તૈત્તરીયોપનિષદ્ભાષ્યમ્ · અધ્યાય 1

તૈત્તિરીયોપનિષદ્
શીક્ષાવલ્લી
પ્રથમ અનુવાક
યસ્માજ્જાતં જગત્સર્વં યસ્મિન્નેવ પ્રલીયતે।
યેનેદં ધાર્યતે ચૈવ તસ્મૈ જ્ઞાનાત્મને નમઃ

યૈરિમે ગુરુભિઃ પૂર્વં પદવાક્યપ્રમાણતઃ।
વ્યાખ્યાતાઃ સર્વવેદાન્તાસ્તાન્નિત્યં પ્રણતોઽસ્મ્યહમ્

તૈત્તિરીયકસારસ્ય મયાચાર્યપ્રસાદતઃ।
વિસ્પષ્ટાર્થરુચીનાં હિ વ્યાખ્યેયં સંપ્રણીયતે

નિત્યાન્યધિગતાનિ કર્માણ્યુપાત્તદુરિતક્ષયાર્થાનિ, કામ્યાનિ ચ ફલાર્થિનાં પૂર્વસ્મિન્ગ્રન્થે। ઇદાનીં કર્મોપાદાનહેતુપરિહારાય બ્રાહૃવિદ્યા પ્રસ્તૂયતે।
કર્મહેતુઃ કામઃ સ્યાત્। પ્રવર્તકત્વાત્। આપ્તકામાનાં હિ કામાભાવે સ્વાત્મન્યવસ્થાનાત્ પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તિઃ। આત્મકામિત્વે ચાપ્તકામતા આત્મા હિ બ્રાહૃ; તદ્વિદો હિ પરપ્રાïપ્ત વક્ષ્યતિ। અતોઽવિદ્યાનિવૃત્તૌ સ્વાત્મન્યવસ્થાનં પરપ્રાïપ્ત વક્ષ્યતિ। અતોઽવિદ્યાનિવૃત્તૌ સ્વાત્મન્યવસ્થાનં પરપ્રાપ્તિઃ "અભયં પ્રતિષ્ઠાં વિન્દતે" (તૈ.ઉ.2।7।1) "એતમાનન્દમયમાત્માનમુપસંક્રામતિ" (તૈ.ઉ.2।8।22) ઇત્યાદિ શ્રુતેઃ।
કામ્યપ્રતિષિદ્ધયોરનારમ્ભાદારબ્ધસ્ય ચોપભોગેન ક્ષયાન્નિત્યાનુષ્ઠાનેન પ્રત્યવાયાભાવાદયત્નત એવ સ્વાત્મન્યવસ્થાનં મોક્ષઃ। અથવા નિરતિશયાયાઃ પ્રીતેઃ સ્વર્ગશબ્દવાચ્યાયાઃ કર્મહેતુત્વાત્કર્મભ્ય એવ મોક્ષ ઇતિ ચેત્।
ન; કર્માનેકત્વાત્। અનેકાનિ હ્રારબ્ધફલાન્યનારબ્ધફલાનિ ચાનેકજન્માન્તરકૃતાનિ વિરુદ્ધફલાનિ કર્માણિ સમ્ભવન્તિ। અતસ્તેષ્વનારબ્ધફલાનામેકસ્મિઞ્જન્મન્યુપભોગક્ષયાસંભવાચ્છેષકર્મનિમિત્તશરીરારમ્ભોપપત્તિઃ કર્મશેષસદ્ભાવસિદ્ધિશ્ચ "તદ્ય ઇહ રમણીયચરણાઃ"(છા.ઉ.5।10।7) "તતઃ શેષેણ"(આ.ધ.2।2।2।3, ગો.સ્મૃ.11) ઇત્યાદિ શ્રુતિસ્મૃતિશતેભ્યઃ।
ઇષ્ટાનિષ્ટફલાનામનારબ્ધાનાં ક્ષયાર્થાનિ નિત્યાનીતિ ચેત્?
ન; અકરણેપ્રત્યવાયશ્રવણાત્। પ્રત્યવાયશબ્દો હ્રનિષ્ટવિષયઃ। નિત્યાકરણનિમિત્તસ્ય પ્રત્યવાયસ્ય દુઃખરૂપસ્યાગામિનઃ પરિહારાર્થાનિ નિત્યાનીત્યભ્યુપગમાન્નાનારબ્ધફલકર્મક્ષયાર્થાનિ।
યદિ નામાનારબ્ધકર્મક્ષયાર્થાનિ નિત્યાનિ કર્માણિ તથાપ્યશુદ્ધમેવ ક્ષપયેયુર્ન શુદ્ધમ્। વિરોધાભાવાત્। ન હીષ્ટફલસ્ય કર્મણઃ શુદ્ધરૂપત્વાન્નિત્યૈર્વિરોધ ઉપપદ્યતે। શુદ્ધાશુદ્ધયોર્હિ વિરોધો યુક્તઃ।
ન ચ કર્મહેતૂનાં કામાનાં જ્ઞાનાભાવે નિવૃત્ત્યસંભવાદશેષકર્મક્ષયોપપત્તિઃ। અનાત્મવિદો હિ કામોઽનાત્મફલવિષયત્વાત્। સ્વાત્મનિ ચ કામાનુપપત્તિર્નિત્યપ્રાપ્તત્વાત્। સ્વયં ચાત્મા પરં
બ્રાહૃએત્યુક્તમ્।
નિત્યાનાં ચાકરણમભાવસ્તતઃ પ્રત્યવાયાનુપપત્તિરિતિ। અતઃ પૂર્વોપચિતદુરિતેભ્યઃ પ્રાપ્યમાણાયાઃ પ્રત્યવાયક્રિયાયા નિત્યાકરણં લક્ષણમિતિ "અકુર્વન્વિહિતં કર્મ" (મનુ.11।44) ઇતિ શતુર્નાનુપપત્તિઃ। અન્યથાભાવાદ્ભાવોત્પત્તિરિતિ સર્વપ્રમાણવ્યાકોપ ઇતિ। અતોઽયત્નતઃ સ્વાત્મન્યવસ્થાનમિત્યનુપપન્નમ્।
યચ્ચોક્તં નિરતિશયપ્રીતેઃ સ્વર્ગશબ્દવાચ્યાયાઃ કર્મનિમિત્તત્વાત્કર્મારબ્ધ એવ મોક્ષ ઇતિ, તન્ન; નિત્યત્વાન્મોક્ષસ્ય। ન હિ નિત્યં કિઞ્ચિદારભ્યતે લોકે। યદારબ્ધં તદનિત્યમિતિ। અતો ન કર્મારબ્ધો મોક્ષઃ।
વિદ્યાસહિતાનાં કર્મણાં નિત્યારમ્ભસામથ્ર્યમિતિ ચેત્?
ન; વિરોધાત્। નિત્યં ચારભ્યત ઇતિ વિરુદ્ધમ્।
યદ્વિનષ્ટં તદેવ નોત્પદ્યત ઇતિ। પ્રધ્વંસાભાવવન્નિત્યોઽપિ મોક્ષ આરભ્ય એવેતિ ચેત્?
ન; મોક્ષસ્ય ભાવરૂપત્વાત્ પ્રધ્વંસાભાવોઽપ્યારભ્યત ઇતિ ન સંભવતિ; અભાવસ્ય વિશેષાભાવાદ્વિકલ્પમાત્રમેતત્। ભાવપ્રતિયોગી હ્રભાવઃ। યથા હ્રભિન્નોઽપિ ભાવો ઘટપટાદિભિર્વિશેષ્યતેભિન્ન ઇવ ઘટભાવઃ પટભાવ ઇતિ; એવં નિર્વિશેષોઽપ્યભાવઃ ક્રિયાગુણયોગાદ્દ્રવ્યાદિવદ્વિકલ્પ્યતે। ન હ્રભાવ ઉત્પલાદિવદ્વિશેષણસહભાવી। વિશેષણવત્ત્વે ભાવ એવ સ્યાત્।
વિદ્યાકર્મકર્તૃનિત્યત્વાદ્વિદ્યાકર્મસન્તાનજનિતમોક્ષનિત્યત્વમિતિ ચેત્?
ન; ગઙ્ગારુઆઓતોવત્કર્તૃત્વસ્ય દુઃખરૂપત્વાત્। કર્તૃત્વોપરમે ચ મોક્ષવિચ્છેદાત્। તસ્માદવિદ્યાકામકર્મોપાદાનહેતુનિવૃત્તૌ સ્વાત્મન્યવસ્થાનં મોક્ષ ઇતિ। સ્વયં ચાત્મા બ્રાહૃ। તદ્વિજ્ઞાનાદવિદ્યાનિવૃત્તિરિતિ બ્રાહૃવિદ્યાર્થોપનિષદારભ્યતે।
ઉપનિષદિતિ વિદ્યોચ્યતે, તચ્છીલિનાં ગર્ભજન્મજરાદિનિશાતનાતદવસાદનાદ્વા બ્રાહૃણો વોપનિગમયિતૃત્વાદુપનિષણ્ણં વાસ્યાં પરં શ્રેય ઇતિ। તદર્થત્વાદ્ ગ્રન્થોઽપ્યુપનિષદ્।
ૐ શં નો મિત્રઃ શં વરુણઃ। શં નો ભવત્વર્યમા। શં ન ઇન્દ્રો બૃહસ્પતિઃ શં નો વિષ્ણુરુરુક્રમઃ। નમો બ્રાહૃણે। નમસ્તે વાયો। ત્વમેવ પ્રત્યક્ષં બ્રાહૃઆસિ। ત્વામેવ પ્રત્યક્ષં બ્રાહૃ વદિષ્યામિ। ઋતં વદિષ્યામિ। સત્યં વદિષ્યામિ। તન્મામવતુ તદ્વક્તારમવતુ। અવતુ મામ્। અવતુ વક્તારમ્। ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ

શં સુખં પ્રાણાવૃત્તેરહ્નશ્ચાભિમાની દેવતાત્મા મિત્રો નોઽસ્માકં ભવતુ। તથૈવાપાનવૃત્તે રાત્રેશ્ચાભિમાની દેવતાત્મા વરુણઃ। ચક્ષુષ્યાદિત્યે ચાભિમાન્યર્યમા। બલ ઇન્દ્રઃ। વાચિ બુદ્ધૌ ચ બૃહસ્પતિઃ। વિષ્ણુરુરુક્રમો વિસ્તીર્ણક્રમઃ પાદયોરભિમાની। એવમાદ્યાધ્યાત્મદેવતાઃ શં નઃ। ભવત્વિતિ સર્વત્રાનુષઙ્ગઃ।
તાસુ હિ સુખકૃત્સુ વિદ્યાશ્રવણાધારણોપયોગા અપ્રતિબન્ધે ન ભવિષ્યન્તીતિ તત્સુખકર્તૃત્વં પ્રાથ્ર્યતે શં નો ભવત્વિતિ।
બ્રાહૃ વિવિદિષુણા નમસ્કારવન્દનક્રિયે વાયુવિષયે બ્રાહૃવિદ્યોપસર્ગશાન્ત્યર્થં ક્રિયેતે। સર્વક્રિયાફલાનાં તદધીનત્વાદ્ બ્રાહૃવાયુસ્તસ્મૈ બ્રાહૃણે નમઃ। પ્રહ્વીભાવં કરોમીતિ વાક્યશેષઃ નમસ્તે તુભ્યં હે વાયો નમસ્કરોમીતિ। પરોક્ષપ્રત્યક્ષાભ્યાં વાયુરેવાભિધીયતે।
કિં ચ ત્વમેવ ચક્ષુરાદ્યપેક્ષ્ય બાહ્રં સંનિકૃષ્ટમવ્યવહિતં પ્રત્યક્ષં બ્રાહૃઆસિ યસ્માત્તસ્માત્ત્વામેવ પ્રત્યક્ષં બ્રાહૃ વદિષ્યામિ। ઋતં યથાશાસ્ત્રં યથાકર્તવ્યં બુદ્ધૌ સુપરિનિશ્ચિતમર્થં તદપિ
ત્વદધીનત્વાત્ત્વામેવ વદિષ્યામિ। સત્યમિતિ સ એવ વાક્કાયાભ્યાં સંપાદ્યમાનઃ, સોઽપિ ત્વદધીન એવ સંપાદ્ય ઇતિ ત્વામેવ સત્યં વદિષ્યામિ।
તત્સર્વાત્મકં વાય્વાખ્યં બ્રાહૃ મયૈવં સ્તુતં સન્માં વિદ્યાર્થિનમવતુ વિદ્યાસંયોજનેન। તદેવ બ્રાહૃ વક્તારમાચાર્યં વક્તૃત્વસામથ્ર્યસંયોજનેનાવતુ। અવતુ મામવતુ વક્તારમિતિ પુનર્વચનમાદરાર્થમ્। ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિરિતિ ત્રિર્વચનમાધ્યાત્મિકાધિભૌતિકાધિદૈવિકાનાં વિદ્યાપ્રાપ્ત્યુપસર્ગાણાં પ્રશમાર્થમ્

ઇતિ શીક્ષાવલ્લ્યાં પ્રથમોઽનુવાકઃ

દ્વિતીય અનુવાક
અર્થજ્ઞાનપ્રધાનત્વાદુપનિષદો ગ્રન્ધપાઠે યત્નોપરમો મા ભૂદિતિ શિક્ષાધ્યાય આરભ્યતે -
શીક્ષાં વ્યાખ્યાસ્યામઃ। વર્ણઃ સ્વરઃ। માત્રા બલમ્। સામ સન્તાનઃ। ઇત્યુક્તઃ શીક્ષાધ્યાયઃ

શિક્ષા શિક્ષ્યતેઽનયેતિ વર્ણાદ્યુચ્ચારણલક્ષણમ્। શિક્ષ્યન્ત ઇતિ વા શિક્ષા વર્ણાદયઃ। શિક્ષૈવ શીક્ષા। દૈઘ્ર્યં છાન્દસમ્। તાં શીક્ષાં વ્યાખ્યાસ્યામો વિસ્પષ્ટમા સમન્તાત્કથયિષ્યામઃ। ચક્ષિઙો વા ખ્યાઞાદિષ્ટસ્ય વ્યાઙ્પૂર્વસ્ય વ્યક્તવાક્કર્મણ એતદ્રૂપમ્।
તત્ર વર્ણોઽકારાદિઃ, સ્વર ઉદાત્તાદિઃ, માત્રા હ્મસ્વાદ્યાઃ, બલં પ્રયત્નવિશેષઃ, સામવર્ણાનાં મધ્યમવૃત્ત્યોચ્ચારણં સમતા, સન્તાનઃ સન્તતિઃ સંહિતેત્યર્થઃ। એષ હિ શિક્ષિતવ્યોઽર્થઃ। શિક્ષા યસ્મિન્નધ્યાયે સોઽયં શીક્ષાધ્યાય ઇત્યેવમુક્ત ઉદિતઃ। ઉક્ત ઇત્યુપસંહારાર્થઃ

ઇતિ શીક્ષાવલ્લ્યાં દ્વિતીયોઽનુવાકઃ

તૃતીય અનુવાક
અધુના સંહિતોપનિષદુચ્યતે -
સહ નૌ યશઃ। સહ નૌ બ્રાહૃવર્ચસમ્। અથાતઃ સઁ#હિતાયા ઉપનિષદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ। પઞ્ચસ્વધિકરણેષુ। અધિલોકમધિજ્યોતિષમધિવિદ્યમધિપ્રજમધ્યાત્મમ્। તા મહાસઁ#હિતા ઇત્યાચક્ષતે। અથાધિલોકમ્। પૃથિવી પૂર્વરૂપમ્। દ્યૌરુત્તરરૂપમ્। આકાશઃ સંધિઃ

વાયુઃ સંધાનમ્। ઇત્યધિલોકમ્। અથાધિજ્યૌતિષમ્। અગ્નિઃ પૂર્વરૂપમ્। આદિત્ય ઉત્તરરૂપમ્। આપઃ સંધિઃ। વૈદ્યુતઃ સંધાનમ્। ઇત્યધિજ્યૌતિષમ્। અથાધિવિદ્યમ્। આચાર્યઃ પૂર્વરૂપમ્

અન્તેવાસ્યુત્તરરૂપમ્। વિદ્યા સંધિઃ। પ્રવચનઁ#સંધાનમ્ ઇત્યધિવિદ્યમ્। અથાધિપ્રજમ્। માતા પૂર્વરૂપમ્। પિતોત્તરરૂપમ્। પ્રજા સંધિઃ પ્રજનનઁ# સંધાનમ। ઇત્યાધિપ્રજમ્

અથાધ્યાત્મમ્। અધરા હનુઃ પૂર્વરૂપમ્। ઉત્તરા હનુરુત્તરરૂપમ્। વાક્સંધિઃ। જિહ્વા સંધાનમ્। ઇત્યધ્યાત્મમ્। ઇતીમા મહાસઁ#હિતા ય એવમેતા મહાસઁ#હિતા વ્યાખ્યાતા વેદ। સંધીયતે પ્રજયા પશુભિઃ। બ્રાહૃવર્ચસેનાન્નાદ્યેન સુવર્ગેણ લોકેન

તત્ર સંહિતાદ્યુપનિષત્પરિજ્ઞાનનિમિત્તં યદ્યશઃ પ્રાથ્ર્યતે તન્નાવાવયોઃ, શિષ્યાચાર્યયોઃ સહૈવાસ્તુ। તન્નિમિત્તં ચ યદ્બ્રાહૃવર્ચસં તેજસ્તચ્ચ સહૈવાસ્ત્વિતિ શિષ્યવચનમાશીઃ। શિષ્યસ્ય હ્રકૃતાર્થત્વાત્પ્રાર્થનોપપદ્યતે નાચાર્યસ્ય। કૃતાર્થત્વાત્। કૃતાર્થો હ્રાચાર્યો નામ ભવતિ।
અથાનન્તરમધ્યયનલક્ષણવિધાનસ્ય, અતો યતોઽત્યર્થં ગ્રન્થભાવિતા બુદ્ધિર્ન શક્યતે સહસાર્થજ્ઞાનવિષયેઽવતારયિતુમિત્યતઃ સંહિતાયા ઉપનિષદં સંહિતાવિષયં દર્શનમિત્યેતદ્ગ્રન્થસંનિકૃષ્ટામેવ વ્યાખ્યાસ્યામઃ, પઞ્ચસ્વધિકરણેષ્વાશ્રયેષુ જ્ઞાનવિષયેષ્વિત્યર્થઃ।
કાનિ તાનીત્યાહ અધિલોકં લોકેષ્વધિ યદ્દર્શનં તદધિલોકમ્। તથાધિજ્યૌતિષમધિવિદ્યમધિપ્રજમધ્યાત્મમિતિ। તાઃ એતાઃ પઞ્ચવિષયા ઉપનિષદો લોકાદિમહાવસ્તુ વિષયત્વાત્સંહિતાવિષયત્વાચ્ચ મહત્યશ્ચ તાઃ સંહિતાશ્ચ મહાસંહિતા ઇત્યાચક્ષતે કથયન્તિ વેદવિદઃ।
અથ તાસાં યથોપન્યસ્તાનામધિલોકં દર્શનમુચ્યતે। દર્શનક્રમવિવક્ષાર્થોઽથશબ્દઃ સર્વત્ર। પૃથિવી પૂર્વરૂપં પૂર્વો વર્ણઃ પૂર્વરૂપમ્। સંહિતાયાઃ પૂર્વે વર્ણે પૃથિવીદૃષ્ટિઃ કર્તવ્યેત્યુક્તં ભવતિ। તથા દ્યૌઃ ઉત્તરરૂપમાકાશોઽન્તરિક્ષલોકઃ સંધિર્મધ્યં પૂર્વોત્તરરૂપયોઃ સંધીયેતે અસ્મિન્પૂર્વોત્તરરૂપે ઇતિ। વાયુઃ સંધાનમ્। સંધીયતેઽનેનેતિ સંધાનમ્। ઇત્યધિલોકં દર્શનમુક્તમ્। અથાધિજ્યૌતિષમિત્યાદિ સમાનમ્। ઇતીમા ઇત્યુક્તા ઉપ પ્રદશ્ર્યન્તે। યઃ કશ્ચિદેવમેતા મહાસંહિતા વ્યાખ્યાતા વેદોપાસ્તે। વેદેત્યુપાસનં સ્યાદ્વિજ્ઞાનાધિકારાત્ "ઇતિ પ્રાચીનયોગ્યોપાસ્સ્વ" ઇતિ ચ વચનાત્। ઉપાસનં ચ યથાસાસ્ત્રં તુલ્યપ્રત્યયસન્તતિરસંકીર્ણા ચાતત્પ્રત્યયૈઃ શાસ્ત્રોક્તાલમ્બનવિષયા ઇતિ। પ્રસિદ્ધશ્ચોપાસનશબ્દાર્થો લોકે ગુરુમુપાસ્તે રાજાનમુપાસ્ત ઇતિ। યો હિ ગુર્વાદીન્સન્તતમુપચરતિ સ ઉપાસ્ત ઇત્યુચ્યતે। સ ચ ફલમાપ્નોત્યુપાસનસ્ય। અતોઽત્રાપિ ચ ય એવં વેદ સંધીયતે પ્રજાદિભિઃ સ્વર્ગાન્તૈઃ। પ્રજાદિફલાન્યાપ્નોતીત્યર્થઃ॥1-4॥
ઇતિ શીક્ષાવલ્લ્યાં તૃતીયોઽનુવાકઃ

ચતુર્થ અનુવાક
યશ્છન્દસામિતિ મેધાકામસ્ય શ્રીકામસ્ય ચ તત્પ્રાપ્તિસાધનં જપહોમાવુચ્યેતે। "સ મેન્દ્રો મેધયા સ્પૃણોતુ"
"તતો મે શ્રિયામાવહ"ઇતિ ચ લિઙ્ગદર્શનાત્।
યશ્છન્દસામૃષભો વિશ્વરૂપઃ। છન્દોભ્યોઽધ્યમૃતાત્સંબભૂવ। સ મેન્દ્રો મેધયા સ્પૃણોતુ। અમૃતસ્ય દેવ ધારણો ભૂયાસમ્। શરીરં મે વિચર્ષણમ્। જિહ્વા મે મધુમત્તમા। કર્ણાભ્યાં ભૂરિ વિશ્રુવમ્। બ્રાહૃણઃ કોશોઽસિ મેધયા પિહિતઃ શ્રુતં મે ગોપાય। આવહન્તી વિતન્વાના

કુર્વાણાચીરમાત્મનઃ। વાસાઁ#સિ મમ ગાવશ્ચ। અન્નપાને ચ સર્વદા। તતો મે શ્રિયામાવહ। લોમશાં પશુભિઃ સહ સ્વાહા। આમાયન્તુ બ્રાહૃચારિણઃ સ્વાહા। વિમાયન્તુ બ્રાહૃચારિણઃ સ્વાહા। પ્રમાયન્તુ બ્રાહૃચારિણઃ સ્વાહા। દમાયન્તુ બ્રાહૃચારિણઃ સ્વાહા। શમાયન્તુ બ્રાહૃચારિણઃ સ્વાહા

યશ્છન્દસાં વેદાનામૃષભ ઇવર્ષભઃ પ્રાધાન્યાત્ વિશ્વરૂપઃ સર્વરૂપઃ સર્વવાગ્વ્યાપ્તેઃ। "તદ્યથા શઙ્કુના" (છા.ઉ.2।23।3) ઇત્યાદિ શ્રુત્યન્તરાત્। અત એવર્ષભત્વમોઙ્કારસ્ય। ઓઙ્કારો હ્રત્રોપાસ્ય
ઇતિ ઋષભાદિશબ્દૈઃ સ્તુતિન્ર્યાય્યૈવોઙ્કારસ્ય। છન્દોભ્યો વેદેભ્યો વેદા હ્રમૃતં તસ્માદમૃતાદધિસંબભૂવ। લોકદેવવેદવ્યાહ્મતિભ્યઃ સારિષ્ઠં જિઘૃક્ષોઃ પ્રજાપતેસ્તપસ્યત ઓઙ્કારઃ સારિષ્ઠત્વેન પ્રત્યભાદિત્યર્થઃ। ન હિ નિત્યસ્યોઙ્કારસ્યાઞ્જસૈવોત્પત્તિરેવ કલ્પ્યતે। સ એવંભૂત ઓઙ્કાર ઇન્દ્રઃ સર્વકામેશઃ પરમેશ્વરો મા માં મેધયા પ્રજ્ઞયા સ્પૃણોતુ પ્રીણયતુ બલયતુ વા પ્રજ્ઞાબલં હિ પ્રાથ્ર્યતે।
અમૃતસ્ય અમૃતત્વહેતુભૂતસ્ય બ્રાહૃજ્ઞાનસ્ય તદધિકારાત્, હે દેવ ધારણો ધારયિતા ભૂયાસં ભવેયમ્। કિં ચ શરીરં મે મમ વિચર્ષણં વિચક્ષણં યોગ્યમિત્યેતત્। ભૂયાદિતિ પ્રથમપુરુષવિપરિણામઃ। જિહ્વા મે મધુમત્તમા મધુમત્યતિશયેન મધુરભાષિણીત્યર્થઃ। કર્ણાભ્યાં શ્રોત્રાભ્યાં ભૂરિ બહુ વિશ્રુવં વ્યશ્રવં શ્રોતા ભૂયાસમિત્યર્થઃ। આત્મજ્ઞાનયોગ્યઃ કાર્યકરણસંઘાતોઽસ્ત્વિતિ વાક્યાર્થઃ। મેધા ચ તદર્થમેવ હિ પ્રાથ્ર્યતે।
બ્રાહૃણઃ પરમાત્મન કોશોઽસિ। અસેરિવોપલબ્ધ્યધિષ્ઠાનત્વાત્। ત્વં હિ બ્રાહૃણઃ પ્રતીકઃ, ત્વયિ બ્રાહૃઓપલભ્યતે। મેધયા લૌકિકપ્રજ્ઞયા પિહિત આચ્છાદિતઃ સ ત્વં સામાન્યપ્રજ્ઞૈરવિદિતતત્ત્વ ઇત્યર્થઃ। શ્રુતં શ્રવણપૂર્વકમાત્મજ્ઞાનાદિકં મે ગોપાય રક્ષ। તત્પ્રાપ્ત્યવિસ્મરણાદિ કુર્વિત્યર્થઃ। જપાર્થા એતે મન્ત્રા મેધાકામસ્ય।
હોમાર્થાસ્ત્વધુના શ્રીકામસ્યમન્ત્રા ઉચ્યન્તે આવહન્ત્યાનયન્તી। વિતન્વાના વિસ્તારયન્તી। તનોતેસ્તત્કર્મત્વાત્। કુર્વાણા નિર્વર્તયન્તી, અચીરમચિરં ક્ષિપ્રમેવ, છાન્દસો દીર્ઘઃ, ચિરં વા કુર્વાણા આત્મનો મમ, કિમિત્યાહ - વાસાંસિ વસ્ત્રાણિ મમ ગાવશ્ચ ગાશ્ચેતિ યાવત્, અન્નપાને ચ સર્વદૈવમાદીનિ કુર્વાણા શ્રીર્યા તાં તતો મેધાનિર્વર્તનાત્પરમાવહાનય। અમેધસો હિ શ્રીરનર્થાયૈવેતિ।
કિંવિશિષ્ટામ્। લોમશામજાવ્યાદિયુક્તામન્યૈશ્ચ પશુભિઃ સંયુક્તામાવહેત્યધિકારાદોઙ્કાર એવાભિસંબધ્યતે। સ્વાહા સ્વાહાકારો હોમાર્થમન્ત્રાન્તજ્ઞાપનાર્થઃ। આયન્તુ મામિતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ। બ્રાહૃચારિણો વિમાયન્તુ પ્રમાયન્તુ દમાયન્તુ શમાયન્ત્વિત્યાદિ॥1-2॥
યશો જનેઽસાનિ સ્વાહા। શ્રેયાન્ વસ્યસોઽસાનિ સ્વાહા। તં ત્વા ભગ પ્રવિશાનિ સ્વાહા। સ મા ભગ પ્રવિશ સ્વાહા। તસ્મિન્ સહરુઆશાખે નિભગાહં ત્વયિ મૃજે સ્વાહા। યથાપઃ પ્રવતા યન્તિ યથા
માસા અહર્જરમ્। એવં માં બ્રાહૃચારિણો ધાતરાયન્તુ સર્વતઃ સ્વાહા। પ્રતિવેશોઽસિ પ્ર મા પાહિ પ્ર મા પદ્યસ્વ

યશો યશસ્વી જને જનસમૂહેઽસાનિ ભવાનિ। શ્રેયાન્પ્રશસ્યતરો વસ્યસો વસીયસો વસુતરાદ્વસુમત્તરાદ્વાસાનીત્યન્વયઃ। કિં ચ તં બ્રાહૃણઃ કોશભૂતં ત્વા ત્વાં હે ભગ ભગવન્પૂજાવન્પ્રવિશાનિ પ્રવિશ્ય ચાનન્યસ્ત્વદાત્મૈવ ભવાનીત્યર્થઃ। સ ત્વમપિ મા માં ભગ ભગવન્ પ્રવિશ। આવયોરેકત્વમેવાસ્તુ। તïસ્મસ્ત્વયિ સહરુઆશાખે બહુશાખાભેદે હે ભગવન્, નિમૃજે શોધયામ્યહં પાપકૃત્યામ્।
યથા લોક આપઃ પ્રવતા પ્રવણવતા નિમ્નવતા દેશેન યન્તિ ગચ્છન્તિ। યથા ચ માસા અહર્જરં સંવત્સરોઽહર્જરઃ। અહોભિઃ પરિવર્તમાનો લોકાઞ્જરયતીત્યહાનિ વાસ્મિઞ્જીર્યન્ત્યન્તર્ભવન્તીત્યહર્જરઃ। તં ચ યથા માસા યન્ત્યેવં માં બ્રાહૃચારિણો હે ધાતઃ સર્વસ્ય વિધાતઃ મામાયન્ત્વાગચ્છન્તુ સર્વતઃ સર્વદિગ્ભ્યઃ।
પ્રતિવેશઃ - શ્રમાપનયનસ્થાનમાસન્નગૃહમિત્યર્થઃ। એવં ત્વં પ્રતિવેશ ઇવ પ્રતિવેશસ્ત્વચ્છીલિનાં સર્વપાપદુઃખાપનયનસ્થાનમસિ, અતો મા માં પ્રતિ પ્રભાહિ પ્રકાશયાત્માનં પ્રપદ્યસ્વ ચ। માં
રસવિદ્ધમિવ લોહં ત્વન્મયં ત્વદાત્માનં કુર્વિત્યર્થઃ।
શ્રીકામાઽસ્મિન્વિદ્યાપ્રકરણેઽભિધીયમાનો ધનાર્થઃ। ધનં ચ કર્માર્થમ્। કર્મ ચેપાત્તદુરિતક્ષયાય। તત્ક્ષયે હિ વિદ્યા પ્રકાશતે। તથા ચ સ્મૃતિઃ "જ્ઞાનમુત્પદ્યતે પુંસાં ક્ષયાત્પાપસ્ય કર્મણઃ। યથાદર્શતલે પ્રખ્યે પશ્યન્ત્યાત્માનમાત્મનિ" (મહા.શા.204।8, ગરુડ. 1।237।6) ઇતિ

ઇ તિ શીક્ષાવલ્લ્યાં ચતુર્થોઽનુવાકઃ

પઞ્ચમ અનુવાક
સંહિતાવિષયમુપાસનમુક્તં તદનુ મેધાકામસ્ય શ્રીકામસ્ય મન્ત્રા અનુક્રાન્તાઃ। તે ચ પારમ્પર્યેણ વિદ્યોપયોગાર્થા એવ। અનન્તરં વ્યાહ્મત્યાત્મનો બ્રાહૃણોઽન્તરુપાસનં સ્વરાજ્યફલં પ્રસ્તૂયતે -
ભૂર્ભુવઃ સુવરિતિ વા એતાસ્તિરુઆઓ વ્યાહ્મતયઃ। તાસામુહ સ્મૈતાં ચતુર્થીં માહાચમસ્યઃ પ્રવેદયતે। મહ ઇતિ। તદ્બ્રાહૃ। સ આત્મા। અઙ્ગાન્યન્યા દેવતાઃ। ભૂરિતિ વા અયં લોકઃ। ભુવ ઇત્યન્તરિક્ષમ્। સુવરિત્યસૌ લોકઃ

મહ ઇત્યાદિત્યઃ। આદિત્યેન વાવ સર્વે લોકા મહીયન્તે। ભૂરિતિ વા અગ્નિઃ। ભુવ ઇતિ વાયુઃ। સુવરિત્યાદિત્યઃ। મહ ઇતિ ચન્દ્રમાઃ। ચન્દ્રમસા વાવ સર્વાણિ જ્યોતીં#ઁ#ષિ મહીયન્તે। ભૂરિતિ વા ઋચઃ। ભુવ ઇતિ સામાનિ। સુવરિતિ યજૂઁ#ષિ

