ્વં જીવિતસ્ય ક્ષયો ભવેત્ । મણિબન્ધે તથા ગુલ્ફે સ્ફુરણં યસ્ય નશ્યતિ

ષણ્માસાવધિરેતસ્ય જીવિતસ્ય સ્થિતિર્ભવેત્ । કૂર્પરે સ્ફુરણં યસ્ય તસ્ય ત્રૈમાસિકી સ્થિતિઃ

કુક્ષિમેહનપાર્શ્વે ચ સ્ફુરણાનુપલમ્ભને । માસાવધિર્જીવિતસ્ય તદર્ધસ્ય તુ દર્શને

આશ્રિતે જઠરદ્વારે દિનાનિ દશ જીવિતમ્ । જ્યોતિઃ ખદ્યોતવદ્યસ્ય તદર્ધં તસ્ય જીવિતમ્

જિહ્વાગ્રાદર્શને ત્રીણિ દિનાનિ સ્થિતિરાત્મનઃ । જ્વાલાયા દર્શને મૃત્યુર્દ્વિદિને ભવતિ ધ્રુવમ્

એવમાદીન્યરિષ્ટાનિ દૃષ્ટાયુઃ ક્ષયકારણમ્ । નિઃશ્રેયસાય યુઞ્જીત જપધ્યાનપરાયણઃ

મનસા પરમાત્માનં ધ્યાત્વા તદ્રૂપતામિયાત્ । યદ્યષ્ટાદશભેદેષુ મર્મસ્થાનેષુ ધારણમ્

સ્થાનાત્સ્થાનં સમાકૃષ્ય પ્રત્યાહારઃ સ ઉચ્યતે । પાદાઙ્ગુષ્ઠં તથા ગુલ્ફં જઙ્ગામધ્યં તથૈવ ચ

મધ્યમૂર્વોશ્ચ મૂલં પાયુર્હૃદયમેવ ચ । મેહનં દેહમધ્યં ચ નાભિં ચ ગલકૂર્પરમ્

તાલુમૂલં ચ મૂલં ચ ઘ્રાણસ્યાક્શ્ણોશ્ચ મણ્ડલમ્ । ભ્રુવોર્મધ્યે લલાટં ચ મૂલમૂર્ધ્વં ચ જાનુની

મૂલં ચ કરયોર્મૂલં મહાન્ત્યેતાનિ વૈ દ્વિજ । પઞ્ચભૂતમયે દેહે ભૂતેષ્વેતેષુ પઞ્ચસુ

મનસો ધારણં યત્યદ્યુક્તસ્ય ચ યમાદિભિઃ । ધારણા સા ચ સંસારસાગરોત્તરકારણમ્

આજાનુપાદપર્યન્તં પૃથિવીસ્થાનમિષ્યતે । પિત્તલા ચતુરસ્રા ચ વસુધા વજ્રલાઞ્છિતા

સ્મર્તવ્યા પઞ્ચઘટિકાસ્તત્રારોપ્યપ્રભઞ્જનમ્ । આજાનુકટિપર્યન્તમપાં સ્થાનં પ્રકીર્તિતમ્

અર્ધચન્દ્રસમાકારં શ્વેતમર્જુનલાઞ્છિતમ્ । સ્મર્તવ્યમમ્ભઃશ્વસનમારોપ્ય દશનાડિકાઃ

આદેહમધ્યકટ્યન્તમગ્નિસ્થાનમુદાહૃતમ્ । તત્ર સિન્દૂરવર્ણોઽગ્નિર્જ્વલનં દશપઞ્ચ ચ

સ્મર્તવ્યો નાડિકાઃ પ્રાણં કૃત્વા કુમ્ભે તથેરિતમ્ । નાભેરુપરિ નાસાન્તં વાયુસ્થાનં તુ તત્ર વૈ

વેદિકાકારવદ્ધૂમ્રો બલવાન્ભૂતમારુતઃ । સ્મર્તવ્યઃ કુમ્ભકેનૈવ પ્રાણમારોપ્ય મારુતમ્

ઘટિકાવિંશતિસ્તસ્માદ્ઘ્રાણાદ્બ્રહ્મબિલાવધિ । વ્યોમસ્થાનં નભસ્તત્ર ભિન્નાઞ્જનસમપ્રભમ્

વ્યોમ્નિ મારુતમારોપ્ય કુમ્ભકેનૈવ યત્નવાન્ । પૃથિવ્યંશે તુ દેહસ્ય ચતુર્બાહું કિરીટિનમ્

અનિરુદ્ધં હરિં યોગી યતેત ભવમુક્તયે । અબંશે પૂરયેદ્યોગી નારાયણમુદગ્રધીઃ

પ્રદ્યુમ્નમગ્નૌ વાય્વંશે સંકર્ષણમતઃ પરમ્ । વ્યોમાંશે પરમાત્માનં વાસુદેવં સદા સ્મરેત્

