taittarīyopaniṣadbhāṣyam · Chapter 1
taittirīyopaniṣad
śīkṣāvallī
prathama anuvāka
yasmājjātaṃ jagatsarvaṃ yasminneva pralīyate/
yenedaṃ dhāryate caiva tasmai jñānātmane namaḥ
yairime gurubhiḥ pūrvaṃ padavākyapramāṇataḥ/
vyākhyātāḥ sarvavedāntāstānnityaṃ praṇato'smyaham
taittirīyakasārasya mayācāryaprasādataḥ/
vispaṣṭārtharucīnāṃ hi vyākhyeyaṃ saṃpraṇīyate
nityānyadhigatāni karmāṇyupāttaduritakṣayārthāni, kāmyāni ca phalārthināṃ pūrvasmingranthe/ idānīṃ karmopādānahetuparihārāya brāhṛvidyā prastūyate/
karmahetuḥ kāmaḥ syāt/ pravartakatvāt/ āptakāmānāṃ hi kāmābhāve svātmanyavasthānāt pravṛttyanupapattiḥ/ ātmakāmitve cāptakāmatā ātmā hi brāhṛ; tadvido hi paraprāÏpta vakṣyati/ ato'vidyānivṛttau svātmanyavasthānaṃ paraprāÏpta vakṣyati/ ato'vidyānivṛttau svātmanyavasthānaṃ paraprāptiḥ "abhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate" (tai.u.2/7/1) "etamānandamayamātmānamupasaṃkrāmati" (tai.u.2/8/22) ityādi śruteḥ/
kāmyapratiṣiddhayoranārambhādārabdhasya copabhogena kṣayānnityānuṣṭhānena pratyavāyābhāvādayatnata eva svātmanyavasthānaṃ mokṣaḥ/ athavā niratiśayāyāḥ prīteḥ svargaśabdavācyāyāḥ karmahetutvātkarmabhya eva mokṣa iti cet/
na; karmānekatvāt/ anekāni hrārabdhaphalānyanārabdhaphalāni cānekajanmāntarakṛtāni viruddhaphalāni karmāṇi sambhavanti/ atasteṣvanārabdhaphalānāmekasmiñjanmanyupabhogakṣayāsaṃbhavāccheṣakarmanimittaśarīrārambhopapattiḥ karmaśeṣasadbhāvasiddhiśca "tadya iha ramaṇīyacaraṇāḥ"(chā.u.5/10/7) "tataḥ śeṣeṇa"(ā.dha.2/2/2/3, go.smṛ.11) ityādi śrutismṛtiśatebhyaḥ/
iṣṭāniṣṭaphalānāmanārabdhānāṃ kṣayārthāni nityānīti cet?
na; akaraṇepratyavāyaśravaṇāt/ pratyavāyaśabdo hraniṣṭaviṣayaḥ/ nityākaraṇanimittasya pratyavāyasya duḥkharūpasyāgāminaḥ parihārārthāni nityānītyabhyupagamānnānārabdhaphalakarmakṣayārthāni/
yadi nāmānārabdhakarmakṣayārthāni nityāni karmāṇi tathāpyaśuddhameva kṣapayeyurna śuddham/ virodhābhāvāt/ na hīṣṭaphalasya karmaṇaḥ śuddharūpatvānnityairvirodha upapadyate/ śuddhāśuddhayorhi virodho yuktaḥ/
na ca karmahetūnāṃ kāmānāṃ jñānābhāve nivṛttyasaṃbhavādaśeṣakarmakṣayopapattiḥ/ anātmavido hi kāmo'nātmaphalaviṣayatvāt/ svātmani ca kāmānupapattirnityaprāptatvāt/ svayaṃ cātmā paraṃ
brāhṛetyuktam/
nityānāṃ cākaraṇamabhāvastataḥ pratyavāyānupapattiriti/ ataḥ pūrvopacitaduritebhyaḥ prāpyamāṇāyāḥ pratyavāyakriyāyā nityākaraṇaṃ lakṣaṇamiti "akurvanvihitaṃ karma" (manu.11/44) iti śaturnānupapattiḥ/ anyathābhāvādbhāvotpattiriti sarvapramāṇavyākopa iti/ ato'yatnataḥ svātmanyavasthānamityanupapannam/
yaccoktaṃ niratiśayaprīteḥ svargaśabdavācyāyāḥ karmanimittatvātkarmārabdha eva mokṣa iti, tanna; nityatvānmokṣasya/ na hi nityaṃ kiñcidārabhyate loke/ yadārabdhaṃ tadanityamiti/ ato na karmārabdho mokṣaḥ/
vidyāsahitānāṃ karmaṇāṃ nityārambhasāmathryamiti cet?
na; virodhāt/ nityaṃ cārabhyata iti viruddham/
yadvinaṣṭaṃ tadeva notpadyata iti/ pradhvaṃsābhāvavannityo'pi mokṣa ārabhya eveti cet?
na; mokṣasya bhāvarūpatvāt pradhvaṃsābhāvo'pyārabhyata iti na saṃbhavati; abhāvasya viśeṣābhāvādvikalpamātrametat/ bhāvapratiyogī hrabhāvaḥ/ yathā hrabhinno'pi bhāvo ghaṭapaṭādibhirviśeṣyatebhinna iva ghaṭabhāvaḥ paṭabhāva iti; evaṃ nirviśeṣo'pyabhāvaḥ kriyāguṇayogāddravyādivadvikalpyate/ na hrabhāva utpalādivadviśeṣaṇasahabhāvī/ viśeṣaṇavattve bhāva eva syāt/
vidyākarmakartṛnityatvādvidyākarmasantānajanitamokṣanityatvamiti cet?
na; gaṅgāruāotovatkartṛtvasya duḥkharūpatvāt/ kartṛtvoparame ca mokṣavicchedāt/ tasmādavidyākāmakarmopādānahetunivṛttau svātmanyavasthānaṃ mokṣa iti/ svayaṃ cātmā brāhṛ/ tadvijñānādavidyānivṛttiriti brāhṛvidyārthopaniṣadārabhyate/
upaniṣaditi vidyocyate, tacchīlināṃ garbhajanmajarādiniśātanātadavasādanādvā brāhṛṇo vopanigamayitṛtvādupaniṣaṇṇaṃ vāsyāṃ paraṃ śreya iti/ tadarthatvād grantho'pyupaniṣad/
ॐ śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ/ śaṃ no bhavatvaryamā/ śaṃ na indro bṛhaspatiḥ śaṃ no viṣṇururukramaḥ/ namo brāhṛṇe/ namaste vāyo/ tvameva pratyakṣaṃ brāhṛāsi/ tvāmeva pratyakṣaṃ brāhṛ vadiṣyāmi/ ṛtaṃ vadiṣyāmi/ satyaṃ vadiṣyāmi/ tanmāmavatu tadvaktāramavatu/ avatu mām/ avatu vaktāram/ ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
śaṃ sukhaṃ prāṇāvṛtterahnaścābhimānī devatātmā mitro no'smākaṃ bhavatu/ tathaivāpānavṛtte rātreścābhimānī devatātmā varuṇaḥ/ cakṣuṣyāditye cābhimānyaryamā/ bala indraḥ/ vāci buddhau ca bṛhaspatiḥ/ viṣṇururukramo vistīrṇakramaḥ pādayorabhimānī/ evamādyādhyātmadevatāḥ śaṃ naḥ/ bhavatviti sarvatrānuṣaṅgaḥ/
tāsu hi sukhakṛtsu vidyāśravaṇādhāraṇopayogā apratibandhe na bhaviṣyantīti tatsukhakartṛtvaṃ prāthryate śaṃ no bhavatviti/
brāhṛ vividiṣuṇā namaskāravandanakriye vāyuviṣaye brāhṛvidyopasargaśāntyarthaṃ kriyete/ sarvakriyāphalānāṃ tadadhīnatvād brāhṛvāyustasmai brāhṛṇe namaḥ/ prahvībhāvaṃ karomīti vākyaśeṣaḥ namaste tubhyaṃ he vāyo namaskaromīti/ parokṣapratyakṣābhyāṃ vāyurevābhidhīyate/
kiṃ ca tvameva cakṣurādyapekṣya bāhraṃ saṃnikṛṣṭamavyavahitaṃ pratyakṣaṃ brāhṛāsi yasmāttasmāttvāmeva pratyakṣaṃ brāhṛ vadiṣyāmi/ ṛtaṃ yathāśāstraṃ yathākartavyaṃ buddhau supariniścitamarthaṃ tadapi
tvadadhīnatvāttvāmeva vadiṣyāmi/ satyamiti sa eva vākkāyābhyāṃ saṃpādyamānaḥ, so'pi tvadadhīna eva saṃpādya iti tvāmeva satyaṃ vadiṣyāmi/
tatsarvātmakaṃ vāyvākhyaṃ brāhṛ mayaivaṃ stutaṃ sanmāṃ vidyārthinamavatu vidyāsaṃyojanena/ tadeva brāhṛ vaktāramācāryaṃ vaktṛtvasāmathryasaṃyojanenāvatu/ avatu māmavatu vaktāramiti punarvacanamādarārtham/ ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiriti trirvacanamādhyātmikādhibhautikādhidaivikānāṃ vidyāprāptyupasargāṇāṃ praśamārtham
iti śīkṣāvallyāṃ prathamo'nuvākaḥ
dvitīya anuvāka
arthajñānapradhānatvādupaniṣado grandhapāṭhe yatnoparamo mā bhūditi śikṣādhyāya ārabhyate -
śīkṣāṃ vyākhyāsyāmaḥ/ varṇaḥ svaraḥ/ mātrā balam/ sāma santānaḥ/ ityuktaḥ śīkṣādhyāyaḥ
śikṣā śikṣyate'nayeti varṇādyuccāraṇalakṣaṇam/ śikṣyanta iti vā śikṣā varṇādayaḥ/ śikṣaiva śīkṣā/ daighryaṃ chāndasam/ tāṃ śīkṣāṃ vyākhyāsyāmo vispaṣṭamā samantātkathayiṣyāmaḥ/ cakṣiṅo vā khyāñādiṣṭasya vyāṅpūrvasya vyaktavākkarmaṇa etadrūpam/
tatra varṇo'kārādiḥ, svara udāttādiḥ, mātrā hmasvādyāḥ, balaṃ prayatnaviśeṣaḥ, sāmavarṇānāṃ madhyamavṛttyoccāraṇaṃ samatā, santānaḥ santatiḥ saṃhitetyarthaḥ/ eṣa hi śikṣitavyo'rthaḥ/ śikṣā yasminnadhyāye so'yaṃ śīkṣādhyāya ityevamukta uditaḥ/ ukta ityupasaṃhārārthaḥ
iti śīkṣāvallyāṃ dvitīyo'nuvākaḥ
tṛtīya anuvāka
adhunā saṃhitopaniṣaducyate -
saha nau yaśaḥ/ saha nau brāhṛvarcasam/ athātaḥ sam̐#hitāyā upaniṣadaṃ vyākhyāsyāmaḥ/ pañcasvadhikaraṇeṣu/ adhilokamadhijyotiṣamadhividyamadhiprajamadhyātmam/ tā mahāsam̐#hitā ityācakṣate/ athādhilokam/ pṛthivī pūrvarūpam/ dyauruttararūpam/ ākāśaḥ saṃdhiḥ
vāyuḥ saṃdhānam/ ityadhilokam/ athādhijyautiṣam/ agniḥ pūrvarūpam/ āditya uttararūpam/ āpaḥ saṃdhiḥ/ vaidyutaḥ saṃdhānam/ ityadhijyautiṣam/ athādhividyam/ ācāryaḥ pūrvarūpam
antevāsyuttararūpam/ vidyā saṃdhiḥ/ pravacanam̐#saṃdhānam ityadhividyam/ athādhiprajam/ mātā pūrvarūpam/ pitottararūpam/ prajā saṃdhiḥ prajananam̐# saṃdhānama/ ityādhiprajam
athādhyātmam/ adharā hanuḥ pūrvarūpam/ uttarā hanuruttararūpam/ vāksaṃdhiḥ/ jihvā saṃdhānam/ ityadhyātmam/ itīmā mahāsam̐#hitā ya evametā mahāsam̐#hitā vyākhyātā veda/ saṃdhīyate prajayā paśubhiḥ/ brāhṛvarcasenānnādyena suvargeṇa lokena
tatra saṃhitādyupaniṣatparijñānanimittaṃ yadyaśaḥ prāthryate tannāvāvayoḥ, śiṣyācāryayoḥ sahaivāstu/ tannimittaṃ ca yadbrāhṛvarcasaṃ tejastacca sahaivāstviti śiṣyavacanamāśīḥ/ śiṣyasya hrakṛtārthatvātprārthanopapadyate nācāryasya/ kṛtārthatvāt/ kṛtārtho hrācāryo nāma bhavati/
athānantaramadhyayanalakṣaṇavidhānasya, ato yato'tyarthaṃ granthabhāvitā buddhirna śakyate sahasārthajñānaviṣaye'vatārayitumityataḥ saṃhitāyā upaniṣadaṃ saṃhitāviṣayaṃ darśanamityetadgranthasaṃnikṛṣṭāmeva vyākhyāsyāmaḥ, pañcasvadhikaraṇeṣvāśrayeṣu jñānaviṣayeṣvityarthaḥ/
kāni tānītyāha adhilokaṃ lokeṣvadhi yaddarśanaṃ tadadhilokam/ tathādhijyautiṣamadhividyamadhiprajamadhyātmamiti/ tāḥ etāḥ pañcaviṣayā upaniṣado lokādimahāvastu viṣayatvātsaṃhitāviṣayatvācca mahatyaśca tāḥ saṃhitāśca mahāsaṃhitā ityācakṣate kathayanti vedavidaḥ/
atha tāsāṃ yathopanyastānāmadhilokaṃ darśanamucyate/ darśanakramavivakṣārtho'thaśabdaḥ sarvatra/ pṛthivī pūrvarūpaṃ pūrvo varṇaḥ pūrvarūpam/ saṃhitāyāḥ pūrve varṇe pṛthivīdṛṣṭiḥ kartavyetyuktaṃ bhavati/ tathā dyauḥ uttararūpamākāśo'ntarikṣalokaḥ saṃdhirmadhyaṃ pūrvottararūpayoḥ saṃdhīyete asminpūrvottararūpe iti/ vāyuḥ saṃdhānam/ saṃdhīyate'neneti saṃdhānam/ ityadhilokaṃ darśanamuktam/ athādhijyautiṣamityādi samānam/ itīmā ityuktā upa pradaśryante/ yaḥ kaścidevametā mahāsaṃhitā vyākhyātā vedopāste/ vedetyupāsanaṃ syādvijñānādhikārāt "iti prācīnayogyopāssva" iti ca vacanāt/ upāsanaṃ ca yathāsāstraṃ tulyapratyayasantatirasaṃkīrṇā cātatpratyayaiḥ śāstroktālambanaviṣayā iti/ prasiddhaścopāsanaśabdārtho loke gurumupāste rājānamupāsta iti/ yo hi gurvādīnsantatamupacarati sa upāsta ityucyate/ sa ca phalamāpnotyupāsanasya/ ato'trāpi ca ya evaṃ veda saṃdhīyate prajādibhiḥ svargāntaiḥ/ prajādiphalānyāpnotītyarthaḥ//1-4//
iti śīkṣāvallyāṃ tṛtīyo'nuvākaḥ
caturtha anuvāka
yaśchandasāmiti medhākāmasya śrīkāmasya ca tatprāptisādhanaṃ japahomāvucyete/ "sa mendro medhayā spṛṇotu"
"tato me śriyāmāvaha"iti ca liṅgadarśanāt/
yaśchandasāmṛṣabho viśvarūpaḥ/ chandobhyo'dhyamṛtātsaṃbabhūva/ sa mendro medhayā spṛṇotu/ amṛtasya deva dhāraṇo bhūyāsam/ śarīraṃ me vicarṣaṇam/ jihvā me madhumattamā/ karṇābhyāṃ bhūri viśruvam/ brāhṛṇaḥ kośo'si medhayā pihitaḥ śrutaṃ me gopāya/ āvahantī vitanvānā
kurvāṇācīramātmanaḥ/ vāsām̐#si mama gāvaśca/ annapāne ca sarvadā/ tato me śriyāmāvaha/ lomaśāṃ paśubhiḥ saha svāhā/ āmāyantu brāhṛcāriṇaḥ svāhā/ vimāyantu brāhṛcāriṇaḥ svāhā/ pramāyantu brāhṛcāriṇaḥ svāhā/ damāyantu brāhṛcāriṇaḥ svāhā/ śamāyantu brāhṛcāriṇaḥ svāhā
yaśchandasāṃ vedānāmṛṣabha ivarṣabhaḥ prādhānyāt viśvarūpaḥ sarvarūpaḥ sarvavāgvyāpteḥ/ "tadyathā śaṅkunā" (chā.u.2/23/3) ityādi śrutyantarāt/ ata evarṣabhatvamoṅkārasya/ oṅkāro hratropāsya
iti ṛṣabhādiśabdaiḥ stutinryāyyaivoṅkārasya/ chandobhyo vedebhyo vedā hramṛtaṃ tasmādamṛtādadhisaṃbabhūva/ lokadevavedavyāhmatibhyaḥ sāriṣṭhaṃ jighṛkṣoḥ prajāpatestapasyata oṅkāraḥ sāriṣṭhatvena pratyabhādityarthaḥ/ na hi nityasyoṅkārasyāñjasaivotpattireva kalpyate/ sa evaṃbhūta oṅkāra indraḥ sarvakāmeśaḥ parameśvaro mā māṃ medhayā prajñayā spṛṇotu prīṇayatu balayatu vā prajñābalaṃ hi prāthryate/
amṛtasya amṛtatvahetubhūtasya brāhṛjñānasya tadadhikārāt, he deva dhāraṇo dhārayitā bhūyāsaṃ bhaveyam/ kiṃ ca śarīraṃ me mama vicarṣaṇaṃ vicakṣaṇaṃ yogyamityetat/ bhūyāditi prathamapuruṣavipariṇāmaḥ/ jihvā me madhumattamā madhumatyatiśayena madhurabhāṣiṇītyarthaḥ/ karṇābhyāṃ śrotrābhyāṃ bhūri bahu viśruvaṃ vyaśravaṃ śrotā bhūyāsamityarthaḥ/ ātmajñānayogyaḥ kāryakaraṇasaṃghāto'stviti vākyārthaḥ/ medhā ca tadarthameva hi prāthryate/
brāhṛṇaḥ paramātmana kośo'si/ aserivopalabdhyadhiṣṭhānatvāt/ tvaṃ hi brāhṛṇaḥ pratīkaḥ, tvayi brāhṛopalabhyate/ medhayā laukikaprajñayā pihita ācchāditaḥ sa tvaṃ sāmānyaprajñairaviditatattva ityarthaḥ/ śrutaṃ śravaṇapūrvakamātmajñānādikaṃ me gopāya rakṣa/ tatprāptyavismaraṇādi kurvityarthaḥ/ japārthā ete mantrā medhākāmasya/
homārthāstvadhunā śrīkāmasyamantrā ucyante āvahantyānayantī/ vitanvānā vistārayantī/ tanotestatkarmatvāt/ kurvāṇā nirvartayantī, acīramaciraṃ kṣiprameva, chāndaso dīrghaḥ, ciraṃ vā kurvāṇā ātmano mama, kimityāha - vāsāṃsi vastrāṇi mama gāvaśca gāśceti yāvat, annapāne ca sarvadaivamādīni kurvāṇā śrīryā tāṃ tato medhānirvartanātparamāvahānaya/ amedhaso hi śrīranarthāyaiveti/
kiṃviśiṣṭām/ lomaśāmajāvyādiyuktāmanyaiśca paśubhiḥ saṃyuktāmāvahetyadhikārādoṅkāra evābhisaṃbadhyate/ svāhā svāhākāro homārthamantrāntajñāpanārthaḥ/ āyantu māmiti vyavahitena saṃbandhaḥ/ brāhṛcāriṇo vimāyantu pramāyantu damāyantu śamāyantvityādi//1-2//
yaśo jane'sāni svāhā/ śreyān vasyaso'sāni svāhā/ taṃ tvā bhaga praviśāni svāhā/ sa mā bhaga praviśa svāhā/ tasmin saharuāśākhe nibhagāhaṃ tvayi mṛje svāhā/ yathāpaḥ pravatā yanti yathā
māsā aharjaram/ evaṃ māṃ brāhṛcāriṇo dhātarāyantu sarvataḥ svāhā/ prativeśo'si pra mā pāhi pra mā padyasva
yaśo yaśasvī jane janasamūhe'sāni bhavāni/ śreyānpraśasyataro vasyaso vasīyaso vasutarādvasumattarādvāsānītyanvayaḥ/ kiṃ ca taṃ brāhṛṇaḥ kośabhūtaṃ tvā tvāṃ he bhaga bhagavanpūjāvanpraviśāni praviśya cānanyastvadātmaiva bhavānītyarthaḥ/ sa tvamapi mā māṃ bhaga bhagavan praviśa/ āvayorekatvamevāstu/ taÏsmastvayi saharuāśākhe bahuśākhābhede he bhagavan, nimṛje śodhayāmyahaṃ pāpakṛtyām/
yathā loka āpaḥ pravatā pravaṇavatā nimnavatā deśena yanti gacchanti/ yathā ca māsā aharjaraṃ saṃvatsaro'harjaraḥ/ ahobhiḥ parivartamāno lokāñjarayatītyahāni vāsmiñjīryantyantarbhavantītyaharjaraḥ/ taṃ ca yathā māsā yantyevaṃ māṃ brāhṛcāriṇo he dhātaḥ sarvasya vidhātaḥ māmāyantvāgacchantu sarvataḥ sarvadigbhyaḥ/
prativeśaḥ - śramāpanayanasthānamāsannagṛhamityarthaḥ/ evaṃ tvaṃ prativeśa iva prativeśastvacchīlināṃ sarvapāpaduḥkhāpanayanasthānamasi, ato mā māṃ prati prabhāhi prakāśayātmānaṃ prapadyasva ca/ māṃ
rasaviddhamiva lohaṃ tvanmayaṃ tvadātmānaṃ kurvityarthaḥ/
śrīkāmā'sminvidyāprakaraṇe'bhidhīyamāno dhanārthaḥ/ dhanaṃ ca karmārtham/ karma cepāttaduritakṣayāya/ tatkṣaye hi vidyā prakāśate/ tathā ca smṛtiḥ "jñānamutpadyate puṃsāṃ kṣayātpāpasya karmaṇaḥ/ yathādarśatale prakhye paśyantyātmānamātmani" (mahā.śā.204/8, garuḍa. 1/237/6) iti
i ti śīkṣāvallyāṃ caturtho'nuvākaḥ
pañcama anuvāka
saṃhitāviṣayamupāsanamuktaṃ tadanu medhākāmasya śrīkāmasya mantrā anukrāntāḥ/ te ca pāramparyeṇa vidyopayogārthā eva/ anantaraṃ vyāhmatyātmano brāhṛṇo'ntarupāsanaṃ svarājyaphalaṃ prastūyate -
bhūrbhuvaḥ suvariti vā etāstiruāo vyāhmatayaḥ/ tāsāmuha smaitāṃ caturthīṃ māhācamasyaḥ pravedayate/ maha iti/ tadbrāhṛ/ sa ātmā/ aṅgānyanyā devatāḥ/ bhūriti vā ayaṃ lokaḥ/ bhuva ityantarikṣam/ suvarityasau lokaḥ
maha ityādityaḥ/ ādityena vāva sarve lokā mahīyante/ bhūriti vā agniḥ/ bhuva iti vāyuḥ/ suvarityādityaḥ/ maha iti candramāḥ/ candramasā vāva sarvāṇi jyotīṃ#m̐#ṣi mahīyante/ bhūriti vā ṛcaḥ/ bhuva iti sāmāni/ suvariti yajūm̐#ṣi
maha iti brāhṛ brāhṛṇā vāva sarve vedā mahīyante/ bhūriti vai prāṇaḥ/ bhuva ityapānaḥ/ suvariti vyānaḥ/ maha ityannam/ annena vāva sarve prāṇā mahīyante/ tā vā etāścataruāścaturdhā cataruāścataruāo vyāhmatayaḥ/ tā yo veda/ sa veda brāhṛ/ sarve'smai devā balimāvahanti
bhūrbhuvaḥ suvariti; itītyuktopapradarśanārthaḥ/ etāstiruā iti ca pradarśitānāṃ parāmarśārthaḥ/ parāmṛṣṭāḥ smāryante vā ityanena/ tiruā etāḥ prasiddhā vyāhmatayaḥ smāryante tāvat/ tāsāmiyaṃ caturthī vyāhmatirmaha iti/ tāmetāṃ caturthī mahācamasasyāpatyaṃ māhācamasyaḥ pravedayate/ u ha sma ityeteṣāṃ vṛttānukathanārthatvādviditavāndadarśetyarthaḥ/ māhācamasyagrahaṇamārṣānusmaraṇārtham/ ṛṣismaraṇamapyupāsanāṅgamiti gamyata ihopadeśāt/
yeyaṃ māhācamasyena dṛṣṭā vyāhmatirmaha iti tadbrāhṛ mahaddhi brāhṛ mahaśca vyāhmatiḥ kiṃ punastat? sa ātmā āpnotevryāptikarmaṇaḥ ātmā itarāśca vyāhmatayo lokā devā vedāḥ prāṇaśca maha ityanena vyāhmatyātmanādityacandrabrāhṛānnabhūtena vyāpyante yataḥ ato'ṅgānyavayavā anyā devatāḥ/ devatāgrahaṇamupalakṣaṇārthaṃ lokādīnām/ maha ityetasya vyāhmatyātmano devalokādayaḥ sarve'vayavabhūtā yato'ta āhādityādibhirlokādayo mahīyante iti/ ātmano hraṅgāni mahīyante mahanaṃ vṛddhirupacayaḥ/ mahīyante, vardhanta ityarthaḥ/
ayaṃ loko'gnirṛgvedaḥ prāṇa iti prathamā vyāhmatirbhūriti/ evamuttarottaraikaikā caturdhā bhavati/ maha iti brāhṛ/ brāhṛetyoṅkāraḥ, śabdādhikāro'nyasyāsaṃbhavāt/ uktārthamanyat/
tā vā etāścataruāścaturdheti/ tā vā etā bhūrbhuvaḥ suvarmaha iti cataruā ekaikaśaścaturdhā catuṣprakārāḥ/ dhāśabdaḥ prakāravacanaḥ/ cataruāścataruāḥ satyaścaturdhā bhavantītyarthaḥ tāsāṃ yathāvalṛptānāṃ
punarupadeśastathaivopāsananiyamārthaḥ/ tā yathoktavyāhmatīryo veda sa veda vijānāti/ kim? brāhṛ/
nanu "tat brāhṛ sa ātmā" iti jñāte brāhṛṇi na vaktavyamavijñātavatsa veda brāhṛeti/
na, tadviśeṣavivakṣutvādadoṣaḥ/ satyaṃ vijñātaṃ caturthavyāhmatyātmā brāhṛeti na tu tadviśeṣo hmadayāntarupalabhyatvaṃ manomayatvādiśca/ 'śāntisamṛddham' ityevamantoviśeṣaṇaviśeṣyarūpo dharmapūgo na vijñāyata iti tadvivakṣu hi śāstramavijñātamiva brāhṛ matvā sa veda brāhṛetyāha/ ato na doṣaḥ/ yo hi vakṣyamāṇena dharmapūgena viśiṣṭaṃ brāhṛ veda sa veda brāhṛetyabhiprāyaḥ/ ato vakṣyamāṇānuvākenaikavākyatāsya ubhayohrranuvākayorekamupāsanam/
liṅgācca, bhūrityagnau prati-tiṣṭhatītyādikaṃ liṅgamupāsanaikatve/ vidhāyakābhāvācca/ na hi 'veda' 'upāsitavyaḥ' iti vidhāyakaḥ kaścicchabdo'sti/ vyāhmatyānuvāke 'tā yo veda' iti ca
vakṣyamāṇārthatvānnopāsanabhedakaḥ/ vakṣyamāṇārthatvaṃ ca tadviśeṣavivakṣutvādityādinoktam/ sarve devā asmā evaṃ viduṣe'ṅgabhūtā āvahantyānayanti baliṃ svārājyaprāptau satyāmityarthaḥ//1-3//
iti pañcamo'nuvākaḥ
ṣaṣṭha anuvāka