મહ ઇતિ બ્રાહૃ બ્રાહૃણા વાવ સર્વે વેદા મહીયન્તે। ભૂરિતિ વૈ પ્રાણઃ। ભુવ ઇત્યપાનઃ। સુવરિતિ વ્યાનઃ। મહ ઇત્યન્નમ્। અન્નેન વાવ સર્વે પ્રાણા મહીયન્તે। તા વા એતાશ્ચતરુઆશ્ચતુર્ધા ચતરુઆશ્ચતરુઆઓ વ્યાહ્મતયઃ। તા યો વેદ। સ વેદ બ્રાહૃ। સર્વેઽસ્મૈ દેવા બલિમાવહન્તિ

ભૂર્ભુવઃ સુવરિતિ; ઇતીત્યુક્તોપપ્રદર્શનાર્થઃ। એતાસ્તિરુઆ ઇતિ ચ પ્રદર્શિતાનાં પરામર્શાર્થઃ। પરામૃષ્ટાઃ સ્માર્યન્તે વા ઇત્યનેન। તિરુઆ એતાઃ પ્રસિદ્ધા વ્યાહ્મતયઃ સ્માર્યન્તે તાવત્। તાસામિયં ચતુર્થી વ્યાહ્મતિર્મહ ઇતિ। તામેતાં ચતુર્થી મહાચમસસ્યાપત્યં માહાચમસ્યઃ પ્રવેદયતે। ઉ હ સ્મ ઇત્યેતેષાં વૃત્તાનુકથનાર્થત્વાદ્વિદિતવાન્દદર્શેત્યર્થઃ। માહાચમસ્યગ્રહણમાર્ષાનુસ્મરણાર્થમ્। ઋષિસ્મરણમપ્યુપાસનાઙ્ગમિતિ ગમ્યત ઇહોપદેશાત્।
યેયં માહાચમસ્યેન દૃષ્ટા વ્યાહ્મતિર્મહ ઇતિ તદ્બ્રાહૃ મહદ્ધિ બ્રાહૃ મહશ્ચ વ્યાહ્મતિઃ કિં પુનસ્તત્? સ આત્મા આપ્નોતેવ્ર્યાપ્તિકર્મણઃ આત્મા ઇતરાશ્ચ વ્યાહ્મતયો લોકા દેવા વેદાઃ પ્રાણશ્ચ મહ ઇત્યનેન વ્યાહ્મત્યાત્મનાદિત્યચન્દ્રબ્રાહૃઆન્નભૂતેન વ્યાપ્યન્તે યતઃ અતોઽઙ્ગાન્યવયવા અન્યા દેવતાઃ। દેવતાગ્રહણમુપલક્ષણાર્થં લોકાદીનામ્। મહ ઇત્યેતસ્ય વ્યાહ્મત્યાત્મનો દેવલોકાદયઃ સર્વેઽવયવભૂતા યતોઽત આહાદિત્યાદિભિર્લોકાદયો મહીયન્તે ઇતિ। આત્મનો હ્રઙ્ગાનિ મહીયન્તે મહનં વૃદ્ધિરુપચયઃ। મહીયન્તે, વર્ધન્ત ઇત્યર્થઃ।
અયં લોકોઽગ્નિરૃગ્વેદઃ પ્રાણ ઇતિ પ્રથમા વ્યાહ્મતિર્ભૂરિતિ। એવમુત્તરોત્તરૈકૈકા ચતુર્ધા ભવતિ। મહ ઇતિ બ્રાહૃ। બ્રાહૃએત્યોઙ્કારઃ, શબ્દાધિકારોઽન્યસ્યાસંભવાત્। ઉક્તાર્થમન્યત્।
તા વા એતાશ્ચતરુઆશ્ચતુર્ધેતિ। તા વા એતા ભૂર્ભુવઃ સુવર્મહ ઇતિ ચતરુઆ એકૈકશશ્ચતુર્ધા ચતુષ્પ્રકારાઃ। ધાશબ્દઃ પ્રકારવચનઃ। ચતરુઆશ્ચતરુઆઃ સત્યશ્ચતુર્ધા ભવન્તીત્યર્થઃ તાસાં યથાવલૃપ્તાનાં
પુનરુપદેશસ્તથૈવોપાસનનિયમાર્થઃ। તા યથોક્તવ્યાહ્મતીર્યો વેદ સ વેદ વિજાનાતિ। કિમ્? બ્રાહૃ।
નનુ "તત્ બ્રાહૃ સ આત્મા" ઇતિ જ્ઞાતે બ્રાહૃણિ ન વક્તવ્યમવિજ્ઞાતવત્સ વેદ બ્રાહૃએતિ।
ન, તદ્વિશેષવિવક્ષુત્વાદદોષઃ। સત્યં વિજ્ઞાતં ચતુર્થવ્યાહ્મત્યાત્મા બ્રાહૃએતિ ન તુ તદ્વિશેષો હ્મદયાન્તરુપલભ્યત્વં મનોમયત્વાદિશ્ચ। ઽશાન્તિસમૃદ્ધમ્ઽ ઇત્યેવમન્તોવિશેષણવિશેષ્યરૂપો ધર્મપૂગો ન વિજ્ઞાયત ઇતિ તદ્વિવક્ષુ હિ શાસ્ત્રમવિજ્ઞાતમિવ બ્રાહૃ મત્વા સ વેદ બ્રાહૃએત્યાહ। અતો ન દોષઃ। યો હિ વક્ષ્યમાણેન ધર્મપૂગેન વિશિષ્ટં બ્રાહૃ વેદ સ વેદ બ્રાહૃએત્યભિપ્રાયઃ। અતો વક્ષ્યમાણાનુવાકેનૈકવાક્યતાસ્ય ઉભયોહ્ર્રનુવાકયોરેકમુપાસનમ્।
લિઙ્ગાચ્ચ, ભૂરિત્યગ્નૌ પ્રતિ-તિષ્ઠતીત્યાદિકં લિઙ્ગમુપાસનૈકત્વે। વિધાયકાભાવાચ્ચ। ન હિ ઽવેદઽ ઽઉપાસિતવ્યઃઽ ઇતિ વિધાયકઃ કશ્ચિચ્છબ્દોઽસ્તિ। વ્યાહ્મત્યાનુવાકે ઽતા યો વેદઽ ઇતિ ચ
વક્ષ્યમાણાર્થત્વાન્નોપાસનભેદકઃ। વક્ષ્યમાણાર્થત્વં ચ તદ્વિશેષવિવક્ષુત્વાદિત્યાદિનોક્તમ્। સર્વે દેવા અસ્મા એવં વિદુષેઽઙ્ગભૂતા આવહન્ત્યાનયન્તિ બલિં સ્વારાજ્યપ્રાપ્તૌ સત્યામિત્યર્થઃ॥1-3॥
ઇતિ પઞ્ચમોઽનુવાકઃ

ષષ્ઠ અનુવાક
ભૂર્ભુવઃસુવઃસ્વરૂપા મહ ઇત્યેતસ્ય વ્યાહ્મત્યાત્મનો બ્રાહૃણોઽઙ્ગાન્યન્યા દેવતા ઇત્યુક્તમ્। યસ્ય તા અઙ્ગભૂતાસ્તસ્ય બ્રાહૃણઃ સાક્ષાદુપલબ્ધ્યર્થમુપાસનાર્થં ચ હ્મદયાકાશઃ સ્થાનમુચ્યતે શાલગ્રામ ઇવ વિષ્ણોઃ। તાસ્મિન્હિ તદ્બ્રાહૃઓપાસ્યમાનં મનોમયત્વાદિઘર્મવિશિષ્ટં સાક્ષાદુપલભ્યતે પાણાવિવામલકમ્। માર્ગશ્ચ સર્વાત્મભાવપ્રતિપત્તયે વક્તવ્ય ઇત્યનુવાક આરભ્યતે -
સ ય એષોઽન્તહ્ર્મદય આકાશઃ। તસ્મિન્નયં પુરુષો મનોમયઃ। અમૃતો હિરણ્મયઃ। અન્તરેણ તાલુકે। ય એષ સ્તન ઇવાવલમ્બતે। સેન્દ્રયોનિઃ। યત્રાસૌ કેશાન્તો વિવર્તતે। વ્યષોહ્ર શીર્ષકપાલે ભૂરિત્યગ્નૌ પ્રતિતિષ્ઠતિ। ભુવ ઇતિ વાયૌ

સુવરિત્યાદિત્યે। મહ ઇતિ બ્રાહૃણિ। આપ્નોતિ સ્વારાજ્યમ્। આપ્નોતિ મનસસ્પતિમ્। વાક્પતિશ્ચક્ષુષ્પતિઃ। શ્રોત્રપતિર્વિજ્ઞાનપતિઃ। એતત્તતો ભવતિ। આકાશશરીરં બ્રાહૃ। સત્યાત્મ પ્રાણારામં મન આનન્દમ્। શાન્તિસમૃદ્ધમમૃતમ્। ઇતિ પ્રાચીનયોગ્યોપાસ્સ્વ

ઽસઃઽ ઇતિ વ્યુત્ક્રમ્ય ઽઅયં પુરુષઃઽ ઇત્યનેન સંબધ્યતે। ય એષોઽન્તહ્ર્મદયે હ્મદયસ્યાન્તહ્ર્મદયમિતિ પુણ્ડરીકાકારોમાંસપિણ્ડઃ પ્રાણાયતનોઽનેકનાડીસુષિર ઊધ્ર્વનાલોઽધોમુખો વિશસ્યમાને પશૌ પ્રસિદ્ધ ઉપલભ્યતે। તસ્યાન્તર્ય એષ આકાશઃ પ્રસિદ્ધ એવ કરકાકાશવત્, તસ્મિન્સોઽયં પુરુષઃ। પુરિ શયનાત્પૂર્ણા વા ભૂરાદયો લોકા યેનેતિ પુરુષઃ। મનોમયો મનોવિજ્ઞાનમ્ મનુતેજ્ર્ઞાનકર્મણઃ, તન્મયસ્તત્પ્રાયસ્તદુપલમ્ભત્વાત્। મનુતેઽનેનેતિ વા મનોઽન્તઃકરણં તદભિમાની તન્મયસ્તલ્લિઙ્ગો વા; અમૃતોઽમરણધર્મા હિરણ્મયો જ્યોતિર્મયઃ।
તસ્યૈવંલક્ષણસ્ય હ્મદયાકાશે સાક્ષાત્કૃતસ્ય વિદુષ આત્મભૂતસ્યેન્દ્રસ્યેદૃશસ્વરૂપ પ્રતિપત્તયે માર્ગોઽભિધીયતે। હ્મદયાદૂધ્ર્વં પ્રવૃત્તા સુષુમ્ના નામ નાડી યોગશાસ્ત્રેષુ ચ પ્રસિદ્ધા। સા ચાન્તરેણ મધ્યે પ્રસિદ્ધે તાલુકે તાલુકયોર્ગતા। યશ્ચૈષ તાલુકયોર્મધ્યે સ્તન ઇવાવલમ્બતે માંસખણ્ડસ્ય ચાન્તરેણેત્યેતત્। યત્ર ચ કેશાન્તઃ કેશાનામન્તોઽવસાનં મૂલં કેશાન્તો વિવર્તતે વિભાગેન વર્તતે
મૂર્ધપ્રદેશ ઇત્યર્થઃ તં દેશં પ્રાપ્ય તત્ર વિનિઃસૃતા વ્યપોહ્ર વિભજ્ય વિદાર્ય શીર્ષકપાલે શિરઃકપાલે વિનિર્ગતા યા સેન્દ્રિયોનિરિન્દ્રસ્ય બ્રાહૃણો યોનિર્માર્ગઃ સ્વરૂપપ્રતિપત્તિદ્વારમિત્યર્થઃ।
તયૈવં વિદ્વાન્મનોમયાત્મદર્શી મૂધ્ર્નો વિનિષ્ક્રમ્યાસ્ય લોકસ્યાધિષ્ઠાતા ભૂરિતિ વ્યાહ્મતિરૂપો યોઽગ્નિર્મહતો બ્રાહૃણોઽઙ્ગભૂતસ્તસ્મિન્નગ્નૌ પ્રતિતિષ્ઠત્યગ્ન્યાત્મનેમં લોકં વ્યાપ્નોતીત્યર્થઃ। તથા ભુવ ઇતિ દ્વિતીયવ્યાહ્મત્યાત્મનિ વાયૌ। પ્રતિતિષ્ઠતીત્યનુવર્તતે। સુવરિતિ તૃતીયવ્યાહ્મત્યાત્મન્યાદિત્યે। મહ ઇત્યઙ્ગિનિ ચતુર્થવ્યાહ્મત્યાત્મનિ બ્રાહૃણિ પ્રતિતિષ્ઠતિ।
તેષ્વાત્મભાવેન સ્થિત્વાપ્નોતિ બ્રાહૃભૂતઃ સ્વારાજ્યં સ્વરાડ્ભાવં સ્વયમેનં રાજાધિપતિર્ભવતિ, અઙ્ગભૂતાનાં દેવાનાં યથા બ્રાહૃ। દેવાશ્ચ સર્વેઽસ્મૈ બલિમાવહન્ત્યઙ્ગભૂતા યથા બ્રાહૃણે। આપ્નોતિ મનસસ્પતિમ્। સર્વેષાં હિ મનસાં પતિઃ સર્વાત્મકત્વાદ્ બ્રાહૃણઃ। સર્વૈર્હિ મનોભિસ્તન્મનુતે। તદાપ્નોત્યેવં વિદ્વાન્। કિં ચ વાક્પતિઃ સર્વાસાં વાચાં પતિર્ભવતિ। તથૈવ ચક્ષુષ્પતિશ્ચક્ષુષાં પતિઃ। શ્રોત્રપતિઃ શ્રોત્રાણાં પતિઃ। વિજ્ઞાનપતિર્વિજ્ઞાનાનાં ચ પતિઃ। સર્વાત્મકત્વાત્સર્વપ્રાણિનાં કરણૈસ્તદ્વાન્ભવતીત્યર્થઃ।
કિં ચ તતોઽપ્યધિકતરમેતદ્ભવતિ। કિં તત્? ઉચ્યતે। આકાશશરીરમાકાશઃ શરીરમસ્યાકાશવદ્વા સૂક્ષ્મં શરીરમસ્યેત્યાકાશશરીરમ્। કિં તત્? પ્રકૃતં બ્રાહૃ। સત્યાત્મ સત્યં મૂર્તામૂર્તમવિતથં સ્વરૂપં ચાત્મા સ્વભાવોઽસ્ય તદિદં સત્યાત્મ। પ્રાણારામં પ્રાણેષ્વારામ આક્રીડા યસ્ય
તત્પ્રાણારામમ્। પ્રાણાનાં વારામો યïસ્મસ્તત્પ્રાણારામમ્। મન આનન્દમ્। આનન્દભૂતં સુખકૃદેવ યસ્ય મનસ્તન્મન આનન્દમ્। શાન્તિસમૃદ્ધં શાન્તિરુપશમઃ, શાન્તિશ્ચ તત્સમૃદ્ધં ચ શાન્તિસમૃદ્ધમ્। શાન્ત્યા વા સમૃદ્ધં તદુપલભ્યત ઇતિ શાન્તિસમૃદ્ધમ્। અમૃતમમરણધર્મિ। એતચ્ચાધિકરણવિશેષણં
તત્રૈવ મનોમય ઇત્યાદૌ દ્રષ્ટવ્યમિતિ। એવં મનોમયત્વાદિધર્મૈર્વિશિષ્ટં યથોક્તં બ્રાહૃ હે પ્રાચીનયોગ્ય, ઉપાસ્સ્વેત્યાચાર્યવચનોક્તિરાદરાર્થા। ઉક્તસ્તૂપાસનાશબ્દાર્થઃ॥1-2॥
ઇતિ ષષ્ઠોઽનુવાકઃ

સપ્તમ અનુવાક
યદેતદ્ વ્યાહ્મત્યાત્મકં બ્રાહૃઓપાસ્યમુક્તં તસ્યૈવેદાનીં પૃથિવ્યાદિપાઙ્ક્તસ્વરૂપેણોપાસનમુચ્યતે। પઞ્ચસંખ્યાયોગાત્પઙ્ક્તિચ્છબ્દઃ - સંપત્તિઃ। તતઃ પાઙ્ક્તત્વં સર્વસ્ય। પાઙ્ક્તશ્ચ યજ્ઞઃ। "પઞ્ચપદા પઙ્ક્તિઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ" ઇતિ શ્રુતેઃ। તેન યત્સર્વં લોકાદ્યાત્માન્તં ચ પાઙ્ક્તં પરિકલ્પયતિ। યજ્ઞમેવ તત્પરિકલ્પયતિ। તેન યજ્ઞેન પરિકલ્પિતેન પાઙ્ક્તાત્મકં પ્રજાપતિમભિસંપદ્યતે। તત્કથં પાઙ્ક્તમિદં સર્વમિત્યત આહ -
પૃથિવ્યન્તરિક્ષં દ્યૌર્દિશોઽવાન્તરદિશઃ। અગ્નિર્વાયુરાદિત્યશ્ચદ્રમા નક્ષત્રાણિ। આપ ઓષધયો વનસ્પતય આકાશ આત્મા। ઇત્યધિભૂતમ્। અથાધ્યાત્મમ્। પ્રાણોવ્યાનોઽપાન ઉદાનઃ સમાનઃ। ચક્ષુઃ શ્રોત્રં મનો વાક્ ત્વક્। ચર્મ માઁ#સઁ#સ્નાવાસ્થિ મઞ્જા। એતદધિ વિધાય ઋષિરવોચત્। પાઙ્ક્તં વા ઇદઁ# સર્વમ્। પાઙ્ક્તેનૈવ પાઙ્ક્તઁસ્પૃણોતીતિ

પૃથિવ્યન્તરિક્ષં દ્યૌર્દિશોઽવાન્તરદિશ ઇતિ લોકપાઙ્ક્તમ્। અગ્નિર્વાયુરાદિત્યશ્ચન્દ્રમા નક્ષત્રાણીતિ દેવતાપાઙ્ક્તમ્। આપ ઓષધયો વનસ્પતય આકાશ આત્મેતિ ભૂતપાઙ્ક્તમ્। આત્મેતિ વિરાડ્ભૂતાધિકારાત્। ઇત્યધિભૂતમિત્યધિલોકાધિદૈવતપાઙ્ક્તદ્વયોપલક્ષણાર્થમ્।
લોકદેવતાપાઙ્ક્તયોશ્ચાભિહિતત્વાત્।
અથાનન્તરમધ્યાત્મં પાઙ્ક્તત્રયમુચ્યતે ઽપ્રાણાદિવાયુપાઙ્ક્તમ્। ચક્ષુરાદીન્દ્રિયપાઙ્ક્તમ્। ચર્માદિ ધાતુપાઙ્ક્તમ્।ઽ એતાવદ્ધીદં સર્વમધ્યાત્મમ્, બાહ્રં ચ પાઙ્ક્તમેવેત્યેતદેવમધિવિધાય પરિકલ્પ્યર્ષિર્વેદ એતદ્દર્શનસંપન્નો વા કશ્ચિદૃષિરવોચદુક્તવાન્। કિમિત્યાહ - પાઙ્ક્તં વા ઇદં સર્વં પાઙ્ક્તેનૈવાધ્યાત્મિકેન સંખ્યાસામાન્યાત્પાઙ્ક્તં બાહ્રં સ્પૃણોતિ વલયતિ પૂરયતિ। એકાત્મતયોપલભ્યત ઇત્યેતત્। એવં પાઙ્ક્તમિદં સર્વમિતિ યો વેદ સ પ્રજાપત્યાત્મૈવ ભવતીત્યર્થઃ

ઇતિ શીક્ષાવલ્લ્યાં સપ્તમોઽનુવાકઃ

અષ્ટમ અનુવાક
વ્યાહ્મત્યાત્મનો બ્રાહૃણ ઉપાસનમુક્તમ્। અનન્તરં ચ પાઙ્ક્તસ્વરૂપેણ તસ્યૈવોપાસનમુક્તમ્। ઇદાનીં સર્વોપાસનાઙ્કભૂતસ્યોઙ્કારસ્યોપાસનં વિધિત્સ્યતે। પરાપરબ્રાહૃદૃષ્ટ¬આ ઉપાસ્યમાન ઓઙ્કારઃ શબ્દમાત્રોઽપિ પરાપરબ્રાહૃપ્રાપ્તિસાધનં ભવતિ। સ હ્રાલમ્બનં બ્રાહૃણઃ પરસ્યાપરસ્ય ચ, પ્રતિમેવ વિષ્ણોઃ "એતેનૈવાયતનેનૈકતરમન્વેતિ" (પ્ર.ઉ.5।2) ઇતિ શ્રુતેઃ।
ઓમિતિ બ્રાહૃ। ઓમિતીદસર્વમ્। ઓમિત્યેતદનુકૃતિર્હ સ્મ વા અપ્યો શ્રાવયેત્યાશ્રાવયન્તિ। ઓમિતિ સામાનિ ગાયન્તિ। ઓંશોમિતિ શસ્ત્રાણિ શઁસન્તિ। ઓમિત્યધ્વર્યુઃ પ્રતિગરં પ્રતિગૃણાતિ। ઓમિતિ બ્રાહૃઆ પ્રસૌતિ। ઓમિત્યગ્નિહોત્રમનુજાનાતિ। ઓમિતિ બ્રાઆહૃણઃ પ્રવક્ષ્યન્નાહ બ્રાહૃઓપાપ્નવાનીતિ। બ્રાહૃઐવોપાપ્નોતિ

ઓમિતિ ઇતિ શબ્દઃ સ્વરૂપપરિચ્છેદાર્થઃ, ઓમિત્યેતચ્છબ્દરૂપબ્રાહૃએતિ મનસા ધારયેદુપાસીત। યત ઓમિતીદં સર્વં હિ શબ્દરૂપમોઙ્કારેણ વ્યાપ્તમ્। ઽતદ્યથા શઙ્કુનાઽ (છા.ઉ.2।23।3) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્। અભિધાનતન્ત્રં હ્રભિધેયમિત્યત ઇદં સર્વમોઙ્કાર ઇત્યુચ્યતે।
ઓઙ્કારસ્તુત્યર્થમુત્તરો ગ્રન્થઃ।
ઉપાસ્યત્વાત્તસ્ય। ઓમિત્યેતદનુકૃતિરનુકરણમ્। કરોમિ યાસ્યામિ ચેતિ કૃતમુક્તમોમિત્યનુકરોત્યન્યઃ। અત
ઓઙ્કારોઽનુકૃતિઃ। હ સ્મ વા ઇતિ પ્રસિદ્ધાર્થાવદ્યોતકાઃ પ્રસિદ્ધમોઙ્કારસ્યાનુકૃતિત્વમ્।
અપિ ચ ઽઓ શ્રાવયઽઇતિ પ્રૈષપૂર્વકમાશ્રાવયન્તિ। તથોમિતિ સામાનિ ગાયન્તિ સામગાઃ। ૐશોમિતિશસ્ત્રાણિ શંસન્તિ શસ્ત્રશંસિતારોઽપિ। તથોમિત્યધ્વર્યુઃ પ્રતિગરં પ્રતિગૃણાતિ। ઓમિતિ બ્રાહૃઆ પ્રસોત્યનુજાનાતિ પ્રૈષપૂર્વકમાશ્રાવયતિ। ઓમિત્યગ્નિહોત્રમનુજાનાતિ। જુહોમીત્યુક્ત ઓમિત્યેવાનુજ્ઞાં પ્રયચ્છતિ।
ઓમિત્યેવ બ્રાઆહૃણઃ પ્રવક્ષ્યન્ પ્રવચનં કરિષ્યન્નધ્યેષ્યમાણ ઓમિત્યેવાહ। ઓમિત્યેવ પ્રતિપદ્યતેઽધ્યેતુમિત્યર્થઃ। બ્રાહૃવેદમુપાપ્નવાનીતિ પ્રાપ્નુયાં ગ્રહીષ્યામીત્યુપાપ્નોત્યેવ બ્રાહૃ। અથવા બ્રાહૃ પરમાત્મા તમુપાપ્નવાનીત્યાત્માનં પ્રવક્ષ્યન્પ્રાપયિષ્યન્નોમિત્યેવાહ સ ચ તેનોઙ્કારેણ બ્રાહૃ પ્રાપ્નોત્યેવ। ઓઙ્કારપૂર્વં પ્રવૃત્તાનાં ક્રિયાણાં ફલવત્ત્વં યસ્માત્તસ્માદોઙ્કારં બ્રાહૃએત્યુપાસીતેતિ વાક્યાર્થઃ

ઇતિ શીક્ષાવલ્લ્યાં અષ્ટમોઽનુવાકઃ

નવમ અનુવાક
વિજ્ઞાનાદેવાપ્નોતિ સ્વારાજ્યમિત્યુક્તત્વાચ્છ્રૌતસ્માર્તાનાં કર્મણામાનર્થક્યં પ્રાપ્તમિત્યતસ્તન્માપ્રાપદિતિ કર્મણાં પુરુષાર્થં પ્રતિ સાધનત્વદર્શનાર્થમિહોપન્યાસઃ -
ઋતં ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ। સત્યં ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ। તપશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ। દમશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ। શમશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ। અગ્નયશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ। અગ્નિહોત્રં ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ। અતિથયશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ। માનુષં ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ। પ્રજા ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ। પ્રજનશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ। પ્રજાતિશ્ચ સ્વાધ્યાયપ્રવચને ચ। સત્યમિતિ સત્યવચા રાથીતરઃ। તપ ઇતિ તપોનિત્યઃ પૌરુશિષ્ટિઃ। સ્વાધ્યાયપ્રવચને એવેતિ નાકો મૌદ્ગલ્યઃ। તદ્ધિ તપસ્તદ્ધિ તપઃ

ઋતમિતિ વ્યાખ્યાતમ્। સ્વાધ્યાયોઽધ્યયનમ્। પ્રવચનમધ્યાપનં બ્રાહૃયજ્ઞોવા। એતાન્યૃતાદીન્યનુષ્ઠેયાનીતિ વાક્યશેષઃ। સત્યં ચ સત્યવચનં યથાવ્યાખ્યાતાર્થં વા। તપઃ કૃચ્છ્રાદિ। દમો બાહ્રકરણોપશમઃ। શમોઽન્તઃકરણોપશમઃ। અગ્નય આધાતવ્યાઃ। અગ્નિહોત્રં ચ હોતવ્યમ્। અતિથયશ્ચ પૂજ્યાઃ। માનુષમિતિ લૌકિકઃ સંવ્યવહારઃ, તચ્ચ યથા પ્રાપ્તમનુષ્ઠેયમ્। પ્રજા ચોત્પાદ્ય પ્રજનશ્ચ પ્રજનમૃતૌ ભાર્યાગમનમિત્યર્થઃ। પ્રજાતિઃ પૌત્રોત્પત્તિઃ પુત્રો નિવેશયિતવ્ય ઇત્યેતત્।
સર્વૈરેતૈઃ કર્મભિર્યુક્તસ્યાપિ સ્વાધ્યાય પ્રવચને યત્નતોઽનુષ્ઠેયે ઇત્યેવર્થં સર્વેણ સહ સ્વાધ્યાયપ્રવચનગ્રહણમ્। સ્વાધ્યાયાધીનં હ્રર્થજ્ઞામ્, અર્થજ્ઞાનાયત્તં ચ પરં શ્રેયઃ, પ્રવચનં ચ તદવિસ્મરણાર્થં ધર્મપ્રવૃદ્ધ્યર્થં ચ। અતઃ સ્વાધ્યાયપ્રવચનયોરાદરઃ કાર્યઃ।
સત્યમિતિ સત્યમેવાનુષ્ઠાતવ્યમિતિ સત્યમેવ વચો યસ્ય સોઽયં સત્યવચા નામ વા તસ્ય। રાથીતરો રથીતરસ્ય ગોત્રો રાથીતરાચાર્યો મન્યતે। તપ ઇતિ તપ એવ કર્તવ્યમિતિ તપોનિત્યસ્તપસિ નિત્યસ્તપઃ પરસ્તપોનિત્ય ઇતિ વા નામ પૌરુશિષ્ટિઃ પુરુશિષ્ટસ્યાપત્યં પૌરુશિષ્ટિરાચાર્યો મન્યતે। સ્વાધ્યાયપ્રવચને એવાનુષ્ઠેયે ઇતિ નાકો નામતો મુદ્ગલસ્યાપત્યં મૌદ્ગલ્ય આચાર્યો મન્યતે। તદ્ધિ તપસ્તદ્ધિ તપઃ। હિ યસ્માત્સ્વાધ્યાયપ્રવચને એવ તપસ્તસ્માત્તે એવાનુષ્ઠેયે ઇતિ। ઉક્તાનામપિ સત્યતપઃ સ્વાધ્યાયપ્રવચનાનાં પુનગ્ર્રહણમાદરાર્થમ્

ઇતિ શીક્ષાવલ્લ્યાં નવમોઽનુવાકઃ

દશમ અનુવાક
અહં વૃક્ષસ્ય રેરિવેતિ સ્વાધ્યાયાર્થો મન્ત્રામ્નાયઃ। સ્વાધ્યાયશ્ચ વિદ્યોત્પત્તયે। પ્રકરણાત્। વિદ્યાર્થં હીદં
પ્રકરણમ્। ન ચાન્યાર્થત્વમવગમ્યતે। સ્વાધ્યાયેન ચ વિશુદ્ધસત્ત્વસ્ય વિદ્યોત્પત્તિરવકલ્પતે।
અહં વૃક્ષસ્ય રેરિવા। કીર્તિઃ પૃષ્ઠં ગિરેરિવ। ઊધ્ર્વપવિત્રો વાજિનીવ સ્વમૃતમસ્મિ
દ્રવિણઁ#સવર્ચસમ્। સુમેધા અમૃતોક્ષિતઃ। ઇતિ ત્રિશઙ્કોર્વેદાનુવચનમ્

અહં વૃક્ષસ્યોચ્છેદાત્મકસ્ય સંસારવૃક્ષસ્ય રેરિવા પ્રેરયિતાઽન્તર્યામ્યાત્મના। કીર્તિઃ ખ્યાતિગિરૈઃ પૃષ્ઠમિવોચ્છ્રિતા મમ। ઊધ્ર્વપવિત્ર ઊધ્ર્વં કારણં પવિત્રં પાવનં જ્ઞાનપ્રકાશ્યં પવિત્રં પરમં બ્રાહૃ યસ્ય સર્વાત્મનો મમ સોઽહમૂધ્ર્વપવિત્રઃ। વાજિનીવ વાજવતીવ। વાજમન્નં તદ્વતિ સવિતરીત્યર્થઃ। યથા સવિતર્યમૃતમાત્મતત્ત્વં વિશુદ્ધં પ્રસિદ્ધં શ્રુતિસ્મૃતિશતેભ્ય એવં સ્વમૃતં શોભનં વિશુદ્ધમાત્મતત્ત્વમસ્મિ ભવામિ।
દ્રવિણં ધનં સવર્ચસં દીપ્તિમત્તદેવાત્મતત્ત્વમસ્મીત્યનુવર્તતે। બ્રાહૃજ્ઞાનં વાત્મતત્ત્વપ્રકાશકત્વાત્સવર્ચસમ્। દ્રવિણમિવ દ્રવિણં મોક્ષસુખહેતુત્વાત્। આ પક્ષે પ્રાપ્તં મયેત્યધ્યાહારઃ।
સુમેધાઃ શોભના મેધા સર્વજ્ઞલક્ષણા યસ્ય મમ સોઽહં સુમેધાઃ। સંસારસ્થિત્યુત્પત્યુપસંહારકૌશલયોગાત્સુમેધસ્ત્વમ્। અત એવામૃતોઽમરણધર્માક્ષિતોઽક્ષીણોઽવ્યયઃ, અક્ષતો વા; અમૃતેન વોક્ષિતઃ સિક્તઃ। "અમૃતોક્ષિતોઽહમ્" ઇત્યાદિ બ્રાઆહૃણમ્।
ઇત્યેવં ત્રિશઙ્કોઋષેબ્ર્રાહૃભૂતસ્ય બ્રાહૃવિદો વેદાનુવચનમ્; વેદો વેદનમાત્મૈકત્વવિજ્ઞાનં તસ્ય પ્રાપ્તિમનુવચનં વેદાનુવચનમ્। આત્મનઃ કૃતકૃત્યતાખ્યાપનાર્થં વામદેવવત્ત્ત્રિશઙ્કુનાર્ષેણ દર્શનેન દૃષ્ટો મન્ત્રામ્નાય આત્મવિદ્યાપ્રકાશક ઇત્યર્થઃ।
અસ્ય ચ જપો વિદ્યોત્પત્યર્થોઽવગમ્યતે। ઋતં ચેત્યાદિકર્મોપન્યાસાદનન્તરં ચ વેદાનુવચનપાઠાદેતદવગમ્યત એવં શ્રૌતસ્માર્તેષુ નિત્યેષુ કર્મસુ યુક્તસ્ય નિષ્કામસ્ય પરં બ્રાહૃ વિવિદિષોરાર્ષાણિ દર્શનાનિ પ્રાદુર્ભવન્ત્યાત્માદિવિષયાણીતિ