અચિરાદેવ તત્પ્રાપ્તિર્યુઞ્જાનસ્ય ન સંશયઃ । બધ્વા યોગાસનં પૂર્વં હૃદ્દેશે હૃદયાઞ્જલિઃ

નાસાગ્રન્યસ્તનયનો જિહ્વાં કૃત્વા ચ તાલુનિ । દન્તૈર્દન્તાનસંસ્પૃશ્ય ઊર્ધ્વકાયઃ સમાહિતઃ

સંયમેચ્ચેન્દ્રિયગ્રામમાત્મબુદ્ધ્યા વિશુદ્ધયા । ચિન્તનં વાસુદેવસ્ય પરસ્ય પરમાત્મનઃ

સ્વરૂપવ્યાપ્તરૂપસ્ય ધ્યાનં કૈવલ્યસિદ્ધિદમ્ । યામમાત્રં વાસુદેવં ચિન્તયેત્કુમ્ભકેન યઃ

સપ્તજન્માર્જિતં પાપં તસ્ય નશ્યતિ યોગિનઃ ।નાભિકન્દાત્સમારભ્ય યાવદ્ધૃદયગોચરમ્

જાગ્રદ્વૃત્તિં વિજાનીયાત્કણ્ઠસ્થં સ્વપ્નવર્તનમ્ । સુષુપ્તં તાલુમધ્યસ્થં તુર્યં ભ્રૂમધ્યસંસ્થિતમ્

તુર્યાતીતં પરં બ્રહ્મ બ્રહ્મરન્ધ્રે તુ લક્ષયેત્ । જાગ્રદ્વૃત્તિં સમારભ્ય યાવદ્બ્રહ્મબિલાન્તરમ્

તત્રાત્માયં તુરીયસ્ય તુર્યાન્તે વિષ્ણુરુચ્યતે । ધ્યાનેનૈવ સમાયુક્તો વ્યોમ્નિ ચાત્યન્તનિર્મલે

સૂર્યકોટિદ્યુતિરથં નિત્યોદિતમધોક્ષજમ્ । હૃદયામ્બુરુહાસીનં ધ્યાયેદ્વા વિશ્વરૂપિણમ્

અનેકાકાર ખચિતમનેકવદનાન્વિતમ્ । અનેકભુજસંયુક્તમનેકાયુધમણ્ડિતમ્

નનાવર્ણધરં દેવં શાતમુગ્રમુદાયુધમ્ । અનેકનયાનાકીર્ણં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્

ધ્યાયતો યોગિનઃ સર્વમનોવૃત્તિર્વિનશ્યતિ । હૃત્પુણ્ડરીકમધ્યસ્થં ચૈતન્યજ્યોતિરવ્યયમ્

કદમ્બગોલકાકારં તુર્યાતીતં પરાત્પરમ્ । અનન્તમાનન્દમયં ચિન્મયં ભાસ્કરં વિભુમ્

નિવાતદીપસદૃશમકૃત્રિમમણિપ્રભમ્ । ધ્યાયતો યોગિનસ્તસ્ય મુક્તિઃ કરતલે સ્થિતા

વિશ્વરૂપસ્ય દેવસ્ય રૂપં યત્કિઞ્ચિદેવ હિ । સ્થવીયઃ સૂક્ષ્મમન્યદ્વા પશ્યન્હૃદયપઙ્કજે

ધ્યાયતો યોગિનો યસ્તુ સાક્ષાદેવ પ્રકાશતે । અણિમાદિફલં ચૈવ સુખેનૈવોપજાયતે

જીવાત્મનઃ પરસ્યાપિ યદ્યેવમુભયોરપિ । અહમેવ પરંબ્રહ્મ બ્રહ્માહમિતિ સંસ્થિતિઃ

સમાધિઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સર્વવૃત્તિવિવર્જિતઃ । બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે યોગી ન ભૂયઃ સંસૃતિં વ્રજેત્

એવં વિશોધ્ય તત્ત્વાનિ યોગી નિઃસ્પૃહચેતસા । યથા નિરિન્ધનો વહ્નિઃ સ્વયમેવ પ્રશામ્યતિ

ગ્રાહ્યાભાવે મનઃ પ્રાણો નિશ્ચયજ્ઞાનસંયુતઃ । શુદ્ધસત્ત્વે પરે લીનો જીવઃ સૈન્ધવપિણ્ડવત્

મોહજાલકસંઘાતં વિશ્વં પશ્યતિ સ્વપ્નવત્ । સુષુપ્તિવદ્યશ્ચરતિ સ્વભાવપરિનિશ્ચલઃ

નિર્વાણપદમાશ્રિત્ય યોગી કૈવલ્યમશ્રુત ઇત્યુપનિષત્ ॥
ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્પૂર્ણમુદચ્યતે । પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ઇતિ ત્રિશિખિબ્રાહ્મણોપનિષત્સમાપ્તા
અધિકાધ્યયનાય