bhūrbhuvaḥsuvaḥsvarūpā maha ityetasya vyāhmatyātmano brāhṛṇo'ṅgānyanyā devatā ityuktam/ yasya tā aṅgabhūtāstasya brāhṛṇaḥ sākṣādupalabdhyarthamupāsanārthaṃ ca hmadayākāśaḥ sthānamucyate śālagrāma iva viṣṇoḥ/ tāsminhi tadbrāhṛopāsyamānaṃ manomayatvādigharmaviśiṣṭaṃ sākṣādupalabhyate pāṇāvivāmalakam/ mārgaśca sarvātmabhāvapratipattaye vaktavya ityanuvāka ārabhyate -
sa ya eṣo'ntahrmadaya ākāśaḥ/ tasminnayaṃ puruṣo manomayaḥ/ amṛto hiraṇmayaḥ/ antareṇa tāluke/ ya eṣa stana ivāvalambate/ sendrayoniḥ/ yatrāsau keśānto vivartate/ vyaṣohra śīrṣakapāle bhūrityagnau pratitiṣṭhati/ bhuva iti vāyau
suvarityāditye/ maha iti brāhṛṇi/ āpnoti svārājyam/ āpnoti manasaspatim/ vākpatiścakṣuṣpatiḥ/ śrotrapatirvijñānapatiḥ/ etattato bhavati/ ākāśaśarīraṃ brāhṛ/ satyātma prāṇārāmaṃ mana ānandam/ śāntisamṛddhamamṛtam/ iti prācīnayogyopāssva
'saḥ' iti vyutkramya 'ayaṃ puruṣaḥ' ityanena saṃbadhyate/ ya eṣo'ntahrmadaye hmadayasyāntahrmadayamiti puṇḍarīkākāromāṃsapiṇḍaḥ prāṇāyatano'nekanāḍīsuṣira ūdhrvanālo'dhomukho viśasyamāne paśau prasiddha upalabhyate/ tasyāntarya eṣa ākāśaḥ prasiddha eva karakākāśavat, tasminso'yaṃ puruṣaḥ/ puri śayanātpūrṇā vā bhūrādayo lokā yeneti puruṣaḥ/ manomayo manovijñānam manutejrñānakarmaṇaḥ, tanmayastatprāyastadupalambhatvāt/ manute'neneti vā mano'ntaḥkaraṇaṃ tadabhimānī tanmayastalliṅgo vā; amṛto'maraṇadharmā hiraṇmayo jyotirmayaḥ/
tasyaivaṃlakṣaṇasya hmadayākāśe sākṣātkṛtasya viduṣa ātmabhūtasyendrasyedṛśasvarūpa pratipattaye mārgo'bhidhīyate/ hmadayādūdhrvaṃ pravṛttā suṣumnā nāma nāḍī yogaśāstreṣu ca prasiddhā/ sā cāntareṇa madhye prasiddhe tāluke tālukayorgatā/ yaścaiṣa tālukayormadhye stana ivāvalambate māṃsakhaṇḍasya cāntareṇetyetat/ yatra ca keśāntaḥ keśānāmanto'vasānaṃ mūlaṃ keśānto vivartate vibhāgena vartate
mūrdhapradeśa ityarthaḥ taṃ deśaṃ prāpya tatra viniḥsṛtā vyapohra vibhajya vidārya śīrṣakapāle śiraḥkapāle vinirgatā yā sendriyonirindrasya brāhṛṇo yonirmārgaḥ svarūpapratipattidvāramityarthaḥ/
tayaivaṃ vidvānmanomayātmadarśī mūdhrno viniṣkramyāsya lokasyādhiṣṭhātā bhūriti vyāhmatirūpo yo'gnirmahato brāhṛṇo'ṅgabhūtastasminnagnau pratitiṣṭhatyagnyātmanemaṃ lokaṃ vyāpnotītyarthaḥ/ tathā bhuva iti dvitīyavyāhmatyātmani vāyau/ pratitiṣṭhatītyanuvartate/ suvariti tṛtīyavyāhmatyātmanyāditye/ maha ityaṅgini caturthavyāhmatyātmani brāhṛṇi pratitiṣṭhati/
teṣvātmabhāvena sthitvāpnoti brāhṛbhūtaḥ svārājyaṃ svarāḍbhāvaṃ svayamenaṃ rājādhipatirbhavati, aṅgabhūtānāṃ devānāṃ yathā brāhṛ/ devāśca sarve'smai balimāvahantyaṅgabhūtā yathā brāhṛṇe/ āpnoti manasaspatim/ sarveṣāṃ hi manasāṃ patiḥ sarvātmakatvād brāhṛṇaḥ/ sarvairhi manobhistanmanute/ tadāpnotyevaṃ vidvān/ kiṃ ca vākpatiḥ sarvāsāṃ vācāṃ patirbhavati/ tathaiva cakṣuṣpatiścakṣuṣāṃ patiḥ/ śrotrapatiḥ śrotrāṇāṃ patiḥ/ vijñānapatirvijñānānāṃ ca patiḥ/ sarvātmakatvātsarvaprāṇināṃ karaṇaistadvānbhavatītyarthaḥ/
kiṃ ca tato'pyadhikatarametadbhavati/ kiṃ tat? ucyate/ ākāśaśarīramākāśaḥ śarīramasyākāśavadvā sūkṣmaṃ śarīramasyetyākāśaśarīram/ kiṃ tat? prakṛtaṃ brāhṛ/ satyātma satyaṃ mūrtāmūrtamavitathaṃ svarūpaṃ cātmā svabhāvo'sya tadidaṃ satyātma/ prāṇārāmaṃ prāṇeṣvārāma ākrīḍā yasya
tatprāṇārāmam/ prāṇānāṃ vārāmo yaÏsmastatprāṇārāmam/ mana ānandam/ ānandabhūtaṃ sukhakṛdeva yasya manastanmana ānandam/ śāntisamṛddhaṃ śāntirupaśamaḥ, śāntiśca tatsamṛddhaṃ ca śāntisamṛddham/ śāntyā vā samṛddhaṃ tadupalabhyata iti śāntisamṛddham/ amṛtamamaraṇadharmi/ etaccādhikaraṇaviśeṣaṇaṃ
tatraiva manomaya ityādau draṣṭavyamiti/ evaṃ manomayatvādidharmairviśiṣṭaṃ yathoktaṃ brāhṛ he prācīnayogya, upāssvetyācāryavacanoktirādarārthā/ uktastūpāsanāśabdārthaḥ//1-2//
iti ṣaṣṭho'nuvākaḥ
saptama anuvāka
yadetad vyāhmatyātmakaṃ brāhṛopāsyamuktaṃ tasyaivedānīṃ pṛthivyādipāṅktasvarūpeṇopāsanamucyate/ pañcasaṃkhyāyogātpaṅkticchabdaḥ - saṃpattiḥ/ tataḥ pāṅktatvaṃ sarvasya/ pāṅktaśca yajñaḥ/ "pañcapadā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ" iti śruteḥ/ tena yatsarvaṃ lokādyātmāntaṃ ca pāṅktaṃ parikalpayati/ yajñameva tatparikalpayati/ tena yajñena parikalpitena pāṅktātmakaṃ prajāpatimabhisaṃpadyate/ tatkathaṃ pāṅktamidaṃ sarvamityata āha -
pṛthivyantarikṣaṃ dyaurdiśo'vāntaradiśaḥ/ agnirvāyurādityaścadramā nakṣatrāṇi/ āpa oṣadhayo vanaspataya ākāśa ātmā/ ityadhibhūtam/ athādhyātmam/ prāṇovyāno'pāna udānaḥ samānaḥ/ cakṣuḥ śrotraṃ mano vāk tvak/ carma mām̐#sam̐#snāvāsthi mañjā/ etadadhi vidhāya ṛṣiravocat/ pāṅktaṃ vā idam̐# sarvam/ pāṅktenaiva pāṅktam̐spṛṇotīti
pṛthivyantarikṣaṃ dyaurdiśo'vāntaradiśa iti lokapāṅktam/ agnirvāyurādityaścandramā nakṣatrāṇīti devatāpāṅktam/ āpa oṣadhayo vanaspataya ākāśa ātmeti bhūtapāṅktam/ ātmeti virāḍbhūtādhikārāt/ ityadhibhūtamityadhilokādhidaivatapāṅktadvayopalakṣaṇārtham/
lokadevatāpāṅktayoścābhihitatvāt/
athānantaramadhyātmaṃ pāṅktatrayamucyate 'prāṇādivāyupāṅktam/ cakṣurādīndriyapāṅktam/ carmādi dhātupāṅktam/' etāvaddhīdaṃ sarvamadhyātmam, bāhraṃ ca pāṅktamevetyetadevamadhividhāya parikalpyarṣirveda etaddarśanasaṃpanno vā kaścidṛṣiravocaduktavān/ kimityāha - pāṅktaṃ vā idaṃ sarvaṃ pāṅktenaivādhyātmikena saṃkhyāsāmānyātpāṅktaṃ bāhraṃ spṛṇoti valayati pūrayati/ ekātmatayopalabhyata ityetat/ evaṃ pāṅktamidaṃ sarvamiti yo veda sa prajāpatyātmaiva bhavatītyarthaḥ
iti śīkṣāvallyāṃ saptamo'nuvākaḥ
aṣṭama anuvāka
vyāhmatyātmano brāhṛṇa upāsanamuktam/ anantaraṃ ca pāṅktasvarūpeṇa tasyaivopāsanamuktam/ idānīṃ sarvopāsanāṅkabhūtasyoṅkārasyopāsanaṃ vidhitsyate/ parāparabrāhṛdṛṣṭa¬ā upāsyamāna oṅkāraḥ śabdamātro'pi parāparabrāhṛprāptisādhanaṃ bhavati/ sa hrālambanaṃ brāhṛṇaḥ parasyāparasya ca, pratimeva viṣṇoḥ "etenaivāyatanenaikataramanveti" (pra.u.5/2) iti śruteḥ/
omiti brāhṛ/ omitīdasarvam/ omityetadanukṛtirha sma vā apyo śrāvayetyāśrāvayanti/ omiti sāmāni gāyanti/ oṃśomiti śastrāṇi śam̐santi/ omityadhvaryuḥ pratigaraṃ pratigṛṇāti/ omiti brāhṛā prasauti/ omityagnihotramanujānāti/ omiti brāāhṛṇaḥ pravakṣyannāha brāhṛopāpnavānīti/ brāhṛaivopāpnoti
omiti iti śabdaḥ svarūpaparicchedārthaḥ, omityetacchabdarūpabrāhṛeti manasā dhārayedupāsīta/ yata omitīdaṃ sarvaṃ hi śabdarūpamoṅkāreṇa vyāptam/ 'tadyathā śaṅkunā' (chā.u.2/23/3) iti śrutyantarāt/ abhidhānatantraṃ hrabhidheyamityata idaṃ sarvamoṅkāra ityucyate/
oṅkārastutyarthamuttaro granthaḥ/
upāsyatvāttasya/ omityetadanukṛtiranukaraṇam/ karomi yāsyāmi ceti kṛtamuktamomityanukarotyanyaḥ/ ata
oṅkāro'nukṛtiḥ/ ha sma vā iti prasiddhārthāvadyotakāḥ prasiddhamoṅkārasyānukṛtitvam/
api ca 'o śrāvaya'iti praiṣapūrvakamāśrāvayanti/ tathomiti sāmāni gāyanti sāmagāḥ/ ॐśomitiśastrāṇi śaṃsanti śastraśaṃsitāro'pi/ tathomityadhvaryuḥ pratigaraṃ pratigṛṇāti/ omiti brāhṛā prasotyanujānāti praiṣapūrvakamāśrāvayati/ omityagnihotramanujānāti/ juhomītyukta omityevānujñāṃ prayacchati/
omityeva brāāhṛṇaḥ pravakṣyan pravacanaṃ kariṣyannadhyeṣyamāṇa omityevāha/ omityeva pratipadyate'dhyetumityarthaḥ/ brāhṛvedamupāpnavānīti prāpnuyāṃ grahīṣyāmītyupāpnotyeva brāhṛ/ athavā brāhṛ paramātmā tamupāpnavānītyātmānaṃ pravakṣyanprāpayiṣyannomityevāha sa ca tenoṅkāreṇa brāhṛ prāpnotyeva/ oṅkārapūrvaṃ pravṛttānāṃ kriyāṇāṃ phalavattvaṃ yasmāttasmādoṅkāraṃ brāhṛetyupāsīteti vākyārthaḥ
iti śīkṣāvallyāṃ aṣṭamo'nuvākaḥ
navama anuvāka
vijñānādevāpnoti svārājyamityuktatvācchrautasmārtānāṃ karmaṇāmānarthakyaṃ prāptamityatastanmāprāpaditi karmaṇāṃ puruṣārthaṃ prati sādhanatvadarśanārthamihopanyāsaḥ -
ṛtaṃ ca svādhyāyapravacane ca/ satyaṃ ca svādhyāyapravacane ca/ tapaśca svādhyāyapravacane ca/ damaśca svādhyāyapravacane ca/ śamaśca svādhyāyapravacane ca/ agnayaśca svādhyāyapravacane ca/ agnihotraṃ ca svādhyāyapravacane ca/ atithayaśca svādhyāyapravacane ca/ mānuṣaṃ ca svādhyāyapravacane ca/ prajā ca svādhyāyapravacane ca/ prajanaśca svādhyāyapravacane ca/ prajātiśca svādhyāyapravacane ca/ satyamiti satyavacā rāthītaraḥ/ tapa iti taponityaḥ pauruśiṣṭiḥ/ svādhyāyapravacane eveti nāko maudgalyaḥ/ taddhi tapastaddhi tapaḥ
ṛtamiti vyākhyātam/ svādhyāyo'dhyayanam/ pravacanamadhyāpanaṃ brāhṛyajñovā/ etānyṛtādīnyanuṣṭheyānīti vākyaśeṣaḥ/ satyaṃ ca satyavacanaṃ yathāvyākhyātārthaṃ vā/ tapaḥ kṛcchrādi/ damo bāhrakaraṇopaśamaḥ/ śamo'ntaḥkaraṇopaśamaḥ/ agnaya ādhātavyāḥ/ agnihotraṃ ca hotavyam/ atithayaśca pūjyāḥ/ mānuṣamiti laukikaḥ saṃvyavahāraḥ, tacca yathā prāptamanuṣṭheyam/ prajā cotpādya prajanaśca prajanamṛtau bhāryāgamanamityarthaḥ/ prajātiḥ pautrotpattiḥ putro niveśayitavya ityetat/
sarvairetaiḥ karmabhiryuktasyāpi svādhyāya pravacane yatnato'nuṣṭheye ityevarthaṃ sarveṇa saha svādhyāyapravacanagrahaṇam/ svādhyāyādhīnaṃ hrarthajñām, arthajñānāyattaṃ ca paraṃ śreyaḥ, pravacanaṃ ca tadavismaraṇārthaṃ dharmapravṛddhyarthaṃ ca/ ataḥ svādhyāyapravacanayorādaraḥ kāryaḥ/
satyamiti satyamevānuṣṭhātavyamiti satyameva vaco yasya so'yaṃ satyavacā nāma vā tasya/ rāthītaro rathītarasya gotro rāthītarācāryo manyate/ tapa iti tapa eva kartavyamiti taponityastapasi nityastapaḥ parastaponitya iti vā nāma pauruśiṣṭiḥ puruśiṣṭasyāpatyaṃ pauruśiṣṭirācāryo manyate/ svādhyāyapravacane evānuṣṭheye iti nāko nāmato mudgalasyāpatyaṃ maudgalya ācāryo manyate/ taddhi tapastaddhi tapaḥ/ hi yasmātsvādhyāyapravacane eva tapastasmātte evānuṣṭheye iti/ uktānāmapi satyatapaḥ svādhyāyapravacanānāṃ punagrrahaṇamādarārtham
iti śīkṣāvallyāṃ navamo'nuvākaḥ
daśama anuvāka
ahaṃ vṛkṣasya reriveti svādhyāyārtho mantrāmnāyaḥ/ svādhyāyaśca vidyotpattaye/ prakaraṇāt/ vidyārthaṃ hīdaṃ
prakaraṇam/ na cānyārthatvamavagamyate/ svādhyāyena ca viśuddhasattvasya vidyotpattiravakalpate/
ahaṃ vṛkṣasya rerivā/ kīrtiḥ pṛṣṭhaṃ gireriva/ ūdhrvapavitro vājinīva svamṛtamasmi
draviṇam̐#savarcasam/ sumedhā amṛtokṣitaḥ/ iti triśaṅkorvedānuvacanam
ahaṃ vṛkṣasyocchedātmakasya saṃsāravṛkṣasya rerivā prerayitā'ntaryāmyātmanā/ kīrtiḥ khyātigiraiḥ pṛṣṭhamivocchritā mama/ ūdhrvapavitra ūdhrvaṃ kāraṇaṃ pavitraṃ pāvanaṃ jñānaprakāśyaṃ pavitraṃ paramaṃ brāhṛ yasya sarvātmano mama so'hamūdhrvapavitraḥ/ vājinīva vājavatīva/ vājamannaṃ tadvati savitarītyarthaḥ/ yathā savitaryamṛtamātmatattvaṃ viśuddhaṃ prasiddhaṃ śrutismṛtiśatebhya evaṃ svamṛtaṃ śobhanaṃ viśuddhamātmatattvamasmi bhavāmi/
draviṇaṃ dhanaṃ savarcasaṃ dīptimattadevātmatattvamasmītyanuvartate/ brāhṛjñānaṃ vātmatattvaprakāśakatvātsavarcasam/ draviṇamiva draviṇaṃ mokṣasukhahetutvāt/ ā pakṣe prāptaṃ mayetyadhyāhāraḥ/
sumedhāḥ śobhanā medhā sarvajñalakṣaṇā yasya mama so'haṃ sumedhāḥ/ saṃsārasthityutpatyupasaṃhārakauśalayogātsumedhastvam/ ata evāmṛto'maraṇadharmākṣito'kṣīṇo'vyayaḥ, akṣato vā; amṛtena vokṣitaḥ siktaḥ/ "amṛtokṣito'ham" ityādi brāāhṛṇam/
ityevaṃ triśaṅkoṛṣebrrāhṛbhūtasya brāhṛvido vedānuvacanam; vedo vedanamātmaikatvavijñānaṃ tasya prāptimanuvacanaṃ vedānuvacanam/ ātmanaḥ kṛtakṛtyatākhyāpanārthaṃ vāmadevavatttriśaṅkunārṣeṇa darśanena dṛṣṭo mantrāmnāya ātmavidyāprakāśaka ityarthaḥ/
asya ca japo vidyotpatyartho'vagamyate/ ṛtaṃ cetyādikarmopanyāsādanantaraṃ ca vedānuvacanapāṭhādetadavagamyata evaṃ śrautasmārteṣu nityeṣu karmasu yuktasya niṣkāmasya paraṃ brāhṛ vividiṣorārṣāṇi darśanāni prādurbhavantyātmādiviṣayāṇīti
iti śīkṣāvallyāṃ daśamo'nuvākaḥ
ekādaśa anuvāka
vedamanūcyetyevamādikartavyatopadeśārambhaḥ prāgbrāhṛvijñānānniyamena kartavyāni śrautasmārtakarmāṇītyevamarthaḥ/ anuśāsanaśruteḥ puruṣasaṃskārārthatvāt/ saṃskṛtasya hi viśuddhasattvasyātmajñānamañjasaivotpadyate "tapasā kalmaṣaṃ hanti vidyayāmṛtamaśnute" (manu.12/104) iti smṛtiḥ/ vakṣyati ca "tapasā brāhṛ vijijñāsasva" (tai.u.3/2/5) iti/ ato vidyotpattyarthamanuṣṭheyāni karmāṇi/ anuśāstītyanuśāsanaśabdādanuśāsanātikramo hi doṣotpattiḥ/
prāgupanyāsācca karmaṇām/ kevalabrāhṛvidyārambhācca pūrvakarmāṇyupanyastāni/ uditāyāṃ ca brāhṛvidyāyām "abhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate" (tai.u.2/7/1) "na bibheti kutaśca" ((tai.u.2/9/1) "kimahaṃ sādhunākaravam" (tai.u.2/9/1) ityevamādinā karmanaiṣkiñcanyaṃ darśayiṣyati; ityato'vagamyate pūrvopacitaduritakṣayadvāreṇa vidyotpattyarthāni karmāṇīti/ mantravarṇācca "avidyayā mṛtyuṃ tītrvā vidyayāmṛtamaśnute" (ī.u.11) iti/ ṛtādīnāṃ pūrvatropadeśa ānarthakyaparihārārthaḥ/ iha tu jñānotpattyarthatvātkartavyatāniyamārthaḥ/
vedamanūcyācāryo'ntevāsinamanuśāsti/ satyaṃ vada/ dharmaṃ cara/ svādhyāyānmā pramadaḥ/ acāryāya
priyaṃ dhanamāhmatya prajātantuṃ mā vyavacchetsīḥ/ satyānna pramaditavyam/ dharmānna pramaditavyam/ kuśalānna pramaditavyam/ bhūtyai na pramaditavyam/ svādhyāyapravacanābhyāṃ na pramaditavyam
devapitṛkāryābhyāṃ na pramaditavyam/ mātṛdevo bhava/ pitṛdevo bhava/ ācāryadevo bhava/ atithidevo bhava/ yānyanavadyāni karmāṇi/ tāni sevitavyāni/ no itarāṇi/ yānyasmākam̐#sucaritāni/ tāni tvayopāsyāni
no itarāṇi/ ye ke cāsmacchaØtyām̐#so brāāhṛṇāḥ/ teṣāṃ tvayāsanena praśvasitavyam/ śraddhayā deyam/ aśraddhayā'deyam/ śriyā deyam/ hyiyā deyam/ bhiyā deyam/ saṃvidā deyam/ atha yadi te karmavicikitsā vā
vṛttivicikitsā vā syāt
ye tatra brāāhṛṇāḥ saṃmarśinaḥ/ yuktā āyuktāḥ/ alūkṣā dharmakāmāḥ syuḥ/ yathā te tatra varteran/ tathā tatra vartethāḥ/ athābhyākhyāteṣu/ ye tatra brāāhṛṇāḥ/
saṃmarśinaḥ/ yuktā āyuktāḥ/ alūkṣā dharmakāmāḥ syuḥ/ yathā te teṣu varteran/ tathā teṣu vartethāḥ/ eṣa ādeśaḥ/ eṣa upadeśaḥ/ eṣā vedopaniṣat/ etadanuśāsanam/ evamupāsitavyam/ eva mu caitadupāsyam
vedamanūcyādhyāpyācāryo'ntevāsinaṃ śiṣyamanuśāsti granthagrahaṇādanu paścācchāsti tadarthaṃ grāhayatītyarthaḥ, atovagamyate'dhītavedasya dharmajijñāsāmakṛtvā gurukulānna samāvartitavyamiti/ "buddhvā karmāṇi cārabhet" iti smṛteśca/ kathamanuśāstītyāha -
satyaṃ vada yathāpramāṇāvagataṃ vaktavyaṃ tadvada/ tadvaddharmaṃ cara/ dharma ityanuṣṭheyānāṃ sāmānyavacanaṃsatyādiviśeṣanirdeśāt/ svādhyāyādadhyayanānmā pramadaḥ pramādaṃ mā kārṣīḥ/ ācāryāyācāryārthaṃ priyamiṣṭaṃ dhanamāhmatyānīya dattvā vidyāniṣkramyārtham, ācāryeṇa cānujñāto'nurūpāndārānāhmatya prajātantuṃ prajāsantānaṃ mā vyavacchetsīḥ/ prajāsantatervicchittirna kartavyā/ anutpadyamāne'pi putre
putrakāmyādikarmaṇā tadutpattau yatnaḥ kartavya ityabhiprāyaḥ/ prajāprajanaprajātitrayanirdeśasāmathryāt/ anyathā prajanaścetyetadekamevāvakṣyat/
satyānna pramaditavyaṃ pramādo na kartavyaḥ/ satyācca pramadanamanṛtaprasaṅgaḥ, pramādaśabdasāmathryāt/ vismṛtyāpyanṛtaṃ na vaktavyamityarthaḥ/ anyathāsatyavadanapratiṣedha eva syāt/ dharmānna pramaditavyam/ dharmaśabdasyānuṣṭheyaviṣayatvādananuṣṭhānaṃ pramādaḥ sa na kartavyaḥ/ anuṣṭhātavya eva dharma iti yāvat/ evaṃ kuśalādātmarakṣārthātkarmaṇo na pramaditavyam/ bhūtirvibhūtistasyai bhūtyai bhūtyarthānmaṅgalayuktātkarmaṇo na pramaditavyam/ svādhyāyo'dhyayanaṃ pravacanamadhyāpanaṃ tābhyāṃ na pramāditavyam/ te hi niyamena kartavye ityarthaḥ
tathā devapitṛkāryābhyāṃ na pramaditavyam/ daivapitrye karmaṇī kartavye/
mātṛdevo mātā devo yasya sa tvaṃ mātṛdevo bhava syāḥ/ evaṃ pitṛdeva ācāryadevo bhava/ devatāvadupāsyā eta ityarthaḥ/ yānyapi cānyānyanavadyānyaninditāni śiṣṭācāralakṣaṇāni karmāṇi tāni sevitavyāni kartavyāni tvayā/ no na kartavyāni tvayā/ no na kartavyānītarāṇi sāvadyāni śiṣṭakṛtānyapi/ yānyasmākamācāryāṇāṃ sucaritāni śobhanacaritānyāmnāyādyaviruddhāni tānyeva tvayopāsyānyadṛṣṭārthānyanuṣṭheyāni, niyamena kartavyānīti yāvat
no itarāṇi
viparītānyācāryakṛtānyapi/
ye ke ca viśeṣitā ācāryatvādidharmairasmadasmattaḥ śreyāṃsaḥ praśasyatarāste ca brāāhṛṇā na kṣatriyādayasteṣāmāsanenāsanadānādinā tvayā praśvasitavyam/ praśvasanaṃ praśvāsaḥ śramāpanayaḥ/ teṣāṃ śramastvayāpanetavya ityarthaḥ/ teṣāṃ cāsane goṣṭhīnimitte samudite teṣu na praśvasitavyaṃ praśvāso'pi na kartavyaḥ kevalaṃ taduktasāragrāhiṇā bhavitavyam/
kiṃ ca yatkiciddeyaṃ tacchaØddhyaiva dātavyam/ aśraddhayā adeyaṃ na dātavyam/ śriyā vibhūtyā deyaṃ dātavyam/ hyiyā lajjayā ca deyam/ bhiyā bhītyā ca deyam/ saṃvidā ca maitryādikāryeṇa deyam/
athaivaṃ vartamānasya yadi kadācitte tava śraute smārte vā karmaṇi vṛtte vācāralakṣaṇe vicikitsā saṃśayaḥ syāt
ye tatra tasmin deśe kāle vā brāāhṛṇāstatra karmādau yuktā iti vyavahitena saṃbandhaḥ kartavyaḥ/ saṃmarśino vicārakṣamāḥ/ yuktā abhiyuktāḥ karmaṇi vṛtte vā āyuktā aparaprayuktāḥ/ alūkṣā arūkṣā akrūramatayaḥ/ dharmakāmā adṛṣṭārthino'kāmahatā ityetat, syurbhaveyuḥ/ te yathā yena prakāreṇa brāāhṛṇāstatra tasmin karmaṇi vṛtte vā varteraṃstathā tvamapi vartethāḥ/ athābhyākhyāteṣu, abhyākhyātā abhyuktā doṣeṇa saṃdihramānena saṃyojitā/ kena citteṣu ca yathoktaṃ sarvamupanayedye tatretyādi/
eṣa ādeśo vidhiḥ/ eṣa upadeśaḥ putrādibhyaḥ pitrādīnām/ eṣā vedopaniṣadvedarahasyaṃ vedārthaṃ ityetat/ etadevānuśāsanamīśvaravacanam/ ādeśavākyasya vidheruktatvātsarveṣāṃ vā pramāṇabhūtānāmanuśāsanametat/ yasmādevaṃ tasmādevaṃ yathoktaṃ sarvamupāsitavyaṃ kartavyam/ evamu caitadupāsyamupāsyameva caitannānupāsyamityādarārthaṃ punarvacanam
atraitaccintyate vidyākarmaṇorvivekārthaṃ kiṃ karmabhya eva kevalebhyaḥ paraṃ śreya uta vidyāsavyapekṣebhya
āhosvidvidyākarmabhyāṃ saṃyatābhyāṃ vidyāyā vā karmāpekṣāyā uta kevalāyā eva vidyāyā iti?