ઇતિ શીક્ષાવલ્લ્યાં દશમોઽનુવાકઃ

એકાદશ અનુવાક
વેદમનૂચ્યેત્યેવમાદિકર્તવ્યતોપદેશારમ્ભઃ પ્રાગ્બ્રાહૃવિજ્ઞાનાન્નિયમેન કર્તવ્યાનિ શ્રૌતસ્માર્તકર્માણીત્યેવમર્થઃ। અનુશાસનશ્રુતેઃ પુરુષસંસ્કારાર્થત્વાત્। સંસ્કૃતસ્ય હિ વિશુદ્ધસત્ત્વસ્યાત્મજ્ઞાનમઞ્જસૈવોત્પદ્યતે "તપસા કલ્મષં હન્તિ વિદ્યયામૃતમશ્નુતે" (મનુ.12।104) ઇતિ સ્મૃતિઃ। વક્ષ્યતિ ચ "તપસા બ્રાહૃ વિજિજ્ઞાસસ્વ" (તૈ.ઉ.3।2।5) ઇતિ। અતો વિદ્યોત્પત્ત્યર્થમનુષ્ઠેયાનિ કર્માણિ। અનુશાસ્તીત્યનુશાસનશબ્દાદનુશાસનાતિક્રમો હિ દોષોત્પત્તિઃ।
પ્રાગુપન્યાસાચ્ચ કર્મણામ્। કેવલબ્રાહૃવિદ્યારમ્ભાચ્ચ પૂર્વકર્માણ્યુપન્યસ્તાનિ। ઉદિતાયાં ચ બ્રાહૃવિદ્યાયામ્ "અભયં પ્રતિષ્ઠાં વિન્દતે" (તૈ.ઉ.2।7।1) "ન બિભેતિ કુતશ્ચ" ((તૈ.ઉ.2।9।1) "કિમહં સાધુનાકરવમ્" (તૈ.ઉ.2।9।1) ઇત્યેવમાદિના કર્મનૈષ્કિઞ્ચન્યં દર્શયિષ્યતિ; ઇત્યતોઽવગમ્યતે પૂર્વોપચિતદુરિતક્ષયદ્વારેણ વિદ્યોત્પત્ત્યર્થાનિ કર્માણીતિ। મન્ત્રવર્ણાચ્ચ "અવિદ્યયા મૃત્યું તીત્ર્વા વિદ્યયામૃતમશ્નુતે" (ઈ.ઉ.11) ઇતિ। ઋતાદીનાં પૂર્વત્રોપદેશ આનર્થક્યપરિહારાર્થઃ। ઇહ તુ જ્ઞાનોત્પત્ત્યર્થત્વાત્કર્તવ્યતાનિયમાર્થઃ।
વેદમનૂચ્યાચાર્યોઽન્તેવાસિનમનુશાસ્તિ। સત્યં વદ। ધર્મં ચર। સ્વાધ્યાયાન્મા પ્રમદઃ। અચાર્યાય
પ્રિયં ધનમાહ્મત્ય પ્રજાતન્તું મા વ્યવચ્છેત્સીઃ। સત્યાન્ન પ્રમદિતવ્યમ્। ધર્માન્ન પ્રમદિતવ્યમ્। કુશલાન્ન પ્રમદિતવ્યમ્। ભૂત્યૈ ન પ્રમદિતવ્યમ્। સ્વાધ્યાયપ્રવચનાભ્યાં ન પ્રમદિતવ્યમ્

દેવપિતૃકાર્યાભ્યાં ન પ્રમદિતવ્યમ્। માતૃદેવો ભવ। પિતૃદેવો ભવ। આચાર્યદેવો ભવ। અતિથિદેવો ભવ। યાન્યનવદ્યાનિ કર્માણિ। તાનિ સેવિતવ્યાનિ। નો ઇતરાણિ। યાન્યસ્માકઁ#સુચરિતાનિ। તાનિ ત્વયોપાસ્યાનિ

નો ઇતરાણિ। યે કે ચાસ્મચ્છøત્યાઁ#સો બ્રાઆહૃણાઃ। તેષાં ત્વયાસનેન પ્રશ્વસિતવ્યમ્। શ્રદ્ધયા દેયમ્। અશ્રદ્ધયાઽદેયમ્। શ્રિયા દેયમ્। હ્યિયા દેયમ્। ભિયા દેયમ્। સંવિદા દેયમ્। અથ યદિ તે કર્મવિચિકિત્સા વા
વૃત્તિવિચિકિત્સા વા સ્યાત્

યે તત્ર બ્રાઆહૃણાઃ સંમર્શિનઃ। યુક્તા આયુક્તાઃ। અલૂક્ષા ધર્મકામાઃ સ્યુઃ। યથા તે તત્ર વર્તેરન્। તથા તત્ર વર્તેથાઃ। અથાભ્યાખ્યાતેષુ। યે તત્ર બ્રાઆહૃણાઃ।
સંમર્શિનઃ। યુક્તા આયુક્તાઃ। અલૂક્ષા ધર્મકામાઃ સ્યુઃ। યથા તે તેષુ વર્તેરન્। તથા તેષુ વર્તેથાઃ। એષ આદેશઃ। એષ ઉપદેશઃ। એષા વેદોપનિષત્। એતદનુશાસનમ્। એવમુપાસિતવ્યમ્। એવ મુ ચૈતદુપાસ્યમ્

વેદમનૂચ્યાધ્યાપ્યાચાર્યોઽન્તેવાસિનં શિષ્યમનુશાસ્તિ ગ્રન્થગ્રહણાદનુ પશ્ચાચ્છાસ્તિ તદર્થં ગ્રાહયતીત્યર્થઃ, અતોવગમ્યતેઽધીતવેદસ્ય ધર્મજિજ્ઞાસામકૃત્વા ગુરુકુલાન્ન સમાવર્તિતવ્યમિતિ। "બુદ્ધ્વા કર્માણિ ચારભેત્" ઇતિ સ્મૃતેશ્ચ। કથમનુશાસ્તીત્યાહ -
સત્યં વદ યથાપ્રમાણાવગતં વક્તવ્યં તદ્વદ। તદ્વદ્ધર્મં ચર। ધર્મ ઇત્યનુષ્ઠેયાનાં સામાન્યવચનંસત્યાદિવિશેષનિર્દેશાત્। સ્વાધ્યાયાદધ્યયનાન્મા પ્રમદઃ પ્રમાદં મા કાર્ષીઃ। આચાર્યાયાચાર્યાર્થં પ્રિયમિષ્ટં ધનમાહ્મત્યાનીય દત્ત્વા વિદ્યાનિષ્ક્રમ્યાર્થમ્, આચાર્યેણ ચાનુજ્ઞાતોઽનુરૂપાન્દારાનાહ્મત્ય પ્રજાતન્તું પ્રજાસન્તાનં મા વ્યવચ્છેત્સીઃ। પ્રજાસન્તતેર્વિચ્છિત્તિર્ન કર્તવ્યા। અનુત્પદ્યમાનેઽપિ પુત્રે
પુત્રકામ્યાદિકર્મણા તદુત્પત્તૌ યત્નઃ કર્તવ્ય ઇત્યભિપ્રાયઃ। પ્રજાપ્રજનપ્રજાતિત્રયનિર્દેશસામથ્ર્યાત્। અન્યથા પ્રજનશ્ચેત્યેતદેકમેવાવક્ષ્યત્।
સત્યાન્ન પ્રમદિતવ્યં પ્રમાદો ન કર્તવ્યઃ। સત્યાચ્ચ પ્રમદનમનૃતપ્રસઙ્ગઃ, પ્રમાદશબ્દસામથ્ર્યાત્। વિસ્મૃત્યાપ્યનૃતં ન વક્તવ્યમિત્યર્થઃ। અન્યથાસત્યવદનપ્રતિષેધ એવ સ્યાત્। ધર્માન્ન પ્રમદિતવ્યમ્। ધર્મશબ્દસ્યાનુષ્ઠેયવિષયત્વાદનનુષ્ઠાનં પ્રમાદઃ સ ન કર્તવ્યઃ। અનુષ્ઠાતવ્ય એવ ધર્મ ઇતિ યાવત્। એવં કુશલાદાત્મરક્ષાર્થાત્કર્મણો ન પ્રમદિતવ્યમ્। ભૂતિર્વિભૂતિસ્તસ્યૈ ભૂત્યૈ ભૂત્યર્થાન્મઙ્ગલયુક્તાત્કર્મણો ન પ્રમદિતવ્યમ્। સ્વાધ્યાયોઽધ્યયનં પ્રવચનમધ્યાપનં તાભ્યાં ન પ્રમાદિતવ્યમ્। તે હિ નિયમેન કર્તવ્યે ઇત્યર્થઃ

તથા દેવપિતૃકાર્યાભ્યાં ન પ્રમદિતવ્યમ્। દૈવપિત્ર્યે કર્મણી કર્તવ્યે।
માતૃદેવો માતા દેવો યસ્ય સ ત્વં માતૃદેવો ભવ સ્યાઃ। એવં પિતૃદેવ આચાર્યદેવો ભવ। દેવતાવદુપાસ્યા એત ઇત્યર્થઃ। યાન્યપિ ચાન્યાન્યનવદ્યાન્યનિન્દિતાનિ શિષ્ટાચારલક્ષણાનિ કર્માણિ તાનિ સેવિતવ્યાનિ કર્તવ્યાનિ ત્વયા। નો ન કર્તવ્યાનિ ત્વયા। નો ન કર્તવ્યાનીતરાણિ સાવદ્યાનિ શિષ્ટકૃતાન્યપિ। યાન્યસ્માકમાચાર્યાણાં સુચરિતાનિ શોભનચરિતાન્યામ્નાયાદ્યવિરુદ્ધાનિ તાન્યેવ ત્વયોપાસ્યાન્યદૃષ્ટાર્થાન્યનુષ્ઠેયાનિ, નિયમેન કર્તવ્યાનીતિ યાવત્

નો ઇતરાણિ
વિપરીતાન્યાચાર્યકૃતાન્યપિ।
યે કે ચ વિશેષિતા આચાર્યત્વાદિધર્મૈરસ્મદસ્મત્તઃ શ્રેયાંસઃ પ્રશસ્યતરાસ્તે ચ બ્રાઆહૃણા ન ક્ષત્રિયાદયસ્તેષામાસનેનાસનદાનાદિના ત્વયા પ્રશ્વસિતવ્યમ્। પ્રશ્વસનં પ્રશ્વાસઃ શ્રમાપનયઃ। તેષાં શ્રમસ્ત્વયાપનેતવ્ય ઇત્યર્થઃ। તેષાં ચાસને ગોષ્ઠીનિમિત્તે સમુદિતે તેષુ ન પ્રશ્વસિતવ્યં પ્રશ્વાસોઽપિ ન કર્તવ્યઃ કેવલં તદુક્તસારગ્રાહિણા ભવિતવ્યમ્।
કિં ચ યત્કિચિદ્દેયં તચ્છøદ્ધ્યૈવ દાતવ્યમ્। અશ્રદ્ધયા અદેયં ન દાતવ્યમ્। શ્રિયા વિભૂત્યા દેયં દાતવ્યમ્। હ્યિયા લજ્જયા ચ દેયમ્। ભિયા ભીત્યા ચ દેયમ્। સંવિદા ચ મૈત્ર્યાદિકાર્યેણ દેયમ્।
અથૈવં વર્તમાનસ્ય યદિ કદાચિત્તે તવ શ્રૌતે સ્માર્તે વા કર્મણિ વૃત્તે વાચારલક્ષણે વિચિકિત્સા સંશયઃ સ્યાત્

યે તત્ર તસ્મિન્ દેશે કાલે વા બ્રાઆહૃણાસ્તત્ર કર્માદૌ યુક્તા ઇતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ કર્તવ્યઃ। સંમર્શિનો વિચારક્ષમાઃ। યુક્તા અભિયુક્તાઃ કર્મણિ વૃત્તે વા આયુક્તા અપરપ્રયુક્તાઃ। અલૂક્ષા અરૂક્ષા અક્રૂરમતયઃ। ધર્મકામા અદૃષ્ટાર્થિનોઽકામહતા ઇત્યેતત્, સ્યુર્ભવેયુઃ। તે યથા યેન પ્રકારેણ બ્રાઆહૃણાસ્તત્ર તસ્મિન્ કર્મણિ વૃત્તે વા વર્તેરંસ્તથા ત્વમપિ વર્તેથાઃ। અથાભ્યાખ્યાતેષુ, અભ્યાખ્યાતા અભ્યુક્તા દોષેણ સંદિહ્રમાનેન સંયોજિતા। કેન ચિત્તેષુ ચ યથોક્તં સર્વમુપનયેદ્યે તત્રેત્યાદિ।
એષ આદેશો વિધિઃ। એષ ઉપદેશઃ પુત્રાદિભ્યઃ પિત્રાદીનામ્। એષા વેદોપનિષદ્વેદરહસ્યં વેદાર્થં ઇત્યેતત્। એતદેવાનુશાસનમીશ્વરવચનમ્। આદેશવાક્યસ્ય વિધેરુક્તત્વાત્સર્વેષાં વા પ્રમાણભૂતાનામનુશાસનમેતત્। યસ્માદેવં તસ્માદેવં યથોક્તં સર્વમુપાસિતવ્યં કર્તવ્યમ્। એવમુ ચૈતદુપાસ્યમુપાસ્યમેવ ચૈતન્નાનુપાસ્યમિત્યાદરાર્થં પુનર્વચનમ્

અત્રૈતચ્ચિન્ત્યતે વિદ્યાકર્મણોર્વિવેકાર્થં કિં કર્મભ્ય એવ કેવલેભ્યઃ પરં શ્રેય ઉત વિદ્યાસવ્યપેક્ષેભ્ય
આહોસ્વિદ્વિદ્યાકર્મભ્યાં સંયતાભ્યાં વિદ્યાયા વા કર્માપેક્ષાયા ઉત કેવલાયા એવ વિદ્યાયા ઇતિ?
તત્ર કેવલેભ્ય એવ કર્મભ્યઃ સ્યાત્। સમસ્તવેદાર્થજ્ઞાનવતઃ કર્માધિકારાત્ "વેદઃ કૃત્સ્નોઽધિગન્તવ્યઃ સરહસ્યો દ્વિજન્મના" ઇતિ સ્મરણાત્। અધિગમશ્ચ સહોપનિષદર્થેનાત્મજ્ઞાનાદિના।
"વિદ્વાન્યજતે""વિદ્વાન્યાજયતિ"ઇતિચ વિદુષ એવ કર્મવ્યધિકારઃ પ્રદશ્ર્યતે સર્વત્ર "જ્ઞાત્વા ચાનુષ્ઠાનં" ઇતિચ। કૃત્સ્નશ્ચ વેદઃ કર્માર્થ ઇતિ હિ મન્યન્તે કેચિત્। કર્મભ્યશ્ચેત્પરં શ્રેયો નાવાપ્યતે વેદોઽનર્થકઃ સ્યાત્।
ન; નિત્યત્વાન્મોક્ષસ્ય, નિત્યો હિ મોક્ષ ઇષ્યતે। કર્મકાર્યસ્યાનિત્યત્વં પ્રસિદ્ધં લોકે। કર્મભ્યશ્ચેચ્છ્રેયો નિત્યં સ્યાત્તચ્ચાનિષ્ટમ્। "તદ્યથેહ કર્મચિતો લોકઃ ક્ષીયતે" (છા.ઉ.8।1।6) ઇતિ ન્યાયાનુગૃહીતશ્રુતિવિરોધાત્।
કામ્યપ્રતિષિદ્ધયોરનારમ્ભાદારબ્ધસ્ય ચ કર્મણ ઉપભોગેન ક્ષયાન્નિત્યાનુષ્ઠાનાચ્ચ તત્પ્રત્યવાયાનુત્પત્તેજ્ર્ઞાનનિરપેક્ષ એવ મોક્ષ ઇતિ ચેત્?
તચ્ચ ન; શેષકર્મસંભવાત્તન્નિમિત્તશરીરાન્તરોત્પત્તિઃ પ્રાપ્નોતીતિ પ્રત્યુક્તમ્। કર્મશેષસ્ય ચ નિત્યામુષ્ઠાનેનાવિરોધાત્ક્ષયાનુપપત્તિરિતિ ચ।
યદુક્તં સમસ્તવેદાર્થજ્ઞાનવતઃ કર્માધિકારાદિત્યાદિ, તચ્ચ ન, શ્રુતજ્ઞાનવ્યતિરેકાદુપાસનસ્ય। શ્રુતજ્ઞાનમાત્રેણ હિ કર્મણ્યધિક્રિયતે નોપાસનામપેક્ષતે। ઉપાસનં ચ શ્રુતજ્ઞાનમાત્રેણ હિ
કર્મણ્યધિક્રિયતે નોપાસનામપેક્ષતે। ઉપાસનં ચ શ્રુતજ્ઞાનાદર્થાન્તરં વિધીયતે। મોક્ષફલમર્થાન્તરપ્રસિદ્ધં ચ સ્યાત્। ઽશ્રોતવ્યઃઽ ઇત્યુક્ત્વાતદ્વ્યતિરેકેણ ઽમન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃઽ ઇતિયત્નાન્તરવિધાનાત્। મનનનિદિધ્યાસનયોશ્ચ પ્રસિદ્ધં શ્રવણજ્ઞાનાર્થાન્તરત્વમ્।
એવં તર્હિ વિદ્યાસવ્યપેક્ષેભ્યઃ કર્મભ્યઃ સ્યાન્મોક્ષઃ વિદ્યાસહિતાનાં ચ કર્મણાં ભવેત્કાર્યાન્તરારમ્ભસામથ્ર્યમ્। યથા સ્વતો મરણજ્વરાદિકાર્યારમ્ભસમર્થાનામપિ વિષદધ્યાદીનાં મન્ત્રશર્કરાદિસંયુક્તાનાં કાર્યાન્તરારમ્ભસામથ્ર્યમ્, એવં વિદ્યાસહિતૈઃ કર્મભિર્મોક્ષ આરભ્યત ઇતિ ચેત્?
ન; આરભ્યસ્યાનિત્યત્વાદિત્યુક્તો દોષઃ।
વચનાદારભ્યોઽપિ નિત્ય એવેતિ ચેત્?
ન; જ્ઞાપકત્વાદ્વચનસ્ય। વચનં નામ યથાભૂતસ્યાર્થસ્ય જ્ઞાપકં નાવિદ્યામાનસ્ય કર્તૃ। ન હિ વચનશતેનાપિ નિત્યમારભ્યત આરબ્ધં વાવિનાશિ ભવેત્।
એતેન વિદ્યાકર્મણોઃ સંહતયોર્મોક્ષારમ્ભકત્વં પ્રત્યુક્તમ્।
વિદ્યાકર્મણી મોક્ષપ્રતિબન્ધહેતુનિવર્તકે ઇતિ ચેત્ - ન, કર્મણઃ ફલાન્તરદર્શનાત્। ઉત્પત્તિસંસ્કારવિકારાપ્તયો હિ ફલં કર્મણો દૃશ્યતે। ઉત્પત્ત્યાદિફલવિપરીતશ્ચ મોક્ષઃ।
ગતિશ્રુતેરાપ્ય ઇતિ ચેત્। ઽસૂર્યદ્વારેણઽ, ઽતયોધ્ર્વમાયન્ઽ (ક.ઉ.2.3.16) ઇત્યેવમાદિગતિશ્રુતિભ્યઃ પ્રાપ્યો મોક્ષ ઇતિ ચેત્।
ન; સર્વગતત્વાદ્ગન્તૃભિશ્ચાનન્યત્વાદાકાશાદિકારણત્વાત્સર્વગતં બ્રાહૃ। બ્રાહૃઆવ્યતિરિક્તાશ્ચ સર્વે વિજ્ઞાનાત્મનઃ। અતો નાપ્યો મોક્ષઃ। ગન્તુરન્યદ્વિભિન્નં દેશં પ્રતિ ભવતિ ગન્તવ્યમ્। ન હિ યે નૈવાવ્યતિરિક્તં યત્તત્તેનૈવ ગમ્યતે। તદનન્યત્વપ્રસિદ્ધેશ્ચ "તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્" (તૈ.ઉ.2.6.1) ઽક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિઽ (ગીતા 13.2) ઇત્યેવમાદિશ્રુતિસ્મૃતિશતેભ્યઃ।
ગત્યૈશ્વર્યાદિશ્રુતિવિરોધ ઇતિ ચેત્। અથાપિ સ્યાદ્યદ્યપ્રાપ્યો મોક્ષસ્તદા ગતિશ્રુતીનાં "સ એકધા"(છા.ઉ.7.26.2) "સ યદિ પિતૃલોકકામો ભવતિ" (છા.ઉ.8.2.1) "સ્ત્રીભિર્વા યાનૈર્વા"
(છા.ઉ.8.12.3) ઇત્યાદિ શ્રુતીનાં ચ કોપઃ સ્યાદિતિ ચેત્।
ન; કાર્યબ્રાહૃવિષયત્વાત્તાસામ્। કાર્યે હિ બ્રાહૃણિ સ્ત્ર્યાદયઃ સ્યુર્ન કારણે। "એકમેવાદ્વિતીયમ્" (છા.ઉ.6.2.1) "યત્ર નાન્યત્પશ્યતિ" (છા.ઉ.7.24.1) "તત્કેન કં પશ્યેત્" (બૃ.ઉ.2.4.14; 4.5.15) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ।
વિરોધાચ્ચ વિદ્યાકર્મણોઃ સમુચ્ચયાનુપપત્તિઃ। પ્રવિલીનકત્ર્રાદિકારકવિશેષતત્ત્વવિષયા હિ વિદ્યા તદ્વિપરીતકારકસાધ્યેન કર્મણા વિરુધ્યતે ન હ્રેકં વસ્તુ પરમાર્થતઃ કત્ર્રાદિવિશેષવત્તચ્છૂન્યં ચેત્યુભયથા દ્રષ્ટું શક્યતે। અવશ્યં હ્રન્યતરન્મિથ્યા સ્યાત્। અન્યતરસ્ય ચ મિથ્યાત્વપ્રસઙ્ગે યુક્તં યત્સ્વાભાવિકાજ્ઞાનવિષયસ્ય દ્વૈતસ્ય
મિથ્યાત્વમ્। "યત્ર હિ""દ્વૈતમિવ ભવતિ" (બૃ.ઉ.2.4.14) "મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ" (ક.ઉ.2.1.10, બૃ.ઉ.4.4.19)) "અથ યત્રાન્યત્પશ્યતિ ........તદલ્પમ્" (છા.ઉ.7.24.1) અન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મિ (બૃ.ઉ.1.4.10) "ઉદરમન્તરં કુરુતે અથ તસ્ય ભયં ભવતિ" (તૈ.ઉ.2.7.1) ઇત્યાદિશ્રુતિશતેભ્યઃ।
સત્યત્વં ચૈકત્વસ્ય એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્ (બૃ.ઉ.4.4.20) "એકમેવાદ્વિતીયમ્"(છા.ઉ.6.2.1) "બ્રાહૃઐવેદ #ઁ#સર્વમ્"(મુ.ઉ.2.2.11) "આત્મૈવેદંસર્વમ્"(છા.ઉ.7.25.2) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ। ન ચ સંપ્રદાનાદિકારકભેદાદર્શને કર્મોપપદ્યતે। અન્યત્વદર્શનાપવાદશ્ચ વિદ્યાવિષયે સહરુઆશઃ શ્રૂયતે। અતો
વિરોધો વિદ્યાકર્મણોઃ। અતશ્ચ સમુચ્ચયાનુપપત્તિઃ। તત્ર યદુક્તં સંહતાભ્યાં વિદ્યાકર્મભ્યાં મોક્ષ ઇતિ, અનુપપન્નં તત્।
વિહિતત્વાત્કર્મણાં શ્રુતિવિરોધ ઇતિ ચેત્। યદ્યુપમૃદ્ય કત્ર્રાદિકારકવિશેષમાત્મૈકત્વવિજ્ઞાનં વિધીયતે સર્પાદિભ્રાન્તિવિજ્ઞાનોપમર્દકરજ્જવાદિવિષયવિજ્ઞાનવત્પ્રાપ્તઃ કર્મવિધિશ્રુતીનાં નિર્વિષયત્વાદ્વિરોધઃ। વિહિતાનિ ચ કર્માણિ। સ ચ વિરોધો ન યુક્તઃ પ્રમાણત્વાચ્છøતીનામિતિ ચેત્?
ન; પુરુષાર્થોપદેશપરત્વાચ્છøતીનામ્। વિદ્યોપદેશપરા તાવચ્છøતિઃ સંસારાત્પુરુષો મોક્ષયિતવ્ય ઇતિ સંસારહેતોરવિદ્યાયા વિદ્યયા નિવૃત્તિઃ કર્તવ્યેતિ વિદ્યાપ્રકાશકત્વેન પ્રવૃત્તેતિ ન વિરોધઃ।
એવમપિ કત્ર્રાદિકારકસદ્ભાવપ્રતિપાદનપરં શાસ્ત્રં વિરુધ્યત એવેતિ ચેત્?
ન; યથાપ્રાપ્તમેવ કારકાસ્તિત્વમુપાદાયોપાત્તદુરિતક્ષયાર્થં કર્માણિ વિદધચ્છાસ્ત્રં મુમુક્ષૂણાં ફલાર્થિનાં ચ ફલસાધનં ન કારકાસ્તિત્વે વ્યાપ્રિયતે। ઉપચિતદુરિતપ્રતિબન્ધસ્ય હિ વિદ્યોત્પત્તિર્નાવકલ્પતે। તત્ક્ષયે ચ વિદ્યોત્પત્તિઃ સ્યાત્તતશ્ચાવિદ્યાનિવૃત્તિસ્તત આત્યન્તિકઃ સંસારોપરમઃ।
અપિ ચાનાત્મદર્શિનો હ્રનાત્મવિષયઃ કામઃ। કામયમાનશ્ચ કરોતિ કર્માણિ। તતસ્તત્ફલોપભોગાય શરીરાદ્યુપાદાનલક્ષણઃ સંસારઃ। તદ્વ્યતિરેકેણાત્મૈકત્વદર્શિનો વિષયાભાવાત્કામાનુત્પત્તિરાત્મનિ ચાનન્યત્વાત્કામાનુત્પત્તૌ સ્વાત્મન્યવસ્થાનં મોક્ષ ઇત્યતોઽપિ વિદ્યાકર્મણોર્વિરોધઃ। વિરોધાદેવ વિદ્યા મોક્ષં પ્રતિ ન કર્માણ્યપેક્ષતે।
સ્વાત્મલાભે તુ પૂર્વોપચિતપ્રતિબન્ધાપનયદ્વારેણ વિદ્યાહેતુત્વં પ્રતિપદ્યન્તે કર્માણિ નિત્યાનીતિ। અત એવાસ્મિન્પ્રકરણ ઉપન્યસ્તાનિ કર્માણીત્યવોચામ। એવં ચાવિરોધઃ કર્મવિધિશ્રુતીનામ્ અતઃ કેવલાયા એવ વિદ્યાયાઃ પરં શ્રેય ઇતિ સિદ્ધમ્।
એવં તહ્ર્રાશ્રમાન્તરાનુપપત્તિઃ કર્મનિમિત્તત્વાદ્વિદ્યોત્પત્તેઃ। ગાર્હસ્થ્યે ચ વિહિતાનિ કર્માણીત્યૈકાશ્રમ્યમેવ। અતશ્ચ યાવજ્જીવાદિશ્રુતયોઽનુકૂલતરાઃ।
ન; કર્માનેકત્વાત્। ન હ્રગ્નિહોત્રાદીન્યેવ કર્માણિ। બ્રાહૃચર્યં તપઃ સત્યવદનં શમો દમોઽહિંસેત્યેવમાદીન્યપિ કર્માણીતરાશ્રમપ્રસિદ્ધાનિ વિદ્યોત્પત્તૌ સાધકતમાન્યસંકીર્ણત્વાદ્વિદ્યન્તે ધ્યાનધારણાદિલક્ષણાનિ ચ। વક્ષ્યતિ ચ - "તપસા બ્રાહૃ વિજિજ્ઞાસસ્વ" (તૈ.ઉ.3.2.5) ઇતિ।
જન્માન્તરકૃતકર્મભ્યશ્ચ પ્રાગપિ ગાર્હસ્થ્યાદ્વિદ્યોત્પત્તિસંભવાત્કર્માર્થત્વાચ્ચ ગાર્હસ્થ્યપ્રતિપત્તેઃ કર્મસાઘ્યાયાં ચ વિદ્યાયાં સત્યાં ગાર્હસ્થ્યપ્રતિપત્તિરનર્થિકૈવ।

લોકાર્થત્વાચ્ચ પુત્રાદીનામ્; પુત્રાદિ સાધ્યેભ્યશ્ચાયં લોકઃ પિતૃલોકો દેવલોક ઇત્યેતેભ્યો વ્યાવૃત્તકામસ્ય નિત્યસિદ્ધાત્મલોકદર્શિનઃ કર્મણિ પ્રયોજનમપશ્યતઃ કથં પ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે। પ્રતિપન્નગાર્હસ્થ્યસ્યાપિ વિદ્યોત્પત્તૌ વિદ્યાપરિપાકાદ્વિરક્તસ્ય કર્મસુ પ્રયોજનમપશ્યતઃ કર્મભ્યો નિવૃત્તિરેવ સ્યાત્। "પ્રવ્રજિષ્યન્વા અરેઽહમસ્માત્સ્થાનાદસ્મિ" (બૃ.ઉ.4.5.2) ઇત્યેવમાદિશ્રુતિલિઙ્ગદર્શનાત્।
કર્મ પ્રતિ શ્રુતેર્યત્નાધિક્યદર્શનાદયુક્તમિતિ ચેદગ્નિહોત્રાદિ કર્મ પ્રતિ શ્રુતેરધિકો યત્નો મહાંશ્ચ કર્મણ્યાયાસોઽનેકસાધનસાધ્યત્વાદગ્નિહોત્રાદીનામ્। તપોબ્રાહૃચર્યાદીનાં ચેતરાશ્રમકર્મણાં ગાર્હસ્થ્યેઽપિ સમાનત્વાદલ્પસાધનાપેક્ષત્વાચ્ચેતરેષાં ન યુક્તસ્તુલ્યવદ્વિકલ્પ આશ્રમિભિસ્તસ્યેતિ ચેત્।
ન; જન્માન્તરકૃતાનુગ્રહાત્। યદુક્તં કર્મણિ શ્રુતેરધિકો યત્ન ઇત્યાદિ નાસૌ દોષઃ યતો
જન્માન્તરકૃતમપ્યગ્નિહોત્રાદિલક્ષણં કર્મ બ્રાહૃચર્યાદિલક્ષણં ચાનુગ્રાહકં ભવતિ વિદ્યોત્પતિંત પ્રતિ। યેન જન્મનૈવ વિરક્તા દૃશ્યન્તે કેચિત્। કેચિત્તુ કર્મસુ પ્રવૃત્તા અવિરક્તા વિદ્યાવિદ્વેષિણઃ। તસ્માજ્જન્માન્તરકૃતસંસ્કારેભ્યો
વિરક્તાનામાશ્રમાન્તરપ્રતિપત્તિરેવેષ્યતે।
કર્મફલબાહુલ્યાચ્ચ; પુત્રસ્વર્ગબ્રાહૃવર્ચસાદિલક્ષણસ્ય કર્મફલસ્યાસંખ્યેયત્વાત્, તત્પ્રતિ ચ પુરુષાણાં કામબાહુલ્યાત્તદર્થઃ શ્રુતેરધિકો યત્નઃ કર્મસૂપપદ્યતે। આશિષાં બાહુલ્યદર્શનાદિદં મે સ્યાદિદં મે સ્યાદિતિ।
ઉપાયત્વાચ્ચ ઉપાયભૂતાનિ હિ કર્માણિ વિદ્યાં પ્રતીત્યવોચામ। ઉપાયેઽધિકો યત્નઃ કર્તવ્યો નોપેયે।
કર્મનિમિત્તત્વાદ્વિદ્યયા યત્નાન્તરાનર્થક્યમિતિ ચેત્કર્મભ્યઃ એવ પૂર્વોપચિતદુરિતપ્રતિબન્ધક્ષયાદેવ વિદ્યોત્પદ્યતે ચેત્કર્મભ્યઃ પૃથગુપનિષચ્છ્રવણાદિયત્નોઽનર્થક ઇતિ ચેત્।
ન; નિયમાભાવાત્। ન હિ પ્રતિવન્ધક્ષયાદેવ વિદ્યોત્પદ્યતે ન ત્વીશ્વરપ્રસાદતપોધ્યાનાદ્યનુષ્ઠાનાદિતિ નિયમોઽસ્તિ। અહિંસાબ્રાહૃચર્યાદીનાં ચ વિદ્યાં પ્રત્યુપકારકત્વાત્સાક્ષાદેવ ચ કારણત્વાચ્છ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાનામ્। અતઃ સિદ્ધાન્યાશ્રમાન્તરાણિ સર્વેષાં ચાધિકારે વિદ્યાયાં પરં ચ શ્રેયઃ કેવલાયા વિદ્યાયા એવેતિ સિદ્ધમ્।
ઇતિ શિક્ષાવલ્યામેકાદશોઽનુવાકઃ