tatra kevalebhya eva karmabhyaḥ syāt/ samastavedārthajñānavataḥ karmādhikārāt "vedaḥ kṛtsno'dhigantavyaḥ sarahasyo dvijanmanā" iti smaraṇāt/ adhigamaśca sahopaniṣadarthenātmajñānādinā/
"vidvānyajate""vidvānyājayati"itica viduṣa eva karmavyadhikāraḥ pradaśryate sarvatra "jñātvā cānuṣṭhānaṃ" itica/ kṛtsnaśca vedaḥ karmārtha iti hi manyante kecit/ karmabhyaścetparaṃ śreyo nāvāpyate vedo'narthakaḥ syāt/
na; nityatvānmokṣasya, nityo hi mokṣa iṣyate/ karmakāryasyānityatvaṃ prasiddhaṃ loke/ karmabhyaścecchreyo nityaṃ syāttaccāniṣṭam/ "tadyatheha karmacito lokaḥ kṣīyate" (chā.u.8/1/6) iti nyāyānugṛhītaśrutivirodhāt/
kāmyapratiṣiddhayoranārambhādārabdhasya ca karmaṇa upabhogena kṣayānnityānuṣṭhānācca tatpratyavāyānutpattejrñānanirapekṣa eva mokṣa iti cet?
tacca na; śeṣakarmasaṃbhavāttannimittaśarīrāntarotpattiḥ prāpnotīti pratyuktam/ karmaśeṣasya ca nityāmuṣṭhānenāvirodhātkṣayānupapattiriti ca/
yaduktaṃ samastavedārthajñānavataḥ karmādhikārādityādi, tacca na, śrutajñānavyatirekādupāsanasya/ śrutajñānamātreṇa hi karmaṇyadhikriyate nopāsanāmapekṣate/ upāsanaṃ ca śrutajñānamātreṇa hi
karmaṇyadhikriyate nopāsanāmapekṣate/ upāsanaṃ ca śrutajñānādarthāntaraṃ vidhīyate/ mokṣaphalamarthāntaraprasiddhaṃ ca syāt/ 'śrotavyaḥ' ityuktvātadvyatirekeṇa 'mantavyo nididhyāsitavyaḥ' itiyatnāntaravidhānāt/ manananididhyāsanayośca prasiddhaṃ śravaṇajñānārthāntaratvam/
evaṃ tarhi vidyāsavyapekṣebhyaḥ karmabhyaḥ syānmokṣaḥ vidyāsahitānāṃ ca karmaṇāṃ bhavetkāryāntarārambhasāmathryam/ yathā svato maraṇajvarādikāryārambhasamarthānāmapi viṣadadhyādīnāṃ mantraśarkarādisaṃyuktānāṃ kāryāntarārambhasāmathryam, evaṃ vidyāsahitaiḥ karmabhirmokṣa ārabhyata iti cet?
na; ārabhyasyānityatvādityukto doṣaḥ/
vacanādārabhyo'pi nitya eveti cet?
na; jñāpakatvādvacanasya/ vacanaṃ nāma yathābhūtasyārthasya jñāpakaṃ nāvidyāmānasya kartṛ/ na hi vacanaśatenāpi nityamārabhyata ārabdhaṃ vāvināśi bhavet/
etena vidyākarmaṇoḥ saṃhatayormokṣārambhakatvaṃ pratyuktam/
vidyākarmaṇī mokṣapratibandhahetunivartake iti cet - na, karmaṇaḥ phalāntaradarśanāt/ utpattisaṃskāravikārāptayo hi phalaṃ karmaṇo dṛśyate/ utpattyādiphalaviparītaśca mokṣaḥ/
gatiśruterāpya iti cet/ 'sūryadvāreṇa', 'tayodhrvamāyan' (ka.u.2.3.16) ityevamādigatiśrutibhyaḥ prāpyo mokṣa iti cet/
na; sarvagatatvādgantṛbhiścānanyatvādākāśādikāraṇatvātsarvagataṃ brāhṛ/ brāhṛāvyatiriktāśca sarve vijñānātmanaḥ/ ato nāpyo mokṣaḥ/ ganturanyadvibhinnaṃ deśaṃ prati bhavati gantavyam/ na hi ye naivāvyatiriktaṃ yattattenaiva gamyate/ tadananyatvaprasiddheśca "tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat" (tai.u.2.6.1) 'kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi' (gītā 13.2) ityevamādiśrutismṛtiśatebhyaḥ/
gatyaiśvaryādiśrutivirodha iti cet/ athāpi syādyadyaprāpyo mokṣastadā gatiśrutīnāṃ "sa ekadhā"(chā.u.7.26.2) "sa yadi pitṛlokakāmo bhavati" (chā.u.8.2.1) "strībhirvā yānairvā"
(chā.u.8.12.3) ityādi śrutīnāṃ ca kopaḥ syāditi cet/
na; kāryabrāhṛviṣayatvāttāsām/ kārye hi brāhṛṇi stryādayaḥ syurna kāraṇe/ "ekamevādvitīyam" (chā.u.6.2.1) "yatra nānyatpaśyati" (chā.u.7.24.1) "tatkena kaṃ paśyet" (bṛ.u.2.4.14; 4.5.15) ityādi śrutibhyaḥ/
virodhācca vidyākarmaṇoḥ samuccayānupapattiḥ/ pravilīnakatrrādikārakaviśeṣatattvaviṣayā hi vidyā tadviparītakārakasādhyena karmaṇā virudhyate na hrekaṃ vastu paramārthataḥ katrrādiviśeṣavattacchūnyaṃ cetyubhayathā draṣṭuṃ śakyate/ avaśyaṃ hranyataranmithyā syāt/ anyatarasya ca mithyātvaprasaṅge yuktaṃ yatsvābhāvikājñānaviṣayasya dvaitasya
mithyātvam/ "yatra hi""dvaitamiva bhavati" (bṛ.u.2.4.14) "mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti" (ka.u.2.1.10, bṛ.u.4.4.19)) "atha yatrānyatpaśyati ........tadalpam" (chā.u.7.24.1) anyo'sāvanyo'hamasmi (bṛ.u.1.4.10) "udaramantaraṃ kurute atha tasya bhayaṃ bhavati" (tai.u.2.7.1) ityādiśrutiśatebhyaḥ/
satyatvaṃ caikatvasya ekadhaivānudraṣṭavyam (bṛ.u.4.4.20) "ekamevādvitīyam"(chā.u.6.2.1) "brāhṛaiveda #m̐#sarvam"(mu.u.2.2.11) "ātmaivedaṃsarvam"(chā.u.7.25.2) ityādiśrutibhyaḥ/ na ca saṃpradānādikārakabhedādarśane karmopapadyate/ anyatvadarśanāpavādaśca vidyāviṣaye saharuāśaḥ śrūyate/ ato
virodho vidyākarmaṇoḥ/ ataśca samuccayānupapattiḥ/ tatra yaduktaṃ saṃhatābhyāṃ vidyākarmabhyāṃ mokṣa iti, anupapannaṃ tat/
vihitatvātkarmaṇāṃ śrutivirodha iti cet/ yadyupamṛdya katrrādikārakaviśeṣamātmaikatvavijñānaṃ vidhīyate sarpādibhrāntivijñānopamardakarajjavādiviṣayavijñānavatprāptaḥ karmavidhiśrutīnāṃ nirviṣayatvādvirodhaḥ/ vihitāni ca karmāṇi/ sa ca virodho na yuktaḥ pramāṇatvācchaØtīnāmiti cet?
na; puruṣārthopadeśaparatvācchaØtīnām/ vidyopadeśaparā tāvacchaØtiḥ saṃsārātpuruṣo mokṣayitavya iti saṃsārahetoravidyāyā vidyayā nivṛttiḥ kartavyeti vidyāprakāśakatvena pravṛtteti na virodhaḥ/
evamapi katrrādikārakasadbhāvapratipādanaparaṃ śāstraṃ virudhyata eveti cet?
na; yathāprāptameva kārakāstitvamupādāyopāttaduritakṣayārthaṃ karmāṇi vidadhacchāstraṃ mumukṣūṇāṃ phalārthināṃ ca phalasādhanaṃ na kārakāstitve vyāpriyate/ upacitaduritapratibandhasya hi vidyotpattirnāvakalpate/ tatkṣaye ca vidyotpattiḥ syāttataścāvidyānivṛttistata ātyantikaḥ saṃsāroparamaḥ/
api cānātmadarśino hranātmaviṣayaḥ kāmaḥ/ kāmayamānaśca karoti karmāṇi/ tatastatphalopabhogāya śarīrādyupādānalakṣaṇaḥ saṃsāraḥ/ tadvyatirekeṇātmaikatvadarśino viṣayābhāvātkāmānutpattirātmani cānanyatvātkāmānutpattau svātmanyavasthānaṃ mokṣa ityato'pi vidyākarmaṇorvirodhaḥ/ virodhādeva vidyā mokṣaṃ prati na karmāṇyapekṣate/
svātmalābhe tu pūrvopacitapratibandhāpanayadvāreṇa vidyāhetutvaṃ pratipadyante karmāṇi nityānīti/ ata evāsminprakaraṇa upanyastāni karmāṇītyavocāma/ evaṃ cāvirodhaḥ karmavidhiśrutīnām ataḥ kevalāyā eva vidyāyāḥ paraṃ śreya iti siddham/
evaṃ tahrrāśramāntarānupapattiḥ karmanimittatvādvidyotpatteḥ/ gārhasthye ca vihitāni karmāṇītyaikāśramyameva/ ataśca yāvajjīvādiśrutayo'nukūlatarāḥ/
na; karmānekatvāt/ na hragnihotrādīnyeva karmāṇi/ brāhṛcaryaṃ tapaḥ satyavadanaṃ śamo damo'hiṃsetyevamādīnyapi karmāṇītarāśramaprasiddhāni vidyotpattau sādhakatamānyasaṃkīrṇatvādvidyante dhyānadhāraṇādilakṣaṇāni ca/ vakṣyati ca - "tapasā brāhṛ vijijñāsasva" (tai.u.3.2.5) iti/
janmāntarakṛtakarmabhyaśca prāgapi gārhasthyādvidyotpattisaṃbhavātkarmārthatvācca gārhasthyapratipatteḥ karmasāghyāyāṃ ca vidyāyāṃ satyāṃ gārhasthyapratipattiranarthikaiva/
lokārthatvācca putrādīnām; putrādi sādhyebhyaścāyaṃ lokaḥ pitṛloko devaloka ityetebhyo vyāvṛttakāmasya nityasiddhātmalokadarśinaḥ karmaṇi prayojanamapaśyataḥ kathaṃ pravṛttirupapadyate/ pratipannagārhasthyasyāpi vidyotpattau vidyāparipākādviraktasya karmasu prayojanamapaśyataḥ karmabhyo nivṛttireva syāt/ "pravrajiṣyanvā are'hamasmātsthānādasmi" (bṛ.u.4.5.2) ityevamādiśrutiliṅgadarśanāt/
karma prati śruteryatnādhikyadarśanādayuktamiti cedagnihotrādi karma prati śruteradhiko yatno mahāṃśca karmaṇyāyāso'nekasādhanasādhyatvādagnihotrādīnām/ tapobrāhṛcaryādīnāṃ cetarāśramakarmaṇāṃ gārhasthye'pi samānatvādalpasādhanāpekṣatvāccetareṣāṃ na yuktastulyavadvikalpa āśramibhistasyeti cet/
na; janmāntarakṛtānugrahāt/ yaduktaṃ karmaṇi śruteradhiko yatna ityādi nāsau doṣaḥ yato
janmāntarakṛtamapyagnihotrādilakṣaṇaṃ karma brāhṛcaryādilakṣaṇaṃ cānugrāhakaṃ bhavati vidyotpatiṃta prati/ yena janmanaiva viraktā dṛśyante kecit/ kecittu karmasu pravṛttā aviraktā vidyāvidveṣiṇaḥ/ tasmājjanmāntarakṛtasaṃskārebhyo
viraktānāmāśramāntarapratipattireveṣyate/
karmaphalabāhulyācca; putrasvargabrāhṛvarcasādilakṣaṇasya karmaphalasyāsaṃkhyeyatvāt, tatprati ca puruṣāṇāṃ kāmabāhulyāttadarthaḥ śruteradhiko yatnaḥ karmasūpapadyate/ āśiṣāṃ bāhulyadarśanādidaṃ me syādidaṃ me syāditi/
upāyatvācca upāyabhūtāni hi karmāṇi vidyāṃ pratītyavocāma/ upāye'dhiko yatnaḥ kartavyo nopeye/
karmanimittatvādvidyayā yatnāntarānarthakyamiti cetkarmabhyaḥ eva pūrvopacitaduritapratibandhakṣayādeva vidyotpadyate cetkarmabhyaḥ pṛthagupaniṣacchravaṇādiyatno'narthaka iti cet/
na; niyamābhāvāt/ na hi prativandhakṣayādeva vidyotpadyate na tvīśvaraprasādatapodhyānādyanuṣṭhānāditi niyamo'sti/ ahiṃsābrāhṛcaryādīnāṃ ca vidyāṃ pratyupakārakatvātsākṣādeva ca kāraṇatvācchravaṇamanananididhyāsanānām/ ataḥ siddhānyāśramāntarāṇi sarveṣāṃ cādhikāre vidyāyāṃ paraṃ ca śreyaḥ kevalāyā vidyāyā eveti siddham/
iti śikṣāvalyāmekādaśo'nuvākaḥ
dvādaśa anuvākaḥ
atītavidyāprāptyupasargaśamanārthaṃ śāÏnta paṭhati -
śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ/ śaṃ no bhavatyaryamā ityādi vyākhyātametatpūrvam
iti śīkṣāvallyāṃ dvādaśo'nuvākaḥ
brāhṛānandavallī
prathama anuvāka
atītavidyāprāptyupasargapraśamanārthā śāntiḥ paṭhitā/ idānīṃ tu vakṣyamāṇabrāhṛvidyāprāptyupasargopaśamanārthā śāntiḥ paṭha¬te -
ॐ saha nāvavatu/ saha nau bhunaktu/ saha vīryaṃ karavāvahai/ tejasvi nāvadhītamastu/ mā vidviṣāvahai/
ॐ śāntiḥ!śāntiḥ!!śāntiḥ!!!
saha nāvavatu/ nau śiṣyācāryau sahaivāvatu rakṣatu/ saha nau bhunaktu bhojayatu/ saha vīryaṃ vidyādinimittaṃ sāmathryaṃ karavāvahai nirvartayāvahai/ tejasvi nāvāvayostejasvinoradhītaṃ svadhītamastu/ arthajñānayogyamastvityarthaḥ/ mā vidviṣāvahai;vidyāgrahaṇanimittaṃ śiṣyasyācāryasya vā pramādakṛtādanyāyādvidveṣaḥ prāptastacchamanāya iyamāśīrmā vidviṣāvahā iti/ maivedaretaraṃ
vidveṣamāpadyāvahai/
śāntiḥ śāntiḥ śāntiriti trirvacanamuktārtham/ vakṣyamāṇavidyāvighnapraśamanārthā ceyaṃ śāntiḥ/ avighnenātmavidyāprāptirāśāsyate tanmūlaṃ hi paraṃ śreya iti/
saṃhitādiviṣayāṇi karmabhiraviruddhānyupāsanānyuktāni/ anantaraṃ cāntaḥsopādhikātmadarśanamuktaṃ vyāhmatidvāreṇa svārājyaphalam/ na caitāvatāśeṣataḥ saṃsārabījasyopamardanamastītyato'śeṣopadravabījasyājñānasya nivṛttyarthaṃ vidhūtasarvopādhiviśeṣātmadarśanārthamidamārabhyate - brāhṛvidāpnoti paramityādi/
prayojanaṃ cāsyā brāhṛvidyāyā avidyānivṛttistata ātyantikaḥ saṃsārābhāvaḥ/ vakṣyati ca - vidvānna bibheti kutaścana (tai.u.2/9/1)iti/ saṃsāranimitte ca satyabhayaṃ pratiṣṭhāṃ ca vindata ityanupapannam, kṛtākṛte puṇyapāpe na tapata iti ca/ ato'vagamyate'smādvijñānātsarvātmabrāhṛviṣayādātyantikaḥ saṃsārābhāva iti/
svayameva ca prayojanamāha brāhṛvidāpnoti paramityādāveva sambandhaprayojanajñāpanārtham/ nijrñātayorhi sambandhaprayojanayorvidyāśravaṇagrahaṇadhāraṇābhyāsārthaṃ pravartate/ śravaṇādipūrvakaṃ hi vidyāphalam "śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ" (bṛ.u.2/4/5)ityādiśrutyantarebhyaḥ/
brāhṛvidāpnoti param/ tadeṣābhyuktā/ satyaṃ jñānamanantaṃ brāhṛ/ yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman/
so'śnute sarvān kāmān saha brāhṛṇā vipaściteti/ tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ/ ākāśādvāyuḥ/ vāyoragniḥ/ agnerāpaḥ/ adbhyaḥ pṛthivī/ pṛthivyā oṣadhayaḥ/ oṣadhībhyo'nnam/ annātpuruṣaḥ/ sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ/ tasyedameva śiraḥ/ ayaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ/ ayamuttara pakṣaḥ/ ayamātmā/ idaṃ pucchaṃ pratiṣṭhā/ tadapyeṣa śloko bhavati
brāhṛvid brāhṛeti vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ bṛhattamatvād brāhṛ tadvetti vijānātīti brāhṛvidāpnoti paraṃ niratiśayaṃ tadeva brāhṛ param/ na hranyasya vijñānādanyasya prāptiḥ/ spaṣṭaṃ ca śrutyantaraṃ brāhṛprāptimeva brāhṛvido darśayati "sa yo ha vai tatparamaṃ brāhṛ veda brāhṛaiva bhavati" (mu.u.3.2.9)ityādi/
nanu sarvagataṃ sarvasyātmabhūtaṃ brāhṛ vakṣyati/ ato nāpyam/ prāptiścānyasyānyena paricchinnasya ca paricchinnena dṛṣṭā/ aparicchinnaṃ sarvātmakaṃ ca brāhṛetyataḥ paricchinnavadanātmavacca tasyāptiranupannā/
nāyaṃ doṣaḥ;katham?darśanādarśanāpekṣatvādbrāhṛṇa āptyanāptyoḥ paramārthato brāhṛrūpasyāpi sato'sya jīvasya bhūtamātrākṛtabāhraparicchinnānnamayādyātmadarśinastadāsaktacetasaḥ prakṛtasaṃkhyāpūraṇasyātmano'vyavahitasyāpi bāhrasaṃkhyeyaviṣayāsaktavittatayā svarūpābhāvadarśanavatparamārthabrāhṛsvarūpābhāvadarśanalakṣaṇayāvidyayānnamayādīnbāhrānanātmana ātmatvena pratipannatvādannamayādyanātmabhyo nānyo'hamasmītyabhimanyate/ evamavidyayātmabhūtamapi brāhṛānāptaṃ syāt/
tasyaivamavidyayānāptabrāhṛsvarūpasya prakṛtasaṃkhyāpūraṇasyātmano'vidyayānāptasya sataḥ kenacitsmāritasya punastasyaiva vidyayāptiryathā tathā śrutyupadiṣṭasya sarvātmabrāhṛṇa ātmatvadarśanena vidyayā tadāptirupapadyata eva/
brāhṛvidāpnoti paramiti vākyaṃ sūtrabhūtam/ sarvasya vallyarthasya brāhṛvidāpnoti paramityanena vākyena vedyatayā sūtritasya brāhṛṇo'nirdhāritasvarūpaviśeṣasya sarvato
vyāvṛttasvarūpaviśeṣasamarpaṇasamarthasya lakṣaṇasyāviśeṣeṇa coktavedanasya brāhṛṇo vakṣyamāṇalakṣaṇasya viśeṣeṇa pratyagātmatayā'nanyarūpeṇa vijñeyatvāya, brāhṛvidyāphalaṃ ca brāhṛvido yatparabrāhṛprāptilakṣaṇamuktaṃ sa sarvātmabhāvaḥ sarvasaṃsāradharmātītabrāhṛsvarūpatvameva nānyadityetatpradarśanāyaiṣargudāhyiyate - - tadeṣābhyukteti/
tattasminneva brāāhṛṇavākyokte'rthaṃ eṣargabhyuktāmnātā/ satyaṃ jñānamanantaṃ brāhṛeti brāhṛṇo lakṣaṇārthaṃ vākyam/ satyādīni hi trīṇi viśeṣaṇārthāni padāni viśeṣyasya brāhṛṇaḥ/ viśeṣyaṃ brāhṛ vivakṣitatvādvedyatayā/ vaidyatvena yato brāhṛprādhānyena vivakṣitaṃ tasmādviśeṣyaṃ vijñeyam ataḥ asmād viśeṣaṇaviśeṣyatvādeva satyādīni ekavibhaktyantāni padāni samānādhikaraṇāni/ satyādibhistribhirviśeṣyamāṇaṃ brāhṛ viśeṣyāntarebhyo nirdhāryate/ evaṃ hi tajjñānaṃ bhavati yadanyebhyo nirdhāritam/ yathā loke nīlaṃ mahatsugandhyutpalamiti/
nanu viśeṣyaṃ viśeṣaṇāntaraṃ vyabhicaradviśeṣyate/ yathā nīlaṃ raktaṃ cotpalamiti/ yadā hranekāni dravyāṇyekajātīyānyanekaviśeṣaṇayogīni ca tadā viśeṣaṇasyārthavattvam/ na hrekasminneva vastuni viśeṣaṇāntarāyogāt/ yathāsāveka āditya iti, tathaikameva ca brāhṛ na brāhṛāntarāṇi yebhyo viśeṣyeta nīlotpalavat/
na;lakṣaṇārthatvādviśeṣaṇānām/ nāyaṃ doṣaḥ kasmāt?yasmāllakṣaṇārthapradhānāni viśeṣaṇāni na viśeṣaṇapradhānānyeva/ kaḥ punarlakṣaṇalakṣyayorviśeṣaṇaviśeṣyayorvā viśeṣa iti?ucyate;samānajātīyebhya eva nivartakāni viśeṣaṇāni viśeṣyasya/ lakṣaṇaṃ tu sarvata eva yathāvakāpradātrākāśamiti/ lakṣaṇārthaṃ ca vākyamityavocāma/
satyādiśabdā na parasparaṃ saṃbadhyante parārthatvāt/ viśeṣyārthā hi te/ ata ekaiko viśeṣaṇaśabdaḥ parasparaṃ nirapekṣo brāhṛśabdena saṃbadhyate/ satyaṃ brāhṛ jñānaṃ brāhṛānantaṃ brāhṛeti/
satyamiti yadrūpeṇa yanniścitaṃ tadrūpaṃ na vyabhicarati tatsatyam/ yadrūpeṇa niścitaṃ yattadrūpaṃ vyabhicaradanṛtamityucyate/ ato vikāro'nṛtam/ "vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam" (chā.u.6/1/4) evaṃ sadeva satyamityavadhāraṇāt/ ataḥ satyaṃ brāhṛeti brāhṛ vikārānnivartayati/
ataḥ kāraṇatvaṃ prāptaṃ brāhṛṇaḥ/ kāraṇasya ca kārakatvaṃ vastutvānmṛdvadacidrūpatā ca prāptāta idamucyate jñānaṃ
brāhṛeti jñānaṃ jñāptiravabodhaḥ, bhāvasādhano jñānaśabdo na tu jñānakartṛ brāhṛviśeṣaṇatvātsatyānantābhyāṃ saha/ na hi satyatā'nantatā ca jñānakartṛtve satyupapadyate. jñānakartṛtvena hi vikriyamāṇaṃ kathaṃ satyaṃ bhavedanantaṃ ca/ yaddhi na kutaścitpravibhajyate tadanantam/ jñānakartṛtve ca jñeyajñānābhyāṃ pravibhaktamityanantatā na syāt/ "yatra nānyadvijānāti sa bhūmā atha yatrānyadvijānāti tadalpam" (chā.u.7/24/1) iti śrutyantarāt/
nānyadvijānātīti viśeṣapratiṣedhādātmānaṃ vijānātīticenna;bhūmalakṣaṇavidhiparatvādvākyasya/ yatra nānyatpaśyatītyādi bhūmno lakṣaṇavidhiparaṃ vākyam/ yathā prasiddhamevānyo'nyatpaśyatītyetadupādāya yatra tannāsti sa bhūmeti bhūmasvarūpaṃ tatra jñāpyate/ anyagrahaṇasya prāptapratiṣedhārthatvānna svātmani kriyāstitvaparaṃ vākyam/ svātmani ca bhedābhāvādvijñānānupapattiḥ/ ātmanaśca vijñeyatve jñātrābhāvaprasaṅgaḥ;jñeyatvenaiva viniyuktatvāt/
eka evātmā jñeyatvena jñātṛtvena cobhayathā bhavatīti cet?