દ્વાદશ અનુવાકઃ
અતીતવિદ્યાપ્રાપ્ત્યુપસર્ગશમનાર્થં શાïન્ત પઠતિ -
શં નો મિત્રઃ શં વરુણઃ। શં નો ભવત્યર્યમા ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાતમેતત્પૂર્વમ્

ઇતિ શીક્ષાવલ્લ્યાં દ્વાદશોઽનુવાકઃ

બ્રાહૃઆનન્દવલ્લી
પ્રથમ અનુવાક
અતીતવિદ્યાપ્રાપ્ત્યુપસર્ગપ્રશમનાર્થા શાન્તિઃ પઠિતા। ઇદાનીં તુ વક્ષ્યમાણબ્રાહૃવિદ્યાપ્રાપ્ત્યુપસર્ગોપશમનાર્થા શાન્તિઃ પઠ¬તે -
ૐ સહ નાવવતુ। સહ નૌ ભુનક્તુ। સહ વીર્યં કરવાવહૈ। તેજસ્વિ નાવધીતમસ્તુ। મા વિદ્વિષાવહૈ।
ૐ શાન્તિઃ!શાન્તિઃ!!શાન્તિઃ!!!
સહ નાવવતુ। નૌ શિષ્યાચાર્યૌ સહૈવાવતુ રક્ષતુ। સહ નૌ ભુનક્તુ ભોજયતુ। સહ વીર્યં વિદ્યાદિનિમિત્તં સામથ્ર્યં કરવાવહૈ નિર્વર્તયાવહૈ। તેજસ્વિ નાવાવયોસ્તેજસ્વિનોરધીતં સ્વધીતમસ્તુ। અર્થજ્ઞાનયોગ્યમસ્ત્વિત્યર્થઃ। મા વિદ્વિષાવહૈ;વિદ્યાગ્રહણનિમિત્તં શિષ્યસ્યાચાર્યસ્ય વા પ્રમાદકૃતાદન્યાયાદ્વિદ્વેષઃ પ્રાપ્તસ્તચ્છમનાય ઇયમાશીર્મા વિદ્વિષાવહા ઇતિ। મૈવેદરેતરં
વિદ્વેષમાપદ્યાવહૈ।
શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિરિતિ ત્રિર્વચનમુક્તાર્થમ્। વક્ષ્યમાણવિદ્યાવિઘ્નપ્રશમનાર્થા ચેયં શાન્તિઃ। અવિઘ્નેનાત્મવિદ્યાપ્રાપ્તિરાશાસ્યતે તન્મૂલં હિ પરં શ્રેય ઇતિ।
સંહિતાદિવિષયાણિ કર્મભિરવિરુદ્ધાન્યુપાસનાન્યુક્તાનિ। અનન્તરં ચાન્તઃસોપાધિકાત્મદર્શનમુક્તં વ્યાહ્મતિદ્વારેણ સ્વારાજ્યફલમ્। ન ચૈતાવતાશેષતઃ સંસારબીજસ્યોપમર્દનમસ્તીત્યતોઽશેષોપદ્રવબીજસ્યાજ્ઞાનસ્ય નિવૃત્ત્યર્થં વિધૂતસર્વોપાધિવિશેષાત્મદર્શનાર્થમિદમારભ્યતે - બ્રાહૃવિદાપ્નોતિ પરમિત્યાદિ।
પ્રયોજનં ચાસ્યા બ્રાહૃવિદ્યાયા અવિદ્યાનિવૃત્તિસ્તત આત્યન્તિકઃ સંસારાભાવઃ। વક્ષ્યતિ ચ - વિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચન (તૈ.ઉ.2।9।1)ઇતિ। સંસારનિમિત્તે ચ સત્યભયં પ્રતિષ્ઠાં ચ વિન્દત ઇત્યનુપપન્નમ્, કૃતાકૃતે પુણ્યપાપે ન તપત ઇતિ ચ। અતોઽવગમ્યતેઽસ્માદ્વિજ્ઞાનાત્સર્વાત્મબ્રાહૃવિષયાદાત્યન્તિકઃ સંસારાભાવ ઇતિ।
સ્વયમેવ ચ પ્રયોજનમાહ બ્રાહૃવિદાપ્નોતિ પરમિત્યાદાવેવ સમ્બન્ધપ્રયોજનજ્ઞાપનાર્થમ્। નિજ્ર્ઞાતયોર્હિ સમ્બન્ધપ્રયોજનયોર્વિદ્યાશ્રવણગ્રહણધારણાભ્યાસાર્થં પ્રવર્તતે। શ્રવણાદિપૂર્વકં હિ વિદ્યાફલમ્ "શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃ" (બૃ.ઉ.2।4।5)ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરેભ્યઃ।
બ્રાહૃવિદાપ્નોતિ પરમ્। તદેષાભ્યુક્તા। સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રાહૃ। યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં પરમે વ્યોમન્।
સોઽશ્નુતે સર્વાન્ કામાન્ સહ બ્રાહૃણા વિપશ્ચિતેતિ। તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃ। આકાશાદ્વાયુઃ। વાયોરગ્નિઃ। અગ્નેરાપઃ। અદ્ભ્યઃ પૃથિવી। પૃથિવ્યા ઓષધયઃ। ઓષધીભ્યોઽન્નમ્। અન્નાત્પુરુષઃ। સ વા એષ પુરુષોઽન્નરસમયઃ। તસ્યેદમેવ શિરઃ। અયં દક્ષિણઃ પક્ષઃ। અયમુત્તર પક્ષઃ। અયમાત્મા। ઇદં પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા। તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ

બ્રાહૃવિદ્ બ્રાહૃએતિ વક્ષ્યમાણલક્ષણં બૃહત્તમત્વાદ્ બ્રાહૃ તદ્વેત્તિ વિજાનાતીતિ બ્રાહૃવિદાપ્નોતિ પરં નિરતિશયં તદેવ બ્રાહૃ પરમ્। ન હ્રન્યસ્ય વિજ્ઞાનાદન્યસ્ય પ્રાપ્તિઃ। સ્પષ્ટં ચ શ્રુત્યન્તરં બ્રાહૃપ્રાપ્તિમેવ બ્રાહૃવિદો દર્શયતિ "સ યો હ વૈ તત્પરમં બ્રાહૃ વેદ બ્રાહૃઐવ ભવતિ" (મુ.ઉ.3.2.9)ઇત્યાદિ।
નનુ સર્વગતં સર્વસ્યાત્મભૂતં બ્રાહૃ વક્ષ્યતિ। અતો નાપ્યમ્। પ્રાપ્તિશ્ચાન્યસ્યાન્યેન પરિચ્છિન્નસ્ય ચ પરિચ્છિન્નેન દૃષ્ટા। અપરિચ્છિન્નં સર્વાત્મકં ચ બ્રાહૃએત્યતઃ પરિચ્છિન્નવદનાત્મવચ્ચ તસ્યાપ્તિરનુપન્ના।
નાયં દોષઃ;કથમ્?દર્શનાદર્શનાપેક્ષત્વાદ્બ્રાહૃણ આપ્ત્યનાપ્ત્યોઃ પરમાર્થતો બ્રાહૃરૂપસ્યાપિ સતોઽસ્ય જીવસ્ય ભૂતમાત્રાકૃતબાહ્રપરિચ્છિન્નાન્નમયાદ્યાત્મદર્શિનસ્તદાસક્તચેતસઃ પ્રકૃતસંખ્યાપૂરણસ્યાત્મનોઽવ્યવહિતસ્યાપિ બાહ્રસંખ્યેયવિષયાસક્તવિત્તતયા સ્વરૂપાભાવદર્શનવત્પરમાર્થબ્રાહૃસ્વરૂપાભાવદર્શનલક્ષણયાવિદ્યયાન્નમયાદીન્બાહ્રાનનાત્મન આત્મત્વેન પ્રતિપન્નત્વાદન્નમયાદ્યનાત્મભ્યો નાન્યોઽહમસ્મીત્યભિમન્યતે। એવમવિદ્યયાત્મભૂતમપિ બ્રાહૃઆનાપ્તં સ્યાત્।
તસ્યૈવમવિદ્યયાનાપ્તબ્રાહૃસ્વરૂપસ્ય પ્રકૃતસંખ્યાપૂરણસ્યાત્મનોઽવિદ્યયાનાપ્તસ્ય સતઃ કેનચિત્સ્મારિતસ્ય પુનસ્તસ્યૈવ વિદ્યયાપ્તિર્યથા તથા શ્રુત્યુપદિષ્ટસ્ય સર્વાત્મબ્રાહૃણ આત્મત્વદર્શનેન વિદ્યયા તદાપ્તિરુપપદ્યત એવ।
બ્રાહૃવિદાપ્નોતિ પરમિતિ વાક્યં સૂત્રભૂતમ્। સર્વસ્ય વલ્લ્યર્થસ્ય બ્રાહૃવિદાપ્નોતિ પરમિત્યનેન વાક્યેન વેદ્યતયા સૂત્રિતસ્ય બ્રાહૃણોઽનિર્ધારિતસ્વરૂપવિશેષસ્ય સર્વતો
વ્યાવૃત્તસ્વરૂપવિશેષસમર્પણસમર્થસ્ય લક્ષણસ્યાવિશેષેણ ચોક્તવેદનસ્ય બ્રાહૃણો વક્ષ્યમાણલક્ષણસ્ય વિશેષેણ પ્રત્યગાત્મતયાઽનન્યરૂપેણ વિજ્ઞેયત્વાય, બ્રાહૃવિદ્યાફલં ચ બ્રાહૃવિદો યત્પરબ્રાહૃપ્રાપ્તિલક્ષણમુક્તં સ સર્વાત્મભાવઃ સર્વસંસારધર્માતીતબ્રાહૃસ્વરૂપત્વમેવ નાન્યદિત્યેતત્પ્રદર્શનાયૈષર્ગુદાહ્યિયતે - - તદેષાભ્યુક્તેતિ।
તત્તસ્મિન્નેવ બ્રાઆહૃણવાક્યોક્તેઽર્થં એષર્ગભ્યુક્તામ્નાતા। સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રાહૃએતિ બ્રાહૃણો લક્ષણાર્થં વાક્યમ્। સત્યાદીનિ હિ ત્રીણિ વિશેષણાર્થાનિ પદાનિ વિશેષ્યસ્ય બ્રાહૃણઃ। વિશેષ્યં બ્રાહૃ વિવક્ષિતત્વાદ્વેદ્યતયા। વૈદ્યત્વેન યતો બ્રાહૃપ્રાધાન્યેન વિવક્ષિતં તસ્માદ્વિશેષ્યં વિજ્ઞેયમ્ અતઃ અસ્માદ્ વિશેષણવિશેષ્યત્વાદેવ સત્યાદીનિ એકવિભક્ત્યન્તાનિ પદાનિ સમાનાધિકરણાનિ। સત્યાદિભિસ્ત્રિભિર્વિશેષ્યમાણં બ્રાહૃ વિશેષ્યાન્તરેભ્યો નિર્ધાર્યતે। એવં હિ તજ્જ્ઞાનં ભવતિ યદન્યેભ્યો નિર્ધારિતમ્। યથા લોકે નીલં મહત્સુગન્ધ્યુત્પલમિતિ।
નનુ વિશેષ્યં વિશેષણાન્તરં વ્યભિચરદ્વિશેષ્યતે। યથા નીલં રક્તં ચોત્પલમિતિ। યદા હ્રનેકાનિ દ્રવ્યાણ્યેકજાતીયાન્યનેકવિશેષણયોગીનિ ચ તદા વિશેષણસ્યાર્થવત્ત્વમ્। ન હ્રેકસ્મિન્નેવ વસ્તુનિ વિશેષણાન્તરાયોગાત્। યથાસાવેક આદિત્ય ઇતિ, તથૈકમેવ ચ બ્રાહૃ ન બ્રાહૃઆન્તરાણિ યેભ્યો વિશેષ્યેત નીલોત્પલવત્।
ન;લક્ષણાર્થત્વાદ્વિશેષણાનામ્। નાયં દોષઃ કસ્માત્?યસ્માલ્લક્ષણાર્થપ્રધાનાનિ વિશેષણાનિ ન વિશેષણપ્રધાનાન્યેવ। કઃ પુનર્લક્ષણલક્ષ્યયોર્વિશેષણવિશેષ્યયોર્વા વિશેષ ઇતિ?ઉચ્યતે;સમાનજાતીયેભ્ય એવ નિવર્તકાનિ વિશેષણાનિ વિશેષ્યસ્ય। લક્ષણં તુ સર્વત એવ યથાવકાપ્રદાત્રાકાશમિતિ। લક્ષણાર્થં ચ વાક્યમિત્યવોચામ।
સત્યાદિશબ્દા ન પરસ્પરં સંબધ્યન્તે પરાર્થત્વાત્। વિશેષ્યાર્થા હિ તે। અત એકૈકો વિશેષણશબ્દઃ પરસ્પરં નિરપેક્ષો બ્રાહૃશબ્દેન સંબધ્યતે। સત્યં બ્રાહૃ જ્ઞાનં બ્રાહૃઆનન્તં બ્રાહૃએતિ।
સત્યમિતિ યદ્રૂપેણ યન્નિશ્ચિતં તદ્રૂપં ન વ્યભિચરતિ તત્સત્યમ્। યદ્રૂપેણ નિશ્ચિતં યત્તદ્રૂપં વ્યભિચરદનૃતમિત્યુચ્યતે। અતો વિકારોઽનૃતમ્। "વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્" (છા.ઉ.6।1।4) એવં સદેવ સત્યમિત્યવધારણાત્। અતઃ સત્યં બ્રાહૃએતિ બ્રાહૃ વિકારાન્નિવર્તયતિ।
અતઃ કારણત્વં પ્રાપ્તં બ્રાહૃણઃ। કારણસ્ય ચ કારકત્વં વસ્તુત્વાન્મૃદ્વદચિદ્રૂપતા ચ પ્રાપ્તાત ઇદમુચ્યતે જ્ઞાનં
બ્રાહૃએતિ જ્ઞાનં જ્ઞાપ્તિરવબોધઃ, ભાવસાધનો જ્ઞાનશબ્દો ન તુ જ્ઞાનકર્તૃ બ્રાહૃવિશેષણત્વાત્સત્યાનન્તાભ્યાં સહ। ન હિ સત્યતાઽનન્તતા ચ જ્ઞાનકર્તૃત્વે સત્યુપપદ્યતે. જ્ઞાનકર્તૃત્વેન હિ વિક્રિયમાણં કથં સત્યં ભવેદનન્તં ચ। યદ્ધિ ન કુતશ્ચિત્પ્રવિભજ્યતે તદનન્તમ્। જ્ઞાનકર્તૃત્વે ચ જ્ઞેયજ્ઞાનાભ્યાં પ્રવિભક્તમિત્યનન્તતા ન સ્યાત્। "યત્ર નાન્યદ્વિજાનાતિ સ ભૂમા અથ યત્રાન્યદ્વિજાનાતિ તદલ્પમ્" (છા.ઉ.7।24।1) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્।
નાન્યદ્વિજાનાતીતિ વિશેષપ્રતિષેધાદાત્માનં વિજાનાતીતિચેન્ન;ભૂમલક્ષણવિધિપરત્વાદ્વાક્યસ્ય। યત્ર નાન્યત્પશ્યતીત્યાદિ ભૂમ્નો લક્ષણવિધિપરં વાક્યમ્। યથા પ્રસિદ્ધમેવાન્યોઽન્યત્પશ્યતીત્યેતદુપાદાય યત્ર તન્નાસ્તિ સ ભૂમેતિ ભૂમસ્વરૂપં તત્ર જ્ઞાપ્યતે। અન્યગ્રહણસ્ય પ્રાપ્તપ્રતિષેધાર્થત્વાન્ન સ્વાત્મનિ ક્રિયાસ્તિત્વપરં વાક્યમ્। સ્વાત્મનિ ચ ભેદાભાવાદ્વિજ્ઞાનાનુપપત્તિઃ। આત્મનશ્ચ વિજ્ઞેયત્વે જ્ઞાત્રાભાવપ્રસઙ્ગઃ;જ્ઞેયત્વેનૈવ વિનિયુક્તત્વાત્।
એક એવાત્મા જ્ઞેયત્વેન જ્ઞાતૃત્વેન ચોભયથા ભવતીતિ ચેત્?
ન;યુગપદનંશત્વાત્। ન હિ નિરવયવસ્ય યુગપજ્જ્ઞેયજ્ઞાતત્વોપપત્તિઃ। આત્મનશ્ચ ઘટાદિવદ્વિજ્ઞેયત્વે જ્ઞાનોપદેશાનર્થક્યમ્। ન હિ ઘટાદિવત્પ્રસિદ્ધસ્ય જ્ઞાનોપદેશોઽર્થત્વાન્। તસ્માજ્જ્ઞાતૃત્ત્વે સતિ આનન્ત્યાનુપપત્તિઃ। સન્માત્રત્વં ચાનુપપન્નં જ્ઞાનકર્તૃત્વાદિવિશેષવત્ત્વે સતિ। સન્માત્રત્વં સત્યત્વમ્। "તત્સત્યમ્" (છા.ઉ. 6।8।16) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્। તસ્માત્સત્યાનન્તશબ્દાભ્યાં સહ વિશેષણત્વેન જ્ઞાનશબ્દસ્ય પ્રયોગાદ્ભાવસાધનો જ્ઞાનશબ્દઃ। જ્ઞાનં બ્રાહૃએતિ કર્તૃત્વાદિકારકનિવૃત્ત્યર્થં મૃદાદિવદચિદ્રૂપતાનિવૃત્ત્યર્થં ચ પ્રયુજ્યતે।
જ્ઞાનં બ્રાહૃએતિવચનાત્પ્રાપ્તમન્તવત્ત્વમ્। લૌકિકસ્ય જ્ઞાનસ્યાન્તવત્ત્વદર્શનાત્। અતસ્તન્નિવૃત્ત્યર્થમાહ અનન્તમિતિ।
સત્યાદીનામનૃતાદિધર્મનિવૃત્તિપરત્વાદ્વિશેષ્યસ્ય બ્રાહૃણ ઉત્પલાદિવદપ્રસિદ્ધત્વાત્। "મૃગતૃષ્ણામ્ભસિ સ્નાતઃ સ્વપુષ્પકૃતશેખરઃ। એષ વન્ધ્યાસુતો યાતિ શશશૃઙ્ગધનુર્ધરઃ"ઇતિવચ્છૂન્યાર્થતૈવ પ્રાપ્તા સત્યાદિવાક્યસ્યેતિ ચેત્?
ન;લક્ષણાર્થત્વાત્। વિશેષણત્વેઽપિ સત્યાદીનાં લક્ષણાર્થપ્રાધાન્યમિત્યવોચામ। શૂન્યે હિ લક્ષ્યેઽનર્થકં લક્ષણવચનં લક્ષણાર્થત્વાન્મન્યામહે ન શૂન્યાર્થતેતિ। વિશેષણાર્થત્વેઽપિ ચ સત્યાદીનાં સ્વાર્થાપરિત્યાગ એવ। શૂન્યાર્થત્વે હિ સત્યાદિશબ્દાનાં વિશેષ્યનિયન્તૃત્વાનુપપત્તિઃ। સત્યાદ્યર્થૈરર્થવતત્ત્વે તુ તદ્વિપરીતધર્મવદ્ભ્યો વિશેષેભ્યો બ્રાહૃણો વિશેષ્યસ્ય નિયન્તૃત્વમુપપદ્યતે। બ્રાહૃશબ્દોઽપિ સ્વાર્થેનાર્થવાનેવ। તત્રાનન્તશબ્દોઽન્તવત્ત્વપ્રતિષેધદ્વારેણ વિશેષણમ્। સત્યજ્ઞાનશબ્દૌ તુ સ્વાર્થસમર્પણેનૈવ વિશેષણે ભવતઃ।
"તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન"ઇતિ બ્રાહૃણ્યેવાત્મશબ્દપ્રયોગાદ્વેદિતુરાત્મૈ બ્રાહૃ। "એતમાનન્દમયમાત્માનમુપસંક્રામતીતિ" (તૈ.ઉ.2।8।5) ઇતિ ચાત્મતાં દર્શયતિ। તત્પ્રવેશાચ્ચ;"તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્: (તૈ.ઉ.2।6।1) ઇતિ ચ તસ્યૈવ શરીરપ્રવેશં દર્શયતિ। અતો વેદિતુઃ સ્વરૂપં બ્રાહૃ।
એવં તહ્ર્રાત્મત્વાજ્જ્ઞાનકર્તૃત્વમ્। આત્મા જ્ઞાતેતિ હિ પ્રસિદ્ધમ્। "સોઽકામયત" (તૈ.ઉ.2।6।1)
ઇતિ ચ કામિનો જ્ઞાનકર્તૃત્વાજ્જ્ઞાપ્તિબ્ર્રાહૃએત્યુક્તમ્

અનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ। યદિ નામ જ્ઞપ્તિજ્ર્ઞાનમિતિ ભાવરૂપતા બ્રાહૃણસ્તથાઽપ્યનિત્યત્વં પ્રસજ્યેત પારતન્ત્ર્યં ચ। ધાત્વર્થાનાં કારકાપેક્ષત્વાત્। જ્ઞાનં ચ ધાત્વર્થોઽતોઽસ્યાનિત્યત્વં પરતન્ત્રતા ચ।
ન;સ્વરૂપાવ્યતિરેકેણ કાર્યત્વોપચારાત્। આત્મનઃ સ્વરૂપં જ્ઞપ્તિર્ન તતો વ્યતિરિચ્યતેઽતો નિત્યૈવ।તથાપિ બુદ્ધેરુપાધિલક્ષણાયાશ્ચક્ષુરાદિદ્વારૈર્વિષયાકારેણ પરિણામિન્યા યે શબ્દાદ્યાકારાવભાસાઃ ત આત્મવિજ્ઞાનસ્ય વિષયભૂતા ઉત્પદ્યમાના એવાત્મવિજ્ઞાનેન વ્યાપ્તા ઉત્પદ્યન્તે। તસ્માદાત્મવિજ્ઞાનાવભાસાશ્ચ તે વિજ્ઞાનશબ્દવાચ્યાશ્ચ ધાત્વર્થભૂતા આત્મન એવ ધર્મા વિક્રિયારૂપા ઇત્યવિવેકિભિઃ પરિકલ્પ્યન્તે।
યત્તુ યદ્ બ્રાહૃણો વિજ્ઞાનં તત્ સવિતૃપ્રકાશવદગ્ન્યુષ્ણવચ્ચ બ્રાહૃસ્વરૂપાવ્યતિરિક્તં સ્વરૂપમેવ તત્;ન તત્કારણાન્તરસવ્યપેક્ષમ્। નિત્યસ્વરૂપત્વાત્। સર્વભાવાનાં ચ તેનાવિભક્તદેશકાલત્વાત્ કાલાકાશાદિકારણત્વાચ્ચ નિરતિશયસૂક્ષ્મત્વાચ્ચ। ન તસ્યાન્યદવિજ્ઞેયં સૂક્ષ્મં વ્યવહિતં વિપ્રકૃષ્ટં ભૂતં
ભવદ્ભવિષ્યદ્વાસ્તિ। તસ્માત્સર્વજ્ઞં તદ્બ્રાહૃ।
મન્ત્રવર્ણાચ્ચ - "અપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્યચક્ષુઃ સ શ્રૃણોત્યકર્ણઃ। સ વેત્તિ વેદ્યં ન ચ તસ્યાસ્તિ વેત્તા તમાહુરગ્ર્યં પુરુષં મહાન્તમ્" (શ્વે.ઉ.3।19) ઇતિ। ન હિ વિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતેઽવિનાશિત્વાન્ન તુ
તદ્દ્વિતીયમસ્તિ (બૃ.ઉ.4।3।30) ઇત્યાદિ શ્રુતેશ્ચ। વિજ્ઞાતૃસ્વરૂપાખ્યવ્યતિરેકાત્કરણાદિનિમિત્તાનપેક્ષત્વાચ્ચ બ્રાહૃણો જ્ઞાનસ્વરૂપત્વેઽપિ નિત્યત્વપ્રસિદ્ધિરતો નૈવ ધાત્વર્થસ્તદક્રિયારૂપત્વાત્।
અત એવ ચ ન જ્ઞાનકર્તૃ, તસ્માદેવ ચ ન જ્ઞાનશબ્દવાચ્યમપિ તદ્બ્રાહૃ। તથાઽપિ તદાભાસવાચકેન બુદ્ધિધર્મવિષયેણ જ્ઞાનશબ્દેન તલ્લક્ષ્યતે ન તૂચ્યતે। શબ્દપ્રવૃત્તિહેતુજાત્યાદિધર્મરહિતત્વાત્। તથા સત્યશબ્દેનાપિ સર્વવિશેષપ્રત્યસ્તમિતસ્વરૂપત્વાદ્ બ્રાહૃણો બાહ્રસત્તાસામાન્યવિષયેણ સત્યશબ્દેન લક્ષ્યતે સત્યં બ્રાહૃએતિ ન તુ સત્યશબ્દવાચ્યમેવ બ્રાહૃ।
એવં સત્યાદિશબ્દા ઇતરેતરસંનિધાવન્યોન્યનિયમ્યનિયામકાઃ સન્તઃ સત્યાદિશબ્દાવાચ્યાત્તન્નિવર્તકા બ્રાહૃણો લક્ષણાર્થાશ્ચ ભવન્તીત્યતઃ સિદ્ધં "યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ" (તૈ.ઉ.2।4।1) "અનિરુક્તેઽનિલયને" (તૈ.ઉ.2।7।1) ઇતિ ચાવાચ્યત્વં નીલોત્પલવદવાક્યાર્થત્વં ચ બ્રાહૃણઃ।
તદ્યથાવ્યાખ્યાતં બ્રાહૃ યો વેદ વિજાનાતિ નિહિતં સ્થિતં ગુહાયામ્। ગૂહતેઃ સંવરણાર્થસ્ય નિગૂઢા અસ્યાં જ્ઞાનજ્ઞેયજ્ઞાતૃપદાર્થા ઇતિ ગુહા બુદ્ધિઃ। ગૂઢાવસ્યાં ભોગાપવર્ગૌ પુરુષાર્થાવિતિ વા તસ્યાં પરમે પ્રકૃષ્ટે વ્યેમન્વ્યોમ્ન્યાકાશેઽવ્યાકૃતાખ્યે। તદ્ધિ પરમં વ્યોમ "એતસ્મિન્ખલ્વક્ષરે ગાગ્ર્યાકાશઃ" (બૃ.ઉ.3।8।11) ઇત્યક્ષરસંનિકર્ષાત્। ગુહાયાં વ્યોમ્નીતિ વા સામાનાધિકરણ્યાદવ્યાકૃતાકાશમેવ ગુહા। તત્રાપિ નિગૂઢાઃ સર્વે પદાર્થાસ્ત્રિષુ કાલેષુ કારણત્વાત્સૂક્ષ્મતરત્વાચ્ચ। તસ્મિન્નન્તર્નિહિતં બ્રાહૃ।
હાર્દમેવ તુ પરમં વ્યોમેતિ ન્યાય્યં વિજ્ઞાનાઙ્ગત્વેનોપાસનાઙ્ગત્વેન વ્યોમ્નો વિવક્ષિતત્વાત્। "યો વૈ સ બહિર્ધા પુરુષાદાકાશઃ (છા.ઉ.3।12।7) "યો વૈ સોઽન્તઃ પુરુષ આકાશ" (છા.ઉ.3।12।8) "યોઽયમન્તહ્ર્મદય આકાશઃ" (છા.ઉ.3।12।9) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્પ્રસિદ્ધં હાર્દસ્ય વ્યોમ્નઃ પરમત્વમ્।
તસ્મિન્હાર્દે વ્યોમ્નિ યા બુદ્ધિર્ગુહા તસ્યાં નિહિતં બ્રાહૃ તદ્વૃત્ત્યા વિવિક્તતયોપલભ્યત ઇતિ। ન હ્રન્યથા વિશિષ્ટદેશકાલસંબન્ધોઽસ્તિ બ્રાહૃણઃ સર્વગતત્વાન્નિર્વિશેષત્વાચ્ચ।
સ એવં બ્રાહૃ વિજાનન્કિમિત્યાહ - અશ્નુતે ભુઙ્ક્તે સર્વાન્નિરવશિષ્ટાન્કામાન્ભોગાનિત્યર્થઃ। કિમસ્મદાદિવત્પુત્રસ્વર્ગાદીન્પર્યાયેણ નેત્યાહ। સહ યુગપદેકક્ષણોપારૂઢાનેવ એકયોપલબ્ધ્યા સવિતૃપ્રકાશવત્ નિત્યયા બ્રાહૃસ્વરૂપાવ્યતિરિક્તયા યામવોચામ સત્યં જ્ઞાનમનન્તમિતિ। એતદુચ્યતે - બ્રાહૃણા સહેતિ।
બ્રાહૃભૂતો વિદ્વાન્બ્રાહૃરૂપેણૈવ સર્વાન્કામાન્સહાશ્નુતે, ન યથોપાધિકૃતેન સ્વરૂપેણાત્મના જલસૂર્યકાદિવત્પ્રતિબિમ્બભૂતેન સંસારિકેણ ધર્માદિનિમિત્તાપેક્ષાંશ્ચક્ષુરાદિકરણાપેક્ષાંશ્ચ કામાન્ પર્યાયેણાશ્નુતે લોકઃ;કથં તર્હિ?યથોક્તેન પ્રકારેણ સર્વજ્ઞેન સર્વગતેન સર્વાત્મના નિત્યબ્રાહૃઆત્મસ્વરૂપેણ ધર્માદિનિમિત્તાનપેક્ષાંશ્ચક્ષુરાદિકરણનિરપેક્ષાંશ્ચ સર્વાન્કામાન્સહૈવાશ્નુત ઇત્યર્થઃ। વિપશ્ચિતા મેધાવિના સર્વજ્ઞેન। તદ્ધિ વૈપશ્ચિત્યં યત્સર્વજ્ઞત્વં તેન સર્વજ્ઞસ્વરૂપેણ બ્રાહૃણાશ્નુત ઇતિ। ઇતિ શબ્દો મન્ત્રપરિસમાપ્ત્યર્થઃ।
સર્વ એવ વલ્લ્યર્થો બ્રાહૃવિદાપ્નોતિ પરમિતિ બ્રાઆહૃણવાક્યેન સૂત્રિતઃ। સ ચ સૂત્રિતોઽર્થઃ સંક્ષેપતો મન્ત્રેણ વ્યાખ્યાતઃ। પુનસ્તસ્યૈવ વિસ્તરેણાર્થનિર્ણયઃ કર્તવ્ય ઇત્યુત્તરસ્તદ્વૃત્તિસ્થાનીયા ગ્રન્થ આરભ્યતે તસ્માદ્વા એતસ્માદિત્યાદિઃ।
તત્ર ચ સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રાહૃએત્યુક્તં મન્ત્રાદૌ તત્કથં સત્યં જ્ઞાનમનન્તં ચેત્યત આહ। તત્ર ત્રિવિધં હ્રાનન્ત્યં દેશતઃ કાલતો વસ્તુતશ્ચેતિ। તદ્યથા દેશતોઽનન્ત આકાશઃ। ન હિ દેશતસ્તસ્ય પરિચ્છેદોઽસ્તિ। ન તુ કાલતશ્ચાનન્ત્યં વસ્તુતશ્ચાકાશસ્ય। કસ્માત્કાર્યત્વાત્। નૈવં બ્રાહૃણ આકાશવત્કાલતોઽપ્યન્તવત્ત્વમકાર્યાત્વાત્। કાર્યં હિ વસ્તુ કાલેન પરિચ્છિદ્યતે। અકાર્યં ચ બ્રાહૃ। તસ્માત્કાલતોઽપ્યનન્તમ્।
તથા વસ્તુતઃ। કથં પુનર્વસ્તુત આનન્ત્યં સર્વાનન્યત્વાત્। ભિન્નં હિ વસ્તુ વસ્ત્વન્તરસ્યાન્તો ભવતિ, વસ્ત્વન્તરબુદ્ધિર્હિ પ્રસક્તાદ્વસ્ત્વન્તરાન્નિવર્તતે યતો યસ્ય બુદ્ધેર્વિનિવૃત્તિઃ સ તસ્યાન્તઃ। તદ્યથા ગોત્વબુદ્ધિરશ્વત્વાદ્વિનિવર્તત ઇતિ અશ્વત્વાન્તં ન ગોત્વમિત્યન્તવદેવ ભવતિ। સ ચાન્તો ભિન્નેષુ વસ્તુષુ દૃષ્ટઃ। નૈવં બ્રાહૃણો ભેદઃ। અતો વસ્તુતોઽપ્યાનન્ત્યમ્।
કથં પુનઃ સર્વાનન્યત્વં બ્રાહૃણ ઇત્યુચ્યતે - સર્વવસ્તુકારણત્વાત્। સર્વેષાં હિ વસ્તૂનાં કાલાકાશાદીનાં કારણં બ્રાહૃ। કાર્યાપેક્ષયા વસ્તુતોઽન્તવત્ત્વમિતિ ચેન્ન અનૃતત્વાત્કાર્યવસ્તુતઃ। ન હિ કારણવ્યતિરેકેણ કાર્યં નામ
વસ્તુતોઽસ્તિ યતઃ કારણબુદ્ધિર્વિનિવર્તેત। "વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્" (છા.ઉ.6।1।4) એવં સદેવ સત્યમિતિ શ્રુત્યન્તરાત્।
તસ્માદાકાશાદિકારણત્વાદ્ દેશતસ્તાવદનન્તં બ્રાહૃ। આકાશો હ્રનન્ત ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ દેશતઃ;તસ્યેદં કારણં તસ્માત્સિદ્ધં દેશત આત્મન આનન્ત્યમ્। ન હ્રસર્વગતાત્સર્વગતમુત્પદ્યમાનં લોકે કિંચિદ્ દૃશ્યતે। અતો નિરતિશયમાત્મન આનન્ત્યં દેશતસ્તથા કાર્યત્વાત્કાલત તદ્ભિન્નવસ્ત્વન્તરાભાવાચ્ચ વસ્તુતઃ। અત એવ નિરતિશયસત્યત્વમ્।
તસ્માદિતિ મૂલવાક્યસૂત્રિતં બ્રાહૃ પરામૃશ્યતે। એતસ્માદિતિ મન્ત્રવાક્યેણાનન્તરં યથાલક્ષિતમ્। યદ્બ્રાહૃઆદૌ બ્રાઆહૃણવાક્યેન સૂત્રિતં યચ્ચ સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રાહૃએત્યનન્તરમેવ લક્ષિતં
તસ્માદેતસ્માદ્બ્રાહૃણ આત્મન આત્મશબ્દવાચ્યાત્। આત્મા હિ તત્સર્વસ્ય "તત્સત્યં સ આત્મા" (છા.ઉ.6।8-16) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાદતો બ્રાહૃઆત્મા। તસ્માદેતસ્માદ્બ્રાહૃણ આત્મસ્વરૂપાદાકાશઃ સંભૂતઃ સમુત્પન્નઃ।