na;yugapadanaṃśatvāt/ na hi niravayavasya yugapajjñeyajñātatvopapattiḥ/ ātmanaśca ghaṭādivadvijñeyatve jñānopadeśānarthakyam/ na hi ghaṭādivatprasiddhasya jñānopadeśo'rthatvān/ tasmājjñātṛttve sati ānantyānupapattiḥ/ sanmātratvaṃ cānupapannaṃ jñānakartṛtvādiviśeṣavattve sati/ sanmātratvaṃ satyatvam/ "tatsatyam" (chā.u. 6/8/16) iti śrutyantarāt/ tasmātsatyānantaśabdābhyāṃ saha viśeṣaṇatvena jñānaśabdasya prayogādbhāvasādhano jñānaśabdaḥ/ jñānaṃ brāhṛeti kartṛtvādikārakanivṛttyarthaṃ mṛdādivadacidrūpatānivṛttyarthaṃ ca prayujyate/
jñānaṃ brāhṛetivacanātprāptamantavattvam/ laukikasya jñānasyāntavattvadarśanāt/ atastannivṛttyarthamāha anantamiti/
satyādīnāmanṛtādidharmanivṛttiparatvādviśeṣyasya brāhṛṇa utpalādivadaprasiddhatvāt/ "mṛgatṛṣṇāmbhasi snātaḥ svapuṣpakṛtaśekharaḥ/ eṣa vandhyāsuto yāti śaśaśṛṅgadhanurdharaḥ"itivacchūnyārthataiva prāptā satyādivākyasyeti cet?
na;lakṣaṇārthatvāt/ viśeṣaṇatve'pi satyādīnāṃ lakṣaṇārthaprādhānyamityavocāma/ śūnye hi lakṣye'narthakaṃ lakṣaṇavacanaṃ lakṣaṇārthatvānmanyāmahe na śūnyārthateti/ viśeṣaṇārthatve'pi ca satyādīnāṃ svārthāparityāga eva/ śūnyārthatve hi satyādiśabdānāṃ viśeṣyaniyantṛtvānupapattiḥ/ satyādyarthairarthavatattve tu tadviparītadharmavadbhyo viśeṣebhyo brāhṛṇo viśeṣyasya niyantṛtvamupapadyate/ brāhṛśabdo'pi svārthenārthavāneva/ tatrānantaśabdo'ntavattvapratiṣedhadvāreṇa viśeṣaṇam/ satyajñānaśabdau tu svārthasamarpaṇenaiva viśeṣaṇe bhavataḥ/
"tasmādvā etasmādātmana"iti brāhṛṇyevātmaśabdaprayogādvediturātmai brāhṛ/ "etamānandamayamātmānamupasaṃkrāmatīti" (tai.u.2/8/5) iti cātmatāṃ darśayati/ tatpraveśācca;"tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat: (tai.u.2/6/1) iti ca tasyaiva śarīrapraveśaṃ darśayati/ ato vedituḥ svarūpaṃ brāhṛ/
evaṃ tahrrātmatvājjñānakartṛtvam/ ātmā jñāteti hi prasiddham/ "so'kāmayata" (tai.u.2/6/1)
iti ca kāmino jñānakartṛtvājjñāptibrrāhṛetyuktam
anityatvaprasaṅgācca/ yadi nāma jñaptijrñānamiti bhāvarūpatā brāhṛṇastathā'pyanityatvaṃ prasajyeta pāratantryaṃ ca/ dhātvarthānāṃ kārakāpekṣatvāt/ jñānaṃ ca dhātvartho'to'syānityatvaṃ paratantratā ca/
na;svarūpāvyatirekeṇa kāryatvopacārāt/ ātmanaḥ svarūpaṃ jñaptirna tato vyatiricyate'to nityaiva/tathāpi buddherupādhilakṣaṇāyāścakṣurādidvārairviṣayākāreṇa pariṇāminyā ye śabdādyākārāvabhāsāḥ ta ātmavijñānasya viṣayabhūtā utpadyamānā evātmavijñānena vyāptā utpadyante/ tasmādātmavijñānāvabhāsāśca te vijñānaśabdavācyāśca dhātvarthabhūtā ātmana eva dharmā vikriyārūpā ityavivekibhiḥ parikalpyante/
yattu yad brāhṛṇo vijñānaṃ tat savitṛprakāśavadagnyuṣṇavacca brāhṛsvarūpāvyatiriktaṃ svarūpameva tat;na tatkāraṇāntarasavyapekṣam/ nityasvarūpatvāt/ sarvabhāvānāṃ ca tenāvibhaktadeśakālatvāt kālākāśādikāraṇatvācca niratiśayasūkṣmatvācca/ na tasyānyadavijñeyaṃ sūkṣmaṃ vyavahitaṃ viprakṛṣṭaṃ bhūtaṃ
bhavadbhaviṣyadvāsti/ tasmātsarvajñaṃ tadbrāhṛ/
mantravarṇācca - "apāṇipādo javano grahītā paśyatyacakṣuḥ sa śrṛṇotyakarṇaḥ/ sa vetti vedyaṃ na ca tasyāsti vettā tamāhuragryaṃ puruṣaṃ mahāntam" (śve.u.3/19) iti/ na hi vijñāturvijñāterviparilopo vidyate'vināśitvānna tu
taddvitīyamasti (bṛ.u.4/3/30) ityādi śruteśca/ vijñātṛsvarūpākhyavyatirekātkaraṇādinimittānapekṣatvācca brāhṛṇo jñānasvarūpatve'pi nityatvaprasiddhirato naiva dhātvarthastadakriyārūpatvāt/
ata eva ca na jñānakartṛ, tasmādeva ca na jñānaśabdavācyamapi tadbrāhṛ/ tathā'pi tadābhāsavācakena buddhidharmaviṣayeṇa jñānaśabdena tallakṣyate na tūcyate/ śabdapravṛttihetujātyādidharmarahitatvāt/ tathā satyaśabdenāpi sarvaviśeṣapratyastamitasvarūpatvād brāhṛṇo bāhrasattāsāmānyaviṣayeṇa satyaśabdena lakṣyate satyaṃ brāhṛeti na tu satyaśabdavācyameva brāhṛ/
evaṃ satyādiśabdā itaretarasaṃnidhāvanyonyaniyamyaniyāmakāḥ santaḥ satyādiśabdāvācyāttannivartakā brāhṛṇo lakṣaṇārthāśca bhavantītyataḥ siddhaṃ "yato vāco nivartante aprāpya manasā saha" (tai.u.2/4/1) "anirukte'nilayane" (tai.u.2/7/1) iti cāvācyatvaṃ nīlotpalavadavākyārthatvaṃ ca brāhṛṇaḥ/
tadyathāvyākhyātaṃ brāhṛ yo veda vijānāti nihitaṃ sthitaṃ guhāyām/ gūhateḥ saṃvaraṇārthasya nigūḍhā asyāṃ jñānajñeyajñātṛpadārthā iti guhā buddhiḥ/ gūḍhāvasyāṃ bhogāpavargau puruṣārthāviti vā tasyāṃ parame prakṛṣṭe vyemanvyomnyākāśe'vyākṛtākhye/ taddhi paramaṃ vyoma "etasminkhalvakṣare gāgryākāśaḥ" (bṛ.u.3/8/11) ityakṣarasaṃnikarṣāt/ guhāyāṃ vyomnīti vā sāmānādhikaraṇyādavyākṛtākāśameva guhā/ tatrāpi nigūḍhāḥ sarve padārthāstriṣu kāleṣu kāraṇatvātsūkṣmataratvācca/ tasminnantarnihitaṃ brāhṛ/
hārdameva tu paramaṃ vyometi nyāyyaṃ vijñānāṅgatvenopāsanāṅgatvena vyomno vivakṣitatvāt/ "yo vai sa bahirdhā puruṣādākāśaḥ (chā.u.3/12/7) "yo vai so'ntaḥ puruṣa ākāśa" (chā.u.3/12/8) "yo'yamantahrmadaya ākāśaḥ" (chā.u.3/12/9) iti śrutyantarātprasiddhaṃ hārdasya vyomnaḥ paramatvam/
tasminhārde vyomni yā buddhirguhā tasyāṃ nihitaṃ brāhṛ tadvṛttyā viviktatayopalabhyata iti/ na hranyathā viśiṣṭadeśakālasaṃbandho'sti brāhṛṇaḥ sarvagatatvānnirviśeṣatvācca/
sa evaṃ brāhṛ vijānankimityāha - aśnute bhuṅkte sarvānniravaśiṣṭānkāmānbhogānityarthaḥ/ kimasmadādivatputrasvargādīnparyāyeṇa netyāha/ saha yugapadekakṣaṇopārūḍhāneva ekayopalabdhyā savitṛprakāśavat nityayā brāhṛsvarūpāvyatiriktayā yāmavocāma satyaṃ jñānamanantamiti/ etaducyate - brāhṛṇā saheti/
brāhṛbhūto vidvānbrāhṛrūpeṇaiva sarvānkāmānsahāśnute, na yathopādhikṛtena svarūpeṇātmanā jalasūryakādivatpratibimbabhūtena saṃsārikeṇa dharmādinimittāpekṣāṃścakṣurādikaraṇāpekṣāṃśca kāmān paryāyeṇāśnute lokaḥ;kathaṃ tarhi?yathoktena prakāreṇa sarvajñena sarvagatena sarvātmanā nityabrāhṛātmasvarūpeṇa dharmādinimittānapekṣāṃścakṣurādikaraṇanirapekṣāṃśca sarvānkāmānsahaivāśnuta ityarthaḥ/ vipaścitā medhāvinā sarvajñena/ taddhi vaipaścityaṃ yatsarvajñatvaṃ tena sarvajñasvarūpeṇa brāhṛṇāśnuta iti/ iti śabdo mantraparisamāptyarthaḥ/
sarva eva vallyartho brāhṛvidāpnoti paramiti brāāhṛṇavākyena sūtritaḥ/ sa ca sūtrito'rthaḥ saṃkṣepato mantreṇa vyākhyātaḥ/ punastasyaiva vistareṇārthanirṇayaḥ kartavya ityuttarastadvṛttisthānīyā grantha ārabhyate tasmādvā etasmādityādiḥ/
tatra ca satyaṃ jñānamanantaṃ brāhṛetyuktaṃ mantrādau tatkathaṃ satyaṃ jñānamanantaṃ cetyata āha/ tatra trividhaṃ hrānantyaṃ deśataḥ kālato vastutaśceti/ tadyathā deśato'nanta ākāśaḥ/ na hi deśatastasya paricchedo'sti/ na tu kālataścānantyaṃ vastutaścākāśasya/ kasmātkāryatvāt/ naivaṃ brāhṛṇa ākāśavatkālato'pyantavattvamakāryātvāt/ kāryaṃ hi vastu kālena paricchidyate/ akāryaṃ ca brāhṛ/ tasmātkālato'pyanantam/
tathā vastutaḥ/ kathaṃ punarvastuta ānantyaṃ sarvānanyatvāt/ bhinnaṃ hi vastu vastvantarasyānto bhavati, vastvantarabuddhirhi prasaktādvastvantarānnivartate yato yasya buddhervinivṛttiḥ sa tasyāntaḥ/ tadyathā gotvabuddhiraśvatvādvinivartata iti aśvatvāntaṃ na gotvamityantavadeva bhavati/ sa cānto bhinneṣu vastuṣu dṛṣṭaḥ/ naivaṃ brāhṛṇo bhedaḥ/ ato vastuto'pyānantyam/
kathaṃ punaḥ sarvānanyatvaṃ brāhṛṇa ityucyate - sarvavastukāraṇatvāt/ sarveṣāṃ hi vastūnāṃ kālākāśādīnāṃ kāraṇaṃ brāhṛ/ kāryāpekṣayā vastuto'ntavattvamiti cenna anṛtatvātkāryavastutaḥ/ na hi kāraṇavyatirekeṇa kāryaṃ nāma
vastuto'sti yataḥ kāraṇabuddhirvinivarteta/ "vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam" (chā.u.6/1/4) evaṃ sadeva satyamiti śrutyantarāt/
tasmādākāśādikāraṇatvād deśatastāvadanantaṃ brāhṛ/ ākāśo hrananta iti prasiddham deśataḥ;tasyedaṃ kāraṇaṃ tasmātsiddhaṃ deśata ātmana ānantyam/ na hrasarvagatātsarvagatamutpadyamānaṃ loke kiṃcid dṛśyate/ ato niratiśayamātmana ānantyaṃ deśatastathā kāryatvātkālata tadbhinnavastvantarābhāvācca vastutaḥ/ ata eva niratiśayasatyatvam/
tasmāditi mūlavākyasūtritaṃ brāhṛ parāmṛśyate/ etasmāditi mantravākyeṇānantaraṃ yathālakṣitam/ yadbrāhṛādau brāāhṛṇavākyena sūtritaṃ yacca satyaṃ jñānamanantaṃ brāhṛetyanantarameva lakṣitaṃ
tasmādetasmādbrāhṛṇa ātmana ātmaśabdavācyāt/ ātmā hi tatsarvasya "tatsatyaṃ sa ātmā" (chā.u.6/8-16) iti śrutyantarādato brāhṛātmā/ tasmādetasmādbrāhṛṇa ātmasvarūpādākāśaḥ saṃbhūtaḥ samutpannaḥ/
ākāśo nāma śabdaguṇo'vakāśakaro mūrtadravyāṇām tasmāde ākāśātsvena sparśaguṇena pūrveṇa ca kāraṇaguṇena śabdena dviguṇo vāyuḥ saṃbhūta ityanuvartate/ vāyośca svena rūpaguṇena pūrvābhyāṃ ca triguṇo'gniḥ saṃbhūtaḥ/ agneḥ svena rasaguṇena pūrvaiśca tribhiścaturguṇā āpaḥ saṃbhūtāḥ/ adbhyaḥ svena gandhaguṇena pūrvaiścaturbhiḥ pañcaguṇā pṛthivī saṃbhūtāḥ/ pṛthivyā oṣadhayaḥ/ oṣadhībhyo'nnam/ annādretorūpeṇa pariṇatāt puruṣaḥ śiraḥpāṇyādyākṛtimān/
sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayo'nnarasavikāraḥ/ puruṣākṛtibhāvitaṃ hi sarvebhyo'ṅgebhyastejaḥ saṃbhūtaṃ reto bījam, tasmādyo jāyate so'pi tathā puruṣākṛtireva syāt/ sarvajātiṣu jāyamānānāṃ janakākṛtiniyamadarśanāt/
sarveṣāmapyannarasavikāratve brāhṛvaṃśyatve cāviśiṣṭe kasmātpuruṣa eva gṛhrate?
pradhānyāt/
kiṃ punaḥ pradhānyām?
karmajñānādhikāraḥ/ puruṣa eva hi śaktatvādarthitvādaparyudastatvācca karmajñānayoradhikriyate - "puruṣe tvevā''vistarāmātmā sa hi prajñānena saṃpannatamo vijñātaṃ vadati vijñātaṃ paśyati veda śvastanaṃ veda lokālokau matryenāmṛtamīkṣatītyevaṃ saṃpannaḥ/ athetareṣāṃ paśūnāmaśanāyāpipāse evābhivijñānam"ityādiśrutyantaradarśanāt/
sa hi puruṣa iha vidyayāntaratamaṃ brāhṛ saṃkrāmayitumiṣṭaḥ/ tasya ca bāhrākāraviśeṣeṣvanātmasvātmabhāvitā buddhiranālambya viśeṣaṃ kaṃcitsahasāntaratamapratyagātmaviṣaya nirālambanā ca kartumaśakyeti dṛṣṭaśarīrātmasāmānyakalpanayā śākhācandranidarśanavadantaḥ praveśayannāha
tasyedameva śiraḥ/ tasyāsya puruṣasyānnarasamayasyedameva śiraḥ prasiddham/ prāṇamayādiṣvaśirasāṃ śirastvadarśanādihāpi tatprasaṅgo mā bhūditīdameva śira ityucyate/ evaṃ pakṣādiṣu yojanā/ ayaṃ dakṣiṇo bāhuḥ pūrvābhimukhasya dakṣiṇaḥ pakṣaḥ/ ayaṃ savyo bāhuruttaraḥ pakṣaḥ/ ayaṃ madhyamo dehabhāga ātmāṅgānām/ "madhyaṃ hreṣāmaṅgānāmātmā"iti śruteḥ/ idamiti nābheradhastādyadaṅgaṃ tatpucchaṃ pratiṣṭhā/ pratitiṣṭhatyanayeti pratiṣṭhā pucchamiva puccham adholambanasāmānyādyathā goḥ puccham/
etatprakṛtyottareṣāṃ prāṇamayādīnāṃ rūpakatvasiddhiḥ/ mūṣāniṣiktadutatāmrapratimāvat/ tadapyeṣaśloko bhavati/ tattasminnavārthe brāāhṛṇokte'nnamayātmaprakāśaka eṣa śloko mantro bhavati
iti brāhṛānandavallyāṃ prathamo'nuvākaḥ
dvitīya anuvāka
annādvai prajāḥ prajāyante/ yāḥ kāścapṛthivīṃ#m̐#śritāḥ/ atho annenaiva jīvanti/ athainadapi yantyantataḥ/ annam̐#hi bhūtānāṃ jyeṣṭham/ tasmātsarvauṣadhamucyate/ sarvaṃ vai te'nnamāpnuvanti ye'nnaṃ
brāhṛopāsate/ anna #m̐hi bhūtānāṃ jyeṣṭham/ tasmātsarvauṣadhamucyate/ annādbhūtāni jāyante/ jātānyannena vardhante/ adyate'tti ca bhūtāni/ tasmādannaṃ taducyata iti/ tasmādvā etasmādannarasamayādanyo'ntara ātmā prāṇamayaḥ/ tenaiṣa pūrṇaḥ/
sa vā eṣa puruṣavidha eva/ tasya puruṣavidhatāmanvayaṃ puruṣavidhaḥ/ tasya prāṇa eva śiraḥ/ vyāno dakṣiṇaḥ pakṣaḥ/ apāna uttara pakṣaḥ/ ākāśa ātmā/ pṛthivī pucchaṃ pratiṣṭhā/ tadapyeṣa śloko bhavati
annādrasādibhāvapariṇatāt, vā iti smaraṇārthaḥ, prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ prajāyante/ yāḥ kāśacāviśiṣṭāḥ pṛthivīṃ śritāḥ pṛthivīmāśritāstāḥ sarvā annādeva prajāyante/ atho api jātā annenaiva jīvanti prāṇāndhārayanti vardhanta ityarthaḥ/ athāpyenadannamapiyantyapigacchanti/ api śabdaḥ pratiśabdārthe/ annaṃ prati pralīyanta ityarthaḥ/ antato'nte jīvanalakṣaṇāyā vṛtteḥ parisamāptau/
kasmāt ? annaṃ hi yasmād bhūtānāṃ prāṇināṃ jyeṣṭhaṃ prathamajam/ annamayādīnāṃ hītareṣāṃ bhūtānāṃ kāraṇamannamato'nnaprabhavā annajīvanā annapralayāśca sarvāḥ prajāḥ yasmāccaivaṃ tasmātsarvauṣadhaṃ sarvaprāṇināṃ
dehadāhapraśamanamannamucyate/
annabrāhṛvidaḥ phalamucyate - sarvaṃ vai te samastamannajātamāpnuvanti/ ke? ye'nnaṃ brāhṛā yathoktamupāsate/ katham?annajo'nnātmānnapralayo'haṃ tasmādannaṃ brāhṛeti/
kutaḥ punaḥ sarvānnaprāptiphalamannātmopāsanamityucyate/ annaṃ hi bhūtānāṃ jyeṣṭham/ bhūtebhyaḥ pūrvaṃ niṣpannatvājjyeṣṭhaṃ hi yasmāttasmātsarvauṣadhamucyate/ tasmādupapannā sarvānnātmopāsakasya sarvānnaprāptiḥ/ annādbhūtānijāyante/ jātānyannena vardhanta ityupasaṃhārārthaṃ punarvacanam/
idānīmannanirvacanamucyate-adyate bhūjyate caiva yadbhūtairannamatti ca bhūtāni svayaṃ tasmādbhūtairbhujyamānatvādbhūtabhoktṛtvāccānnaṃ taducyate/ iti śabdaḥ prathamakośaparisamāptyarthaḥ/
annamayādibhya ānandamayāntebhya ātmabhyo'bhyantaratamaṃ brāhṛ vidyayā pratyagātmatvena didarśayiṣuḥśāstramavidyākṛtapañcakośāpanayanenānekatuṣakodravaviṣīkaraṇeneva tadantargatataṇḍulān prastauti tasmādvā etasmādannarasamayādityādi/
tasmādetasmādyathoktādannarasamayātpiṇḍādanyo vyatirikto'ntaro'bhyantaro ātmā piṇḍavadeva mithyā parikalpita ātmatvena prāṇamayaḥ prāṇo vāyustanmayastatprāyaḥ/ tena prāṇamayenānnarasamaya ātmaiṣa pūṇau vāyuneva dṛtiḥ/ sa vā eṣa prāṇamaya ātmā puruṣavidha eva puruṣākāra eva, śiraḥ pakṣādibhiḥ/
kiṃ svata eva netyāha/ prasiddhaṃ tāvadannarasamayasyātmanaḥ puruṣavidhatvam/ tasyānnarasamayasya puruṣavidhatāṃ puruṣākāratāmanu ayaṃ prāṇamayaḥ puruṣavidho bhūṣāniṣiktapratibhāvanna svata eva/ evaṃ pūrvasya pūrvasya puruṣavidhatāmanūttarottaraḥ puruṣavidho bhavati pūrvaḥ pūrvaścottarottareṇa pūrṇaḥ/
kathaṃ punaḥ puruṣavidhatāsya ityucyate/ tasya prāṇamayasya prāṇa eva śiraḥ/ prāṇamayasya
vāyuvikārasya prāṇo mūkhanāsikāniḥsaraṇo vṛttiviśeṣaḥ śira eva parikalpyate vacanāt/ sarvatra vacanādeva pakṣādikalpanā/ vyāno vyānavṛttirdakṣiṇaḥ pakṣaḥ/ apāna uttaraḥ pakṣaḥ/ ākāśa ātmā/ ya ākāśastho vṛttiviśeṣaḥ samānākhyaḥ sa ātmevātmā, prāṇavṛttyadhikārāt/ madhyasthatvāditarāḥ paryantā vṛttīrapekṣyātmā/ "madhyaṃ hreṣāmaṅgānāmātmā"iti śrutiprasiddhaṃ madhyamasthasyātmatvam/
pṛthivī pucchaṃ pratiṣṭhā/ pṛthivīti pṛthivīdevatādhyātmikasya prāṇasya dhārayitrī sthitihetutvāt/ "saiṣā puruṣasyāpānamavaṣṭabhya"(pra.u.3/8) iti hi śrutyantaram/ anyathodānavṛttyodhrvagamanaṃ gurutvācca patanaṃ vā syāccharīrasya/ tasmātpṛthivī devatā pucchaṃ pratiṣṭhā prāṇamayasyātmanaḥ/ tattasminnevārthe prāṇamayātmaviṣaya eṣa śloko bhavati//2/2/1//
iti brāhṛānandavallyāṃ dvitīyo'nuvākaḥ
tṛtīya anuvāka
prāṇaṃ devā anu prāṇanti/ manuṣyāḥ paśavaśca ye/ prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ/ tasmātsarvāyuṣamucyate/ sarvameva ta āyuryanti ye prāṇe brāhṛopāsate/ prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ/ tasmātsarvāyuṣamucyata iti/ tasyaiṣa eva
śārīra ātmā yaḥ pūrvasya/ tasmādvā etasmātprāṇamayādanyo'ntara ātmā manomayaḥ/ tenaiṣa pūrṇaḥ/ sa
vā eṣa puruṣavidha eva/ tasya puruṣavidhatāmanvayaṃ puruṣavidhaḥ/ tasya yajureva śiraḥ/ ṛgdakṣiṇaḥ pakṣaḥ/ sāmottaraḥ pakṣaḥ/ ādeśa ātmā/ atharvāṅgirasaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā/ tadapyeṣa śloko bhavati//2/3/1//
prāṇaṃ devā anu prāṇanti/ devā agnyādayaḥ prāṇaṃ vāyvātmānaṃ prāṇanaśaktimantamanu tadātmabhūtāḥ santaḥ prāṇanti prāṇanakarma kurvanti prāṇanakriyayā kriyāvanto bhavanti/ adhyātmādhikārāt devā indriyāṇi prāṇamanu prāṇanti mukhyaprāṇamanuceṣṭanta iti vā/ tathā manuṣyāḥ paśavaśca ye te prāṇanakarmaṇaiva ceṣṭāvanto bhavanti/
ataśca nānnamayenaiva paricchinnenātmanātmavantaḥ prāṇinaḥ/ kiṃ tarhi? tadantargatena prāṇamayenāpi sādhāraṇenaiva sarvapiṇḍavyāpinātmavanto manuṣyādayaḥ/ evaṃ manomayādibhiḥ pūrvapūrvavyāpibhiruttarottaraiḥ sūkṣmairānandamayāntairākāśādibhūtārabdhairavidyākṛtairātmavantaḥ sarve prāṇinaḥ/ tathā svābhāvikenāpyākāśādi kāraṇena nityenāvikṛtena sarvagatena satyajñānānantalakṣaṇena pañcakośātigena sarvātmanātmavantaḥ/ sa hi paramārthata ātmā sarveṣāmityetadapyarthāduktaṃ bhavati/
prāṇaṃ devā anu prāṇantītyuktaṃ tatkasmādityāha/ prāṇo hi yasmād bhūtānāṃ prāṇināmāyurjīvanam/ yāvaddhyasmiñśarīre prāṇo vasati tāvadāyuḥ (kau.u.3/2) iti śrutyantarāt/ tasmātsarvāyuṣam/ sarveṣāmāyuḥ sarvāyuḥ sarvāyureva sarvāyuṣamityucyate/ prāṇāpagame maraṇaprasiddheḥ/ prasiddhaṃ hi loke sarvāyuṣṭvaṃ prāṇasya/
ato'smādbāhrādasādhāraṇādannamayādātmano'pakramyāntaḥ sādhāraṇaṃ prāṇamayamātmānaṃ brāhṛopāsate ye'hamasmi prāṇaḥ sarvabhūtānāmātmāyurjīvanahetutvāditi te sarvamevāyurasmi #m̐lloke yanti, nāpamṛtyunā mriyante prākprāptādāyuṣa ityarthaḥ/ śataṃ varṣāṇīti tu yuktaṃ sarvamāyureti (chā.u.2/11-20, 4/11-13) iti śrutiprasiddheḥ/
kiṃ kāraṇaṃ prāṇo hi bhūtānāmāyustasmātsarvāyuṣamucyata iti/ yo yadguṇakaṃ brāhṛopāste sa tadguṇabhāgbhavatīti vidyāphalaprāpterhetvartha punarvacanaṃ prāṇo hītyādi tasya pūrvasyānnamayasyaiṣa eva śarīre'nnamaye bhavaḥ śārīra ātmā/ kaḥ? ya eṣa prāṇamayaḥ/
tasmādvā etasmādityuktārthamanyat/ anyo'ntara ātmā manomayaḥ/ mana iti saṃkalpādyātmakamantaḥkaraṇaṃ tanmayo manomayo yathānnamayaḥ/ so'yaṃ prāṇamayasyābhyantara ātmā/ tasya yajureva śiraḥ/ yajurityanityatākṣarapādāvasāno mantraviśeṣastajjātīyavacano yajuḥśabdastasya śirastvaṃ prādhānyāt/ prādhānyaṃ ca yāgādau saṃnipatyopakārakatvāt/ yajuṣā hi havirdīyate svāhākārādinā/
vācanikī vā śira ādikalpanā sarvatra/ manaso hi sthānaprayatnanādasvaravarṇapadavākyaviṣayā
tatsaṃkalpātmikā tadbhāvitā vṛttiḥ śrotrādikaraṇadvārā yajuḥsaṃketaviśiṣṭā yajuḥ ityucyate/ evamṛgevaṃ sāma ca/
evaṃ ca manovṛttitve mantrāṇāṃ vṛttirevāvatryata iti mānaso japa upapadyate/ anyathāviṣayatvānmantro nāvartayituṃ śakyo ghaṭādivaditi mānaso japo nopapadyate mantrāvṛttiśca codyate bahuśaḥ karmasu/
akṣaraviṣayasmṛtyāvṛttyā mantrāvṛttiḥ syāditi cet?