આકાશો નામ શબ્દગુણોઽવકાશકરો મૂર્તદ્રવ્યાણામ્ તસ્માદે આકાશાત્સ્વેન સ્પર્શગુણેન પૂર્વેણ ચ કારણગુણેન શબ્દેન દ્વિગુણો વાયુઃ સંભૂત ઇત્યનુવર્તતે। વાયોશ્ચ સ્વેન રૂપગુણેન પૂર્વાભ્યાં ચ ત્રિગુણોઽગ્નિઃ સંભૂતઃ। અગ્નેઃ સ્વેન રસગુણેન પૂર્વૈશ્ચ ત્રિભિશ્ચતુર્ગુણા આપઃ સંભૂતાઃ। અદ્ભ્યઃ સ્વેન ગન્ધગુણેન પૂર્વૈશ્ચતુર્ભિઃ પઞ્ચગુણા પૃથિવી સંભૂતાઃ। પૃથિવ્યા ઓષધયઃ। ઓષધીભ્યોઽન્નમ્। અન્નાદ્રેતોરૂપેણ પરિણતાત્ પુરુષઃ શિરઃપાણ્યાદ્યાકૃતિમાન્।
સ વા એષ પુરુષોઽન્નરસમયોઽન્નરસવિકારઃ। પુરુષાકૃતિભાવિતં હિ સર્વેભ્યોઽઙ્ગેભ્યસ્તેજઃ સંભૂતં રેતો બીજમ્, તસ્માદ્યો જાયતે સોઽપિ તથા પુરુષાકૃતિરેવ સ્યાત્। સર્વજાતિષુ જાયમાનાનાં જનકાકૃતિનિયમદર્શનાત્।
સર્વેષામપ્યન્નરસવિકારત્વે બ્રાહૃવંશ્યત્વે ચાવિશિષ્ટે કસ્માત્પુરુષ એવ ગૃહ્રતે?
પ્રધાન્યાત્।
કિં પુનઃ પ્રધાન્યામ્?
કર્મજ્ઞાનાધિકારઃ। પુરુષ એવ હિ શક્તત્વાદર્થિત્વાદપર્યુદસ્તત્વાચ્ચ કર્મજ્ઞાનયોરધિક્રિયતે - "પુરુષે ત્વેવાઽઽવિસ્તરામાત્મા સ હિ પ્રજ્ઞાનેન સંપન્નતમો વિજ્ઞાતં વદતિ વિજ્ઞાતં પશ્યતિ વેદ શ્વસ્તનં વેદ લોકાલોકૌ મત્ર્યેનામૃતમીક્ષતીત્યેવં સંપન્નઃ। અથેતરેષાં પશૂનામશનાયાપિપાસે એવાભિવિજ્ઞાનમ્"ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરદર્શનાત્।
સ હિ પુરુષ ઇહ વિદ્યયાન્તરતમં બ્રાહૃ સંક્રામયિતુમિષ્ટઃ। તસ્ય ચ બાહ્રાકારવિશેષેષ્વનાત્મસ્વાત્મભાવિતા બુદ્ધિરનાલમ્બ્ય વિશેષં કંચિત્સહસાન્તરતમપ્રત્યગાત્મવિષય નિરાલમ્બના ચ કર્તુમશક્યેતિ દૃષ્ટશરીરાત્મસામાન્યકલ્પનયા શાખાચન્દ્રનિદર્શનવદન્તઃ પ્રવેશયન્નાહ
તસ્યેદમેવ શિરઃ। તસ્યાસ્ય પુરુષસ્યાન્નરસમયસ્યેદમેવ શિરઃ પ્રસિદ્ધમ્। પ્રાણમયાદિષ્વશિરસાં શિરસ્ત્વદર્શનાદિહાપિ તત્પ્રસઙ્ગો મા ભૂદિતીદમેવ શિર ઇત્યુચ્યતે। એવં પક્ષાદિષુ યોજના। અયં દક્ષિણો બાહુઃ પૂર્વાભિમુખસ્ય દક્ષિણઃ પક્ષઃ। અયં સવ્યો બાહુરુત્તરઃ પક્ષઃ। અયં મધ્યમો દેહભાગ આત્માઙ્ગાનામ્। "મધ્યં હ્રેષામઙ્ગાનામાત્મા"ઇતિ શ્રુતેઃ। ઇદમિતિ નાભેરધસ્તાદ્યદઙ્ગં તત્પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા। પ્રતિતિષ્ઠત્યનયેતિ પ્રતિષ્ઠા પુચ્છમિવ પુચ્છમ્ અધોલમ્બનસામાન્યાદ્યથા ગોઃ પુચ્છમ્।
એતત્પ્રકૃત્યોત્તરેષાં પ્રાણમયાદીનાં રૂપકત્વસિદ્ધિઃ। મૂષાનિષિક્તદુતતામ્રપ્રતિમાવત્। તદપ્યેષશ્લોકો ભવતિ। તત્તસ્મિન્નવાર્થે બ્રાઆહૃણોક્તેઽન્નમયાત્મપ્રકાશક એષ શ્લોકો મન્ત્રો ભવતિ

ઇતિ બ્રાહૃઆનન્દવલ્લ્યાં પ્રથમોઽનુવાકઃ

દ્વિતીય અનુવાક
અન્નાદ્વૈ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે। યાઃ કાશ્ચપૃથિવીં#ઁ#શ્રિતાઃ। અથો અન્નેનૈવ જીવન્તિ। અથૈનદપિ યન્ત્યન્તતઃ। અન્નઁ#હિ ભૂતાનાં જ્યેષ્ઠમ્। તસ્માત્સર્વૌષધમુચ્યતે। સર્વં વૈ તેઽન્નમાપ્નુવન્તિ યેઽન્નં
બ્રાહૃઓપાસતે। અન્ન #ઁહિ ભૂતાનાં જ્યેષ્ઠમ્। તસ્માત્સર્વૌષધમુચ્યતે। અન્નાદ્ભૂતાનિ જાયન્તે। જાતાન્યન્નેન વર્ધન્તે। અદ્યતેઽત્તિ ચ ભૂતાનિ। તસ્માદન્નં તદુચ્યત ઇતિ। તસ્માદ્વા એતસ્માદન્નરસમયાદન્યોઽન્તર આત્મા પ્રાણમયઃ। તેનૈષ પૂર્ણઃ।
સ વા એષ પુરુષવિધ એવ। તસ્ય પુરુષવિધતામન્વયં પુરુષવિધઃ। તસ્ય પ્રાણ એવ શિરઃ। વ્યાનો દક્ષિણઃ પક્ષઃ। અપાન ઉત્તર પક્ષઃ। આકાશ આત્મા। પૃથિવી પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા। તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ

અન્નાદ્રસાદિભાવપરિણતાત્, વા ઇતિ સ્મરણાર્થઃ, પ્રજાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ પ્રજાયન્તે। યાઃ કાશચાવિશિષ્ટાઃ પૃથિવીં શ્રિતાઃ પૃથિવીમાશ્રિતાસ્તાઃ સર્વા અન્નાદેવ પ્રજાયન્તે। અથો અપિ જાતા અન્નેનૈવ જીવન્તિ પ્રાણાન્ધારયન્તિ વર્ધન્ત ઇત્યર્થઃ। અથાપ્યેનદન્નમપિયન્ત્યપિગચ્છન્તિ। અપિ શબ્દઃ પ્રતિશબ્દાર્થે। અન્નં પ્રતિ પ્રલીયન્ત ઇત્યર્થઃ। અન્તતોઽન્તે જીવનલક્ષણાયા વૃત્તેઃ પરિસમાપ્તૌ।
કસ્માત્ ? અન્નં હિ યસ્માદ્ ભૂતાનાં પ્રાણિનાં જ્યેષ્ઠં પ્રથમજમ્। અન્નમયાદીનાં હીતરેષાં ભૂતાનાં કારણમન્નમતોઽન્નપ્રભવા અન્નજીવના અન્નપ્રલયાશ્ચ સર્વાઃ પ્રજાઃ યસ્માચ્ચૈવં તસ્માત્સર્વૌષધં સર્વપ્રાણિનાં
દેહદાહપ્રશમનમન્નમુચ્યતે।
અન્નબ્રાહૃવિદઃ ફલમુચ્યતે - સર્વં વૈ તે સમસ્તમન્નજાતમાપ્નુવન્તિ। કે? યેઽન્નં બ્રાહૃઆ યથોક્તમુપાસતે। કથમ્?અન્નજોઽન્નાત્માન્નપ્રલયોઽહં તસ્માદન્નં બ્રાહૃએતિ।
કુતઃ પુનઃ સર્વાન્નપ્રાપ્તિફલમન્નાત્મોપાસનમિત્યુચ્યતે। અન્નં હિ ભૂતાનાં જ્યેષ્ઠમ્। ભૂતેભ્યઃ પૂર્વં નિષ્પન્નત્વાજ્જ્યેષ્ઠં હિ યસ્માત્તસ્માત્સર્વૌષધમુચ્યતે। તસ્માદુપપન્ના સર્વાન્નાત્મોપાસકસ્ય સર્વાન્નપ્રાપ્તિઃ। અન્નાદ્ભૂતાનિજાયન્તે। જાતાન્યન્નેન વર્ધન્ત ઇત્યુપસંહારાર્થં પુનર્વચનમ્।
ઇદાનીમન્નનિર્વચનમુચ્યતે-અદ્યતે ભૂજ્યતે ચૈવ યદ્ભૂતૈરન્નમત્તિ ચ ભૂતાનિ સ્વયં તસ્માદ્ભૂતૈર્ભુજ્યમાનત્વાદ્ભૂતભોક્તૃત્વાચ્ચાન્નં તદુચ્યતે। ઇતિ શબ્દઃ પ્રથમકોશપરિસમાપ્ત્યર્થઃ।
અન્નમયાદિભ્ય આનન્દમયાન્તેભ્ય આત્મભ્યોઽભ્યન્તરતમં બ્રાહૃ વિદ્યયા પ્રત્યગાત્મત્વેન દિદર્શયિષુઃશાસ્ત્રમવિદ્યાકૃતપઞ્ચકોશાપનયનેનાનેકતુષકોદ્રવવિષીકરણેનેવ તદન્તર્ગતતણ્ડુલાન્ પ્રસ્તૌતિ તસ્માદ્વા એતસ્માદન્નરસમયાદિત્યાદિ।
તસ્માદેતસ્માદ્યથોક્તાદન્નરસમયાત્પિણ્ડાદન્યો વ્યતિરિક્તોઽન્તરોઽભ્યન્તરો આત્મા પિણ્ડવદેવ મિથ્યા પરિકલ્પિત આત્મત્વેન પ્રાણમયઃ પ્રાણો વાયુસ્તન્મયસ્તત્પ્રાયઃ। તેન પ્રાણમયેનાન્નરસમય આત્મૈષ પૂણૌ વાયુનેવ દૃતિઃ। સ વા એષ પ્રાણમય આત્મા પુરુષવિધ એવ પુરુષાકાર એવ, શિરઃ પક્ષાદિભિઃ।
કિં સ્વત એવ નેત્યાહ। પ્રસિદ્ધં તાવદન્નરસમયસ્યાત્મનઃ પુરુષવિધત્વમ્। તસ્યાન્નરસમયસ્ય પુરુષવિધતાં પુરુષાકારતામનુ અયં પ્રાણમયઃ પુરુષવિધો ભૂષાનિષિક્તપ્રતિભાવન્ન સ્વત એવ। એવં પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્ય પુરુષવિધતામનૂત્તરોત્તરઃ પુરુષવિધો ભવતિ પૂર્વઃ પૂર્વશ્ચોત્તરોત્તરેણ પૂર્ણઃ।
કથં પુનઃ પુરુષવિધતાસ્ય ઇત્યુચ્યતે। તસ્ય પ્રાણમયસ્ય પ્રાણ એવ શિરઃ। પ્રાણમયસ્ય
વાયુવિકારસ્ય પ્રાણો મૂખનાસિકાનિઃસરણો વૃત્તિવિશેષઃ શિર એવ પરિકલ્પ્યતે વચનાત્। સર્વત્ર વચનાદેવ પક્ષાદિકલ્પના। વ્યાનો વ્યાનવૃત્તિર્દક્ષિણઃ પક્ષઃ। અપાન ઉત્તરઃ પક્ષઃ। આકાશ આત્મા। ય આકાશસ્થો વૃત્તિવિશેષઃ સમાનાખ્યઃ સ આત્મેવાત્મા, પ્રાણવૃત્ત્યધિકારાત્। મધ્યસ્થત્વાદિતરાઃ પર્યન્તા વૃત્તીરપેક્ષ્યાત્મા। "મધ્યં હ્રેષામઙ્ગાનામાત્મા"ઇતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધં મધ્યમસ્થસ્યાત્મત્વમ્।
પૃથિવી પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા। પૃથિવીતિ પૃથિવીદેવતાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રાણસ્ય ધારયિત્રી સ્થિતિહેતુત્વાત્। "સૈષા પુરુષસ્યાપાનમવષ્ટભ્ય"(પ્ર.ઉ.3।8) ઇતિ હિ શ્રુત્યન્તરમ્। અન્યથોદાનવૃત્ત્યોધ્ર્વગમનં ગુરુત્વાચ્ચ પતનં વા સ્યાચ્છરીરસ્ય। તસ્માત્પૃથિવી દેવતા પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા પ્રાણમયસ્યાત્મનઃ। તત્તસ્મિન્નેવાર્થે પ્રાણમયાત્મવિષય એષ શ્લોકો ભવતિ॥2।2।1॥
ઇતિ બ્રાહૃઆનન્દવલ્લ્યાં દ્વિતીયોઽનુવાકઃ

તૃતીય અનુવાક
પ્રાણં દેવા અનુ પ્રાણન્તિ। મનુષ્યાઃ પશવશ્ચ યે। પ્રાણો હિ ભૂતાનામાયુઃ। તસ્માત્સર્વાયુષમુચ્યતે। સર્વમેવ ત આયુર્યન્તિ યે પ્રાણે બ્રાહૃઓપાસતે। પ્રાણો હિ ભૂતાનામાયુઃ। તસ્માત્સર્વાયુષમુચ્યત ઇતિ। તસ્યૈષ એવ
શારીર આત્મા યઃ પૂર્વસ્ય। તસ્માદ્વા એતસ્માત્પ્રાણમયાદન્યોઽન્તર આત્મા મનોમયઃ। તેનૈષ પૂર્ણઃ। સ
વા એષ પુરુષવિધ એવ। તસ્ય પુરુષવિધતામન્વયં પુરુષવિધઃ। તસ્ય યજુરેવ શિરઃ। ઋગ્દક્ષિણઃ પક્ષઃ। સામોત્તરઃ પક્ષઃ। આદેશ આત્મા। અથર્વાઙ્ગિરસઃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા। તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ॥2।3।1॥
પ્રાણં દેવા અનુ પ્રાણન્તિ। દેવા અગ્ન્યાદયઃ પ્રાણં વાય્વાત્માનં પ્રાણનશક્તિમન્તમનુ તદાત્મભૂતાઃ સન્તઃ પ્રાણન્તિ પ્રાણનકર્મ કુર્વન્તિ પ્રાણનક્રિયયા ક્રિયાવન્તો ભવન્તિ। અધ્યાત્માધિકારાત્ દેવા ઇન્દ્રિયાણિ પ્રાણમનુ પ્રાણન્તિ મુખ્યપ્રાણમનુચેષ્ટન્ત ઇતિ વા। તથા મનુષ્યાઃ પશવશ્ચ યે તે પ્રાણનકર્મણૈવ ચેષ્ટાવન્તો ભવન્તિ।
અતશ્ચ નાન્નમયેનૈવ પરિચ્છિન્નેનાત્મનાત્મવન્તઃ પ્રાણિનઃ। કિં તર્હિ? તદન્તર્ગતેન પ્રાણમયેનાપિ સાધારણેનૈવ સર્વપિણ્ડવ્યાપિનાત્મવન્તો મનુષ્યાદયઃ। એવં મનોમયાદિભિઃ પૂર્વપૂર્વવ્યાપિભિરુત્તરોત્તરૈઃ સૂક્ષ્મૈરાનન્દમયાન્તૈરાકાશાદિભૂતારબ્ધૈરવિદ્યાકૃતૈરાત્મવન્તઃ સર્વે પ્રાણિનઃ। તથા સ્વાભાવિકેનાપ્યાકાશાદિ કારણેન નિત્યેનાવિકૃતેન સર્વગતેન સત્યજ્ઞાનાનન્તલક્ષણેન પઞ્ચકોશાતિગેન સર્વાત્મનાત્મવન્તઃ। સ હિ પરમાર્થત આત્મા સર્વેષામિત્યેતદપ્યર્થાદુક્તં ભવતિ।
પ્રાણં દેવા અનુ પ્રાણન્તીત્યુક્તં તત્કસ્માદિત્યાહ। પ્રાણો હિ યસ્માદ્ ભૂતાનાં પ્રાણિનામાયુર્જીવનમ્। યાવદ્ધ્યસ્મિઞ્શરીરે પ્રાણો વસતિ તાવદાયુઃ (કૌ.ઉ.3।2) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્। તસ્માત્સર્વાયુષમ્। સર્વેષામાયુઃ સર્વાયુઃ સર્વાયુરેવ સર્વાયુષમિત્યુચ્યતે। પ્રાણાપગમે મરણપ્રસિદ્ધેઃ। પ્રસિદ્ધં હિ લોકે સર્વાયુષ્ટ્વં પ્રાણસ્ય।
અતોઽસ્માદ્બાહ્રાદસાધારણાદન્નમયાદાત્મનોઽપક્રમ્યાન્તઃ સાધારણં પ્રાણમયમાત્માનં બ્રાહૃઓપાસતે યેઽહમસ્મિ પ્રાણઃ સર્વભૂતાનામાત્માયુર્જીવનહેતુત્વાદિતિ તે સર્વમેવાયુરસ્મિ #ઁલ્લોકે યન્તિ, નાપમૃત્યુના મ્રિયન્તે પ્રાક્પ્રાપ્તાદાયુષ ઇત્યર્થઃ। શતં વર્ષાણીતિ તુ યુક્તં સર્વમાયુરેતિ (છા.ઉ.2।11-20, 4।11-13) ઇતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધેઃ।
કિં કારણં પ્રાણો હિ ભૂતાનામાયુસ્તસ્માત્સર્વાયુષમુચ્યત ઇતિ। યો યદ્ગુણકં બ્રાહૃઓપાસ્તે સ તદ્ગુણભાગ્ભવતીતિ વિદ્યાફલપ્રાપ્તેર્હેત્વર્થ પુનર્વચનં પ્રાણો હીત્યાદિ તસ્ય પૂર્વસ્યાન્નમયસ્યૈષ એવ શરીરેઽન્નમયે ભવઃ શારીર આત્મા। કઃ? ય એષ પ્રાણમયઃ।
તસ્માદ્વા એતસ્માદિત્યુક્તાર્થમન્યત્। અન્યોઽન્તર આત્મા મનોમયઃ। મન ઇતિ સંકલ્પાદ્યાત્મકમન્તઃકરણં તન્મયો મનોમયો યથાન્નમયઃ। સોઽયં પ્રાણમયસ્યાભ્યન્તર આત્મા। તસ્ય યજુરેવ શિરઃ। યજુરિત્યનિત્યતાક્ષરપાદાવસાનો મન્ત્રવિશેષસ્તજ્જાતીયવચનો યજુઃશબ્દસ્તસ્ય શિરસ્ત્વં પ્રાધાન્યાત્। પ્રાધાન્યં ચ યાગાદૌ સંનિપત્યોપકારકત્વાત્। યજુષા હિ હવિર્દીયતે સ્વાહાકારાદિના।
વાચનિકી વા શિર આદિકલ્પના સર્વત્ર। મનસો હિ સ્થાનપ્રયત્નનાદસ્વરવર્ણપદવાક્યવિષયા
તત્સંકલ્પાત્મિકા તદ્ભાવિતા વૃત્તિઃ શ્રોત્રાદિકરણદ્વારા યજુઃસંકેતવિશિષ્ટા યજુઃ ઇત્યુચ્યતે। એવમૃગેવં સામ ચ।
એવં ચ મનોવૃત્તિત્વે મન્ત્રાણાં વૃત્તિરેવાવત્ર્યત ઇતિ માનસો જપ ઉપપદ્યતે। અન્યથાવિષયત્વાન્મન્ત્રો નાવર્તયિતું શક્યો ઘટાદિવદિતિ માનસો જપો નોપપદ્યતે મન્ત્રાવૃત્તિશ્ચ ચોદ્યતે બહુશઃ કર્મસુ।
અક્ષરવિષયસ્મૃત્યાવૃત્ત્યા મન્ત્રાવૃત્તિઃ સ્યાદિતિ ચેત્?
ન;મુખ્યાર્થાસંભવાત્ "ત્રિઃ પ્રથમામન્વાહ ત્રિરુત્તમામ્"ઇતિ ઋગાવૃત્તિઃ શ્રૂયતે। તત્રર્ચોઽવિષયત્વે તદ્વિષયસ્મૃત્યાવૃત્ત્યા મન્ત્રાવૃત્તૌ ચ ક્રિયમાણાયામ્ ત્રિઃ પ્રથમામન્વાહ ઇતિ ઋગાવૃત્તિર્મુખ્યોઽર્થશ્ચોદિતઃ પરિત્યક્તઃ સ્યાત્। તસ્માન્મનોવૃત્ત્યુપાધિપરિચ્છિન્નં મનોવૃત્તિનિષ્ઠમાત્મચૈતન્યમનાદિનિધનં યજુઃશબ્દવાચ્યમાત્મવિજ્ઞાનં મન્ત્રા ઇતિ। એવં ચ નિત્યત્વોપપત્તિર્વેદાનામ્। અન્યથા વિષયત્વે રૂપાદિવદનિત્યત્વં ચ સ્યાન્નૈતદ્યુક્તમ્। "સર્વે વેદા યત્રૈકં ભવન્તિ સ માનસીન આત્મા"ઇતિ ચ શ્રુતિર્નિત્યાત્મનૈકત્વં બ્રાઉવત્યુગાદીનાં નિત્યત્વે સમઞ્જસા સ્યાત્। "ઋચો અક્ષરે પરમે વ્યોમન્યસ્મિન્દેવા અધિ વિશ્વે નિષેદુઃ"(શ્વે.ઉ.4।8) ઇતિ ચ મન્ત્રવર્ણઃ।
આદેશોઽત્ર બ્રાઆહૃણમ્ અતિદેષ્ટવ્યવિશેષાનતિદિશતીતિ। અથર્વાઙ્ગિરસા ચ દૃષ્ટા મન્ત્રા બ્રાઆહૃણં ચ શાન્તિકપૌષ્ટિકાદિપ્રતિષ્ઠાહેતુકર્મપ્રધાનત્વાત્પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા। તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ મનોમયાત્મપ્રકાશકઃ પૂર્વવત્

ઇતિ બ્રાહૃઆનન્દવલ્લ્યાં તૃતીયોઽનુવાકઃ

ચતુર્થ અનુવાક
યતો વાચો નિવર્તન્તે। અપ્રાપ્ય મનસા સહ। આનન્દં બ્રાહૃણો વિદ્વાન્। ન બિભેતિ કદાચનેતિ। તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા યઃ પૂર્વસ્ય। તસ્માદ્વા એતસ્માન્મનોમયાદન્યોઽન્તર આત્મા વિજ્ઞાનમયસ્તેનૈષ પૂર્ણઃ। સ વા એષ પુરુષવિધ એવ। તસ્ય પુરુષવિધતામન્વયં પુરુષવિધઃ। તસ્ય શ્રદ્ધૈવ શિરઃ। ઋતં દક્ષિણઃ પક્ષઃ। સત્યમુત્તરઃ પક્ષઃ। યોગ આત્મા। મહઃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા। તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ

યતો વાચો નિવર્તન્તે। અપ્રાપ્ય મનસા સહેત્યાદિ। તસ્ય પૂર્વસ્ય પ્રાણમયસ્યૈષ એવાત્મા શારીરઃ શરીરે પ્રાણમયે ભવઃ શારીરઃ। કઃ? ય એષ મનોમયઃ। તસ્માદ્વા એતસ્માદિત્યાદિ પૂર્વવત્। અન્યોઽન્તર આત્મા વિજ્ઞાનમયો મનોમયસ્યાભ્યન્તરો વિજ્ઞાનમયઃ।
મનોમયો વેદાત્મોક્તઃ। વેદાર્થવિષયા બુદ્ધિર્નિશ્ચયાત્મિકા વિજ્ઞાનં
તચ્ચાધ્યવસાયલક્ષણમન્તઃકરણસ્ય ધર્મઃ। તન્મયો નિશ્ચયવિજ્ઞાનૈઃ પ્રમાણસ્વરૂપૈર્નિર્વર્તિત આત્મા વિજ્ઞાનમયઃ। પ્રમાણવિજ્ઞાનપૂર્વકો હિ યજ્ઞાદિસ્તાયતે। યજ્ઞાદિહેતુત્વં ચ વક્ષ્યતિ શ્લોકેન।
નિશ્ચયવિજ્ઞાનવતો હિ કર્તવ્યેષ્વર્થેષુ પૂર્વં શ્રદ્ધોત્પદ્યતે। સા સર્વકર્તવ્યાનાં પ્રાથમ્યાચ્છિર ઇવ શિરઃ। ઋતસત્યે યથાવ્યાખ્યાતે એવ। યોગો યુક્તિઃ સમાધાનમ્, આત્મેવાત્મા। આત્મવતો હિ યુક્તસ્ય સમાધાનવતોઽઙ્ગાનીવ શ્રદ્ધાદીનિ યથાર્થપ્રતિપત્તિક્ષમાણિ ભવન્તિ। તસ્માત્સમાધાનં યોગ આત્મા વિજ્ઞાનમયસ્ય। મહઃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા।
મહ ઇતિ મહત્તત્ત્વં પ્રથમજમ્ "મહદ્યક્ષં પ્રથમજં વેદ"(બૃ.ઉ.5।4।1) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્। પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા કારણત્વાત્। કારણં હિ કાર્યાણાં પ્રતિષ્ઠા। યથા વૃક્ષવીરુધાં પૃથિવી। સર્વબુદ્ધિવિજ્ઞાનાનાં ચ મહત્તત્ત્વં કારણમ્। તેન તદ્વિજ્ઞાનમયસ્યાત્મનઃ પ્રતિષ્ઠા। તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ પૂર્વવત્। યથાન્નમયાદીનાં બ્રાઆહૃણોક્તાનાં પ્રકાશકાઃ શ્લોકા એવં વિજ્ઞાનમયસ્યાપિ

ઇતિ બ્રાહૃઆનન્દવલ્લ્યાં ચતુર્થોઽનુવાકઃ

પઞ્ચમ અનુવાક
વિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતે। કર્માણિ તનુતેઽપિ ચ। વિજ્ઞાનં દેવાઃ સર્વે। બ્રાહૃ જ્યેષ્ઠમુપાસતે। વિજ્ઞાનં બ્રાહૃ ચેદ્વેદ। તસ્માચ્ચેન્ન પ્રમાદ્યતિ। શરીરે પાપ્મનો હિત્વા। સર્વાન્કામાન્સમશ્નુત ઇતિ। તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા યઃ પૂર્વસ્ય। તસ્માદ્વા એતસ્માદ્વિજ્ઞાનમયાદન્યોઽન્તર આત્માનન્દમયઃ। તેનૈષ પૂર્ણઃ। સ વા એષ પુરુષવિધ એવ। તસ્ય પુરુષવિધતામન્વયં પુરુષવિધઃ। તસ્ય પ્રિયમેવ શિરઃ। મોદો દક્ષિણઃ પક્ષઃ। પ્રમોદ ઉત્તરઃ પક્ષઃ। આનન્દ આત્મા। બ્રાહૃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા। તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ

વિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતે। વિજ્ઞાનવાન્હિ યજ્ઞં તનોતિ શ્રદ્ધાદિપૂર્વકમ્। અતો વિજ્ઞાનસ્ય કર્તૃત્વં તનુત ઇતિ કર્માણિ ચ તનુતે। યસ્માદ્વિજ્ઞાનકર્તૃકં સર્વં તસ્માદ્યુક્તં વિજ્ઞાનમય આત્મા બ્રાહૃએતિ। કિં ચ વિજ્ઞાનં બ્રાહૃ સર્વે દેવા ઇન્દ્રાદયો જ્યેષ્ઠં પ્રથમજત્વાત્સર્વપ્રવૃત્તીનાં વા તત્પૂર્વકત્વાત્પ્રથમજં વિજ્ઞાનં બ્રાહૃઓપાસતે ધ્યાયન્તિ તસ્મિન્વિજ્ઞાનમયે બ્રાહૃણ્યભિમાનં કૃત્વોપાસત ઇત્યર્થઃ। તસ્માત્તે મહતો બ્રાહૃણ ઉપાસનાજ્જ્ઞાનૈશ્વર્યવન્તો ભવન્તિ।
તચ્ચ વિજ્ઞાનં બ્રાહૃ ચેદ્યદિ વેદ વિજાનાતિ ન કેવલં વેદૈવ તસ્માદ્ બ્રાહૃણશ્ચેન્ન પ્રમાદ્યતિ બાહ્રેષ્વેવાનાત્મસ્વાત્મભાવિતત્વાત્પ્રાપ્તં વિજ્ઞાનમયે બ્રાહૃણ્યાત્મભાવનાયાઃ પ્રમદનં તન્નિવૃત્ત્યર્થમુચ્યતે તસ્માચ્ચેન્ન પ્રમાદ્યતીતિ, અન્નમયાદિષ્વાત્મભાવં હિત્વા કેવલે વિજ્ઞાનમયે બ્રાહૃણ્યાત્મત્વં ભાવયન્નાસ્તે ચેદિત્યર્થઃ।
તતઃ કિં સ્યાદિત્યુચ્યતે - શરીરે પાપ્મનો હિત્વા, શરીરાભિમાનનિમિત્તા હિ સર્વે પાપ્માનઃ તેષાં ચ વિજ્ઞાનમયે બ્રાહૃણ્યાત્માભિમાનાન્નિમિત્તાપાયે હાનમુપપદ્યતે, છત્રાપાય ઇવચ્છાયાપાયઃ। તસ્માચ્છરીરાભિમાનનિમિત્તાન્ સર્વાન્પાપ્મનઃ શરીરપ્રભવાઞ્શરીર એવ હિત્વા વિજ્ઞાનમયબ્રાહૃસ્વરૂપાપન્નસ્તત્સ્થાન્સર્વાન્કામાન્વિજ્ઞાનમયેનૈવાત્મના સમશ્નુતે સમ્યગ્ભુઙ્ક્ત ઇત્યર્થઃ।
તસ્ય પૂર્વસ્ય મનોમયસ્યાત્મૈષ એવ શરીરે મનોમયે ભવઃ શારીરઃ। કઃ?ય એષ વિજ્ઞાનમયઃ। તસ્માદ્વા
એતસ્માદિત્યુક્તાર્થમ્। આનન્દમય ઇતિ કાર્યાત્મપ્રતીતિરધિકારાન્મયટ્શબ્દાચ્ચ। અન્નાદિમયા હિ
કાર્યાત્માનો ભૌતિકા ઇહાધિકૃતાઃ। તદધિકારપતિતશ્ચાયમાનન્દમયઃ, મયટ્ ચાત્ર વિકારાર્થે દૃષ્ટો યથાન્નમય ઇત્યત્ર। તસ્માત્કાર્યાત્માનન્દમયઃ પ્રત્યેતવ્યઃ।
સંક્રમણાચ્ચ;આનન્દમયમાત્માનમુપસંક્રામતીતિ વક્ષ્યતિ। કાર્યાત્મનાં ચ સંક્રમણમનાત્મનાં દૃષ્ટમ્। સંક્રમણકર્મત્વેન ચાનન્દમય આત્મા શ્રૂયતે। યથાન્નમયમાત્માનમુપસંક્રામતીતિ। ન ચાત્મન એવોપસંક્રમણમ્। અધિકારવિરોધાદસંભવાચ્ચ। ન હ્રાત્મનૈવાત્મન ઉપસંક્રમણં સંભવતિ। સ્વાત્મનિ ભેદાભાવાત્। આત્મભૂતં ચ બ્રાહૃ સઙ્ક્રમિતુઃ।
શિરઆદિકલ્પનાનુપપત્તેશ્ચ। ન હિ યથોક્તલક્ષણ આકાશાદિકારણેઽકાર્યપતિતે શિરઆદ્યવયવરૂપકલ્પનોપપદ્યતે। "અદૃશ્યેઽનાત્મ્યેઽનિરુક્તેઽનિલયને"(તૈ.ઉ.2।7।1) "અસ્થૂલમનણુ"(બૃ.ઉ.3।8।8) "નેતિ નેત્યાત્મા"(બૃ.ઉ.3।9।23) ઇત્યાદિવિશેષાપોહશ્રુતિભ્યશ્ચ।
મન્ત્રોદાહારણાનુપપત્તેશ્ચ। ન હિ પ્રિયશિરઆદ્યવયવવિશિષ્ટે પ્રત્યક્ષતોઽનુભૂયમાન આનન્દમયઆત્મનિ બ્રાહૃણિ નાસ્તિ બ્રાહૃએત્યાશઙ્કાભાવાત્ "અસન્નેવ સ ભવતિ। અસદ્બ્રાહૃએતિ વેદ ચેત્"(તૈ.ઉ.2।6।1) ઇતિ મન્ત્રોદાહરણમુપપદ્યતે। બ્રાહૃપુચ્છં પ્રતિષ્ઠેત્યપિ ચાનુપપન્નં પૃથગ્બ્રાહૃણઃ
પ્રતિષ્ઠાત્વેન ગ્રહણમ્। તસ્માત્કાર્યપતિત એવાનન્દમયો ન પર એવાત્મા।
આનન્દ ઇતિ વિદ્યાકર્મણોઃ ફલં તદ્વિકાર આનન્દમયઃ। સ ચ વિજ્ઞાનમયાદાન્તરઃ। યજ્ઞાદિહેતોર્વિજ્ઞાનમયાદસ્યાન્તરત્વશ્રુતેઃ। જ્ઞાનકર્મણેર્હિ ફલં ભોક્ત્રર્થત્વાદન્તરતમં સ્યાત્। આન્તરતમશ્ચાનન્દમય આત્મા પૂર્વેભ્યઃ। વિદ્યાકર્મણોઃ પ્રિયાદ્યર્થત્વાચ્ચ। પ્રિયાદિપ્રયુક્તે હિ વિદ્યાકર્મણી। તસ્માત્પ્રિયાદીનાં ફલરૂપાણામાત્મસંનિકર્ષાદ્વિજ્ઞાનમયસ્યાભ્યન્તરત્વમુપપદ્યતે। પ્રિયાદિવાસનાનિર્વૃતો હ્રાનન્દમયો વિજ્ઞાનમયાશ્રિતઃ સ્વપ્ન ઉપલભ્યતે।
તસ્યાનન્દમયસ્યાત્મન ઇષ્ટપુત્રાદિદર્શનજં પ્રિયં શિર ઇવ શિરઃ પ્રાધાન્યાત્। મોદ ઇતિ પ્રિયલાભનિમિત્તો હર્ષઃ। સ એવ ચ પ્રકૃષ્ટો હર્ષઃ પ્રમોદઃ। આનન્દ ઇતિ સુખસામાન્યમાત્મા પ્રિયાદીનાં સુખાવયવાનામ્। તેષ્વનુસ્યૂતત્વાત્।
આનન્દ ઇતિ પરં બ્રાહૃ। તદ્ધિ શુભકર્મણા પ્રત્યુપસ્થાપ્યમાને પુત્રમિત્રાદિવિષયવિશેષોપાધાવન્તઃકરણવૃત્તિવિશેષે તમસા પ્રચ્છાદ્યમાને પ્રસન્નેઽભિવ્યજ્યતે। તદ્વિષયસુખમિતિ પ્રસિદ્ધં લોકે। તદ્વૃત્તિવિશેષપ્રત્યુપસ્થાપકસ્ય કર્મણોઽનવસ્થિતત્વાત્સુખસ્ય ક્ષણિકત્વમ્। તદ્યદાન્તઃકરણં તપસા તમોઘ્નેન વિદ્યયા બ્રાહૃચર્યેણ શ્રદ્ધયા ચ નિર્મલત્વમાપદ્યતે। યાવદ્યાવત્તાવત્તાવદ્વિવિક્તે પ્રસન્નેઽન્તઃકરણ આનન્દવિશેષ ઉત્કૃષ્યતે વિપુલીભવતિ। વક્ષ્યતિ ચ - "રસો વૈ સઃ। રસઁ#હ્રેવાયં લબ્ધ્વાનન્દી ભવતિ એષ હ્રેવાનન્દયાતિ"(તૈ.ઉ.2।7।1।) "એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામુપજીવન્તિ" (બૃ.ઉ.4।3।32) ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરાત્। એવં ચ કામોપશમોત્કર્ષાપેક્ષયા શતગુણોત્તરોત્તરોત્કર્ષ આનન્દસ્ય વક્ષ્યતે।
એવં ચોત્કૃષ્યમાણસ્યાનન્દમયસ્યાત્મનઃપરમાર્થબ્રાહૃવિજ્ઞાનાપેક્ષયા બ્રાહૃઆ પરમેવ। યત્પ્રકૃતં સત્યજ્ઞાનાનન્દલક્ષણમ્, યસ્ય ચ પ્રતિપત્ત્યર્થં પઞ્ચાન્નાદિમયાઃ કોશા ઉપન્યસ્તાઃ, યચ્ચ તેભ્ય આભ્યન્તરમ્, યેન ચ તે સર્વ આત્મવન્તઃ, તદ્બ્રાહૃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા તદેવ ચ સર્વસ્યાવિદ્યાપરિકલ્પિતસ્ય દ્વૈતસ્યાવસાનભૂતમદ્વૈતં બ્રાહૃ પ્રતિષ્ઠા આનન્દમયસ્ય। એકત્વાવસાનત્વાત્। અસ્તિ તદેકમવિદ્યાકલ્પિતસ્ય દ્વૈતસ્યાવસાનભૂતમદ્વૈતં બ્રાહૃ પ્રતિષ્ઠા પુચ્છમ્। તદેતસ્મિન્નપ્યર્થં એષ શ્લોકો ભવતિ

ઇતિ બ્રાહૃઆનન્દવલ્લ્યાં પઞ્ચમોઽનુવાકઃ

પષ્ઠ અનુવાક
અસન્નેવ સ ભવતિ। અસદ્બ્રાહૃએતિ વેદ ચેત્। અસ્તિ બ્રાહૃએતિ ચેદ્વેદ। સન્તમેનં તતો વિદુરિતિ। તસ્યૈષ
એવ શારીર આત્મા યઃ પૂર્વસ્ય। અથાતોઽનુપ્રશ્નાઃ। ઉતાવિદ્વાનમું લોકં પ્રેત્ય કશ્ચન ગચ્છતિ 3। આહો વિદ્વાનમુઁ લોકં પ્રેત્ય કશ્ચિત્સમશ્નુતા 3 ઉ। સોઽકામયત। બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ। સ તપોઽતપ્યત। સ તપસ્તપ્ત્વા ઇદઁસર્વમસૃજત યદિદં કિંચ। તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્। તદનુપ્રવિશ્ય સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્। નિરુક્તં ચાનિરુક્તં ચ। નિલયનં ચાનિલયનં ચ વિજ્ઞાનં ચાવિજ્ઞાનં ચ। સત્યં ચાનૃતં ચ સત્યમભવત્। યદિદં કિંચ। તત્સત્યમિત્યાચક્ષતે। તદપ્યેષ શ્લોકો
ભવતિ

અસન્નેવાસત્સમ એવ યથાસન્ન પુરુષાર્થસંબન્ધ્યેવં સ ભવતિ અપુરુષાર્થસંબન્ધી। કોઽસૌ? યોઽસદવિદ્યમાનં બ્રાહૃએતિ વેદ વિજાનતિ ચેદ્યદિ। તદ્વિપર્યયેણ યત્સર્વવિકલ્પાસ્પદં સર્વપ્રવૃત્તિબીજંસર્વવિશેષપ્રત્યસ્તમિતમપ્યસ્તિ તદ્બ્રાહૃએતિ વેદ ચેત્।
કુતઃ પુનરાશઙ્કા તન્નાસ્તિત્વે?વ્યવહારાતીતત્વં બ્રાહૃણ ઇતિ બ્રાઊમઃ। વ્યવહારવિષયે હિ વાચારમ્ભણમાત્રેઽસ્તિત્વભાવિતા બુદ્ધિસ્તદ્વિપરીતે વ્યવહારાતીતે નાસ્તિત્વમપિ પ્રતિપદ્યતે। યથા ઘટાદિવ્ર્યવહારવિષયતયોપપન્નઃ સંસ્તદ્વિપરીતોઽસન્નિતિ પ્રસિદ્ધમ્। એવં તત્સામાન્યાદિહાપિ સ્યાદ્ બ્રાહૃણો નાસ્તિત્વપ્રત્યાશઙ્કા। તસ્માદુચ્યતે - અસ્તિ બ્રાહૃએતિ ચેદ્વેદેતિ।
કિં પુનઃ સ્યાત્તદસ્તીતિ વિજાનતસ્તદાહ - સન્તં વિદ્યમા ન બ્રાહૃસ્વરૂપેણ પરમાર્થસદાત્માપન્નમેનમેવંવિદં વિદુબ્ર્રાહૃવિદસ્તતસ્તસ્માદસ્તિત્વવેદનાત્સોઽન્યેષાં બ્રાહૃવદ્વિજ્ઞેયો ભવતીત્યર્થઃ।
અથવા યો નાસ્તિ બ્રાહૃએતિ મન્યતે સ સર્વસ્યૈવ સન્માર્ગસ્ય વર્ણાશ્રમાદિવ્યવસ્થાલક્ષણસ્યાશ્રદ્દધાનતયા નાસ્તિત્વં પ્રતિપદ્યતેઽબ્રાહૃપ્રતિપત્ત્યર્થત્વાત્તસ્ય। અતો નાસ્તિકઃ સોઽસન્નસાધુરુચ્યતે લોકે। તદ્વિપરીતઃ સન્યોઽસ્તિ બ્રાહૃએતિ ચેદ્વેદ સ તદ્બ્રાહૃપ્રતિપત્તિહેતું સન્માર્ગં વર્ણાશ્રમાદિવ્યવસ્થાલક્ષણં શ્રદ્દધાનતયા યથાવત્પ્રતિપદ્યતે યસ્માત્તતસ્તસ્માત્ સન્તં સાધુમાર્ગસ્થમેનં વિદુઃ સાધવઃ। તસ્માદસ્તીત્યેવ બ્રાહૃ પ્રતિપત્તવ્યમિતિ વાક્યાર્થઃ।
તસ્ય પૂર્વસ્ય વિજ્ઞાનમયસ્યૈષ એવ શરીરે વિજ્ઞાનમયે ભવઃ શારીર આત્મા। કોઽસૌ?ય એષ આનન્દમયઃ તં પ્રતિ નાસ્ત્યાશઙ્કા નાસ્તિત્વે। અપોઢસર્વવિશેષત્વાત્તુ બ્રાહૃણો નાસ્તિત્વં પ્રત્યાશઙ્કા યુક્ત। સર્વસામાન્યાચ્ચ બ્રાહૃણઃ। યસ્માદેવમતસ્તસ્માત્, અથાનન્તરં શ્રોતુઃ શિષ્યસ્યાનુપ્રશ્ના આચાર્યોક્તિમનુ એતે પ્રશ્ના અનુપ્રશ્નાઃ।
સામાન્યં હિ બ્રાહૃઆકાશાદિકારણત્વાદ્વિદુષોઽવિદુષશ્ચ। તસ્માદવિદુષોઽપિ બ્રાહૃપ્રાપ્તિરાશઙ્ક્યતે - ઉત અપિ અવિદ્વાનમું લોકં પરમાત્માનમિતઃ પ્રેત્ય કશ્ચન, ચનશબ્દોઽપ્યર્થે, અવિદ્વાનપિ ગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ કિં વા ન ગચ્છતીતિ દ્વિતીયોઽપિ પ્રશ્નો દ્રષ્ટવ્યોઽનુપ્રશ્ના ઇતિ
બહુવચનાત્।
વિદ્વાંસં પ્રત્યન્યૌ પ્રશ્નૌ। યદ્યવિદ્વાન્સામાન્યં કારણમપિ બ્રાહૃ ન ગચ્છતિ તતો વિદુષોઽપિ બ્રાહૃઆગમનમાશઙ્ક્યતે। અતસ્તં પ્રતિ પ્રશ્ન આહો વિદ્વાનિતિ। ઉકારં ચ વક્ષ્યમાણમધસ્તાદપકૃષ્ય
તકારં ચ પૂર્વસ્માદુતશબ્દાદ્વ્યાસજ્યાહો ઇત્યેતસ્માત્પૂર્વમુતશબ્દં સંયોજ્ય પૃચ્છતિ - ઉતાહો વિદ્વાનિતિ વિદ્વાન્બ્રાહૃવિદપિ કશ્ચિદિતઃ પ્રેત્યામું લોકં સમશ્નુતે પ્રાપ્નોતિ। સમશ્નુતે ઉ ઇત્યેવંસ્થિતે, અયાદેશે યલોપે ચ કૃતેઽકારસ્ય પ્લુતિઃ સમશ્નુતા 3 ઉ ઇતિ। વિદ્વાન્સમશ્નુતેઽમું લોકમ્। કિં યથાવિદ્વાનેવં વિદ્વાનપિ ન સમશ્નુત ઇત્યપરઃ પ્રશ્નઃ।
દ્વાવેવ વા પ્રશ્નૌ વિદ્વદવિદ્વદ્વિષયૌ। બહુવચનં તુ સામથ્ર્યપ્રાપ્તપ્રશ્નાન્તરાપેક્ષયા ઘટતે। અસદ્બ્રાહૃએતિ વેદ ચેત્। ઽઅસ્તિ બ્રાહૃએતિ ચેદ્વેદઽઇતિ શ્રવણાદસ્તિ નાસ્તીતિ સંશયસ્તતોઽર્થપ્રાપ્તઃ કિમસ્તિ નાસ્તીતિ પ્રથમોઽનુપ્રશ્નઃ। બ્રાહૃણોઽપક્ષપાતત્વાદવિદ્વાન્ ગચ્છતિ ન ગચ્છતીતિ દ્વિતીયઃ। બ્રાહૃણઃ સમત્વેઽપ્યવિદુષ ઇવ વિદુષોઽપ્યગમનમાશઙ્ક્યતે કિં વિદ્વાન્સમશ્નુતે ન સમશ્નુત ઇતિ તૃતીયોઽનુપ્રશ્નઃ।
એતેષાં પ્રતિવચનાર્થમુત્તરગ્રન્થ આરભ્યતે। તત્રાસ્તિત્વમેવ તાવદુચ્યતે। યચ્ચોત્ક્તમ્। ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રાહૃઽઇતિ તચ્ચ કથં સત્યત્વમિત્યેતદ્વક્તવ્યમિતીદમુચ્યતે સત્ત્વોક્ત્યૈવ સત્યત્વમુચ્યતે। ઉક્તં હિ "સદેવ સત્યમ્"ઇતિ। તસ્માત્સત્ત્વોક્ત્યૈવ સત્યત્વમુચ્યતે। કથમેવમર્થતાવગમ્યતેઽસ્ય ગ્રન્થસ્ય શબ્દાનુગમાત્। અનેનૈવ હ્રર્થેનાન્વિતાન્યુત્તરાણિ વાક્યાનિ "તત્સત્યમિત્યાચક્ષતે"(તૈ.ઉ.2।6।1) "યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્"(તૈ.ઉ.2।7।1।) ઇત્યાદીનિ।
તત્રાસદેવ બ્રાહૃએત્યાશઙ્ક્યતે। કસ્માત્?યદસ્તિ તદ્વિશેષતો ગૃહ્રતે યથા ઘટાદિ। યન્નાસ્તિ તન્નોપલભ્યતે યથા શશવિષાણાદિ। તથા નોપલભ્યતે બ્રાહૃ। તસ્માદ્વિશેષતોઽગ્રહણાન્નાસ્તીતિ।
તન્ન, આકાશાદિકારણત્વાદ્બ્રાહૃણઃ। ન નાસ્તિ બ્રાહૃ। કસ્માદાકાશાદિ હિ સર્વં કાર્યં બ્રાહૃણો જાતં ગૃહ્રતે। યસ્માચ્ચ જાયતે કિંચિત્તદસ્તીતિ દૃષ્ટં લોકે;યથા ઘટાઙ્કુરાદિકારણં મૃદ્બીજાદિ। તસ્માદાકાશાદિકારણત્વાદસ્તિ બ્રાહૃ।
ન ચાસતો જાતં કિંચિદ્ ગૃહ્રતે લોકે કાર્યમ્। અસતશ્ચેન્નામરૂપાદિ કાર્યં નિરાત્મકત્વાન્નોપલભ્યેત। ઉપલભ્યતે તુ;તસ્માદસ્તિ બ્રાહૃ। અસતશ્ચેત્કાર્યં ગૃહ્રમાણમપ્યસદન્વિતમેવ તત્ સ્યાત્। ન ચૈવમ્;તસ્માદસ્તિ બ્રાહૃ તત્ર। "કથમસતઃ સજ્જાયેત"(છા.ઉ.6।2।2) ઇતિ શ્રુત્યન્તરમસતઃ। સજ્જન્માસંભવમાન્વાચષ્ટે ન્યાયતઃ તસ્માત્સદેવ બ્રાહૃએતિ યુક્તમ્।
તદ્યદિ મૃદ્બીજાદિવત્કારણં સ્યાદચેતનં તર્હિ?
ન, કામયિતૃત્વાત્। ન હિ કામયિત્રચેતનમસ્તિ લોકે। સર્વજ્ઞં હિ બ્રાહૃએત્યવોચામ। અતઃ કામયિતૃત્વોપપત્તિઃ।
કામયિતૃત્વાદસ્મદાદિવદનાપ્તકામમિતિ ચેત્?
ન, સ્વાતન્ત્ર્યાત્। યથાન્યાન્ પરવશીકૃત્ય કામાદિદોષાઃ પ્રવર્તયન્તિ ન તથા બ્રાહૃણઃ પ્રવર્તકાઃ કામાઃ। કથં તર્હિ સત્યજ્ઞાનલક્ષણાઃ સ્વાત્મભૂતત્વાદ્વિશુદ્ધા ન તૈબ્ર્રાહૃ પ્રવત્ર્યતે। તેષાં તુ તત્પ્રવર્તકં બ્રાહૃ પ્રાણિકર્માપેક્ષયા। તસ્માત્સ્વાતન્ત્ર્યં કામેષુ બ્રાહૃણઃ। અતો નાનાપ્તકામં બ્રાહૃ।
સાધનાન્તરાનપેક્ષત્વાચ્ચ। કિં ચ યથાન્યેષામનાત્મભૂતા ધર્માદિનિમિત્તાપેક્ષાઃ કામાઃ સ્વાત્મવ્યતિરિક્તકાર્યકરણસાધનાન્તરાપેક્ષાશ્ચ ન તથા બ્રાહૃણો નિમિત્તાદ્યપેક્ષત્વમ્। કિં તર્હિ
સ્વાત્મનોઽનન્યાઃ।
તદેતદાહ સોઽકામયત સ આત્મા યસ્માદાકાશઃ સંભૂતોઽકામયત કામિતવાન્। કથમ્?બહુસ્યાં બહુ પ્રભૂતં સ્યાં ભવેયમ્। કથમેકસ્યાર્થાન્તરાનનુપ્રવેશે બહુત્વં સ્યાદિત્યુચ્યતે।
પ્રજાયેયોત્પદ્યેય। ન હિ પુત્રોત્પત્ત્યવાર્થાન્તરવિષયં બહુવચનમ્, કથં તર્હિ?આત્મસ્થાનભિવ્યક્તનામરૂપાભિવ્યક્ત્યા। યદાત્મસ્થે અનભિવ્યક્તે નામરૂપે વ્યાક્રિયેતે તદા નામરૂપે આત્મસ્વરૂપાપરિત્યાગેનૈવ બ્રાહૃણાપ્રવિભક્તદેશકાલે સર્વાવસ્થાસુ વ્યાક્રિયેતે તદા તન્નામરૂપવ્યાકરણં બ્રાહૃણો બહુભવનમ્। નાન્યથા નિરવયવસ્ય બ્રાહૃણો બહુત્વાપત્તિરુપપદ્યતેઽલ્પત્વં વા। યથાકાશસ્યાલ્પત્વં બહુત્વં ચ વસ્ત્વાન્તરકૃતમેવ। અતસ્તદ્દ્વારેણૈવાત્મા બહુ ભવતિ।
ન હ્રાત્મનોઽન્યદનાત્મભૂતં તત્પ્રવિભક્તદેશકાલં સૂક્ષ્મં વ્યવહિતં વિપ્રકૃષ્ટં ભૂતં ભવદ્ભવિષ્યદ્વા વસ્તુ વિદ્યતે। અતો નામરૂપે સર્વાવસ્થે બ્રાહૃણૈવાત્મવતી, ન બ્રાહૃ તદાત્મકમ્। તે તત્પ્રત્યાખ્યાને ન સ્ત એવેતિ તદાત્મકે ઉચ્યેતે। તાભ્યાં ચોપાધિભ્યાં જ્ઞાતૃજ્ઞેયજ્ઞાનશબ્દાર્થાદિસર્વસંવ્યવહારભાગ્બ્રાહૃ।
સ આત્મૈવંકામઃ સંસ્તપોઽતપ્યત। તપ ઇતિ જ્ઞાનમુચ્યતે। "યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ"
(મુ.ઉ.1।1।8) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્। આપ્તકામત્વાચ્ચેતરસ્યાસંભવ એવ તપસઃ। તત્તપોઽતપ્યત તપ્તવાન્। સૃજ્યમાનજગદ્રચનાદિવિષયામાલોચનામકરોદાત્મેત્યર્થઃ।
સ એવમાલોચ્ય તપસ્તપ્ત્વા પ્રાણિકર્માદિનિમિત્તાનુરૂપમિદં સર્વં જગદ્દેશતઃ કાલતો નામ્ના રૂપેણ ચ યથાનુભવં સર્વૈઃ પ્રાણિભિઃ સર્વાવસ્થૈરનુભૂયમાનમસૃજત સૃષ્ટવાન્। યદિદં કિં ચ યïત્ક ચેદમવિશિષ્ટમ્। તદિદં જગત્સૃષ્ટ્વા કિમકરોદિત્યુચ્યતે - તદેવ સૃષ્ટં જગદનુપ્રાવિશદિતિ।
તત્રૈતચ્ચિન્ત્યં કથમનુપ્રાવિશદિતિ। કિં યઃ રુઆષ્ટા સ તેનૈવાત્મનાનુપ્રાવિશદુતાન્યેનેતિ કિં તાવદ્યુક્તમ્?ક્ત્વાપ્રત્યયશ્રવણાદ્યઃ રુઆષ્ટા સ એવાનુપ્રાવિશદિતિ।

નનુ ન યુક્તં મૃદ્વચ્ચેત્કારણં બ્રાહૃ તદાત્મકત્વાત્કાર્યસ્ય। કારણમેવ હિ કાર્યાત્મના પરિણતમિત્યતોઽપ્રવિષ્ટ ઇવ કાર્યોત્પત્તેરૂધ્ર્વં પૃથક્કારણસ્ય પુનઃ પ્રવેશોઽનુપપન્નઃ। ન હિ ઘટપરિણામવ્યતિરેકેણ મૃદો ઘટે પ્રવેશોસ્તિ। યથા ઘટે ચૂર્ણાત્મના મૃતોઽનુપ્રવેશ એવમન્યેનાત્મના નામરૂપકાર્યેઽનુપ્રવેશ આત્મન ઇતિ ચેચ્છøત્યન્તરાચ્ચ "અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય"(છા.ઉ.6।3।2) ઇતિ।
નૈવં યુક્તમેકત્વાદ્બ્રાહૃણઃ મૃદાત્મનસ્ત્વનેકત્વાત્સાવયવત્વાચ્ચ યુક્તો ઘટે મૃદશ્ચૂર્ણાત્મનાનુપ્રવેશઃ। મૃદશ્ચૂર્ણસ્યાપ્રવિષ્ટદેશવત્ત્વાચ્ચ। ન ત્વાત્મન એકત્વે સતિ નિરવયવત્વાદપ્રવિષ્ટદેશાભાવાચ્ચ પ્રવેશ ઉપપદ્યતે। કથં તર્હિ પ્રવેશઃ સ્યાત્?યુક્તશ્ચપ્રવેશઃ શ્રુતત્વાત્તદેવાનુપ્રાવિશદિતિ।
સાવયવમેવાસ્તુ તર્હિ। સાવયવત્વાન્મુખે હસ્તપ્રવેશવન્નામરૂપકાર્યે જીવાત્મનાનુપ્રવેશો યુક્ત એવેતિ ચેત્?
નાશૂન્યદેશત્વાત્। ન હિ કાર્યાત્મના પરિણતસ્ય નામરૂપકાર્યદેશવ્યતિરેકેણાત્મશૂન્યઃ પ્રદેશોઽસ્તિ યં પ્રવિશેજ્જીવાત્મના। કારણમેવ ચેત્પ્રવિશેજ્જીવાત્મત્વં જહ્રાદ્યથા ઘટો મૃત્પ્રવેશે ઘટત્વં જહાતિ। તદેવાનુપ્રાવિશદિતિ ચ શ્રુતેર્ન કારણાનુપ્રવેશો યુક્તઃ।
કાર્યાન્તરમેવ સ્યાદિતિ ચેત્?તદેવાનુપ્રાવિશદિતિ જીવાત્મરૂપં કાર્યં નામરૂપપરિણતં કાર્યાન્તરમેવાપદ્યત ઇતિ ચેત્?
ન;વિરોધાત્। ન હિ ધટો ઘટાન્તરમાપદ્યતે। વ્યતિરેકશ્રુતિવિરોધાચ્ચ। જીવસ્ય નામરૂપકાર્યવ્યતિરેકાનુવાદિન્યઃ શ્રુતયો વિરુધ્યેરન્। તદાપત્તૌ મોક્ષાસંભવાચ્ચ। ન હિ યતો મુચ્યમાન -સ્તદેવાપદ્યતે। ન હિ શ્રૃઙ્ખલાપત્તિર્બદ્ધસ્ય તસ્કરાદેઃ।
બાહ્રાન્તર્ભેદેન પરિણતમિતિ ચેત્તદેવ કારણં બ્રાહૃ શરીરાદ્યાધારત્વેન તદન્તર્જીવાત્મનાધેયત્વેન ચ પરિણતમિતિ ચેત્?
ન;બહિઃષ્ઠસ્ય પ્રવેશોપપત્તેઃ। ન હિ યો યસ્યાન્તઃસ્થઃ સ એવ તત્પ્રવિષ્ટ ઉચ્યતે। બહિઃષ્ઠસ્યાનુપ્રવેશઃ સ્યાત્પ્રવેશશબ્દાર્થસ્યૈવં દૃષ્ટત્વાત્। યથા ગૃહં કૃત્વા પ્રાવિશદિતિ।
જલસૂર્યકાદિપ્રતિબિમ્બવત્પ્રવેશઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન;અપરિચ્છિન્નત્વાદમૂર્તત્વાચ્ચ। પરિચ્છિન્નસ્ય મૂર્તસ્યાન્યસ્યાન્યત્ર પ્રસાદસ્વભાવકે જલાદૌ સૂર્યકાદિપ્રતિબિમ્બોદયઃ સ્યાત્। ન ત્વાત્મનઃ;અમૂર્તત્વાદાકાશાદિકારણસ્યાત્મનો વ્યાપકત્વાત્। તદ્વિપ્રકૃષ્ટદેશપ્રતિબિમ્બાધારવસ્ત્વન્તરાભાવાચ્ચ પ્રતિબિમ્બવત્પ્રવેશો ન યુક્તઃ।
એવં તર્હિ નૈવાસ્તિ પ્રવેશો ન ચ ગત્યન્તરમુપલભામહે ઽતદેવાનુપ્રાવિશત્ઽઇતિ શ્રુતેઃ। શ્રુતિશ્ચ
નોઽતીન્દ્રિયવિષયે વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ નિમિત્તમ્। ન ચાસ્માદ્વાક્યાદ્યત્નવતામપિ વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે। હન્ત તહ્ર્રનર્થકત્વાદ્પોહ્રમેતદ્વાક્યમ્ ઽતત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ઽઇતિ।
ન, અન્યાર્થત્વાત્। કિમર્થમસ્થાને ચર્ચા। પ્રકૃતો હ્રન્યો વિવક્ષિતોઽસ્ય વાક્યસ્યાર્થોઽસ્તિ મ સ્મર્તવ્યઃ। "બ્રાહૃવિદાપ્નોતિ પરમ્"(તૈ.ઉ.2।1।1) "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રાહૃ"(તૈ.ઉ.2।1।1) "યો વેદ નિહિતં ગુહાયામ્"(તૈ.ઉ.2।1।1) ઇતિ તદ્વિજ્ઞાનં ચ વિવક્ષિતં પ્રકૃતં ચ તત્। બ્રાહૃસ્વરૂપાનુગમાય ચાકાશાદ્યન્નમયાન્તં કાર્યં પ્રદર્શિતં બ્રાહૃઆનુગમશ્ચારબ્ધઃ। તત્રાન્નમયાદાત્મનોઽન્યોઽન્તર આત્મા પ્રાણમયસ્તદન્તર્મનોમયો વિજ્ઞાનમય ઇતિ વિજ્ઞાનગુહાયાં પ્રવેશિતસ્તત્ર ચાનન્દમયો વિશિષ્ટ આત્મા પ્રદર્શિતઃ।
અતઃ પરમાનન્દમયલિઙ્ગાધિગમદ્વારેણાનન્દવિવૃદ્ધ્યવસાન આત્મા બ્રાહૃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા સર્વવિકલ્પાસ્પદો નિર્વિકલ્પોઽસ્યામેવ ગુહાયામધિગન્તવ્ય ઇતિ તત્પ્રવેશઃ પ્રકલ્પ્યતે। ન હ્રન્યત્રોપલભ્યતે બ્રાહૃ નિર્વિશેષત્વાત્। વિશેષસંબન્ધો હ્રુપલબ્ધિહેતુર્દૃષ્ટઃ યથા રાહોશ્ચન્દ્રાર્કવિશિષ્ટસંબન્ધઃ। એવમન્તઃકરણગુહાત્મસંબન્ધો બ્રાહૃણ ઉપલબ્ધિહેતુઃ। સંનિકર્ષાદવભાસાત્મકત્વાચ્ચાન્તઃકરણસ્ય।
યથા ચાલોકવિશિષ્ટા ઘટાદ્યુપલબ્ધિરેવં બુદ્ધિપ્રત્યયાલોકવિશિષ્ટાત્મોપલબ્ધિઃ સ્યાત્તસ્માદુપલબ્ધિહેતૌ ગુહાયાં નિહિતમિતિ પ્રકૃતમેવ। તદ્વૃત્તિસ્થાનીયે ત્વિહ પુનસ્તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશદિત્યુચ્યતે।
તદેવેદમાકાશાદિકારણં કાર્યં સૃષ્ટ્વા તદનુપ્રવિષ્ટમિવાન્તર્ગુહાયાં બુદ્ધૌદ્રષ્ટૃ શ્રોતૃ મન્તૃ વિજ્ઞાત્રિત્યેવં વિશેષવદુપલભ્યતે। સ એવ તસ્ય પ્રવેશસ્તસ્માદસ્તિ તત્કારણં બ્રાહૃ। અતોઽસ્તિત્વાદસ્તીત્યેવોપલબ્ધવ્યં તત્।
તત્કાર્યમનુપ્રવિશ્ય, કિમ્?સચ્ચ મૂર્તં ત્યચ્ચામૂર્તમભવત્। મૂર્તામૂર્તે હ્રવ્યાકૃતનામરૂપે આત્મસ્થે અન્તર્ગતેનાત્મના વ્યાક્રિયેતે વ્યાકૃતે મૂર્તામૂર્તશબ્દવાચ્યે। તે આત્મના ત્વપ્રવિભક્તદેશકાલે ઇતિ કૃત્વાત્મા તે અભવદિત્યુચ્યતે।
કિં ચ નિરુક્તં ચાનિરુક્તં ચ। નિરુક્તં નામ નિષ્કૃષ્ય સમાનાસમાનજાતીયેભ્યો
દેશકાલવિશિષ્ટતયેદં તદિત્યુક્તમનિરુક્તં તદ્વિપરીતં નિરુક્તાનિરુક્તે અપિ મૂર્તામૂર્તયોરેવ વિશેષણે। યથા સચ્ચ ત્યચ્ચ પ્રત્યક્ષપરોક્ષે, તથા નિલયનં ચાનિલયનં ચ। નિલયનં નીડમાશ્રયો મૂર્તસ્યૈવ ધર્મઃ। અનિલયનં તદ્વિપરીતમમૂર્તસ્યૈવ ધર્મઃ।
ત્યદનિરુક્તાનિલયનાન્યમૂર્તધર્મત્વેઽપિ વ્યાકૃતિવિષયાણ્યેવ। સર્ગોત્તરકાલભાવશ્રવણાત્। ત્યદિતિ પ્રાણાદ્યનિરુક્તં તદેવાનિયનં ચ અતો વિશેષણાન્યમૂર્તસ્ય વ્યાકૃતવિષયાણ્યેવૈતાનિ।
વિજ્ઞાનં ચેતનમવિજ્ઞાનં તદ્રહિતમચેતનં પાષાણાદિ સત્યં ચ વ્યવહારવિષયમધિકારાન્ન પરમાર્થસત્યમ્। એકમેવ હિ પરમાર્થસત્યં બ્રાહૃ। ઇહ પુનવ્ર્યવહારવિષયમાપેક્ષિકં સત્યમ્, મૃગતૃષ્ણિકાદ્યનૃતાપેક્ષયોદકાદિ સત્યમુચ્યતે। અનૃતં ચ તદ્વિપરીતમ્। કિં પુનઃ?એતત્સર્વમભવત્, સત્યં પરમાર્થસત્યમ્। કિં પુનસ્તત્?બ્રાહૃ, સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રાહૃએતિ પ્રકૃતત્વાત્।
યસ્માત્સત્ત્યદાદિકં મૂર્તામૂર્તધર્મજાતં યïત્કચેદં સર્વમવિશિષ્ટં વિકારજાતમેકમેવ સચ્છબ્દવાચ્યં બ્રાહૃઆભવત્તદ્વ્યતિરેકેણાભાવાન્નામરૂપવિકારસ્ય, તસ્માત્તદ્બ્રાહૃ સત્યમિત્યાચક્ષતે બ્રાહૃવિદઃ।
અસ્તિ નાસ્તીત્યનુપ્રશ્નઃ પ્રકૃતસ્તસ્ય પ્રતિવચનવિષય એતદુક્તમાત્માકામયત બહુ સ્યામિતિ। સ યથાકામં ચાકાશાદિકાર્યં સત્યદાદિલક્ષણં સૃષ્ટ્વા તદનુપ્રવિશ્ય પશ્યઞ્શ્રૃણ્વન્મન્વાનો વિજાનન્ બહ્વભવત્તસ્માત્તદેવેદમાકાશાદિકારણં કાર્યસ્થં પરમે વ્યોમન્ હ્મદયગુહાયાં નિહિતં તત્પ્રત્યયાવભાસવિશેષેણોપલભ્યમાનમસ્તિ ઇત્યેવં વિજાનીયાદિત્યુક્તં ભવતિ।
તદેતસ્મિન્નર્થે બ્રાઆહૃણોક્ત એષ શ્લોકો મન્ત્રો ભવતિ। યથા પૂર્વેષુ અન્નમયાદ્યાત્મપ્રકાશકાઃ પઞ્ચસ્વપ્યેવં સર્વાન્તરતમાત્માસ્તિત્વપ્રકાશકોઽપિ મન્ત્રઃ કાર્યદ્વારેણ ભવતિ