na;mukhyārthāsaṃbhavāt "triḥ prathamāmanvāha triruttamām"iti ṛgāvṛttiḥ śrūyate/ tatrarco'viṣayatve tadviṣayasmṛtyāvṛttyā mantrāvṛttau ca kriyamāṇāyām triḥ prathamāmanvāha iti ṛgāvṛttirmukhyo'rthaścoditaḥ parityaktaḥ syāt/ tasmānmanovṛttyupādhiparicchinnaṃ manovṛttiniṣṭhamātmacaitanyamanādinidhanaṃ yajuḥśabdavācyamātmavijñānaṃ mantrā iti/ evaṃ ca nityatvopapattirvedānām/ anyathā viṣayatve rūpādivadanityatvaṃ ca syānnaitadyuktam/ "sarve vedā yatraikaṃ bhavanti sa mānasīna ātmā"iti ca śrutirnityātmanaikatvaṃ brāuvatyugādīnāṃ nityatve samañjasā syāt/ "ṛco akṣare parame vyomanyasmindevā adhi viśve niṣeduḥ"(śve.u.4/8) iti ca mantravarṇaḥ/
ādeśo'tra brāāhṛṇam atideṣṭavyaviśeṣānatidiśatīti/ atharvāṅgirasā ca dṛṣṭā mantrā brāāhṛṇaṃ ca śāntikapauṣṭikādipratiṣṭhāhetukarmapradhānatvātpucchaṃ pratiṣṭhā/ tadapyeṣa śloko bhavati manomayātmaprakāśakaḥ pūrvavat
iti brāhṛānandavallyāṃ tṛtīyo'nuvākaḥ
caturtha anuvāka
yato vāco nivartante/ aprāpya manasā saha/ ānandaṃ brāhṛṇo vidvān/ na bibheti kadācaneti/ tasyaiṣa eva śārīra ātmā yaḥ pūrvasya/ tasmādvā etasmānmanomayādanyo'ntara ātmā vijñānamayastenaiṣa pūrṇaḥ/ sa vā eṣa puruṣavidha eva/ tasya puruṣavidhatāmanvayaṃ puruṣavidhaḥ/ tasya śraddhaiva śiraḥ/ ṛtaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ/ satyamuttaraḥ pakṣaḥ/ yoga ātmā/ mahaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā/ tadapyeṣa śloko bhavati
yato vāco nivartante/ aprāpya manasā sahetyādi/ tasya pūrvasya prāṇamayasyaiṣa evātmā śārīraḥ śarīre prāṇamaye bhavaḥ śārīraḥ/ kaḥ? ya eṣa manomayaḥ/ tasmādvā etasmādityādi pūrvavat/ anyo'ntara ātmā vijñānamayo manomayasyābhyantaro vijñānamayaḥ/
manomayo vedātmoktaḥ/ vedārthaviṣayā buddhirniścayātmikā vijñānaṃ
taccādhyavasāyalakṣaṇamantaḥkaraṇasya dharmaḥ/ tanmayo niścayavijñānaiḥ pramāṇasvarūpairnirvartita ātmā vijñānamayaḥ/ pramāṇavijñānapūrvako hi yajñādistāyate/ yajñādihetutvaṃ ca vakṣyati ślokena/
niścayavijñānavato hi kartavyeṣvartheṣu pūrvaṃ śraddhotpadyate/ sā sarvakartavyānāṃ prāthamyācchira iva śiraḥ/ ṛtasatye yathāvyākhyāte eva/ yogo yuktiḥ samādhānam, ātmevātmā/ ātmavato hi yuktasya samādhānavato'ṅgānīva śraddhādīni yathārthapratipattikṣamāṇi bhavanti/ tasmātsamādhānaṃ yoga ātmā vijñānamayasya/ mahaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā/
maha iti mahattattvaṃ prathamajam "mahadyakṣaṃ prathamajaṃ veda"(bṛ.u.5/4/1) iti śrutyantarāt/ pucchaṃ pratiṣṭhā kāraṇatvāt/ kāraṇaṃ hi kāryāṇāṃ pratiṣṭhā/ yathā vṛkṣavīrudhāṃ pṛthivī/ sarvabuddhivijñānānāṃ ca mahattattvaṃ kāraṇam/ tena tadvijñānamayasyātmanaḥ pratiṣṭhā/ tadapyeṣa śloko bhavati pūrvavat/ yathānnamayādīnāṃ brāāhṛṇoktānāṃ prakāśakāḥ ślokā evaṃ vijñānamayasyāpi
iti brāhṛānandavallyāṃ caturtho'nuvākaḥ
pañcama anuvāka
vijñānaṃ yajñaṃ tanute/ karmāṇi tanute'pi ca/ vijñānaṃ devāḥ sarve/ brāhṛ jyeṣṭhamupāsate/ vijñānaṃ brāhṛ cedveda/ tasmāccenna pramādyati/ śarīre pāpmano hitvā/ sarvānkāmānsamaśnuta iti/ tasyaiṣa eva śārīra ātmā yaḥ pūrvasya/ tasmādvā etasmādvijñānamayādanyo'ntara ātmānandamayaḥ/ tenaiṣa pūrṇaḥ/ sa vā eṣa puruṣavidha eva/ tasya puruṣavidhatāmanvayaṃ puruṣavidhaḥ/ tasya priyameva śiraḥ/ modo dakṣiṇaḥ pakṣaḥ/ pramoda uttaraḥ pakṣaḥ/ ānanda ātmā/ brāhṛ pucchaṃ pratiṣṭhā/ tadapyeṣa śloko bhavati
vijñānaṃ yajñaṃ tanute/ vijñānavānhi yajñaṃ tanoti śraddhādipūrvakam/ ato vijñānasya kartṛtvaṃ tanuta iti karmāṇi ca tanute/ yasmādvijñānakartṛkaṃ sarvaṃ tasmādyuktaṃ vijñānamaya ātmā brāhṛeti/ kiṃ ca vijñānaṃ brāhṛ sarve devā indrādayo jyeṣṭhaṃ prathamajatvātsarvapravṛttīnāṃ vā tatpūrvakatvātprathamajaṃ vijñānaṃ brāhṛopāsate dhyāyanti tasminvijñānamaye brāhṛṇyabhimānaṃ kṛtvopāsata ityarthaḥ/ tasmātte mahato brāhṛṇa upāsanājjñānaiśvaryavanto bhavanti/
tacca vijñānaṃ brāhṛ cedyadi veda vijānāti na kevalaṃ vedaiva tasmād brāhṛṇaścenna pramādyati bāhreṣvevānātmasvātmabhāvitatvātprāptaṃ vijñānamaye brāhṛṇyātmabhāvanāyāḥ pramadanaṃ tannivṛttyarthamucyate tasmāccenna pramādyatīti, annamayādiṣvātmabhāvaṃ hitvā kevale vijñānamaye brāhṛṇyātmatvaṃ bhāvayannāste cedityarthaḥ/
tataḥ kiṃ syādityucyate - śarīre pāpmano hitvā, śarīrābhimānanimittā hi sarve pāpmānaḥ teṣāṃ ca vijñānamaye brāhṛṇyātmābhimānānnimittāpāye hānamupapadyate, chatrāpāya ivacchāyāpāyaḥ/ tasmāccharīrābhimānanimittān sarvānpāpmanaḥ śarīraprabhavāñśarīra eva hitvā vijñānamayabrāhṛsvarūpāpannastatsthānsarvānkāmānvijñānamayenaivātmanā samaśnute samyagbhuṅkta ityarthaḥ/
tasya pūrvasya manomayasyātmaiṣa eva śarīre manomaye bhavaḥ śārīraḥ/ kaḥ?ya eṣa vijñānamayaḥ/ tasmādvā
etasmādityuktārtham/ ānandamaya iti kāryātmapratītiradhikārānmayaṭśabdācca/ annādimayā hi
kāryātmāno bhautikā ihādhikṛtāḥ/ tadadhikārapatitaścāyamānandamayaḥ, mayaṭ cātra vikārārthe dṛṣṭo yathānnamaya ityatra/ tasmātkāryātmānandamayaḥ pratyetavyaḥ/
saṃkramaṇācca;ānandamayamātmānamupasaṃkrāmatīti vakṣyati/ kāryātmanāṃ ca saṃkramaṇamanātmanāṃ dṛṣṭam/ saṃkramaṇakarmatvena cānandamaya ātmā śrūyate/ yathānnamayamātmānamupasaṃkrāmatīti/ na cātmana evopasaṃkramaṇam/ adhikāravirodhādasaṃbhavācca/ na hrātmanaivātmana upasaṃkramaṇaṃ saṃbhavati/ svātmani bhedābhāvāt/ ātmabhūtaṃ ca brāhṛ saṅkramituḥ/
śiraādikalpanānupapatteśca/ na hi yathoktalakṣaṇa ākāśādikāraṇe'kāryapatite śiraādyavayavarūpakalpanopapadyate/ "adṛśye'nātmye'nirukte'nilayane"(tai.u.2/7/1) "asthūlamanaṇu"(bṛ.u.3/8/8) "neti netyātmā"(bṛ.u.3/9/23) ityādiviśeṣāpohaśrutibhyaśca/
mantrodāhāraṇānupapatteśca/ na hi priyaśiraādyavayavaviśiṣṭe pratyakṣato'nubhūyamāna ānandamayaātmani brāhṛṇi nāsti brāhṛetyāśaṅkābhāvāt "asanneva sa bhavati/ asadbrāhṛeti veda cet"(tai.u.2/6/1) iti mantrodāharaṇamupapadyate/ brāhṛpucchaṃ pratiṣṭhetyapi cānupapannaṃ pṛthagbrāhṛṇaḥ
pratiṣṭhātvena grahaṇam/ tasmātkāryapatita evānandamayo na para evātmā/
ānanda iti vidyākarmaṇoḥ phalaṃ tadvikāra ānandamayaḥ/ sa ca vijñānamayādāntaraḥ/ yajñādihetorvijñānamayādasyāntaratvaśruteḥ/ jñānakarmaṇerhi phalaṃ bhoktrarthatvādantaratamaṃ syāt/ āntaratamaścānandamaya ātmā pūrvebhyaḥ/ vidyākarmaṇoḥ priyādyarthatvācca/ priyādiprayukte hi vidyākarmaṇī/ tasmātpriyādīnāṃ phalarūpāṇāmātmasaṃnikarṣādvijñānamayasyābhyantaratvamupapadyate/ priyādivāsanānirvṛto hrānandamayo vijñānamayāśritaḥ svapna upalabhyate/
tasyānandamayasyātmana iṣṭaputrādidarśanajaṃ priyaṃ śira iva śiraḥ prādhānyāt/ moda iti priyalābhanimitto harṣaḥ/ sa eva ca prakṛṣṭo harṣaḥ pramodaḥ/ ānanda iti sukhasāmānyamātmā priyādīnāṃ sukhāvayavānām/ teṣvanusyūtatvāt/
ānanda iti paraṃ brāhṛ/ taddhi śubhakarmaṇā pratyupasthāpyamāne putramitrādiviṣayaviśeṣopādhāvantaḥkaraṇavṛttiviśeṣe tamasā pracchādyamāne prasanne'bhivyajyate/ tadviṣayasukhamiti prasiddhaṃ loke/ tadvṛttiviśeṣapratyupasthāpakasya karmaṇo'navasthitatvātsukhasya kṣaṇikatvam/ tadyadāntaḥkaraṇaṃ tapasā tamoghnena vidyayā brāhṛcaryeṇa śraddhayā ca nirmalatvamāpadyate/ yāvadyāvattāvattāvadvivikte prasanne'ntaḥkaraṇa ānandaviśeṣa utkṛṣyate vipulībhavati/ vakṣyati ca - "raso vai saḥ/ rasam̐#hrevāyaṃ labdhvānandī bhavati eṣa hrevānandayāti"(tai.u.2/7/1/) "etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvanti" (bṛ.u.4/3/32) iti ca śrutyantarāt/ evaṃ ca kāmopaśamotkarṣāpekṣayā śataguṇottarottarotkarṣa ānandasya vakṣyate/
evaṃ cotkṛṣyamāṇasyānandamayasyātmanaḥparamārthabrāhṛvijñānāpekṣayā brāhṛā parameva/ yatprakṛtaṃ satyajñānānandalakṣaṇam, yasya ca pratipattyarthaṃ pañcānnādimayāḥ kośā upanyastāḥ, yacca tebhya ābhyantaram, yena ca te sarva ātmavantaḥ, tadbrāhṛ pucchaṃ pratiṣṭhā tadeva ca sarvasyāvidyāparikalpitasya dvaitasyāvasānabhūtamadvaitaṃ brāhṛ pratiṣṭhā ānandamayasya/ ekatvāvasānatvāt/ asti tadekamavidyākalpitasya dvaitasyāvasānabhūtamadvaitaṃ brāhṛ pratiṣṭhā puccham/ tadetasminnapyarthaṃ eṣa śloko bhavati
iti brāhṛānandavallyāṃ pañcamo'nuvākaḥ
paṣṭha anuvāka
asanneva sa bhavati/ asadbrāhṛeti veda cet/ asti brāhṛeti cedveda/ santamenaṃ tato viduriti/ tasyaiṣa
eva śārīra ātmā yaḥ pūrvasya/ athāto'nupraśnāḥ/ utāvidvānamuṃ lokaṃ pretya kaścana gacchati 3/ āho vidvānamum̐ lokaṃ pretya kaścitsamaśnutā 3 u/ so'kāmayata/ bahu syāṃ prajāyeyeti/ sa tapo'tapyata/ sa tapastaptvā idam̐sarvamasṛjata yadidaṃ kiṃca/ tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat/ tadanupraviśya sacca tyaccābhavat/ niruktaṃ cāniruktaṃ ca/ nilayanaṃ cānilayanaṃ ca vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca/ satyaṃ cānṛtaṃ ca satyamabhavat/ yadidaṃ kiṃca/ tatsatyamityācakṣate/ tadapyeṣa śloko
bhavati
asannevāsatsama eva yathāsanna puruṣārthasaṃbandhyevaṃ sa bhavati apuruṣārthasaṃbandhī/ ko'sau? yo'sadavidyamānaṃ brāhṛeti veda vijānati cedyadi/ tadviparyayeṇa yatsarvavikalpāspadaṃ sarvapravṛttibījaṃsarvaviśeṣapratyastamitamapyasti tadbrāhṛeti veda cet/
kutaḥ punarāśaṅkā tannāstitve?vyavahārātītatvaṃ brāhṛṇa iti brāūmaḥ/ vyavahāraviṣaye hi vācārambhaṇamātre'stitvabhāvitā buddhistadviparīte vyavahārātīte nāstitvamapi pratipadyate/ yathā ghaṭādivryavahāraviṣayatayopapannaḥ saṃstadviparīto'sanniti prasiddham/ evaṃ tatsāmānyādihāpi syād brāhṛṇo nāstitvapratyāśaṅkā/ tasmāducyate - asti brāhṛeti cedvedeti/
kiṃ punaḥ syāttadastīti vijānatastadāha - santaṃ vidyamā na brāhṛsvarūpeṇa paramārthasadātmāpannamenamevaṃvidaṃ vidubrrāhṛvidastatastasmādastitvavedanātso'nyeṣāṃ brāhṛvadvijñeyo bhavatītyarthaḥ/
athavā yo nāsti brāhṛeti manyate sa sarvasyaiva sanmārgasya varṇāśramādivyavasthālakṣaṇasyāśraddadhānatayā nāstitvaṃ pratipadyate'brāhṛpratipattyarthatvāttasya/ ato nāstikaḥ so'sannasādhurucyate loke/ tadviparītaḥ sanyo'sti brāhṛeti cedveda sa tadbrāhṛpratipattihetuṃ sanmārgaṃ varṇāśramādivyavasthālakṣaṇaṃ śraddadhānatayā yathāvatpratipadyate yasmāttatastasmāt santaṃ sādhumārgasthamenaṃ viduḥ sādhavaḥ/ tasmādastītyeva brāhṛ pratipattavyamiti vākyārthaḥ/
tasya pūrvasya vijñānamayasyaiṣa eva śarīre vijñānamaye bhavaḥ śārīra ātmā/ ko'sau?ya eṣa ānandamayaḥ taṃ prati nāstyāśaṅkā nāstitve/ apoḍhasarvaviśeṣatvāttu brāhṛṇo nāstitvaṃ pratyāśaṅkā yukta/ sarvasāmānyācca brāhṛṇaḥ/ yasmādevamatastasmāt, athānantaraṃ śrotuḥ śiṣyasyānupraśnā ācāryoktimanu ete praśnā anupraśnāḥ/
sāmānyaṃ hi brāhṛākāśādikāraṇatvādviduṣo'viduṣaśca/ tasmādaviduṣo'pi brāhṛprāptirāśaṅkyate - uta api avidvānamuṃ lokaṃ paramātmānamitaḥ pretya kaścana, canaśabdo'pyarthe, avidvānapi gacchati prāpnoti kiṃ vā na gacchatīti dvitīyo'pi praśno draṣṭavyo'nupraśnā iti
bahuvacanāt/
vidvāṃsaṃ pratyanyau praśnau/ yadyavidvānsāmānyaṃ kāraṇamapi brāhṛ na gacchati tato viduṣo'pi brāhṛāgamanamāśaṅkyate/ atastaṃ prati praśna āho vidvāniti/ ukāraṃ ca vakṣyamāṇamadhastādapakṛṣya
takāraṃ ca pūrvasmādutaśabdādvyāsajyāho ityetasmātpūrvamutaśabdaṃ saṃyojya pṛcchati - utāho vidvāniti vidvānbrāhṛvidapi kaściditaḥ pretyāmuṃ lokaṃ samaśnute prāpnoti/ samaśnute u ityevaṃsthite, ayādeśe yalope ca kṛte'kārasya plutiḥ samaśnutā 3 u iti/ vidvānsamaśnute'muṃ lokam/ kiṃ yathāvidvānevaṃ vidvānapi na samaśnuta ityaparaḥ praśnaḥ/
dvāveva vā praśnau vidvadavidvadviṣayau/ bahuvacanaṃ tu sāmathryaprāptapraśnāntarāpekṣayā ghaṭate/ asadbrāhṛeti veda cet/ 'asti brāhṛeti cedveda'iti śravaṇādasti nāstīti saṃśayastato'rthaprāptaḥ kimasti nāstīti prathamo'nupraśnaḥ/ brāhṛṇo'pakṣapātatvādavidvān gacchati na gacchatīti dvitīyaḥ/ brāhṛṇaḥ samatve'pyaviduṣa iva viduṣo'pyagamanamāśaṅkyate kiṃ vidvānsamaśnute na samaśnuta iti tṛtīyo'nupraśnaḥ/
eteṣāṃ prativacanārthamuttaragrantha ārabhyate/ tatrāstitvameva tāvaducyate/ yaccotktam/ 'satyaṃ jñānamanantaṃ brāhṛ'iti tacca kathaṃ satyatvamityetadvaktavyamitīdamucyate sattvoktyaiva satyatvamucyate/ uktaṃ hi "sadeva satyam"iti/ tasmātsattvoktyaiva satyatvamucyate/ kathamevamarthatāvagamyate'sya granthasya śabdānugamāt/ anenaiva hrarthenānvitānyuttarāṇi vākyāni "tatsatyamityācakṣate"(tai.u.2/6/1) "yadeṣa ākāśa ānando na syāt"(tai.u.2/7/1/) ityādīni/
tatrāsadeva brāhṛetyāśaṅkyate/ kasmāt?yadasti tadviśeṣato gṛhrate yathā ghaṭādi/ yannāsti tannopalabhyate yathā śaśaviṣāṇādi/ tathā nopalabhyate brāhṛ/ tasmādviśeṣato'grahaṇānnāstīti/
tanna, ākāśādikāraṇatvādbrāhṛṇaḥ/ na nāsti brāhṛ/ kasmādākāśādi hi sarvaṃ kāryaṃ brāhṛṇo jātaṃ gṛhrate/ yasmācca jāyate kiṃcittadastīti dṛṣṭaṃ loke;yathā ghaṭāṅkurādikāraṇaṃ mṛdbījādi/ tasmādākāśādikāraṇatvādasti brāhṛ/
na cāsato jātaṃ kiṃcid gṛhrate loke kāryam/ asataścennāmarūpādi kāryaṃ nirātmakatvānnopalabhyeta/ upalabhyate tu;tasmādasti brāhṛ/ asataścetkāryaṃ gṛhramāṇamapyasadanvitameva tat syāt/ na caivam;tasmādasti brāhṛ tatra/ "kathamasataḥ sajjāyeta"(chā.u.6/2/2) iti śrutyantaramasataḥ/ sajjanmāsaṃbhavamānvācaṣṭe nyāyataḥ tasmātsadeva brāhṛeti yuktam/
tadyadi mṛdbījādivatkāraṇaṃ syādacetanaṃ tarhi?
na, kāmayitṛtvāt/ na hi kāmayitracetanamasti loke/ sarvajñaṃ hi brāhṛetyavocāma/ ataḥ kāmayitṛtvopapattiḥ/
kāmayitṛtvādasmadādivadanāptakāmamiti cet?
na, svātantryāt/ yathānyān paravaśīkṛtya kāmādidoṣāḥ pravartayanti na tathā brāhṛṇaḥ pravartakāḥ kāmāḥ/ kathaṃ tarhi satyajñānalakṣaṇāḥ svātmabhūtatvādviśuddhā na taibrrāhṛ pravatryate/ teṣāṃ tu tatpravartakaṃ brāhṛ prāṇikarmāpekṣayā/ tasmātsvātantryaṃ kāmeṣu brāhṛṇaḥ/ ato nānāptakāmaṃ brāhṛ/
sādhanāntarānapekṣatvācca/ kiṃ ca yathānyeṣāmanātmabhūtā dharmādinimittāpekṣāḥ kāmāḥ svātmavyatiriktakāryakaraṇasādhanāntarāpekṣāśca na tathā brāhṛṇo nimittādyapekṣatvam/ kiṃ tarhi
svātmano'nanyāḥ/
tadetadāha so'kāmayata sa ātmā yasmādākāśaḥ saṃbhūto'kāmayata kāmitavān/ katham?bahusyāṃ bahu prabhūtaṃ syāṃ bhaveyam/ kathamekasyārthāntarānanupraveśe bahutvaṃ syādityucyate/
prajāyeyotpadyeya/ na hi putrotpattyavārthāntaraviṣayaṃ bahuvacanam, kathaṃ tarhi?ātmasthānabhivyaktanāmarūpābhivyaktyā/ yadātmasthe anabhivyakte nāmarūpe vyākriyete tadā nāmarūpe ātmasvarūpāparityāgenaiva brāhṛṇāpravibhaktadeśakāle sarvāvasthāsu vyākriyete tadā tannāmarūpavyākaraṇaṃ brāhṛṇo bahubhavanam/ nānyathā niravayavasya brāhṛṇo bahutvāpattirupapadyate'lpatvaṃ vā/ yathākāśasyālpatvaṃ bahutvaṃ ca vastvāntarakṛtameva/ atastaddvāreṇaivātmā bahu bhavati/
na hrātmano'nyadanātmabhūtaṃ tatpravibhaktadeśakālaṃ sūkṣmaṃ vyavahitaṃ viprakṛṣṭaṃ bhūtaṃ bhavadbhaviṣyadvā vastu vidyate/ ato nāmarūpe sarvāvasthe brāhṛṇaivātmavatī, na brāhṛ tadātmakam/ te tatpratyākhyāne na sta eveti tadātmake ucyete/ tābhyāṃ copādhibhyāṃ jñātṛjñeyajñānaśabdārthādisarvasaṃvyavahārabhāgbrāhṛ/
sa ātmaivaṃkāmaḥ saṃstapo'tapyata/ tapa iti jñānamucyate/ "yasya jñānamayaṃ tapaḥ"
(mu.u.1/1/8) iti śrutyantarāt/ āptakāmatvāccetarasyāsaṃbhava eva tapasaḥ/ tattapo'tapyata taptavān/ sṛjyamānajagadracanādiviṣayāmālocanāmakarodātmetyarthaḥ/
sa evamālocya tapastaptvā prāṇikarmādinimittānurūpamidaṃ sarvaṃ jagaddeśataḥ kālato nāmnā rūpeṇa ca yathānubhavaṃ sarvaiḥ prāṇibhiḥ sarvāvasthairanubhūyamānamasṛjata sṛṣṭavān/ yadidaṃ kiṃ ca yaÏtka cedamaviśiṣṭam/ tadidaṃ jagatsṛṣṭvā kimakarodityucyate - tadeva sṛṣṭaṃ jagadanuprāviśaditi/
tatraitaccintyaṃ kathamanuprāviśaditi/ kiṃ yaḥ ruāṣṭā sa tenaivātmanānuprāviśadutānyeneti kiṃ tāvadyuktam?ktvāpratyayaśravaṇādyaḥ ruāṣṭā sa evānuprāviśaditi/
nanu na yuktaṃ mṛdvaccetkāraṇaṃ brāhṛ tadātmakatvātkāryasya/ kāraṇameva hi kāryātmanā pariṇatamityato'praviṣṭa iva kāryotpatterūdhrvaṃ pṛthakkāraṇasya punaḥ praveśo'nupapannaḥ/ na hi ghaṭapariṇāmavyatirekeṇa mṛdo ghaṭe praveśosti/ yathā ghaṭe cūrṇātmanā mṛto'nupraveśa evamanyenātmanā nāmarūpakārye'nupraveśa ātmana iti cecchaØtyantarācca "anena jīvenātmanānupraviśya"(chā.u.6/3/2) iti/
naivaṃ yuktamekatvādbrāhṛṇaḥ mṛdātmanastvanekatvātsāvayavatvācca yukto ghaṭe mṛdaścūrṇātmanānupraveśaḥ/ mṛdaścūrṇasyāpraviṣṭadeśavattvācca/ na tvātmana ekatve sati niravayavatvādapraviṣṭadeśābhāvācca praveśa upapadyate/ kathaṃ tarhi praveśaḥ syāt?yuktaścapraveśaḥ śrutatvāttadevānuprāviśaditi/
sāvayavamevāstu tarhi/ sāvayavatvānmukhe hastapraveśavannāmarūpakārye jīvātmanānupraveśo yukta eveti cet?
nāśūnyadeśatvāt/ na hi kāryātmanā pariṇatasya nāmarūpakāryadeśavyatirekeṇātmaśūnyaḥ pradeśo'sti yaṃ praviśejjīvātmanā/ kāraṇameva cetpraviśejjīvātmatvaṃ jahrādyathā ghaṭo mṛtpraveśe ghaṭatvaṃ jahāti/ tadevānuprāviśaditi ca śruterna kāraṇānupraveśo yuktaḥ/
kāryāntarameva syāditi cet?tadevānuprāviśaditi jīvātmarūpaṃ kāryaṃ nāmarūpapariṇataṃ kāryāntaramevāpadyata iti cet?
na;virodhāt/ na hi dhaṭo ghaṭāntaramāpadyate/ vyatirekaśrutivirodhācca/ jīvasya nāmarūpakāryavyatirekānuvādinyaḥ śrutayo virudhyeran/ tadāpattau mokṣāsaṃbhavācca/ na hi yato mucyamāna -stadevāpadyate/ na hi śrṛṅkhalāpattirbaddhasya taskarādeḥ/
bāhrāntarbhedena pariṇatamiti cettadeva kāraṇaṃ brāhṛ śarīrādyādhāratvena tadantarjīvātmanādheyatvena ca pariṇatamiti cet?
na;bahiḥṣṭhasya praveśopapatteḥ/ na hi yo yasyāntaḥsthaḥ sa eva tatpraviṣṭa ucyate/ bahiḥṣṭhasyānupraveśaḥ syātpraveśaśabdārthasyaivaṃ dṛṣṭatvāt/ yathā gṛhaṃ kṛtvā prāviśaditi/
jalasūryakādipratibimbavatpraveśaḥ syāditi cenna;aparicchinnatvādamūrtatvācca/ paricchinnasya mūrtasyānyasyānyatra prasādasvabhāvake jalādau sūryakādipratibimbodayaḥ syāt/ na tvātmanaḥ;amūrtatvādākāśādikāraṇasyātmano vyāpakatvāt/ tadviprakṛṣṭadeśapratibimbādhāravastvantarābhāvācca pratibimbavatpraveśo na yuktaḥ/
evaṃ tarhi naivāsti praveśo na ca gatyantaramupalabhāmahe 'tadevānuprāviśat'iti śruteḥ/ śrutiśca
no'tīndriyaviṣaye vijñānotpattau nimittam/ na cāsmādvākyādyatnavatāmapi vijñānamutpadyate/ hanta tahrranarthakatvādpohrametadvākyam 'tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat'iti/
na, anyārthatvāt/ kimarthamasthāne carcā/ prakṛto hranyo vivakṣito'sya vākyasyārtho'sti ma smartavyaḥ/ "brāhṛvidāpnoti param"(tai.u.2/1/1) "satyaṃ jñānamanantaṃ brāhṛ"(tai.u.2/1/1) "yo veda nihitaṃ guhāyām"(tai.u.2/1/1) iti tadvijñānaṃ ca vivakṣitaṃ prakṛtaṃ ca tat/ brāhṛsvarūpānugamāya cākāśādyannamayāntaṃ kāryaṃ pradarśitaṃ brāhṛānugamaścārabdhaḥ/ tatrānnamayādātmano'nyo'ntara ātmā prāṇamayastadantarmanomayo vijñānamaya iti vijñānaguhāyāṃ praveśitastatra cānandamayo viśiṣṭa ātmā pradarśitaḥ/
ataḥ paramānandamayaliṅgādhigamadvāreṇānandavivṛddhyavasāna ātmā brāhṛ pucchaṃ pratiṣṭhā sarvavikalpāspado nirvikalpo'syāmeva guhāyāmadhigantavya iti tatpraveśaḥ prakalpyate/ na hranyatropalabhyate brāhṛ nirviśeṣatvāt/ viśeṣasaṃbandho hrupalabdhiheturdṛṣṭaḥ yathā rāhoścandrārkaviśiṣṭasaṃbandhaḥ/ evamantaḥkaraṇaguhātmasaṃbandho brāhṛṇa upalabdhihetuḥ/ saṃnikarṣādavabhāsātmakatvāccāntaḥkaraṇasya/
yathā cālokaviśiṣṭā ghaṭādyupalabdhirevaṃ buddhipratyayālokaviśiṣṭātmopalabdhiḥ syāttasmādupalabdhihetau guhāyāṃ nihitamiti prakṛtameva/ tadvṛttisthānīye tviha punastatsṛṣṭvā tadevānuprāviśadityucyate/
tadevedamākāśādikāraṇaṃ kāryaṃ sṛṣṭvā tadanupraviṣṭamivāntarguhāyāṃ buddhaudraṣṭṛ śrotṛ mantṛ vijñātrityevaṃ viśeṣavadupalabhyate/ sa eva tasya praveśastasmādasti tatkāraṇaṃ brāhṛ/ ato'stitvādastītyevopalabdhavyaṃ tat/
tatkāryamanupraviśya, kim?sacca mūrtaṃ tyaccāmūrtamabhavat/ mūrtāmūrte hravyākṛtanāmarūpe ātmasthe antargatenātmanā vyākriyete vyākṛte mūrtāmūrtaśabdavācye/ te ātmanā tvapravibhaktadeśakāle iti kṛtvātmā te abhavadityucyate/
kiṃ ca niruktaṃ cāniruktaṃ ca/ niruktaṃ nāma niṣkṛṣya samānāsamānajātīyebhyo
deśakālaviśiṣṭatayedaṃ tadityuktamaniruktaṃ tadviparītaṃ niruktānirukte api mūrtāmūrtayoreva viśeṣaṇe/ yathā sacca tyacca pratyakṣaparokṣe, tathā nilayanaṃ cānilayanaṃ ca/ nilayanaṃ nīḍamāśrayo mūrtasyaiva dharmaḥ/ anilayanaṃ tadviparītamamūrtasyaiva dharmaḥ/
tyadaniruktānilayanānyamūrtadharmatve'pi vyākṛtiviṣayāṇyeva/ sargottarakālabhāvaśravaṇāt/ tyaditi prāṇādyaniruktaṃ tadevāniyanaṃ ca ato viśeṣaṇānyamūrtasya vyākṛtaviṣayāṇyevaitāni/
vijñānaṃ cetanamavijñānaṃ tadrahitamacetanaṃ pāṣāṇādi satyaṃ ca vyavahāraviṣayamadhikārānna paramārthasatyam/ ekameva hi paramārthasatyaṃ brāhṛ/ iha punavryavahāraviṣayamāpekṣikaṃ satyam, mṛgatṛṣṇikādyanṛtāpekṣayodakādi satyamucyate/ anṛtaṃ ca tadviparītam/ kiṃ punaḥ?etatsarvamabhavat, satyaṃ paramārthasatyam/ kiṃ punastat?brāhṛ, satyaṃ jñānamanantaṃ brāhṛeti prakṛtatvāt/
yasmātsattyadādikaṃ mūrtāmūrtadharmajātaṃ yaÏtkacedaṃ sarvamaviśiṣṭaṃ vikārajātamekameva sacchabdavācyaṃ brāhṛābhavattadvyatirekeṇābhāvānnāmarūpavikārasya, tasmāttadbrāhṛ satyamityācakṣate brāhṛvidaḥ/
asti nāstītyanupraśnaḥ prakṛtastasya prativacanaviṣaya etaduktamātmākāmayata bahu syāmiti/ sa yathākāmaṃ cākāśādikāryaṃ satyadādilakṣaṇaṃ sṛṣṭvā tadanupraviśya paśyañśrṛṇvanmanvāno vijānan bahvabhavattasmāttadevedamākāśādikāraṇaṃ kāryasthaṃ parame vyoman hmadayaguhāyāṃ nihitaṃ tatpratyayāvabhāsaviśeṣeṇopalabhyamānamasti ityevaṃ vijānīyādityuktaṃ bhavati/
tadetasminnarthe brāāhṛṇokta eṣa śloko mantro bhavati/ yathā pūrveṣu annamayādyātmaprakāśakāḥ pañcasvapyevaṃ sarvāntaratamātmāstitvaprakāśako'pi mantraḥ kāryadvāreṇa bhavati
iti brāhṛānandavallyāṃ ṣaṣṭho'nuvākaḥ
saptama anuvāka
asadvā idamagra āsīt/ tato vai sadajāyata/ tadātmanam̐#svayamakuruta/ tasmāttatsukṛtamucyata iti/ yadvai tatsukṛtaṃ raso vai saḥ/ rasam̐#hrevāyaṃ labdhvānandī bhavati/ ko hrevānyātkaḥ/ prāṇyād yadeṣa ākāśa ānando na syāt/ eṣa hrevānandayāti/ yadā hrevaiṣa etasminnadṛśye'nātmye'nirukte'nilayane'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate/ atha so'bhayaṃ gato bhavati/ yadā hrevaiṣa etasminnudaramantaraṃ kurute/ atha tasya bhayaṃ bhavati/ tattveva bhayaṃ viduṣo manvānasya/ tadapyeṣa śloko bhavati
asadvā idamagra āsīt/ asaditi vyākṛtanāmarūpaviśeṣaviparītarūpamavyākṛtaṃ brāhṛocyate/ na punaratyantamevāsat/ na hrastaḥ sajjanmāsti/ idamiti nāmarūpaviśeṣavadvyākṛtaṃ jagadagre pūrvaṃ prāgutpattebrrāhṛevāsacchabdavācyamāsīt/ tato'sato vai satpravibhaktanāmarūpaviśeṣamajāyatotpannam/
kiṃ tataḥ pravibhaktaṃ kāryamiti pituriva putraḥ, netyāha/ tadasacchabdavācyaṃ svayamevātmānamevākuruta kṛtavat/ yasmādevaṃ tasmādbrāhṛaiva sukṛtaṃ svayaṃkartṛcyate/ svayaṃkartṛ brāhṛeti prasiddhaṃ loke sarvakāraṇatvāt/
yasmādvā svayamakarotsarvaṃ sarvātmanā tasmātpuṇyarūpeṇāpi tadeva brāhṛ kāraṇaṃ sukṛtamucyate/
sarvathāpi tu phalasaṃbandhādikāraṇaṃ sukṛtaśabdavācyaṃ prasiddhaṃ loke/ yadi puṇyaṃ yadi vānyatsā prasiddhirnitye cetanavatkāraṇe satyupapadyate/ tasmādasti tadbrāhṛ sukṛtaprasiddheḥ/ itaścāsti/ kutaḥ?rasatvāt/ kuto rasatvaprasiddhibrrāhṛṇaḥ ityata āha -
yadvai tatsukṛtam/ raso vai saḥ/ raso nāma tṛptiheturānandakaro madhurāmlādiḥ prasiddho loke/ rasamevāyaṃ labdhvā prāpyānandī sukhī bhavati/ nāsat ānandahetutvaṃ dṛṣṭaṃ loke bāhrānandasādhanarahitā apyanīhā nireṣaṇā brāāhṛṇā bāhrarasalābhādiva sānandā dṛśyante vidvāṃsaḥ;nūnaṃ brāhṛeva rasasteṣām/ tasmādasti tatteṣāmānandakāraṇaṃ rasavadbrāhṛ/
itaścāsti, kutaḥ?prāṇanādikriyādarśanāt/ ayamapi hi piṇḍo jīvataḥ prāṇena prāṇityapānenāpāniti/ evaṃ vāyavīyā aindriyakāśca ceṣṭāḥ saṃhataiḥ kāryakaraṇairnirvatryamānā dṛśyante/ taccaikārthavṛttitvena saṃhananaṃ nāntareṇa cetanamasaṃhataṃ saṃbhavati/ anyatrādarśanāt/
tadāha - tadyadi eṣa ākāśe parame vyomni guhāyāṃ nihita ānando na syānna bhavetko hreva loke'nyādapānaceṣṭāṃ kuryādityarthaḥ/ kaḥ prāṇyātprāṇanaṃ vā kuryāttasmādasti tadbrāhṛ/ yadarthāḥ
kāryakaraṇaprāṇanādiceṣṭāstatkṛta eva cānando lokasya/
kutaḥ?eṣa hreva para ātmā ānandayātyānandayati sukhayati lokaṃ dharmānurūpam/ sa evātmānandarūpo'vidyayā paricchinno vibhāvyate prāṇibhirityarthaḥ/ bhayābhayahetutvādvidvadaviduṣorasti tadbrāhṛ/ sadvastvāśrayaṇena hrabhayaṃ bhavati/ nāsadvastvāśrayaṇena bhayanivṛttirupapadyate/
kathamabhayahetutvamityucyate - yadā hreva yasmādeṣa sādhaka etasminbrāhṛṇi kiṃviśiṣṭe'dṛśye dṛśyaṃ nāma draṣṭavyaṃ vikāro darśanārthatvādvikārasya/ na dṛśyamadṛśyamavikāraityarthaḥ/ etasminnadṛśye'vikāre'viṣayabhūte anātmye'śarīre/ yasmādadṛśyaṃ tasmādanātmyaṃ yasmādanātmyaṃ tasmādaniruktam/ viśeṣo hi nirucyate viśeṣaśca vikāraḥ/ avikāraṃ ca brāhṛ,
sarvavikārahetutvāttasmādaniruktam/ yata evaṃ tasmādanilayanaṃ nilayanaṃ nīḍa āśrayo na nilayanamanilayanamanādhāraṃ tasminnetasminnadṛśye'nātmye'nirukte'nilayane sarvakāryadharmavilakṣaṇe brāhṛṇīti vākyārthaḥ/ abhayamiti kriyāviśeṣaṇam/ abhayāmiti vā liṅgāntaraṃ pariṇamyate/ pratiṣṭhāṃ sthitimātmabhāvaṃ vindate labhate/ atha tadā sa tasminnānātvasya bhayahetoravidyākṛtasyādarśanādabhayaṃ gato bhavati/
svarūpapratiṣṭho hrasau yadā bhavati tadā nānyatpaśyati nānyacchṛṇoti nānyadvijānāti/ anyasya hranyato bhayaṃ bhavati nātmana evātmano bhayaṃ yuktam/ tasmādātmaivātmano'bhayakāraṇam/ sarvato hi nirbhayā brāāhṛṇā dṛśyante satsu bhayahetuṣu taccāyuktamasati bhayatrāṇe brāhṛṇi/ tasmātteṣāmabhayadarśanādasti tadabhayakāraṇaṃ brāhṛeti/
kadāsāvabhayaṃ gato bhavati sādhako yadā nānyatpaśyatyātmani cāntaraṃ bhedaṃ na kurute tadābhayaṃ gato bhavatītyabhiprāyaḥ/ yadā punaravidyāvasthāyāṃ hi yasmādeṣo'vidyāvānavidyayā pratyupasthāpitaṃ vastu taimirikadvitīyacandravatpaśyatyātmani caitasmin brāhṛṇi udapi, aramalpamapyantaraṃ chidraṃ bhedadarśanaṃ kurute/ bhedadarśanameva hi bhayakāraṇamalpamapi bhedaṃ paśyatītyarthaḥ/ atha tasmādbhedadarśanāddhetorasya bhedadarśina ātmano bhayaṃ bhavati/ tasmādātmaivātmano bhayakāraṇamaviduṣaḥ/
tadetadāha/ tadbrāhṛ tveva bhayaṃ bhedadarśino viduṣa īśvaro'nyo matto'hamanyaḥ saṃsārī ityevaṃ
viduṣo bhedadṛṣṭamīśvarākhyaṃ tadeva brāhṛālpamapyantaraṃ kurvato bhayaṃ bhavatyekatvenāmanvānasya/ tasmādvidvānapyavidvānevāsau yo'yamekamabhinnamātmatattvaṃ na paśyati/
ucchedahetudarśanāddhyucchedyābhimatasya bhayaṃ bhavati/ anucchedyo hrucchedahetustatrāsatyucchedahetāvucchedye na taddarśanakāryaṃ bhayaṃ yuktam/ sarvaṃ ca jagadbhayavad dṛśyate/ tasmājjagato bhayadarśanādgamyate nūnaṃ tadasti bhayakāraṇamucchedaheturanucchedyātmakaṃ yato jagadvibhetīti/ tadetasminnapyartha eṣa śloko bhavati
iti brāhṛānandavallyāṃ saptamo'nuvākaḥ
aṣṭama anuvāka
bhīṣasmādvātaḥ pavate/ bhīṣodeti sūryaḥ/ bhīṣāsmādagniścendraśca/ mṛtyurdhāvati pañcama iti/ saiṣānandasya mīmām̐sā bhavati/ yuvā syātsādhuyuvādhyāyaka āśiṣṭho dṛḍhiṣṭho baliṣṭhastasyeyaṃ pṛthivī
sarvā vittasya pūrṇā syāt/ sa eko mānuṣa ānandaḥ/ te ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ
sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ/ śrotriyasya cākāmahatasya/ te ye śataṃ manuṣyagandharvāṇāmānandāḥ/ sa eko devagandharvāṇāmānandaḥ/ śrotriyasya cākāmahatasya/ te ye śataṃ devagandharvāṇāmānandaḥ/ sa ekaḥ pitṛṇāṃ ciralokalokānāmānandaḥ/ śrotriyasya cākāmahatasya/ te ye śataṃ pitṛṇāṃ ciralokalokānāmānandāḥ/ sa eka ājānajānāṃ devānāmānandaḥ
śrotriyasya cākāmahatasya/ te ye śatamājānajānāṃ devānāmānandāḥ/ sa ekaḥ karmadevānāṃ devānāmānandaḥ/ ye karmaṇā devānapiyanti/ śrotriyasya cākāmahatasya/ te ye śataṃ karmadevānāṃ devānāmānandāḥ/ sa eko devānāmānandaḥ/ śrotriyasya cākāmahatasya/ te ye śataṃ devānāmānandāḥ/ sa eka indrasyānandaḥ
śrotriyasya cākāmahatasya/ te ye śatamindrasyānandāḥ/ sa eko bṛhaspaterānandaḥ/ śrotriyasya
cākāmahatasya/ te ye śataṃ bṛhaspaterānandāḥ/ sa ekaḥ prajāpaterānandaḥ/ śrotriyasya cākāmahatasya/ te ye śataṃ prajāpaterānandāḥ/ sa eko brāhṛṇa ānandaḥ/ śrotriyasya cākāmahatasya
ānandaḥ/ śrotriyasya cākāmahatasya
bhīṣā bhayenāsmādvātaḥ pavate/ bhīṣodeti sūryaḥ bhīṣāsmādagniścendraśca mṛtyurdhāvati pañcama iti/ vātādayo hi mahārhāḥ svayamīśvarāḥ santaḥ pavanādikāryeṣvāyāsabahuleṣu niyatāḥ pravartante/ tadyuktaṃ praśāstari sati yasmānniyamena teṣāṃ pravartanam/ tasmādasti bhayakāraṇaṃ teṣāṃ praśāstṛ brāhṛ/ yataste bhṛtyā iva rājño'smādbrāhṛṇo bhayena pravartante/ tacca bhayakāraṇamānandaṃ brāhṛ/
tasyāsya brāhṛṇa ānandasyaiṣā mīmāṃsā vicāraṇā bhavati/ kimānandasya mīmāṃsyamityucyate/ kimānando viṣayaviṣayisaṃbandhajanito laukikānandavadāhosvit svābhāvika ityevameṣānandasya mīmāṃsā/
tatra laukika ānando bāhrāddhyātmikasādhanasaṃpattinimitta utkṛṣṭaḥ/ sa ya eṣa nirdiśyate brāhṛānandānugamārtham/ anena hi prasiddhenānandena vyāvṛttaviṣabuddhigamya ānando'nugantuṃ śakyate/
laukiko'pyānandobrāhṛānandasyaiva mātrā avidyayā tiraskriyamāṇe vijñāna utkṛṣyamāṇāyāṃ
cāvidyāyāṃ brāhṛādibhiḥ karmavaśādyathāvijñānaṃ viṣayādisādhanasaṃbandhavaśācca vibhāvyamānaśca loke'navasthito laukikaḥ saṃpadyate/ sa evāvidyākāmakarmāpakarṣeṇa manuṣyagandharvādyuttarottarabhūmiṣvakāmahatavidvatcchrotriyapratyakṣo vibhāvyate śataguṇottarottarotkarṣeṇa yāvaddhiraṇyagarbhasya brāhṛṇa ānanda iti/ niraste tvavidyākṛte viṣayaviṣayivibhāge vidyayā svābhāvikaḥ paripūrṇa eka ānando'dvaito bhavatītyetamarthaṃ vibhāvayiṣyannāha/
yuvā prathamavayāḥ/ sādhuyuveti sādhuścāsau yuvā ceti yūno viśeṣaṇam/ yuvāpyasādhurbhavati sādhurapyayuvāto viśeṣaṇaṃ yuvā syātsādhuyuveti/ adhyāyako'dhītavedaḥ/ āśiṣṭha āśāstṛtamaḥ/ dṛḍhiṣṭho dṛḍhatamaḥ/ baliṣṭho balavattamaḥ/ evamādhyātmikasādhanasaṃpannaḥ/ tasyeyaṃ pṛthivyurvī sarvā vittasya
vittenopabhogasādhanena dṛṣṭārthenādṛṣṭārthena ca karmasādhanena saṃpannā pūrṇā rājā pṛthivīpatirityarthaḥ/ tasya ca ya ānandaḥ sa eko mānuṣo manuṣyāṇāṃ prakṛṣṭa eka ānandaḥ/
te ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ/ mānuṣānandācchataguṇenotkṛṣṭo manuṣyagandharvāṇāmānando bhavati/ manuṣyāḥ santaḥ karmavidyāviśeṣādgandharvatvaṃ prāptā manuṣyagandharvāḥ/ te
hrantardhānādiśaktisaṃpannāḥ sūkṣmakāryakaraṇāḥ/ tasmātpratighātālpatvaṃ teṣāṃ dvandvapratighātaśaktisādhanasaṃpattiśca/ tato'pratihanyamānasya pratīkāravato manuṣyagandharvasya syāccittaprasādaḥ/ tatprasādaviśeṣātsukhaviśeṣābhivyaktiḥ/ evaṃ pūrvasyāḥ pūrvasyā bhūmeruttarasyāmuttarasyāṃ bhūmau prasādaviśeṣataḥ śataguṇenānandotkarṣa upapadyate/
prathamaṃ tvakāmahatāgrahaṇaṃ manuṣyaviṣayabhogakāmānabhihatasya śrotriyasya manuṣyānandācchataguṇenānandotkarṣau manuṣyagandharveṇa tulyo vaktavya ityevamartham/ sādhuyuvādhyāyaka iti śrotriyatvāvṛjinatve gṛhrete/ te hraviśiṣṭe sarvatra/ akāmahatatvaṃ tu viṣayotkarṣākarṣataḥ sukhotkarṣāpakarṣāya viśeṣyate/ ato'kāmahatagrahaṇam, tadviśeṣataḥ śataguṇasukhotkarṣopalabdherakāmahatatvasya paramānandaprāptisādhanatvavidhānārtham/ vyākhyātamanyat/
devagandharvā jātita eva/ ciralokalokānāmiti pitṝṇāṃ viśeṣaṇam/ cirakālasthāyī loko yeṣāṃ pitṝṇāṃ te ciralokalokā iti/ ājāna iti devalokastasminnājāne jātā ājānajā devāḥ smārtakarmaviśeṣato devasthāneṣu jātāḥ/
karmadevā ye vaidikena karmaṇāgnihotrādinā kevalena devānapiyanti/ devā iti trayaÏstraśaddhavirbhujaḥ/ indrasteṣāṃ svāmī tasyācāryo bṛhaspatiḥ/ prajāpatirvirāṭ/ trailokyaśarīro brāhṛā samaṣṭivyaṣṭirūpaḥ saṃsāramaṇḍalavyāpī/
yatraita ānandabhedā ekatāṃ gacchanti dharmaśca tannimitto jñānaṃ ca tadviṣayamakāmahatatvaṃ ca niratiśayaṃ yatra sa eṣa hiraṇyagarbho brāhṛā, tasyaiṣa ānandaḥ śrotriyeṇāvṛjinenākāmahatena ca sarvataḥ pratyakṣamupalabhyate/ tasmādetāni trīṇi sādhanānītyavagamyate/ tatra śrotriyatvāvṛjinatve niyate akāmahatatvaṃ tūtkṛṣyata iti prakṛṣṭasādhanatāvagamyate/
tasyākāmahatatvaprakarṣataścopalabhyamānaḥ śrotriyapratyakṣo brāhṛṇa ānando yasya paramānandasya mātraikadeśaḥ/
"etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvanti"(bṛ.u.4/3/32) iti śrutyantarāt/ sa eṣa ānando yasya mātrāḥ samudrāmbhasa iva vipruṣaḥ pravibhakto yatraikatāṃ gatāḥ sa eṣa paramānandaḥ
svabhāviko'dvaitatvādānandānandinoścāvibhāgo'tra//1-4//
tadetanmīmāṃsāphalamupasaṃhyiyate -
sa yaścāyaṃ puruṣe yaścāsāvāditye sa ekaḥ/ sa ya evaṃvidasmāllokātpretya/ etamannamayamātmānamupasaṃkrāmati/ etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṃkrāmati/ etaṃ manomayamātmānamupasaṃkrāmati/ etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṃkrāmati/ etamānandamayamātmānamupasaṃkrāmati/ tadapyeṣa śloko bhavati
yo guhāyāṃ nihitaḥ parame vyomnyākāśādikāryaṃ sṛṣṭvānnamayāntaṃ tadevānupraviṣṭaḥ sa ya iti nirdiśyate/ ko'sau?ayaṃ puruṣe, yaścāsāvāditye yaḥ paramānandaḥ śrotriyapratyakṣo nirdiṣṭo
yasyaikadeśaṃ brāhṛādīni bhūtāni sukhārhāṇyupajīvanti sa yaścāsāvāditya iti nirdiśyate/ sa eko bhinnapradeśasthaghaṭākāśaikatvavat/
nanu tannirdeśe sa yaścāyaṃ puruṣa ityaviśeṣato'dhyātmaṃ na yukto nirdeśaḥ, yaścāyaṃ dakṣiṇe'kṣanniti tu yuktaḥ, prasiddhatvāt/
na, parādhikārāt/ paro hrātmātrādhikṛto'dṛśye'nātmye bhīṣāsmādvātaḥ pavate saiṣānandasya mīmāṃseti/ na hrakasmādaprakṛto yukto nirdeṣṭum/ paramātmavijñānaṃ ca vivakṣitam/ tasmātpara eva nirdiśyate 'sa ekaḥ'iti/
nanvānandasya mīmāṃsā prakṛtā tasyā api phalamupasaṃhartavyam/ abhinnaḥ svābhāvika ānandaḥ paramātmaiva na viṣayaviṣayisaṃbandhajanita iti/
nanu tadanurūpa evāyaṃ nirdeśaḥ 'sa yaścāyaṃ puruṣe yaścāsāvāditye sa ekaḥ'iti bhinnādhikaraṇasthaviśeṣopamardena/
nanvevamapyādityaviśeṣagrahaṇamanarthakam/
nānarthakam, utkarṣāpakarṣāpohārthatvāt/ dvaitasya hi mūrtāmūrtalakṣaṇasya para utkarṣaḥ savitrabhyantargataḥ sa cetpuruṣagataviśeṣopamardena paramānandamapekṣya samo bhavati na kaścidutkarṣo'pakarṣo vā tāṃ gatiṃ gatasyetyabhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindata ityupapannam/
asti nāstītyanupraśno vyākhyātaḥ/ kāryarasalābhaprāṇanābhayapratiṣṭhābhayadarśanopapattibhyo'styeva tadākāśādikāraṇaṃ brāhṛotyapākṛto'nupraśna ekaḥ/ dvāvanyāvanupraśnau vidvadaviduṣobrrāhṛprāptyaprāptiviṣayau tatra vidvānsamaśnute na samaśnuta ityanupraśno'ntyastadapākaraṇāyocyate :madhyamo'nupraśno'ntyāpākaraṇādevāpākṛta iti tadapākaraṇāya na yatyate/
sa yaḥ kaścidevaṃ yathoktaṃ brāhṛ utsṛjyotkarṣāpakarṣamadvaitaṃ satyaṃ jñānamanantamasmītyevaṃ vettītyevaṃvit/ evaṃśabdasya prakṛtaparāmarśārthatvāt sa kim?asmāllokātpretya dṛṣṭādṛṣṭeṣṭaviṣayasamudāyo hrayaṃ lokastasmāllokātpretya pratyāvṛttya nirapekṣo bhūtvaivaṃ yathāvyākhyātamannamayamātmānamupasaṃkrāmati/ viṣayajātamannamayātpiṇḍātmano vyatiriktaṃ na paśyati/ sarvaṃ sthūlabhūtamannamayamātmānaṃ paśyatītyarthaḥ/
tato'bhyantarametaṃ prāṇamayaṃ sarvānnamayātmasthamavibhaktam/ athaitaṃ manomayaṃ vijñānamayamānandamayamātmānamupasaṃkrāmati/ athādṛśye'nātmye'nirukte'nilayane'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate/
tatraitaccintyam/ ko'yamevaṃvitkathaṃ vā saṃkrāmatīti/ kiṃ parasmādātmano'nyaḥ saṃkramaṇakartā pravibhakta uta sa eveti/
kiṃ tataḥ?
yadyanyaḥ syācchaØtivirodhaḥ/ "tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat"(tai.u.2/6/1) "anyo'sāvanyo'hamasmīti/ na sa veda"(bṛ.u.1/4/10) "ekamevādvitīyam"(chā.u.6/2/1) "tattvamasi"(chā.u.6/8/16) iti/ atha sa eva, ānandamayātmānamupasaṃkrāmatīti karmakartṛtvānupapattiḥ, parasyaiva ca saṃsāritvaṃ parābhāvo vā/
yadyubhayathā prāpto doṣo na parihartuṃ śakyata iti vyarthā cintāḥ/ athānyatarasminpakṣe
doṣāprāptistṛtīye vā pakṣe'duṣṭe sa eva śāstrārthaṃ iti vyarthaiva cintā/
na;tannirdhāraṇārthatvāt/ satyaṃ prāpto doṣo na śakyaḥ parihartumanyataraÏsmastṛtīye vā pakṣe'duṣṭe'vadhṛte vyarthā cintā syānna tu so'vadhṛta iti tadavadhāraṇārthatvādarthavatyevaiṣā cintā/
satyamarthavatī cintā śāstrārthāvadhāraṇārthatvāt/ cintayasi ca tvaṃ na tu nirṇeṣyasi/
kiṃ na nirṇetavyamiti vedavacanam?
na/
kathaṃ tarhi?
bahupratipakṣatvāt/ ekatvavādī tvam, vedārthaparatvāt, bahavo hi nānātvavādino vedabāhrāstvatpratipakṣāḥ/ ato mamāśaṅkāṃ na nirṇeṣyasīti/
etadeva me svastyayanaṃ yanmāmekayoginamanekayogibahupratipakṣamāttha/ ato jeṣyāmi sarvān, ārabhe ca cintām/
sa eva tu syāttadbhāvasya vivakṣitatvāt/ tadvijñānena paramātmabhāvo hratra vivakṣito brāhṛvidāpnoti paramiti/ na hranyasyānyabhāvāpattirupapadyate/ nanu tasyāpi tadbhāvāpattiranupapannaiva? na;avidyākṛtatādātmyāpohārthatvāt/ yā hi brāhṛvidyayā svātmaprāptirupadiśyate sāvidyākṛtasyānnādiviśeṣātmana ātmatvenādhyāropitasyānātmano'pohārthā/
kathamevamarthatāvagamyate?
vidyāmātropadeśāt/ vidyāyāśca dṛṣṭaṃ kāryamavidyānivṛttistacceha vidyāmātramātmaprāptau sādhanamupadiśyate/
mārgavijñānopadeśavaditi cet tadātmatve vidyāmātrasādhanopadeśo'hetuḥ/ kasmāt?deśāntaraprāptau mārgavijñānopadeśadarśanāt/ na hi grāma eva ganteti cet?
na, vaidhamryāt/ tatra hi grāmaviṣayaṃ vijñānaṃ nopadiśyate/ tatprāptimārgaviṣayamevopadiśyate vijñānam/ na tatheha brāhṛvijñānaṃ vyatirekeṇa sādhanāntaraviṣayaṃ vijñānamupadiśyate/
uktakarmādisādhanāpekṣaṃ brāhṛvijñānaṃ paraprāptau sādhanamupadiśyata iti cenna, nityatvānmokṣasyetyādinā pratyuktatvāt/ śrutiśca tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśaditi kāryasthasya tadātmatvaṃ darśayati/ abhayapratiṣṭhopapatteśca/ yadi hi vidyāvānsvātmano'nyanna paśyati tato'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindata iti syādbhayahetoḥ parasyānyasyābhāvāt/ anyasya cāvidyākṛtatve vidyayāvastutvadarśanopapattistaddhi dvitīyasya candrasya sattvaṃ yadataimirikeṇa cakṣuṣmatā na gṛhrate/
naivaṃ na gṛhrata iti cet?
na suṣuptasamāhitayoragrahaṇāt
suṣupte'grahaṇamanyāsaktavaditi cet?
na sarvāgrahaṇāt/ jāgratsvapnayoranyasya grahaṇātsattvameveti cenna;avidyākṛtatvājjāgrasvapnayoḥ;yadanyagrahaṇaṃ jāgratsvapnayostadavidyākṛtamavidyābhāve'bhāvāt/
suṣupte'grahaṇamapyavidyākṛtamiti cet?
na, svābhāvikatvāt/ dravyasya hi tattvamavikriyā parānapekṣatvāt/ vikriyā na tattvaṃ parāpekṣatvāt/ na hi kārakāpekṣaṃ vastunastattvam/ sato viśeṣaḥ kārakāpekṣaḥ, viśeṣaśca vikriyā/
jāgratsvapnayośca grahaṇaṃ viśeṣaḥ/ yaddhi yasya nānyāpekṣaṃ svarūpaṃ tattasya tattvam, yadanyāpekṣaṃ na tattattvam, anyābhāve'bhāvāt/ tasmātsvābhāvikatvājjāgratsvapnavanna suṣupte viśeṣaḥ/
yeṣāṃ punarīśvaro'nya ātmanaḥ kāryaṃ cānyatteṣāṃ bhayānivṛttirbhayasyānyanimittatvāt/ sataścānyasyātmahānānupapattiḥ/ na cāsata ātmalābhaḥ/ sāpekṣasyānyasya bhayahetutvamiti cenna,
tasyāpi tulyatvāt/ yadadharmādyanusahāyībhūtaṃ nityamanityaṃ vā nimittamapekṣyānyadbhayakāraṇaṃ syāttasyāpi tathābhūtasyātmahānābhāvādbhayānivṛttiḥ, ātmahāne vā sadasatoritaretarāpattau sarvatrānāśvāsa eva/
ekatvapakṣe punaḥ sanimittasya saṃsārasya avidyākalpitatvādadoṣaḥ/ taimirikadṛṣṭasya hi dvitīyacandrasya nātmalābho nāśo vāsti/ vidyāvidyayostaddharmatvamiti cenna, pratyakṣatvāt/ vivekāvivekau rūpādivatpratyakṣāvupalabhyete
antaḥkaraṇasthau/ na hi rūpasya pratyakṣasya sato draṣṭṛdharmatvam/ avidyā ca svānubhavena rūpyate mūḍho'hamaviviktaṃ mama vijñānamiti/
tathā vidyāviveko'nubhūyate/ upadiśanti cānyebhya ātmano vidyām/ tathā cānye'vadhārayanti tasmānnāmarūpapakṣasyaiva vidyāvidye nāmarūpe ca nātmadharmau/ "nāmarūpayornirvahitā te yadantarā tadbrāhṛ"(chā.u.8/14/1) iti śrutyantarāt/ te ca punarnāmarūpe savitaryahorātre iva kalpite na paranārthato vidyamāne/
abhede "etamānandamayamātmānamupasaṃkrāmati"(tai.u.2/8/5) iti karmakartṛtvānupapattiriti cet?
na;vijñānamātratvātsaṃkramaṇasya/ na jalūkādivatsaṃkramaṇamihopadiśyate, kiṃ tarhi? vijñānamātraṃ saṃkramaṇaśruterarthaḥ/
nanu mukhyameva saṃkramaṇaṃ śrūyata upasaṃkrāmatīti cet
na;annamayo'darśanāt/ na hrannamayamupasaṃkrāmato bāhrādasmāllokājjalūkāvatsaṃkramaṇaṃ dṛśyate'nyathā vā/
manomayasya bahirnirgatasya vijñānamayasya vā punaḥ pratyāvṛttyātmasaṃkrāmaṇamiti cet?
na;svātmani kriyāvirodhādanyo'nnamayamanyamupasaṃkrāmatīti prakṛtya manomayo vijñānamayo vāsvātmānamevopasaṃkrāmatīti virodhaḥ syāt/ tathā nānandamayasyātmasaṃkrāmaṇamupapadyate/ tasmānna prāptiḥ saṃkramaṇaṃ nāpyannamayādīnāmanyatamakartṛkam/
pāriśeṣyādannamayādyānandamayāntātmavyatiriktakartṛkaṃ jñānamātraṃ ca saṃkramaṇamupapadyate/
jñānamātratve cānandamayāntaḥsthasyaiva sarvāntarasyākāśādyannamayāntaṃ kāryaṃ sṛṣṭvānupraviṣṭasya hmadayaguhābhisaṃbandhādannamayādiṣvanātmasvātmavibhramaḥ saṃkramaṇenātmavivekavijñānotpattyā vinaśyati/ tadetasminnavidyāvibhramanāśe saṃkramaṇaśabda upacaryate na hranyathā sarvagatasyātmanaḥ saṃkramaṇamupapadyate/
vastvantarābhāvācca/ na ca svātmana eva saṃkramaṇam/ na hi jalūkātmānameva saṃkrāmati/ tasmātsatyaṃ jñānamanantaṃ brāhṛeti/ yathoktalakṣaṇātmapratipattyarthameva bahubhavanasargapraveśarasalābhābhayasaṃkramaṇādi parikalpyate brāhṛṇi sarvavyavahāraviṣaye, na tu paramārthato nirvikalpe brāhṛṇi kaścidapi vikalpa upapadyate/
tametaṃ nirvikalpamātmānamevaṃkrameṇopasaṃkramya viditvā na bibheti kutaścanābhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindata ityetasminnarthe'pyeṣa śloko bhavati/ sarvasyaivāsya prakaraṇasyānandavallyarthasya saṃkṣepataḥ prakāśanāyaiṣa mantro bhavati
iti brāhṛānandavallyāmaṣṭamo'nuvākaḥ/
navama anuvāka
yato vāco nivartante aprāpya manasā saha/ ānandaṃ brāhṛṇo vidvān na bibheti kutaścaneti/ etam̐#ha vāva na tapati/ kimaham̐ sādhu nākaravam/ kimahaṃ pāpamakaravamiti/ sa ya evaṃ vidvānete ātmānam̐spṛṇute/ ubhe hrevaiṣa ete ātmānam̐spṛṇute/ ya evaṃ veda/ ityupaniṣad
yato yasmānnirvikalpādyathoktalakṣaṇādadvayānandādātmano vāco'bhidhāni dravyādisavikalpavastuviṣayāṇi vastusāmānyānnirvikalpe'dvaye'pi brāhṛṇi prakāśanāya prayujyamānānyaprāpyāprakāśyaiva nivartante svasāmathryāddhīyante--
mana iti pratyayo vijñānam/ tacca yatrābhidhānaṃ vṛttamatīndriye'pyarthe tadarthe ca pravartate prakāśanāya/ yatra ca vijñānaṃ tatra vācaḥ pravṛttiḥ/ tasmātsahaiva vāṅmanasayorabhidhānapratyayoḥ pravṛttiḥ sarvatra/
tasmādbrāhṛprakāśanāya sarvathā prayoktṛbhiḥ prayujyamānā api vāco yasmādapratyayaviṣayādanabhidheyādadṛśyādaviśeṣaṇātsahaiva manasā vijñānena sarvaprakāśanasamarthena nivartante taṃ brāhṛṇa ānandaṃ śrotriyasyāvṛjinasyākāmahatasya sarvaiṣaṇāvinirmuktasyātmabhūtaṃ viṣayaviṣayisaṃbandhavinirmuktaṃ svābhāvikaṃ nityamavibhaktaṃ paramānandaṃ brāhṛṇo vidvānyathoktena vidhinā na bibheti kutaścana nimittābhāvāt/
na hi tasmādviduṣo'nyadvastvantaramasti bhinnaṃ yato bibheti/ avidyayā yadodaramantaraṃ kurute, atha tasya bhayaṃ
bhavatīti hruktam/ viduṣaścāvidyākāryasya taimirikadṛṣṭadvitīyaścandravannāśādbhayanimittasya na bibheti kutaścaneti yujyate/
manomayo codāhmato mantro manaso brāhṛvijñānasādhanatvāt/ tatra brāhṛtvamadhyāropya tatstutyarthaṃ na bibheti kadācaneti bhayamātraṃ pratiṣiddhamihādvaitaviṣaye na bibheti kutaścaneti bhayanimittameva
pratiṣidhyate/
nanvasti bhayanimittaṃ sādhvakaraṇaṃ pāpakriyā ca?
naivam ;kathamityucyate - etaṃ yathoktamevaṃvidam, ha vāvetyavadhāraṇārthau, na tapati nodvejayati ca saṃtāpayati/ kathaṃ punaḥsādhvakaraṇaṃ pāpakriyā ca na tapatītyucyate/ kiṃ kasmātsādhuśobhanaṃ karma nākaravaṃ na kṛtavānasmīti paścātsaṃtāpo bhavatyāsanne maraṇakāle/ tathā kiṃ kasmātpāpaṃ pratiṣiddhaṃ karmākaravaṃ kṛtavānasmīti ca narakapatanādiduḥkhabhayāttāpo bhavati/ te ete sādhvakaraṇapāpakriye evamenaṃ na tapato yathāvidvāṃsaṃ tapataḥ/
kasmātpunarvidvāṃsaṃ na tapata ityucyate - sa ya evaṃ vidvānete sādhvasādhunī tāpahetū ityātmānaṃ spṛṇute prīṇayati balayati vā paramātmabhāvenobhe paśyatītyarthaḥ/ ubhe puṇyapāpe hi yasmādevameṣa vidvānette ātmānamātmarūpeṇaiva puṇyapāpe svena viśeṣarūpeṇa śūnye kṛtvātmānaṃ spṛṇuta eva/ ko ya evaṃ veda yathoktamadvaitamānandaṃ brāhṛ veda tasyātmabhāvena dṛṣṭe puṇyapāpe nirvīrye atāpake janmāntarārambhake na bhavataḥ/
itīyamevaṃ yathoktāsyāṃ vallyāṃ brāhṛvidyopaniṣatsarvābhyo vidyābhyaḥ paramarahasyaṃ darśitamityarthaḥ/
paraṃ śreyo'syāṃ niṣaṇṇamiti
iti brāhṛānandavallyāṃ navamo'nuvākaḥ
bhṛguvallī
prathama anuvāka
satyaṃ jñānamanantaṃ brāhṛākāśādikāryamannamayāntaṃ sṛṣṭvā tadevānupraviṣṭaṃ viśeṣavadivopalabhyamānaṃ yasmāttasmātsarvakāryavilakṣaṇamadṛśyādidharmakamevānandaṃ tadevāhamiti vijānīyādanupraveśasya tadarthatvāttasyaive vijānataḥ śubhāśubhe karmaṇī janmāntarārambhake na bhavata ityevamānandavallyāṃ vivakṣito'rthaḥ parisamāptā ca brāhṛvidyā/ ataḥ paraṃ brāhṛvidyāsādhanaṃ tapo vaktavyamannādiviṣayāṇi copāsanānyanuktānītyata idamārabhyate/
bhṛrgurvai vāruṇiḥ varuṇaṃ pitaramupasasāra adhīhi bhagavo brāhṛeti/ tasmā etatprovāca/ annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥ śrotraṃ mano vācamiti/ tam̐#hovāca/ yato vā imāni bhūtāni jāyante/ yena jātāni jīvanti/ yatprayantyabhisaṃviśanti/ tadvijijñāsasva/ tadbrāhṛeti/ sa tapo'tapyata/ sa tapastaptvā
ākhyāyikā vidyāstutaye/ priyāya putrāya putrokteti/ bhṛgurvai vāruṇiḥ/ vai śabdaḥ prasiddhānusmārako bhṛgurityevaṃnāmā prasiddho'nusmāryate vāruṇirvaruṇasyāpatyaṃ vāruṇirvaruṇaṃ pitaraṃ brāhṛ vijijñāsurupasasāropagatavān, adhīhi bhagavo brāhṛetyanena mantreṇa/ adhīhi adhyāpaya kathaya/ sa ca pitā vidhivadupasannāya tasmai putrāyaitadvacanaṃ provāca/ annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥ śrotraṃ mano vācamiti/
annaṃ śarīraṃ tadabhyantaraṃ ca prāṇamattāramupalabdhisādhanāni cakṣuḥ śrotraṃ mano vācamityetāni brāhṛopalabdhau dvārāṇyuktavān/ uktvā ca dvārabhūtānyetānyannādīni taṃ bhṛguṃ hovāca brāhṛṇo lakṣaṇam/ kiṃ tat?
annaṃ yasmādvā imāni brāhṛādīni stambaparyantāni bhūtāni jāyante/ yena jātāni jīvanti prāṇāndhārayanti vardhante/ vināśakāle ca yatprayanti yadbrāhṛ pratigacchanti, abhisaṃviśanti tādātmyameva pratipādyante/ utpattisthitilayakāleṣu yadātmatāṃ na jahati bhūtāni tadetadbrāhṛṇo lakṣaṇam/ tadbrāhṛ vijijñāsasva viśeṣeṇa jñātumicchasva/ yadevaṃlakṣaṇaṃ brāhṛ tadannādidvāreṇa pratipadyasvetyarthaḥ/ śrutyantaraṃ ca - "prāṇasya prāṇamuta cakṣuṣaścakṣuruta śrotrasya śrotramannasyānnaṃ manaso ye mano viduste nicikyubrrāhṛ purāṇamagryam"(bṛ.u.4/4/18) iti brāhṛopalabdhau dvārāṇyetānīti darśayati/
sa bhṛgubrrāhṛopalabdhidvārāṇi brāhṛlakṣaṇaṃ ca śrutvā pitustapo brāhṛopalabdhisādhanatvenātapyata taptavān/ kutaḥ punaranupadiṣṭasyaiva tapasaḥ sādhanatvapratipattirbhṛgoḥ?sāvaśeṣokteḥ/ annādi brāhṛṇaḥ pratipattau dvāraṃ lakṣaṇaṃ ca yato vā
imānītyādyuktavān/ sāvaśeṣaṃ hi tatsākṣād brāhṛṇo'nirdeśāt/
anyathā hi svarūpeṇaiva brāhṛ nirdeṣṭavyaṃ jijñāsave putrāyedamitthaṃrūpaṃ brāhṛeti/ na caivaṃ niradiśaÏtka tarhi?sāvaśeṣamevoktavān/ ato'vagamyate nūnaṃ sādhanāntaramapyapekṣate pitā brāhṛ vijñānaṃ pratīti/ tapoviśeṣapratipattistu sarvasādhakatamatvāt/ sarveṣāṃ hi niyatasādhyaviṣayāṇāṃ sādhanānāṃ tapa
eva sādhakatamaṃ sādhanamiti hi prasiddhaṃ loke/ tasmātpitrānupadiṣṭamapi brāhṛvijñānasādhanatvena tapaḥ pratipede bhṛguḥ/ tacca tapo bāhrāntaḥ - karaṇasamādhānaṃ taddvārakatvādbrāhṛpratipatteḥ/ "manasaścendriyāṇāṃ ca hraikāgryaṃ paramaṃ tapaḥ/ tajjyāyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate"(mahā.śā.25/4) iti smṛteḥ/ sa ca tapastaptvā
iti bhṛguvallyāṃ prathamo'nuvākaḥ
dvitīya anuvāka
annaṃ brāhṛeti vyajānāt/ annāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante/ annena jātāni jīvanti/ annaṃ prayantyabhisaṃviśantīti/ tadvijñāya punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra/ adhīhi bhagavo brāhṛeti/ tam̐ # hovāca/ tapasā brāhṛ vijijñāsasva/ tapo brāhṛeti/ sa tapastaptvā
annaṃ brāhṛeti vyajānādvijñātavān taddhi yathoktalakṣaṇopetam/ katham?annāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante;annena jātāni jīvanti annaṃ prayantyabhisaṃviśantīti tasmādyuktamannasya brāhṛtvamityabhiprāyaḥ/ sa evaṃ tapastaptvānnaṃ brāhṛeti vijñāyānnalakṣaṇenopapattyā ca punareva saṃśayamāpanno varuṇaṃ pitaramupasasāra adhīhi bhagavo brāhṛeti/
kaḥ punaḥ saṃśayaheturasyetyucyate - annasyotpattidarśanāt/ tapasaḥ punaḥ punarupadeśaḥ sādhanātiśayatvāvadhāraṇārthaḥ/ yāvadbrāhṛṇo lakṣaṇaṃ niratiśayaṃ na bhavati yāvacca jijñāsā na nivartate tāvattapa eva te sādhanam/ tapasaiva brāhṛ vijijñāsasvetyarthaḥ/ ṛjvanyat
iti bhṛguvallyāṃ dvitīyo'nuvākaḥ
tṛtīya anuvāka
prāṇo brāhṛeti vyajānāt/ prāṇāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante/ prāṇena jātāni jīvanti/ prāṇaṃ prayantyabhisaṃviśantīti/ tadvijñāya punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra/ adhīhi bhagavo brāhṛeti/ tam̐#hovāca/ tapasā brāhṛ vijijñāsasva/ tapo brāhṛeti sa tapo'tapyata/ sa tapastaptvā
iti bhṛguvallyāṃ tṛtīyo'nuvāka
caturtha anuvāka
mano brāhṛeti vyajānāt/ manaso hreva khalvimāni bhūtāni jāyante/ manasā jātāni jīvanti/ manaḥ prayantyabhisaṃviśantīti/ tadvijñāya punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra/ adhīhi bhagavo brāhṛeti/ tam̐#hovāca/ tapasā brāhṛ vijijñāsasva/ tapo brāhṛeti/ sa tapo'tapyata/ sa tapastaptvā
iti bhṛguvallyāṃ caturtho'nuvāka
pañcama anuvāka
vijñānaṃ brāhṛeti vyajānāt/ vijñānāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante/ vijñānena jātāni jīvanti/ vijñānaṃ prayantyabhisaṃviśantīti/ tadvijñāya punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra/ adhīhi bhagavo brāhṛeti/ tam̐#hovāca/ tapasā brāhṛ vijijñāsasva/ tapo brāhṛeti sa tapo'tapyata/ sa tapastaptvā
iti bhṛguvallyāṃ pañcamo'nuvāka
ṣaṣṭha anuvāka
ānando brāhṛeti vyajānāt/ ānandāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante/ ānandena jātāni jīvanti/ ānandaṃ prayantyabhisaṃviśantīti/ saiṣā bhārgavī vāruṇī vidyā parame vyoman pratiṣṭhitā/ sa ya evaṃ veda pratitiṣṭhati/ annavānannādo bhavati/ mahān bhavati prajayā paśubhibrrāhṛvarcasena/ mahān kītryā
evaṃ tapasā viśuddhātmā prāṇādiṣu sākalyena brāhṛlakṣaṇamapaśyañśanaiḥśanairantaranupraviśyāntaratamamānandaṃ brāhṛ vijñātavāṃstapasaiva sādhanena bhṛguḥ/ tasmādbrāhṛvijijñāsunā bāhrāntaḥ karaṇasamādhānalakṣaṇaṃ paramaṃ tapaḥsādhanamanuṣṭheyamiti prakaraṇārthaḥ/
adhunākhyāyikāto'pasṛtya śrutiḥ svena vacanenākhyāyikā nirvatryamarthamācaṣṭe- saiṣā bhārgavī bhṛguṇā viditā varuṇena proktā vāruṇī vidyā parame vyomanhmadayākāśaguhāyāṃ parama ānande'dvaite pratiṣṭhitā parisamāptānnamayādātmano'dhipravṛttā/ ya eva manyo'pi tapasaiva sādhanenānenaiva krameṇānupraviśyānandaṃ brāhṛ veda sa evaṃ vidyāpratiṣṭhānātpratitiṣṭhatyānande parame brāhṛṇi, brāhṛaiva bhavatītyarthaḥ/
dṛṣṭaṃ ca phalaṃ tasyocyate - annavānprabhūtamannamasya vidyata ityannavān/ sattāmātreṇa tu sarvo hrannavāniti vidyayā viśeṣo na syāt/ evamannamattītyannādau dīptāgnirbhavatītyarthaḥ/ mahānbhavati/ kena mahattvamityata āha - prajayā putrādinā paśurbhigavāśvādibhibrrāhṛvarcasena śamadamajñānādinimittena tejasā mahānbhavati kītryā khyātyā śubhapracāranimittayā
iti bhṛguvallyāṃ ṣaṣṭho'nuvākaḥ
saptama anuvāka
annaṃ na nindyāt/ tadvratam/ prāṇo vā annam/ śarīramannādam/ prāṇe śarīraṃ pratiṣṭhitam/ śarīre prāṇaḥ pratiṣṭhitaḥ/ tadetadannamanne pratiṣṭhitam/ sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati/ annavānannādo bhavati/ mahān bhavati prajayā paśubhibrrāhṛvarcasena/ mahānkītryā
kiṃ cānnena dvārabhūtena brāhṛ vijñātaṃ yasmāttasmādgurumiva annaṃ na nindyāttadasyaivaṃ brāhṛvido vratamupadiśyate/ vratopadeśo'nnastutaye, stutibhāktvaṃ cānnasya brāhṛopalabdhyupāyatvāt/
prāṇo vā annam, śarīrāntarbhāvātprāṇasya/ yadyasyāntaḥ pratiṣṭhitaṃ bhavati tattasyānnaṃ bhavatīti/ śarīre ca prāṇaḥ pratiṣṭhitastasmātpraṇo'nnaṃ śarīramannādam/ tathā śarīramapyannaṃ praṇo'nnādaḥ/ kasmāt?prāṇe śarīraṃ pratiṣṭhitam, tannimittatvāccharīrasthiteḥ/ tasmāttadetadubhayaṃ śarīraṃ prāṇaścannamannādaśca/ yenānyonyasminpratiṣṭhitaṃ tenānnam/ yenānyonyasya pratiṣṭhā tenānnādaḥ/ tasmātprāṇaḥ śarīraṃ
cobhayamannamannādaṃ ca/
sa ya evametadannamanne pratiṣṭhitaṃ vedapratitiṣṭhatyannānnādātmanaiva/ kiṃ cānnavānannādau bhavatītyādi pūrvavat
iti bhṛguvallyāṃ saptamo'nuvāka
aṣṭama anuvāka
annaṃ na paricakṣīta/ tadvratam/ āpo vā annam/ jyotirannādam/ apsu jyotiḥ pratiṣṭhitam/ jyotiṣyāpaḥ pratiṣṭhitāḥ/ tadetadannamanne pratiṣṭhitam/ sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati/ annavānannādo bhavati/ mahān bhavati prajayā paśubhibrrāhṛvarcasena/ mahānkītryā
annaṃ na paricakṣīta na pariharet/ tadvrataṃ pūrvavatstutyartham/ tadevaṃ śubhāśubhakalpanayā aparihyiyamāṇaṃ stutaṃmahīkṛtamannaṃ syāt/ evaṃ yathoktamuttareṣvapyāpo vā annamityādiṣu yojayet
iti bhṛguvallyāmaṣṭamo'nuvāka
navama anuvāka
annaṃ bahu kurvīta/ tadvratam/ pṛthivī vā annam/ ākāśo'nnādaḥ/ pṛthivyāmākāśaḥ pratiṣṭhitaḥ/
ākāśe pṛthivī pratiṣṭhitā/ tadetadannamanne pratiṣṭhitam/ sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati/ annavānannādo bhavati/ mahānbhavati prajayā paśubhibrrāhṛvarcasena/ mahānkītryā
apsu jyotirityabjyotiṣorannānnādaguṇatvenopāsakasyānnasya bahukaraṇaṃ vratam
iti bhṛguvallyāṃ navame'nuvāka
daśama anuvāka
na kaṃcana vasatau pratyācakṣīta/ tadvratam/ tasmādyayā kayā ca vidhayā bahvannaṃ prāpnuyāt/ ārādhyasmā annamityācakṣate/ etadvai mukhato'nnam̐#rāddham/ mukhato'smā annam̐#rādhyate/ etadvai madhyato'nnam̐#rāddham/ madhyado'smā annam̐rādhyate/ etadvā antato'nnam̐#rāddham/ antato'sma annam̐#rādhyate
ya evaṃ veda/ kṣema iti vāci/ yogakṣema iti prāṇāpānayoḥ karmeti hastayoḥ/ gatiriti pādayoḥ/ vimuktiriva pāyau/ iti mānuṣīḥ samājñāḥ/ atha daivīḥ/ tṛptiriti vṛṣṭau/ balamiti vidyuti
yaśa iti paśuṣu/ jyotiriti nakṣatreṣu/ prajātiramṛtamānanda ityupasthe/ sarvamityākāśe/ tatpratiṣṭhetyupāsīta/ pratiṣṭhāvān bhavati/ tanmaha ityupāsīta/ mahān bhavati/ tanmana ityupāsīta/ mānavān bhavati
tannama ityupāsīta/ namyante'smai kāmāḥ/ tadbrāhṛetyupāsīta/ brāhṛvān bhavati/ tadbrāhṛṇaḥ parimara ityupāsīta/ paryeṇaṃ mriyante dviṣantaḥ sapatnāḥ/ pariye'priyā bhrātṛvyāḥ/ sa yaścāyaṃ puruṣe yaścāsāvāditye sa ekaḥ
tathā pṛthivyākāśopāsakasya vasatau vasatinimittaṃ kaṃcana kaṃcidapi na pratyācakṣīta vasatyarthamāgataṃ na nivārayedityarthaḥ/ vāse ca datte'vaśyaṃ hraśanaṃ dātavyam/ tasmādyayā kayā ca vidhayā yena kena ca prakāreṇa bahvannaṃ prāpnuyādbhvannasaṃgrahaṃ kuryādityarthaḥ/
yasmādannavanto vidvāṃso'bhyāgatāyānnārthine'rādhi saṃsiddhamasmā annamityācakṣate na nāstīti
pratyākhyānaṃ kurvanti/ tasmācca hetorbahvannaṃ prāpnuyāditi pūrveṇa saṃbandhaḥ/ api cānnadānasya māhātmyamucyate/ yathā yatkālaṃ prayacchatyanyaṃ tathā tatkālameva pratyupanamate/ kathamiti tadetadāha -
etadvā annaṃ mukhato mukhye prathame vayasi mukhyayā vā vṛtyā pūjāpuraḥsaramabhyāgatāyānnarthine rāddhaṃ saṃsiddhaṃ prayacchatīti vākyaśeṣaḥ/ tasya kiṃ phalaṃ syādityucyate - mukhataḥ pūrve vayasi mukhyayā vā vṛtyāsmā annādāyānnaṃ rādhyate yathādattamupatiṣṭhata ityarthaḥ/ evaṃ madhyato madhyame vayasi madhyamena copacāreṇa/ tathā'ntato'nte vayasi jaghanyena copacāreṇa paribhavena tathaivāsmai rādhyate saṃsidhyatyannam/
ya evaṃ veda ya evamannasya yathoktaṃ māhātmyaṃ veda taddānasya ca phalam tasya yathoktaṃ phalamupanamate/
idānīṃ brāhṛṇa upāsanaprakāra ucyate - kṣema iti vāci/ kṣemo nāmopāttaparirakṣaṇam/ brāhṛ vāci kṣemarūpeṇa pratiṣṭhitamityupāsyam/ yogakṣema iti, yogo'nupāttasyopādānam, tau hi yogakṣemau prāṇāpānayoḥ satorbhavati yadyapi tathāpi na prāṇāpānanimittāveva kiṃ tarhi brāhṛnimittau, tasmādbrāhṛ yogakṣemātmanā prāṇāpānayoḥ pratiṣṭhitamityupāsyam/
evamuttareṣvanyeṣu tena tenātmanā brāhṛaivopāsyam/ karmaṇo brāhṛnirvatryatvāddhastayoḥ karmātmanā brāhṛ pratiṣṭhitamityupāsyam/ gatiriti pādayoḥ/ vimuktiriti pāyau/ ityetā mānuṣīrmanuṣyeṣu bhavā mānuṣyaḥ samājñāḥ, ādhyātmikyaḥ samājñā jñānāni vijñānānyupāsanānītyarthaḥ/
athānantaraṃ daivīrdaivyo deveṣu bhavāḥ samājñā ucyante/ tṛptiritivṛṣṭau/ vṛṣṭerannādidvāreṇa tṛptihetutvādbrāhṛaiva tṛptyātmanā vṛṣṭau vyavasthitamityupāsyam/ tathānyeṣu tena tenātmanā
brāhṛaivopāsyam/ tathā balarūpeṇa vidyuti
yaśorūpeṇa paśuṣu/ jyotirūpeṇa nakṣatreṣu/ prajātiramṛtamamṛtatvaprāptiḥ putreṇa ṛṇavimokṣadvāreṇānandaḥ sukhamitye tatsarvamupasthanimittaṃ brāhṛaivānenātmanaupasthe pratiṣṭhitamityupāsyam/
sarvaṃ hrākāśe pratiṣṭhitamato yatsarvamākāśe tadbrāhṛaivetyupāsyam/ taccākāśaṃ brāhṛaiva/ tasmāttat sarvasya
pratiṣṭhetyupāsīta/ pratiṣṭhāguṇopāsanātpratiṣṭhāvānbhavati/ evaṃ pūrveṣvapi yadyattadadhīnaṃ phalaṃ tadbrāhṛaiva tadupāsanāttadvānbhavatīti draṣṭavyam/ śrutyantarācca - "taṃ yathā yathopāsate tadeva bhavati"iti/
tanmaha ityupāsīta/ maho mahattvaguṇavattadupāsīta/ mahān bhavati/ tanmana ityupāsīta/ mananaṃ manaḥ/ mānavānbhavati/ mananasamartho bhavati
tannama ityupāsīta/ namanaṃ namo namanaguṇavattadupāsīta/ namyante prahvībhavantyasmā upāsitre kāmāḥ kāmyanta iti bhogyā viṣayā ityarthaḥ/
tadbrāhṛetyupāsīta/ brāhṛ parivṛḍhatamamityupāsīta/ brāhṛvāṃstadguṇo bhavati/ tadbrāhṛṇaḥ parimara ityupāsīta/ brāhṛṇaḥ parimaraḥ parimriyante'sminpañca devatā vidyudvṛṣṭiścandramā ādityo'gnirityetāḥ/ ato vāyuḥ parimaraḥ śrutyantaraprasiddheḥ/ sa eṣa evāyaṃ vāyurākāśenānanya
ityākāśo brāhṛṇaḥ parimaraḥ/ tamākāśaṃ vāyvātmānaṃ bahṛṇaḥ parimara ityupāsīta/
enamevaṃvidaṃ pratispardhino dviṣanto'dviṣanto'pi sapatnā yato bhavantyato viśeṣyante dviṣataḥ sapatnā iti, enaṃ dviṣantaḥ sapatnāste parimriyante prāṇāñjahati/ kiṃ ca ye cāpriyā asya bhrātṛvyā adviṣanto'pi te ca parimriyante/
'prāṇo vā annaṃ śarīramannādam'- ityārabhyākāśāntasya kāryasyaivānnānnādatvamuktam/
uktaṃ nāma kiṃ tena?
tenaitatsiddhaṃ bhavati kāryaviṣaya eva bhojyabhoktṛtvakṛtaḥ saṃsāro na tvātmanīti/ ātmani tu bhrāntyopacaryate/
nanvātmāpi paramātmanaḥ kāryaṃ tato yuktastasya saṃsāra iti/
na, asaṃsāriṇa eva praveśaśruteḥ/ 'tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat' (tai.u.2/6/1) ityākāśādikāraṇasya hrasaṃsāriṇa eva paramātmanaḥ kāryeṣvanupraveśaḥ śrūyate/ tasmātkāryānupraviṣṭo jīva ātmā para eva asaṃsārī/ sṛṣṭvānuprāviśaditi samānakartṛkatvopapatteśca/ sargaveśakriyayoścaikaścetkartā tataḥ ktvāpratyayoyuktaḥ/
praviṣṭasya tu bhāvāntarāpattiriti cet?
na, praveśasyānyārthetvena pratyākhyātatvāt/ 'anena jīvenātmanā'(chā.u.6/3/2) iti viśeṣaśruterdharmāntareṇānupraveśa iti cet?na; 'tattvamasi'iti punastadbhāvokteḥ/ bhāvāntarāpannasyaiva tadapohārthā saṃpaditi cet?na 'tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi ' (chā.u.6/8-13) iti sāmānādhikaraṇyāt/
daṣṭaṃ jīvasya saṃsāritvamiti cet?
na;upalabdharanupalabhyatvāt/
saṃsāradharmaviśiṣṭa ātmopalabhyata iti cet?
na?dharmaṇāṃ dharmiṇo'vyatirekātkarmatvānupapatteḥ, uṣṇaprakāśayordāhraprakāśyatvānupapattivat/ trāsādidarśanādduḥkhitvādyanumīyata iti cet?na, trāsāderduḥkhasya copalabhyamānatvānnopalabdhṛdharmatvam/
kāpilakāṇādāditarkaśāstravirodha iti cet?
na;teṣāṃ mūlābhāve vedavirodhe ca bhrāntatvopapatteḥ/ śrutyupapattibhyāṃ ca siddhamātmano'saṃsāritvamekatvācca/ kathamekatvamityucyate - sa yaścāyaṃ puruṣe yaścāsāvāditye sa eka ityevamādi pūrvavat sarvam
sa ya evaṃvit/ asmāllokātpretya/ etamannamayamātmānamupasaṃkramya/ etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṃkramya/ etaṃ manomayamātmānamupasaṃkramya/ etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṃkramya/ etamānandamayamātmānamupasaṃkramya/ imām̐llokānkāmānnī kāmarūpyanusaṃcaran/ etatsāma gāyannāste hā 3 vu hā 3 vu hā 3 vu
annamayādikrameṇānandamayamātmānamupasaṃkramyaitatsāma gāyannāste/
satyaṃ jñānamityasyā ṛco'rtho vyākhyāto vistareṇa tadvivaraṇabhūtayānandavallyā/ 'so'śnute sarvānkāmānsaha brāhṛṇā vipaścitā'(tai.u.2/1/1) iti tasya phalavacanasyārthavistāro noktaḥ/ ke te kiṃviṣayā vā sarve kāmāḥ kathaṃ vā brāhṛṇā saha samaśnuta ityetadvaktavyamitīdamidānīmārabhyate -
tatra pitāputrākhyāyikāyāṃ pūrvavidyāśeṣabhūtāyāṃ tapo brāhṛvidyāsādhanamuktam/ prāṇāderākāśāntasya ca kāryasyānnānnādatvena viniyogaścoktaḥ, brāhṛviṣayopāsanāni ca/ ye ca sarve kāmāḥ pratiniyatānekasādhanasādhyā ākāśādikāryabhedaviṣayā ete darśitāḥ/ ekatve punaḥ kāmakāmitvānupapattiḥ/ bhedajātasya sarvasyātmabhūtatvāt/ tatra
kathaṃ yugapadbrāhṛsvarūpeṇa sarvānkāmānevaṃvitsamaśnuta ityucyate - sarvātmatvopapatteḥ/ kathaṃ sarvātmatvopapattirityāhapuruṣādityasthātmaikatvavijñānenāpohrotkarṣāpakarṣāvannamayādyātmano'vidyākalpitānkrameṇa saṃkramyānandamayāntānsatyaṃ jñānamanantaṃ brāhṛādṛśyādidharmakaṃ svābhāvikamānandamajamamṛtamabhayamadvaitaṃ phalabhūtamāpanna imām̐llokānbhūrādīnanusaṃcaranniti vyavahitena saṃbandhaḥ kathamanusaṃcaran?kāmānnī kāmato'nnamasyeti kāmānnī// tathā kāmato rūpāṇyasyeti kāmarūpī/ anusaṃcaransarvātmanemām̐llokānāmātmatvenānubhavan - kim etatsāma gāyannāste/
samatvād brāhṛaiva sāma sarvānanyarūpaṃ gāyañśabdayannātmaikatvaṃ prakhyāpayam̐llokānugrahārthaṃ tadvijñānaphalaṃ cātīva kṛtārthatvaṃ gāyannāste tiṣṭhati/ katham?hā 3 vu !hā 3 vu !hā 3 vu !aho ityetasminnarthe'tyantavismayakhyāpanārtham
kaḥ punarasau vismayaḥ?ityucyate -
ahamannamahamannamahamannam/ ahamannādo 3'hamannādo 3'hamannādaḥ/ aham̐ślokakṛdaham̐ślokakṛdaham̐ślokakṛt/ ahamasmi prathamajā ṛtā 3 sya/ pūrvaṃ devebhyo'mṛtasya nā 3 bhāyi/ yo mā dadāti sa ideva mā 3 vāḥ/ ahamannamannamadantamā 3dmi/ ahaṃ viśvaṃ bhuvanamabhyabhavā 3m/ suvarna jyotiḥ ya evaṃ veda/ ityupaniṣad
advaita ātmā nirañjano'pi sannahamevānnamannādaśca/ kiṃ cāhameva ślokakṛt/ śloko nāmānnānnādayoḥ saṃghātastasya kartā cetanāvān/ annasyai vā parārthasyānnādārthasya sato'nekātmakasya pārāthryena hetunā saṃghātakṛt/ triruktirvismayatvakhyāpanārthā/
ahamasmi bhavāmi/ prathamajāḥ prathamajaḥ prathamotpanna ṛtasya satyasya mūrtāmūrtasyāsya jagataḥ/ devebhyaśca pūrvam/ amṛtasya nābhiramṛtatvasya nābhirmadhyaṃ matsaṃsthamamṛtatvaṃ prāṇināmityarthaḥ/
yaḥ kaścinmā māmannamannārthibhyo dadāti prayacchatyannātmanā brāvīti sa iditthamevamavinaṣṭaṃ yathābhūtabhāvā avatītyarthaḥ/ yaḥ punaranyo māmadatvārthibhyaḥ kāle prāpte'nnamatti tamannamadantaṃ bhakṣayantaṃ puruṣamahamannameva saṃpratyadmi bhakṣayāmi/
atrāhaivaṃ tarhi bibhemi sarvātmatvaprāptermokṣādastu saṃsāra eva yato mukto'pyahamannabhūta ādyaḥ syāmannasya/
evaṃ mā bhaiṣīḥ saṃvyavahāraviṣayatvātsarvakāmāśanasya/ atītyāyaṃ saṃvyavahāraviṣayamannānnādādilakṣaṇamavidyākṛtaṃ vidyāyā brāhṛtvamāpanno vidvāṃstasya naiva dvitīyaṃ vastvantaramasti yato bibhetyato na bhetavyaṃ mokṣāt/
evaṃ tarhi kimidamāha - ahamannamahamannāda iti?ucyate - yo'yamannānnādādilakṣaṇaḥ saṃvyavahāraḥ kāryabhūtaḥ sa saṃvyavahāramātrameva na paramārthavastu/ sa evaṃbhūto'pi brāhṛnimitto brāhṛvyatirekeṇāsanniti kṛtvā brāhṛvidyākāryasya brāhṛbhāvasya stutyarthamucyate/ ahamannamahamannamahamannam/ ahamannādo'hamannādo'hamannāda ityādi/ ato
bhayādidoṣagandho'pyavidyānimitto'vidyocchedādbrāhṛbhūtasya nāstīti/
ahaṃ viśvaṃ samastaṃ bhuvanaṃ bhūtaiḥ saṃbhajanīyaṃ brāhṛādibhirbhavantīti vāsminbhūtānīti bhuvanamabhyabhavāmabhibhavāmi pareṇeśvareṇa svarūpeṇa/ suvarna jyotiḥ suvarādityo nakāra upamārthe/ āditya iva sakṛdvibhātamasmadīyaṃ jyotijryotiḥ prakāśa ityarthaḥ/
iti vallīdvayavihitopaniṣatparamātmajñānaṃ tāmetāṃ yathoktāmupaniṣadaṃ śānto dānta uparatastitikṣuḥ samāhito bhūtvā bhṛguvattapo mahadāsthāya ya evaṃ veda tasyedaṃ phalaṃ yathoktamokṣa iti
iti bhṛguvallyāṃ daśamo'nuvākaḥ
Original text: taittarīyopaniṣadbhāṣyam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0