ઇતિ બ્રાહૃઆનન્દવલ્લ્યાં ષષ્ઠોઽનુવાકઃ

સપ્તમ અનુવાક
અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્। તતો વૈ સદજાયત। તદાત્મનઁ#સ્વયમકુરુત। તસ્માત્તત્સુકૃતમુચ્યત ઇતિ। યદ્વૈ તત્સુકૃતં રસો વૈ સઃ। રસઁ#હ્રેવાયં લબ્ધ્વાનન્દી ભવતિ। કો હ્રેવાન્યાત્કઃ। પ્રાણ્યાદ્ યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્। એષ હ્રેવાનન્દયાતિ। યદા હ્રેવૈષ એતસ્મિન્નદૃશ્યેઽનાત્મ્યેઽનિરુક્તેઽનિલયનેઽભયં પ્રતિષ્ઠાં વિન્દતે। અથ સોઽભયં ગતો ભવતિ। યદા હ્રેવૈષ એતસ્મિન્નુદરમન્તરં કુરુતે। અથ તસ્ય ભયં ભવતિ। તત્ત્વેવ ભયં વિદુષો મન્વાનસ્ય। તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ

અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્। અસદિતિ વ્યાકૃતનામરૂપવિશેષવિપરીતરૂપમવ્યાકૃતં બ્રાહૃઓચ્યતે। ન પુનરત્યન્તમેવાસત્। ન હ્રસ્તઃ સજ્જન્માસ્તિ। ઇદમિતિ નામરૂપવિશેષવદ્વ્યાકૃતં જગદગ્રે પૂર્વં પ્રાગુત્પત્તેબ્ર્રાહૃએવાસચ્છબ્દવાચ્યમાસીત્। તતોઽસતો વૈ સત્પ્રવિભક્તનામરૂપવિશેષમજાયતોત્પન્નમ્।
કિં તતઃ પ્રવિભક્તં કાર્યમિતિ પિતુરિવ પુત્રઃ, નેત્યાહ। તદસચ્છબ્દવાચ્યં સ્વયમેવાત્માનમેવાકુરુત કૃતવત્। યસ્માદેવં તસ્માદ્બ્રાહૃઐવ સુકૃતં સ્વયંકર્તૃચ્યતે। સ્વયંકર્તૃ બ્રાહૃએતિ પ્રસિદ્ધં લોકે સર્વકારણત્વાત્।
યસ્માદ્વા સ્વયમકરોત્સર્વં સર્વાત્મના તસ્માત્પુણ્યરૂપેણાપિ તદેવ બ્રાહૃ કારણં સુકૃતમુચ્યતે।
સર્વથાપિ તુ ફલસંબન્ધાદિકારણં સુકૃતશબ્દવાચ્યં પ્રસિદ્ધં લોકે। યદિ પુણ્યં યદિ વાન્યત્સા પ્રસિદ્ધિર્નિત્યે ચેતનવત્કારણે સત્યુપપદ્યતે। તસ્માદસ્તિ તદ્બ્રાહૃ સુકૃતપ્રસિદ્ધેઃ। ઇતશ્ચાસ્તિ। કુતઃ?રસત્વાત્। કુતો રસત્વપ્રસિદ્ધિબ્ર્રાહૃણઃ ઇત્યત આહ -
યદ્વૈ તત્સુકૃતમ્। રસો વૈ સઃ। રસો નામ તૃપ્તિહેતુરાનન્દકરો મધુરામ્લાદિઃ પ્રસિદ્ધો લોકે। રસમેવાયં લબ્ધ્વા પ્રાપ્યાનન્દી સુખી ભવતિ। નાસત્ આનન્દહેતુત્વં દૃષ્ટં લોકે બાહ્રાનન્દસાધનરહિતા અપ્યનીહા નિરેષણા બ્રાઆહૃણા બાહ્રરસલાભાદિવ સાનન્દા દૃશ્યન્તે વિદ્વાંસઃ;નૂનં બ્રાહૃએવ રસસ્તેષામ્। તસ્માદસ્તિ તત્તેષામાનન્દકારણં રસવદ્બ્રાહૃ।
ઇતશ્ચાસ્તિ, કુતઃ?પ્રાણનાદિક્રિયાદર્શનાત્। અયમપિ હિ પિણ્ડો જીવતઃ પ્રાણેન પ્રાણિત્યપાનેનાપાનિતિ। એવં વાયવીયા ઐન્દ્રિયકાશ્ચ ચેષ્ટાઃ સંહતૈઃ કાર્યકરણૈર્નિર્વત્ર્યમાના દૃશ્યન્તે। તચ્ચૈકાર્થવૃત્તિત્વેન સંહનનં નાન્તરેણ ચેતનમસંહતં સંભવતિ। અન્યત્રાદર્શનાત્।
તદાહ - તદ્યદિ એષ આકાશે પરમે વ્યોમ્નિ ગુહાયાં નિહિત આનન્દો ન સ્યાન્ન ભવેત્કો હ્રેવ લોકેઽન્યાદપાનચેષ્ટાં કુર્યાદિત્યર્થઃ। કઃ પ્રાણ્યાત્પ્રાણનં વા કુર્યાત્તસ્માદસ્તિ તદ્બ્રાહૃ। યદર્થાઃ
કાર્યકરણપ્રાણનાદિચેષ્ટાસ્તત્કૃત એવ ચાનન્દો લોકસ્ય।
કુતઃ?એષ હ્રેવ પર આત્મા આનન્દયાત્યાનન્દયતિ સુખયતિ લોકં ધર્માનુરૂપમ્। સ એવાત્માનન્દરૂપોઽવિદ્યયા પરિચ્છિન્નો વિભાવ્યતે પ્રાણિભિરિત્યર્થઃ। ભયાભયહેતુત્વાદ્વિદ્વદવિદુષોરસ્તિ તદ્બ્રાહૃ। સદ્વસ્ત્વાશ્રયણેન હ્રભયં ભવતિ। નાસદ્વસ્ત્વાશ્રયણેન ભયનિવૃત્તિરુપપદ્યતે।
કથમભયહેતુત્વમિત્યુચ્યતે - યદા હ્રેવ યસ્માદેષ સાધક એતસ્મિન્બ્રાહૃણિ કિંવિશિષ્ટેઽદૃશ્યે દૃશ્યં નામ દ્રષ્ટવ્યં વિકારો દર્શનાર્થત્વાદ્વિકારસ્ય। ન દૃશ્યમદૃશ્યમવિકારૈત્યર્થઃ। એતસ્મિન્નદૃશ્યેઽવિકારેઽવિષયભૂતે અનાત્મ્યેઽશરીરે। યસ્માદદૃશ્યં તસ્માદનાત્મ્યં યસ્માદનાત્મ્યં તસ્માદનિરુક્તમ્। વિશેષો હિ નિરુચ્યતે વિશેષશ્ચ વિકારઃ। અવિકારં ચ બ્રાહૃ,
સર્વવિકારહેતુત્વાત્તસ્માદનિરુક્તમ્। યત એવં તસ્માદનિલયનં નિલયનં નીડ આશ્રયો ન નિલયનમનિલયનમનાધારં તસ્મિન્નેતસ્મિન્નદૃશ્યેઽનાત્મ્યેઽનિરુક્તેઽનિલયને સર્વકાર્યધર્મવિલક્ષણે બ્રાહૃણીતિ વાક્યાર્થઃ। અભયમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્। અભયામિતિ વા લિઙ્ગાન્તરં પરિણમ્યતે। પ્રતિષ્ઠાં સ્થિતિમાત્મભાવં વિન્દતે લભતે। અથ તદા સ તસ્મિન્નાનાત્વસ્ય ભયહેતોરવિદ્યાકૃતસ્યાદર્શનાદભયં ગતો ભવતિ।
સ્વરૂપપ્રતિષ્ઠો હ્રસૌ યદા ભવતિ તદા નાન્યત્પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતિ નાન્યદ્વિજાનાતિ। અન્યસ્ય હ્રન્યતો ભયં ભવતિ નાત્મન એવાત્મનો ભયં યુક્તમ્। તસ્માદાત્મૈવાત્મનોઽભયકારણમ્। સર્વતો હિ નિર્ભયા બ્રાઆહૃણા દૃશ્યન્તે સત્સુ ભયહેતુષુ તચ્ચાયુક્તમસતિ ભયત્રાણે બ્રાહૃણિ। તસ્માત્તેષામભયદર્શનાદસ્તિ તદભયકારણં બ્રાહૃએતિ।
કદાસાવભયં ગતો ભવતિ સાધકો યદા નાન્યત્પશ્યત્યાત્મનિ ચાન્તરં ભેદં ન કુરુતે તદાભયં ગતો ભવતીત્યભિપ્રાયઃ। યદા પુનરવિદ્યાવસ્થાયાં હિ યસ્માદેષોઽવિદ્યાવાનવિદ્યયા પ્રત્યુપસ્થાપિતં વસ્તુ તૈમિરિકદ્વિતીયચન્દ્રવત્પશ્યત્યાત્મનિ ચૈતસ્મિન્ બ્રાહૃણિ ઉદપિ, અરમલ્પમપ્યન્તરં છિદ્રં ભેદદર્શનં કુરુતે। ભેદદર્શનમેવ હિ ભયકારણમલ્પમપિ ભેદં પશ્યતીત્યર્થઃ। અથ તસ્માદ્ભેદદર્શનાદ્ધેતોરસ્ય ભેદદર્શિન આત્મનો ભયં ભવતિ। તસ્માદાત્મૈવાત્મનો ભયકારણમવિદુષઃ।
તદેતદાહ। તદ્બ્રાહૃ ત્વેવ ભયં ભેદદર્શિનો વિદુષ ઈશ્વરોઽન્યો મત્તોઽહમન્યઃ સંસારી ઇત્યેવં
વિદુષો ભેદદૃષ્ટમીશ્વરાખ્યં તદેવ બ્રાહૃઆલ્પમપ્યન્તરં કુર્વતો ભયં ભવત્યેકત્વેનામન્વાનસ્ય। તસ્માદ્વિદ્વાનપ્યવિદ્વાનેવાસૌ યોઽયમેકમભિન્નમાત્મતત્ત્વં ન પશ્યતિ।
ઉચ્છેદહેતુદર્શનાદ્ધ્યુચ્છેદ્યાભિમતસ્ય ભયં ભવતિ। અનુચ્છેદ્યો હ્રુચ્છેદહેતુસ્તત્રાસત્યુચ્છેદહેતાવુચ્છેદ્યે ન તદ્દર્શનકાર્યં ભયં યુક્તમ્। સર્વં ચ જગદ્ભયવદ્ દૃશ્યતે। તસ્માજ્જગતો ભયદર્શનાદ્ગમ્યતે નૂનં તદસ્તિ ભયકારણમુચ્છેદહેતુરનુચ્છેદ્યાત્મકં યતો જગદ્વિભેતીતિ। તદેતસ્મિન્નપ્યર્થ એષ શ્લોકો ભવતિ

ઇતિ બ્રાહૃઆનન્દવલ્લ્યાં સપ્તમોઽનુવાકઃ

અષ્ટમ અનુવાક
ભીષસ્માદ્વાતઃ પવતે। ભીષોદેતિ સૂર્યઃ। ભીષાસ્માદગ્નિશ્ચેન્દ્રશ્ચ। મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમ ઇતિ। સૈષાનન્દસ્ય મીમાઁસા ભવતિ। યુવા સ્યાત્સાધુયુવાધ્યાયક આશિષ્ઠો દૃઢિષ્ઠો બલિષ્ઠસ્તસ્યેયં પૃથિવી
સર્વા વિત્તસ્ય પૂર્ણા સ્યાત્। સ એકો માનુષ આનન્દઃ। તે યે શતં માનુષા આનન્દાઃ

સ એકો મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દઃ। શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય। તે યે શતં મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દાઃ। સ એકો દેવગન્ધર્વાણામાનન્દઃ। શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય। તે યે શતં દેવગન્ધર્વાણામાનન્દઃ। સ એકઃ પિતૃણાં ચિરલોકલોકાનામાનન્દઃ। શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય। તે યે શતં પિતૃણાં ચિરલોકલોકાનામાનન્દાઃ। સ એક આજાનજાનાં દેવાનામાનન્દઃ

શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય। તે યે શતમાજાનજાનાં દેવાનામાનન્દાઃ। સ એકઃ કર્મદેવાનાં દેવાનામાનન્દઃ। યે કર્મણા દેવાનપિયન્તિ। શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય। તે યે શતં કર્મદેવાનાં દેવાનામાનન્દાઃ। સ એકો દેવાનામાનન્દઃ। શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય। તે યે શતં દેવાનામાનન્દાઃ। સ એક ઇન્દ્રસ્યાનન્દઃ

શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય। તે યે શતમિન્દ્રસ્યાનન્દાઃ। સ એકો બૃહસ્પતેરાનન્દઃ। શ્રોત્રિયસ્ય
ચાકામહતસ્ય। તે યે શતં બૃહસ્પતેરાનન્દાઃ। સ એકઃ પ્રજાપતેરાનન્દઃ। શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય। તે યે શતં પ્રજાપતેરાનન્દાઃ। સ એકો બ્રાહૃણ આનન્દઃ। શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય

આનન્દઃ। શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય

ભીષા ભયેનાસ્માદ્વાતઃ પવતે। ભીષોદેતિ સૂર્યઃ ભીષાસ્માદગ્નિશ્ચેન્દ્રશ્ચ મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમ ઇતિ। વાતાદયો હિ મહાર્હાઃ સ્વયમીશ્વરાઃ સન્તઃ પવનાદિકાર્યેષ્વાયાસબહુલેષુ નિયતાઃ પ્રવર્તન્તે। તદ્યુક્તં પ્રશાસ્તરિ સતિ યસ્માન્નિયમેન તેષાં પ્રવર્તનમ્। તસ્માદસ્તિ ભયકારણં તેષાં પ્રશાસ્તૃ બ્રાહૃ। યતસ્તે ભૃત્યા ઇવ રાજ્ઞોઽસ્માદ્બ્રાહૃણો ભયેન પ્રવર્તન્તે। તચ્ચ ભયકારણમાનન્દં બ્રાહૃ।
તસ્યાસ્ય બ્રાહૃણ આનન્દસ્યૈષા મીમાંસા વિચારણા ભવતિ। કિમાનન્દસ્ય મીમાંસ્યમિત્યુચ્યતે। કિમાનન્દો વિષયવિષયિસંબન્ધજનિતો લૌકિકાનન્દવદાહોસ્વિત્ સ્વાભાવિક ઇત્યેવમેષાનન્દસ્ય મીમાંસા।
તત્ર લૌકિક આનન્દો બાહ્રાદ્ધ્યાત્મિકસાધનસંપત્તિનિમિત્ત ઉત્કૃષ્ટઃ। સ ય એષ નિર્દિશ્યતે બ્રાહૃઆનન્દાનુગમાર્થમ્। અનેન હિ પ્રસિદ્ધેનાનન્દેન વ્યાવૃત્તવિષબુદ્ધિગમ્ય આનન્દોઽનુગન્તું શક્યતે।
લૌકિકોઽપ્યાનન્દોબ્રાહૃઆનન્દસ્યૈવ માત્રા અવિદ્યયા તિરસ્ક્રિયમાણે વિજ્ઞાન ઉત્કૃષ્યમાણાયાં
ચાવિદ્યાયાં બ્રાહૃઆદિભિઃ કર્મવશાદ્યથાવિજ્ઞાનં વિષયાદિસાધનસંબન્ધવશાચ્ચ વિભાવ્યમાનશ્ચ લોકેઽનવસ્થિતો લૌકિકઃ સંપદ્યતે। સ એવાવિદ્યાકામકર્માપકર્ષેણ મનુષ્યગન્ધર્વાદ્યુત્તરોત્તરભૂમિષ્વકામહતવિદ્વત્ચ્છ્રોત્રિયપ્રત્યક્ષો વિભાવ્યતે શતગુણોત્તરોત્તરોત્કર્ષેણ યાવદ્ધિરણ્યગર્ભસ્ય બ્રાહૃણ આનન્દ ઇતિ। નિરસ્તે ત્વવિદ્યાકૃતે વિષયવિષયિવિભાગે વિદ્યયા સ્વાભાવિકઃ પરિપૂર્ણ એક આનન્દોઽદ્વૈતો ભવતીત્યેતમર્થં વિભાવયિષ્યન્નાહ।
યુવા પ્રથમવયાઃ। સાધુયુવેતિ સાધુશ્ચાસૌ યુવા ચેતિ યૂનો વિશેષણમ્। યુવાપ્યસાધુર્ભવતિ સાધુરપ્યયુવાતો વિશેષણં યુવા સ્યાત્સાધુયુવેતિ। અધ્યાયકોઽધીતવેદઃ। આશિષ્ઠ આશાસ્તૃતમઃ। દૃઢિષ્ઠો દૃઢતમઃ। બલિષ્ઠો બલવત્તમઃ। એવમાધ્યાત્મિકસાધનસંપન્નઃ। તસ્યેયં પૃથિવ્યુર્વી સર્વા વિત્તસ્ય
વિત્તેનોપભોગસાધનેન દૃષ્ટાર્થેનાદૃષ્ટાર્થેન ચ કર્મસાધનેન સંપન્ના પૂર્ણા રાજા પૃથિવીપતિરિત્યર્થઃ। તસ્ય ચ ય આનન્દઃ સ એકો માનુષો મનુષ્યાણાં પ્રકૃષ્ટ એક આનન્દઃ।
તે યે શતં માનુષા આનન્દાઃ સ એકો મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દઃ। માનુષાનન્દાચ્છતગુણેનોત્કૃષ્ટો મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દો ભવતિ। મનુષ્યાઃ સન્તઃ કર્મવિદ્યાવિશેષાદ્ગન્ધર્વત્વં પ્રાપ્તા મનુષ્યગન્ધર્વાઃ। તે
હ્રન્તર્ધાનાદિશક્તિસંપન્નાઃ સૂક્ષ્મકાર્યકરણાઃ। તસ્માત્પ્રતિઘાતાલ્પત્વં તેષાં દ્વન્દ્વપ્રતિઘાતશક્તિસાધનસંપત્તિશ્ચ। તતોઽપ્રતિહન્યમાનસ્ય પ્રતીકારવતો મનુષ્યગન્ધર્વસ્ય સ્યાચ્ચિત્તપ્રસાદઃ। તત્પ્રસાદવિશેષાત્સુખવિશેષાભિવ્યક્તિઃ। એવં પૂર્વસ્યાઃ પૂર્વસ્યા ભૂમેરુત્તરસ્યામુત્તરસ્યાં ભૂમૌ પ્રસાદવિશેષતઃ શતગુણેનાનન્દોત્કર્ષ ઉપપદ્યતે।
પ્રથમં ત્વકામહતાગ્રહણં મનુષ્યવિષયભોગકામાનભિહતસ્ય શ્રોત્રિયસ્ય મનુષ્યાનન્દાચ્છતગુણેનાનન્દોત્કર્ષૌ મનુષ્યગન્ધર્વેણ તુલ્યો વક્તવ્ય ઇત્યેવમર્થમ્। સાધુયુવાધ્યાયક ઇતિ શ્રોત્રિયત્વાવૃજિનત્વે ગૃહ્રેતે। તે હ્રવિશિષ્ટે સર્વત્ર। અકામહતત્વં તુ વિષયોત્કર્ષાકર્ષતઃ સુખોત્કર્ષાપકર્ષાય વિશેષ્યતે। અતોઽકામહતગ્રહણમ્, તદ્વિશેષતઃ શતગુણસુખોત્કર્ષોપલબ્ધેરકામહતત્વસ્ય પરમાનન્દપ્રાપ્તિસાધનત્વવિધાનાર્થમ્। વ્યાખ્યાતમન્યત્।
દેવગન્ધર્વા જાતિત એવ। ચિરલોકલોકાનામિતિ પિતૄણાં વિશેષણમ્। ચિરકાલસ્થાયી લોકો યેષાં પિતૄણાં તે ચિરલોકલોકા ઇતિ। આજાન ઇતિ દેવલોકસ્તસ્મિન્નાજાને જાતા આજાનજા દેવાઃ સ્માર્તકર્મવિશેષતો દેવસ્થાનેષુ જાતાઃ।
કર્મદેવા યે વૈદિકેન કર્મણાગ્નિહોત્રાદિના કેવલેન દેવાનપિયન્તિ। દેવા ઇતિ ત્રયïસ્ત્રશદ્ધવિર્ભુજઃ। ઇન્દ્રસ્તેષાં સ્વામી તસ્યાચાર્યો બૃહસ્પતિઃ। પ્રજાપતિર્વિરાટ્। ત્રૈલોક્યશરીરો બ્રાહૃઆ સમષ્ટિવ્યષ્ટિરૂપઃ સંસારમણ્ડલવ્યાપી।
યત્રૈત આનન્દભેદા એકતાં ગચ્છન્તિ ધર્મશ્ચ તન્નિમિત્તો જ્ઞાનં ચ તદ્વિષયમકામહતત્વં ચ નિરતિશયં યત્ર સ એષ હિરણ્યગર્ભો બ્રાહૃઆ, તસ્યૈષ આનન્દઃ શ્રોત્રિયેણાવૃજિનેનાકામહતેન ચ સર્વતઃ પ્રત્યક્ષમુપલભ્યતે। તસ્માદેતાનિ ત્રીણિ સાધનાનીત્યવગમ્યતે। તત્ર શ્રોત્રિયત્વાવૃજિનત્વે નિયતે અકામહતત્વં તૂત્કૃષ્યત ઇતિ પ્રકૃષ્ટસાધનતાવગમ્યતે।
તસ્યાકામહતત્વપ્રકર્ષતશ્ચોપલભ્યમાનઃ શ્રોત્રિયપ્રત્યક્ષો બ્રાહૃણ આનન્દો યસ્ય પરમાનન્દસ્ય માત્રૈકદેશઃ।
"એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામુપજીવન્તિ"(બૃ.ઉ.4।3।32) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્। સ એષ આનન્દો યસ્ય માત્રાઃ સમુદ્રામ્ભસ ઇવ વિપ્રુષઃ પ્રવિભક્તો યત્રૈકતાં ગતાઃ સ એષ પરમાનન્દઃ
સ્વભાવિકોઽદ્વૈતત્વાદાનન્દાનન્દિનોશ્ચાવિભાગોઽત્ર॥1-4॥
તદેતન્મીમાંસાફલમુપસંહ્યિયતે -
સ યશ્ચાયં પુરુષે યશ્ચાસાવાદિત્યે સ એકઃ। સ ય એવંવિદસ્માલ્લોકાત્પ્રેત્ય। એતમન્નમયમાત્માનમુપસંક્રામતિ। એતં પ્રાણમયમાત્માનમુપસંક્રામતિ। એતં મનોમયમાત્માનમુપસંક્રામતિ। એતં વિજ્ઞાનમયમાત્માનમુપસંક્રામતિ। એતમાનન્દમયમાત્માનમુપસંક્રામતિ। તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ

યો ગુહાયાં નિહિતઃ પરમે વ્યોમ્ન્યાકાશાદિકાર્યં સૃષ્ટ્વાન્નમયાન્તં તદેવાનુપ્રવિષ્ટઃ સ ય ઇતિ નિર્દિશ્યતે। કોઽસૌ?અયં પુરુષે, યશ્ચાસાવાદિત્યે યઃ પરમાનન્દઃ શ્રોત્રિયપ્રત્યક્ષો નિર્દિષ્ટો
યસ્યૈકદેશં બ્રાહૃઆદીનિ ભૂતાનિ સુખાર્હાણ્યુપજીવન્તિ સ યશ્ચાસાવાદિત્ય ઇતિ નિર્દિશ્યતે। સ એકો ભિન્નપ્રદેશસ્થઘટાકાશૈકત્વવત્।
નનુ તન્નિર્દેશે સ યશ્ચાયં પુરુષ ઇત્યવિશેષતોઽધ્યાત્મં ન યુક્તો નિર્દેશઃ, યશ્ચાયં દક્ષિણેઽક્ષન્નિતિ તુ યુક્તઃ, પ્રસિદ્ધત્વાત્।
ન, પરાધિકારાત્। પરો હ્રાત્માત્રાધિકૃતોઽદૃશ્યેઽનાત્મ્યે ભીષાસ્માદ્વાતઃ પવતે સૈષાનન્દસ્ય મીમાંસેતિ। ન હ્રકસ્માદપ્રકૃતો યુક્તો નિર્દેષ્ટુમ્। પરમાત્મવિજ્ઞાનં ચ વિવક્ષિતમ્। તસ્માત્પર એવ નિર્દિશ્યતે ઽસ એકઃઽઇતિ।
નન્વાનન્દસ્ય મીમાંસા પ્રકૃતા તસ્યા અપિ ફલમુપસંહર્તવ્યમ્। અભિન્નઃ સ્વાભાવિક આનન્દઃ પરમાત્મૈવ ન વિષયવિષયિસંબન્ધજનિત ઇતિ।
નનુ તદનુરૂપ એવાયં નિર્દેશઃ ઽસ યશ્ચાયં પુરુષે યશ્ચાસાવાદિત્યે સ એકઃઽઇતિ ભિન્નાધિકરણસ્થવિશેષોપમર્દેન।
નન્વેવમપ્યાદિત્યવિશેષગ્રહણમનર્થકમ્।
નાનર્થકમ્, ઉત્કર્ષાપકર્ષાપોહાર્થત્વાત્। દ્વૈતસ્ય હિ મૂર્તામૂર્તલક્ષણસ્ય પર ઉત્કર્ષઃ સવિત્રભ્યન્તર્ગતઃ સ ચેત્પુરુષગતવિશેષોપમર્દેન પરમાનન્દમપેક્ષ્ય સમો ભવતિ ન કશ્ચિદુત્કર્ષોઽપકર્ષો વા તાં ગતિં ગતસ્યેત્યભયં પ્રતિષ્ઠાં વિન્દત ઇત્યુપપન્નમ્।
અસ્તિ નાસ્તીત્યનુપ્રશ્નો વ્યાખ્યાતઃ। કાર્યરસલાભપ્રાણનાભયપ્રતિષ્ઠાભયદર્શનોપપત્તિભ્યોઽસ્ત્યેવ તદાકાશાદિકારણં બ્રાહૃઓત્યપાકૃતોઽનુપ્રશ્ન એકઃ। દ્વાવન્યાવનુપ્રશ્નૌ વિદ્વદવિદુષોબ્ર્રાહૃપ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિવિષયૌ તત્ર વિદ્વાન્સમશ્નુતે ન સમશ્નુત ઇત્યનુપ્રશ્નોઽન્ત્યસ્તદપાકરણાયોચ્યતે :મધ્યમોઽનુપ્રશ્નોઽન્ત્યાપાકરણાદેવાપાકૃત ઇતિ તદપાકરણાય ન યત્યતે।
સ યઃ કશ્ચિદેવં યથોક્તં બ્રાહૃ ઉત્સૃજ્યોત્કર્ષાપકર્ષમદ્વૈતં સત્યં જ્ઞાનમનન્તમસ્મીત્યેવં વેત્તીત્યેવંવિત્। એવંશબ્દસ્ય પ્રકૃતપરામર્શાર્થત્વાત્ સ કિમ્?અસ્માલ્લોકાત્પ્રેત્ય દૃષ્ટાદૃષ્ટેષ્ટવિષયસમુદાયો હ્રયં લોકસ્તસ્માલ્લોકાત્પ્રેત્ય પ્રત્યાવૃત્ત્ય નિરપેક્ષો ભૂત્વૈવં યથાવ્યાખ્યાતમન્નમયમાત્માનમુપસંક્રામતિ। વિષયજાતમન્નમયાત્પિણ્ડાત્મનો વ્યતિરિક્તં ન પશ્યતિ। સર્વં સ્થૂલભૂતમન્નમયમાત્માનં પશ્યતીત્યર્થઃ।
તતોઽભ્યન્તરમેતં પ્રાણમયં સર્વાન્નમયાત્મસ્થમવિભક્તમ્। અથૈતં મનોમયં વિજ્ઞાનમયમાનન્દમયમાત્માનમુપસંક્રામતિ। અથાદૃશ્યેઽનાત્મ્યેઽનિરુક્તેઽનિલયનેઽભયં પ્રતિષ્ઠાં વિન્દતે।
તત્રૈતચ્ચિન્ત્યમ્। કોઽયમેવંવિત્કથં વા સંક્રામતીતિ। કિં પરસ્માદાત્મનોઽન્યઃ સંક્રમણકર્તા પ્રવિભક્ત ઉત સ એવેતિ।
કિં તતઃ?
યદ્યન્યઃ સ્યાચ્છøતિવિરોધઃ। "તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્"(તૈ.ઉ.2।6।1) "અન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ। ન સ વેદ"(બૃ.ઉ.1।4।10) "એકમેવાદ્વિતીયમ્"(છા.ઉ.6।2।1) "તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.6।8।16) ઇતિ। અથ સ એવ, આનન્દમયાત્માનમુપસંક્રામતીતિ કર્મકર્તૃત્વાનુપપત્તિઃ, પરસ્યૈવ ચ સંસારિત્વં પરાભાવો વા।
યદ્યુભયથા પ્રાપ્તો દોષો ન પરિહર્તું શક્યત ઇતિ વ્યર્થા ચિન્તાઃ। અથાન્યતરસ્મિન્પક્ષે
દોષાપ્રાપ્તિસ્તૃતીયે વા પક્ષેઽદુષ્ટે સ એવ શાસ્ત્રાર્થં ઇતિ વ્યર્થૈવ ચિન્તા।
ન;તન્નિર્ધારણાર્થત્વાત્। સત્યં પ્રાપ્તો દોષો ન શક્યઃ પરિહર્તુમન્યતરïસ્મસ્તૃતીયે વા પક્ષેઽદુષ્ટેઽવધૃતે વ્યર્થા ચિન્તા સ્યાન્ન તુ સોઽવધૃત ઇતિ તદવધારણાર્થત્વાદર્થવત્યેવૈષા ચિન્તા।
સત્યમર્થવતી ચિન્તા શાસ્ત્રાર્થાવધારણાર્થત્વાત્। ચિન્તયસિ ચ ત્વં ન તુ નિર્ણેષ્યસિ।
કિં ન નિર્ણેતવ્યમિતિ વેદવચનમ્?
ન।
કથં તર્હિ?
બહુપ્રતિપક્ષત્વાત્। એકત્વવાદી ત્વમ્, વેદાર્થપરત્વાત્, બહવો હિ નાનાત્વવાદિનો વેદબાહ્રાસ્ત્વત્પ્રતિપક્ષાઃ। અતો મમાશઙ્કાં ન નિર્ણેષ્યસીતિ।
એતદેવ મે સ્વસ્ત્યયનં યન્મામેકયોગિનમનેકયોગિબહુપ્રતિપક્ષમાત્થ। અતો જેષ્યામિ સર્વાન્, આરભે ચ ચિન્તામ્।
સ એવ તુ સ્યાત્તદ્ભાવસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્। તદ્વિજ્ઞાનેન પરમાત્મભાવો હ્રત્ર વિવક્ષિતો બ્રાહૃવિદાપ્નોતિ પરમિતિ। ન હ્રન્યસ્યાન્યભાવાપત્તિરુપપદ્યતે। નનુ તસ્યાપિ તદ્ભાવાપત્તિરનુપપન્નૈવ? ન;અવિદ્યાકૃતતાદાત્મ્યાપોહાર્થત્વાત્। યા હિ બ્રાહૃવિદ્યયા સ્વાત્મપ્રાપ્તિરુપદિશ્યતે સાવિદ્યાકૃતસ્યાન્નાદિવિશેષાત્મન આત્મત્વેનાધ્યારોપિતસ્યાનાત્મનોઽપોહાર્થા।
કથમેવમર્થતાવગમ્યતે?
વિદ્યામાત્રોપદેશાત્। વિદ્યાયાશ્ચ દૃષ્ટં કાર્યમવિદ્યાનિવૃત્તિસ્તચ્ચેહ વિદ્યામાત્રમાત્મપ્રાપ્તૌ સાધનમુપદિશ્યતે।
માર્ગવિજ્ઞાનોપદેશવદિતિ ચેત્ તદાત્મત્વે વિદ્યામાત્રસાધનોપદેશોઽહેતુઃ। કસ્માત્?દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ માર્ગવિજ્ઞાનોપદેશદર્શનાત્। ન હિ ગ્રામ એવ ગન્તેતિ ચેત્?
ન, વૈધમ્ર્યાત્। તત્ર હિ ગ્રામવિષયં વિજ્ઞાનં નોપદિશ્યતે। તત્પ્રાપ્તિમાર્ગવિષયમેવોપદિશ્યતે વિજ્ઞાનમ્। ન તથેહ બ્રાહૃવિજ્ઞાનં વ્યતિરેકેણ સાધનાન્તરવિષયં વિજ્ઞાનમુપદિશ્યતે।
ઉક્તકર્માદિસાધનાપેક્ષં બ્રાહૃવિજ્ઞાનં પરપ્રાપ્તૌ સાધનમુપદિશ્યત ઇતિ ચેન્ન, નિત્યત્વાન્મોક્ષસ્યેત્યાદિના પ્રત્યુક્તત્વાત્। શ્રુતિશ્ચ તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશદિતિ કાર્યસ્થસ્ય તદાત્મત્વં દર્શયતિ। અભયપ્રતિષ્ઠોપપત્તેશ્ચ। યદિ હિ વિદ્યાવાન્સ્વાત્મનોઽન્યન્ન પશ્યતિ તતોઽભયં પ્રતિષ્ઠાં વિન્દત ઇતિ સ્યાદ્ભયહેતોઃ પરસ્યાન્યસ્યાભાવાત્। અન્યસ્ય ચાવિદ્યાકૃતત્વે વિદ્યયાવસ્તુત્વદર્શનોપપત્તિસ્તદ્ધિ દ્વિતીયસ્ય ચન્દ્રસ્ય સત્ત્વં યદતૈમિરિકેણ ચક્ષુષ્મતા ન ગૃહ્રતે।
નૈવં ન ગૃહ્રત ઇતિ ચેત્?
ન સુષુપ્તસમાહિતયોરગ્રહણાત્
સુષુપ્તેઽગ્રહણમન્યાસક્તવદિતિ ચેત્?
ન સર્વાગ્રહણાત્। જાગ્રત્સ્વપ્નયોરન્યસ્ય ગ્રહણાત્સત્ત્વમેવેતિ ચેન્ન;અવિદ્યાકૃતત્વાજ્જાગ્રસ્વપ્નયોઃ;યદન્યગ્રહણં જાગ્રત્સ્વપ્નયોસ્તદવિદ્યાકૃતમવિદ્યાભાવેઽભાવાત્।
સુષુપ્તેઽગ્રહણમપ્યવિદ્યાકૃતમિતિ ચેત્?
ન, સ્વાભાવિકત્વાત્। દ્રવ્યસ્ય હિ તત્ત્વમવિક્રિયા પરાનપેક્ષત્વાત્। વિક્રિયા ન તત્ત્વં પરાપેક્ષત્વાત્। ન હિ કારકાપેક્ષં વસ્તુનસ્તત્ત્વમ્। સતો વિશેષઃ કારકાપેક્ષઃ, વિશેષશ્ચ વિક્રિયા।
જાગ્રત્સ્વપ્નયોશ્ચ ગ્રહણં વિશેષઃ। યદ્ધિ યસ્ય નાન્યાપેક્ષં સ્વરૂપં તત્તસ્ય તત્ત્વમ્, યદન્યાપેક્ષં ન તત્તત્ત્વમ્, અન્યાભાવેઽભાવાત્। તસ્માત્સ્વાભાવિકત્વાજ્જાગ્રત્સ્વપ્નવન્ન સુષુપ્તે વિશેષઃ।
યેષાં પુનરીશ્વરોઽન્ય આત્મનઃ કાર્યં ચાન્યત્તેષાં ભયાનિવૃત્તિર્ભયસ્યાન્યનિમિત્તત્વાત્। સતશ્ચાન્યસ્યાત્મહાનાનુપપત્તિઃ। ન ચાસત આત્મલાભઃ। સાપેક્ષસ્યાન્યસ્ય ભયહેતુત્વમિતિ ચેન્ન,
તસ્યાપિ તુલ્યત્વાત્। યદધર્માદ્યનુસહાયીભૂતં નિત્યમનિત્યં વા નિમિત્તમપેક્ષ્યાન્યદ્ભયકારણં સ્યાત્તસ્યાપિ તથાભૂતસ્યાત્મહાનાભાવાદ્ભયાનિવૃત્તિઃ, આત્મહાને વા સદસતોરિતરેતરાપત્તૌ સર્વત્રાનાશ્વાસ એવ।
એકત્વપક્ષે પુનઃ સનિમિત્તસ્ય સંસારસ્ય અવિદ્યાકલ્પિતત્વાદદોષઃ। તૈમિરિકદૃષ્ટસ્ય હિ દ્વિતીયચન્દ્રસ્ય નાત્મલાભો નાશો વાસ્તિ। વિદ્યાવિદ્યયોસ્તદ્ધર્મત્વમિતિ ચેન્ન, પ્રત્યક્ષત્વાત્। વિવેકાવિવેકૌ રૂપાદિવત્પ્રત્યક્ષાવુપલભ્યેતે
અન્તઃકરણસ્થૌ। ન હિ રૂપસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય સતો દ્રષ્ટૃધર્મત્વમ્। અવિદ્યા ચ સ્વાનુભવેન રૂપ્યતે મૂઢોઽહમવિવિક્તં મમ વિજ્ઞાનમિતિ।
તથા વિદ્યાવિવેકોઽનુભૂયતે। ઉપદિશન્તિ ચાન્યેભ્ય આત્મનો વિદ્યામ્। તથા ચાન્યેઽવધારયન્તિ તસ્માન્નામરૂપપક્ષસ્યૈવ વિદ્યાવિદ્યે નામરૂપે ચ નાત્મધર્મૌ। "નામરૂપયોર્નિર્વહિતા તે યદન્તરા તદ્બ્રાહૃ"(છા.ઉ.8।14।1) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્। તે ચ પુનર્નામરૂપે સવિતર્યહોરાત્રે ઇવ કલ્પિતે ન પરનાર્થતો વિદ્યમાને।

અભેદે "એતમાનન્દમયમાત્માનમુપસંક્રામતિ"(તૈ.ઉ.2।8।5) ઇતિ કર્મકર્તૃત્વાનુપપત્તિરિતિ ચેત્?
ન;વિજ્ઞાનમાત્રત્વાત્સંક્રમણસ્ય। ન જલૂકાદિવત્સંક્રમણમિહોપદિશ્યતે, કિં તર્હિ? વિજ્ઞાનમાત્રં સંક્રમણશ્રુતેરર્થઃ।
નનુ મુખ્યમેવ સંક્રમણં શ્રૂયત ઉપસંક્રામતીતિ ચેત્
ન;અન્નમયોઽદર્શનાત્। ન હ્રન્નમયમુપસંક્રામતો બાહ્રાદસ્માલ્લોકાજ્જલૂકાવત્સંક્રમણં દૃશ્યતેઽન્યથા વા।
મનોમયસ્ય બહિર્નિર્ગતસ્ય વિજ્ઞાનમયસ્ય વા પુનઃ પ્રત્યાવૃત્ત્યાત્મસંક્રામણમિતિ ચેત્?
ન;સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાદન્યોઽન્નમયમન્યમુપસંક્રામતીતિ પ્રકૃત્ય મનોમયો વિજ્ઞાનમયો વાસ્વાત્માનમેવોપસંક્રામતીતિ વિરોધઃ સ્યાત્। તથા નાનન્દમયસ્યાત્મસંક્રામણમુપપદ્યતે। તસ્માન્ન પ્રાપ્તિઃ સંક્રમણં નાપ્યન્નમયાદીનામન્યતમકર્તૃકમ્।
પારિશેષ્યાદન્નમયાદ્યાનન્દમયાન્તાત્મવ્યતિરિક્તકર્તૃકં જ્ઞાનમાત્રં ચ સંક્રમણમુપપદ્યતે।
જ્ઞાનમાત્રત્વે ચાનન્દમયાન્તઃસ્થસ્યૈવ સર્વાન્તરસ્યાકાશાદ્યન્નમયાન્તં કાર્યં સૃષ્ટ્વાનુપ્રવિષ્ટસ્ય હ્મદયગુહાભિસંબન્ધાદન્નમયાદિષ્વનાત્મસ્વાત્મવિભ્રમઃ સંક્રમણેનાત્મવિવેકવિજ્ઞાનોત્પત્ત્યા વિનશ્યતિ। તદેતસ્મિન્નવિદ્યાવિભ્રમનાશે સંક્રમણશબ્દ ઉપચર્યતે ન હ્રન્યથા સર્વગતસ્યાત્મનઃ સંક્રમણમુપપદ્યતે।
વસ્ત્વન્તરાભાવાચ્ચ। ન ચ સ્વાત્મન એવ સંક્રમણમ્। ન હિ જલૂકાત્માનમેવ સંક્રામતિ। તસ્માત્સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રાહૃએતિ। યથોક્તલક્ષણાત્મપ્રતિપત્ત્યર્થમેવ બહુભવનસર્ગપ્રવેશરસલાભાભયસંક્રમણાદિ પરિકલ્પ્યતે બ્રાહૃણિ સર્વવ્યવહારવિષયે, ન તુ પરમાર્થતો નિર્વિકલ્પે બ્રાહૃણિ કશ્ચિદપિ વિકલ્પ ઉપપદ્યતે।
તમેતં નિર્વિકલ્પમાત્માનમેવંક્રમેણોપસંક્રમ્ય વિદિત્વા ન બિભેતિ કુતશ્ચનાભયં પ્રતિષ્ઠાં વિન્દત ઇત્યેતસ્મિન્નર્થેઽપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ। સર્વસ્યૈવાસ્ય પ્રકરણસ્યાનન્દવલ્લ્યર્થસ્ય સંક્ષેપતઃ પ્રકાશનાયૈષ મન્ત્રો ભવતિ

ઇતિ બ્રાહૃઆનન્દવલ્લ્યામષ્ટમોઽનુવાકઃ।
નવમ અનુવાક
યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ। આનન્દં બ્રાહૃણો વિદ્વાન્ ન બિભેતિ કુતશ્ચનેતિ। એતઁ#હ વાવ ન તપતિ। કિમહઁ સાધુ નાકરવમ્। કિમહં પાપમકરવમિતિ। સ ય એવં વિદ્વાનેતે આત્માનઁસ્પૃણુતે। ઉભે હ્રેવૈષ એતે આત્માનઁસ્પૃણુતે। ય એવં વેદ। ઇત્યુપનિષદ્

યતો યસ્માન્નિર્વિકલ્પાદ્યથોક્તલક્ષણાદદ્વયાનન્દાદાત્મનો વાચોઽભિધાનિ દ્રવ્યાદિસવિકલ્પવસ્તુવિષયાણિ વસ્તુસામાન્યાન્નિર્વિકલ્પેઽદ્વયેઽપિ બ્રાહૃણિ પ્રકાશનાય પ્રયુજ્યમાનાન્યપ્રાપ્યાપ્રકાશ્યૈવ નિવર્તન્તે સ્વસામથ્ર્યાદ્ધીયન્તે--
મન ઇતિ પ્રત્યયો વિજ્ઞાનમ્। તચ્ચ યત્રાભિધાનં વૃત્તમતીન્દ્રિયેઽપ્યર્થે તદર્થે ચ પ્રવર્તતે પ્રકાશનાય। યત્ર ચ વિજ્ઞાનં તત્ર વાચઃ પ્રવૃત્તિઃ। તસ્માત્સહૈવ વાઙ્મનસયોરભિધાનપ્રત્યયોઃ પ્રવૃત્તિઃ સર્વત્ર।
તસ્માદ્બ્રાહૃપ્રકાશનાય સર્વથા પ્રયોક્તૃભિઃ પ્રયુજ્યમાના અપિ વાચો યસ્માદપ્રત્યયવિષયાદનભિધેયાદદૃશ્યાદવિશેષણાત્સહૈવ મનસા વિજ્ઞાનેન સર્વપ્રકાશનસમર્થેન નિવર્તન્તે તં બ્રાહૃણ આનન્દં શ્રોત્રિયસ્યાવૃજિનસ્યાકામહતસ્ય સર્વૈષણાવિનિર્મુક્તસ્યાત્મભૂતં વિષયવિષયિસંબન્ધવિનિર્મુક્તં સ્વાભાવિકં નિત્યમવિભક્તં પરમાનન્દં બ્રાહૃણો વિદ્વાન્યથોક્તેન વિધિના ન બિભેતિ કુતશ્ચન નિમિત્તાભાવાત્।
ન હિ તસ્માદ્વિદુષોઽન્યદ્વસ્ત્વન્તરમસ્તિ ભિન્નં યતો બિભેતિ। અવિદ્યયા યદોદરમન્તરં કુરુતે, અથ તસ્ય ભયં
ભવતીતિ હ્રુક્તમ્। વિદુષશ્ચાવિદ્યાકાર્યસ્ય તૈમિરિકદૃષ્ટદ્વિતીયશ્ચન્દ્રવન્નાશાદ્ભયનિમિત્તસ્ય ન બિભેતિ કુતશ્ચનેતિ યુજ્યતે।
મનોમયો ચોદાહ્મતો મન્ત્રો મનસો બ્રાહૃવિજ્ઞાનસાધનત્વાત્। તત્ર બ્રાહૃત્વમધ્યારોપ્ય તત્સ્તુત્યર્થં ન બિભેતિ કદાચનેતિ ભયમાત્રં પ્રતિષિદ્ધમિહાદ્વૈતવિષયે ન બિભેતિ કુતશ્ચનેતિ ભયનિમિત્તમેવ
પ્રતિષિધ્યતે।
નન્વસ્તિ ભયનિમિત્તં સાધ્વકરણં પાપક્રિયા ચ?
નૈવમ્ ;કથમિત્યુચ્યતે - એતં યથોક્તમેવંવિદમ્, હ વાવેત્યવધારણાર્થૌ, ન તપતિ નોદ્વેજયતિ ચ સંતાપયતિ। કથં પુનઃસાધ્વકરણં પાપક્રિયા ચ ન તપતીત્યુચ્યતે। કિં કસ્માત્સાધુશોભનં કર્મ નાકરવં ન કૃતવાનસ્મીતિ પશ્ચાત્સંતાપો ભવત્યાસન્ને મરણકાલે। તથા કિં કસ્માત્પાપં પ્રતિષિદ્ધં કર્માકરવં કૃતવાનસ્મીતિ ચ નરકપતનાદિદુઃખભયાત્તાપો ભવતિ। તે એતે સાધ્વકરણપાપક્રિયે એવમેનં ન તપતો યથાવિદ્વાંસં તપતઃ।
કસ્માત્પુનર્વિદ્વાંસં ન તપત ઇત્યુચ્યતે - સ ય એવં વિદ્વાનેતે સાધ્વસાધુની તાપહેતૂ ઇત્યાત્માનં સ્પૃણુતે પ્રીણયતિ બલયતિ વા પરમાત્મભાવેનોભે પશ્યતીત્યર્થઃ। ઉભે પુણ્યપાપે હિ યસ્માદેવમેષ વિદ્વાનેત્તે આત્માનમાત્મરૂપેણૈવ પુણ્યપાપે સ્વેન વિશેષરૂપેણ શૂન્યે કૃત્વાત્માનં સ્પૃણુત એવ। કો ય એવં વેદ યથોક્તમદ્વૈતમાનન્દં બ્રાહૃ વેદ તસ્યાત્મભાવેન દૃષ્ટે પુણ્યપાપે નિર્વીર્યે અતાપકે જન્માન્તરારમ્ભકે ન ભવતઃ।
ઇતીયમેવં યથોક્તાસ્યાં વલ્લ્યાં બ્રાહૃવિદ્યોપનિષત્સર્વાભ્યો વિદ્યાભ્યઃ પરમરહસ્યં દર્શિતમિત્યર્થઃ।
પરં શ્રેયોઽસ્યાં નિષણ્ણમિતિ

ઇતિ બ્રાહૃઆનન્દવલ્લ્યાં નવમોઽનુવાકઃ
ભૃગુવલ્લી
પ્રથમ અનુવાક
સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રાહૃઆકાશાદિકાર્યમન્નમયાન્તં સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રવિષ્ટં વિશેષવદિવોપલભ્યમાનં યસ્માત્તસ્માત્સર્વકાર્યવિલક્ષણમદૃશ્યાદિધર્મકમેવાનન્દં તદેવાહમિતિ વિજાનીયાદનુપ્રવેશસ્ય તદર્થત્વાત્તસ્યૈવે વિજાનતઃ શુભાશુભે કર્મણી જન્માન્તરારમ્ભકે ન ભવત ઇત્યેવમાનન્દવલ્લ્યાં વિવક્ષિતોઽર્થઃ પરિસમાપ્તા ચ બ્રાહૃવિદ્યા। અતઃ પરં બ્રાહૃવિદ્યાસાધનં તપો વક્તવ્યમન્નાદિવિષયાણિ ચોપાસનાન્યનુક્તાનીત્યત ઇદમારભ્યતે।
ભૃર્ગુર્વૈ વારુણિઃ વરુણં પિતરમુપસસાર અધીહિ ભગવો બ્રાહૃએતિ। તસ્મા એતત્પ્રોવાચ। અન્નં પ્રાણં ચક્ષુઃ શ્રોત્રં મનો વાચમિતિ। તઁ#હોવાચ। યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે। યેન જાતાનિ જીવન્તિ। યત્પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિ। તદ્વિજિજ્ઞાસસ્વ। તદ્બ્રાહૃએતિ। સ તપોઽતપ્યત। સ તપસ્તપ્ત્વા

આખ્યાયિકા વિદ્યાસ્તુતયે। પ્રિયાય પુત્રાય પુત્રોક્તેતિ। ભૃગુર્વૈ વારુણિઃ। વૈ શબ્દઃ પ્રસિદ્ધાનુસ્મારકો ભૃગુરિત્યેવંનામા પ્રસિદ્ધોઽનુસ્માર્યતે વારુણિર્વરુણસ્યાપત્યં વારુણિર્વરુણં પિતરં બ્રાહૃ વિજિજ્ઞાસુરુપસસારોપગતવાન્, અધીહિ ભગવો બ્રાહૃએત્યનેન મન્ત્રેણ। અધીહિ અધ્યાપય કથય। સ ચ પિતા વિધિવદુપસન્નાય તસ્મૈ પુત્રાયૈતદ્વચનં પ્રોવાચ। અન્નં પ્રાણં ચક્ષુઃ શ્રોત્રં મનો વાચમિતિ।
અન્નં શરીરં તદભ્યન્તરં ચ પ્રાણમત્તારમુપલબ્ધિસાધનાનિ ચક્ષુઃ શ્રોત્રં મનો વાચમિત્યેતાનિ બ્રાહૃઓપલબ્ધૌ દ્વારાણ્યુક્તવાન્। ઉક્ત્વા ચ દ્વારભૂતાન્યેતાન્યન્નાદીનિ તં ભૃગું હોવાચ બ્રાહૃણો લક્ષણમ્। કિં તત્?
અન્નં યસ્માદ્વા ઇમાનિ બ્રાહૃઆદીનિ સ્તમ્બપર્યન્તાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે। યેન જાતાનિ જીવન્તિ પ્રાણાન્ધારયન્તિ વર્ધન્તે। વિનાશકાલે ચ યત્પ્રયન્તિ યદ્બ્રાહૃ પ્રતિગચ્છન્તિ, અભિસંવિશન્તિ તાદાત્મ્યમેવ પ્રતિપાદ્યન્તે। ઉત્પત્તિસ્થિતિલયકાલેષુ યદાત્મતાં ન જહતિ ભૂતાનિ તદેતદ્બ્રાહૃણો લક્ષણમ્। તદ્બ્રાહૃ વિજિજ્ઞાસસ્વ વિશેષેણ જ્ઞાતુમિચ્છસ્વ। યદેવંલક્ષણં બ્રાહૃ તદન્નાદિદ્વારેણ પ્રતિપદ્યસ્વેત્યર્થઃ। શ્રુત્યન્તરં ચ - "પ્રાણસ્ય પ્રાણમુત ચક્ષુષશ્ચક્ષુરુત શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રમન્નસ્યાન્નં મનસો યે મનો વિદુસ્તે નિચિક્યુબ્ર્રાહૃ પુરાણમગ્ર્યમ્"(બૃ.ઉ.4।4।18) ઇતિ બ્રાહૃઓપલબ્ધૌ દ્વારાણ્યેતાનીતિ દર્શયતિ।
સ ભૃગુબ્ર્રાહૃઓપલબ્ધિદ્વારાણિ બ્રાહૃલક્ષણં ચ શ્રુત્વા પિતુસ્તપો બ્રાહૃઓપલબ્ધિસાધનત્વેનાતપ્યત તપ્તવાન્। કુતઃ પુનરનુપદિષ્ટસ્યૈવ તપસઃ સાધનત્વપ્રતિપત્તિર્ભૃગોઃ?સાવશેષોક્તેઃ। અન્નાદિ બ્રાહૃણઃ પ્રતિપત્તૌ દ્વારં લક્ષણં ચ યતો વા
ઇમાનીત્યાદ્યુક્તવાન્। સાવશેષં હિ તત્સાક્ષાદ્ બ્રાહૃણોઽનિર્દેશાત્।
અન્યથા હિ સ્વરૂપેણૈવ બ્રાહૃ નિર્દેષ્ટવ્યં જિજ્ઞાસવે પુત્રાયેદમિત્થંરૂપં બ્રાહૃએતિ। ન ચૈવં નિરદિશïત્ક તર્હિ?સાવશેષમેવોક્તવાન્। અતોઽવગમ્યતે નૂનં સાધનાન્તરમપ્યપેક્ષતે પિતા બ્રાહૃ વિજ્ઞાનં પ્રતીતિ। તપોવિશેષપ્રતિપત્તિસ્તુ સર્વસાધકતમત્વાત્। સર્વેષાં હિ નિયતસાધ્યવિષયાણાં સાધનાનાં તપ
એવ સાધકતમં સાધનમિતિ હિ પ્રસિદ્ધં લોકે। તસ્માત્પિત્રાનુપદિષ્ટમપિ બ્રાહૃવિજ્ઞાનસાધનત્વેન તપઃ પ્રતિપેદે ભૃગુઃ। તચ્ચ તપો બાહ્રાન્તઃ - કરણસમાધાનં તદ્દ્વારકત્વાદ્બ્રાહૃપ્રતિપત્તેઃ। "મનસશ્ચેન્દ્રિયાણાં ચ હ્રૈકાગ્ર્યં પરમં તપઃ। તજ્જ્યાયઃ સર્વધર્મેભ્યઃ સ ધર્મઃ પર ઉચ્યતે"(મહા.શા.25।4) ઇતિ સ્મૃતેઃ। સ ચ તપસ્તપ્ત્વા

ઇતિ ભૃગુવલ્લ્યાં પ્રથમોઽનુવાકઃ

દ્વિતીય અનુવાક
અન્નં બ્રાહૃએતિ વ્યજાનાત્। અન્નાદ્ધ્યેવ ખલ્વિમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે। અન્નેન જાતાનિ જીવન્તિ। અન્નં પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તીતિ। તદ્વિજ્ઞાય પુનરેવ વરુણં પિતરમુપસસાર। અધીહિ ભગવો બ્રાહૃએતિ। તઁ # હોવાચ। તપસા બ્રાહૃ વિજિજ્ઞાસસ્વ। તપો બ્રાહૃએતિ। સ તપસ્તપ્ત્વા

અન્નં બ્રાહૃએતિ વ્યજાનાદ્વિજ્ઞાતવાન્ તદ્ધિ યથોક્તલક્ષણોપેતમ્। કથમ્?અન્નાદ્ધ્યેવ ખલ્વિમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે;અન્નેન જાતાનિ જીવન્તિ અન્નં પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તીતિ તસ્માદ્યુક્તમન્નસ્ય બ્રાહૃત્વમિત્યભિપ્રાયઃ। સ એવં તપસ્તપ્ત્વાન્નં બ્રાહૃએતિ વિજ્ઞાયાન્નલક્ષણેનોપપત્ત્યા ચ પુનરેવ સંશયમાપન્નો વરુણં પિતરમુપસસાર અધીહિ ભગવો બ્રાહૃએતિ।
કઃ પુનઃ સંશયહેતુરસ્યેત્યુચ્યતે - અન્નસ્યોત્પત્તિદર્શનાત્। તપસઃ પુનઃ પુનરુપદેશઃ સાધનાતિશયત્વાવધારણાર્થઃ। યાવદ્બ્રાહૃણો લક્ષણં નિરતિશયં ન ભવતિ યાવચ્ચ જિજ્ઞાસા ન નિવર્તતે તાવત્તપ એવ તે સાધનમ્। તપસૈવ બ્રાહૃ વિજિજ્ઞાસસ્વેત્યર્થઃ। ઋજ્વન્યત્

ઇતિ ભૃગુવલ્લ્યાં દ્વિતીયોઽનુવાકઃ

તૃતીય અનુવાક
પ્રાણો બ્રાહૃએતિ વ્યજાનાત્। પ્રાણાદ્ધ્યેવ ખલ્વિમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે। પ્રાણેન જાતાનિ જીવન્તિ। પ્રાણં પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તીતિ। તદ્વિજ્ઞાય પુનરેવ વરુણં પિતરમુપસસાર। અધીહિ ભગવો બ્રાહૃએતિ। તઁ#હોવાચ। તપસા બ્રાહૃ વિજિજ્ઞાસસ્વ। તપો બ્રાહૃએતિ સ તપોઽતપ્યત। સ તપસ્તપ્ત્વા

ઇતિ ભૃગુવલ્લ્યાં તૃતીયોઽનુવાક

ચતુર્થ અનુવાક
મનો બ્રાહૃએતિ વ્યજાનાત્। મનસો હ્રેવ ખલ્વિમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે। મનસા જાતાનિ જીવન્તિ। મનઃ પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તીતિ। તદ્વિજ્ઞાય પુનરેવ વરુણં પિતરમુપસસાર। અધીહિ ભગવો બ્રાહૃએતિ। તઁ#હોવાચ। તપસા બ્રાહૃ વિજિજ્ઞાસસ્વ। તપો બ્રાહૃએતિ। સ તપોઽતપ્યત। સ તપસ્તપ્ત્વા

ઇતિ ભૃગુવલ્લ્યાં ચતુર્થોઽનુવાક

પઞ્ચમ અનુવાક
વિજ્ઞાનં બ્રાહૃએતિ વ્યજાનાત્। વિજ્ઞાનાદ્ધ્યેવ ખલ્વિમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે। વિજ્ઞાનેન જાતાનિ જીવન્તિ। વિજ્ઞાનં પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તીતિ। તદ્વિજ્ઞાય પુનરેવ વરુણં પિતરમુપસસાર। અધીહિ ભગવો બ્રાહૃએતિ। તઁ#હોવાચ। તપસા બ્રાહૃ વિજિજ્ઞાસસ્વ। તપો બ્રાહૃએતિ સ તપોઽતપ્યત। સ તપસ્તપ્ત્વા

ઇતિ ભૃગુવલ્લ્યાં પઞ્ચમોઽનુવાક

ષષ્ઠ અનુવાક
આનન્દો બ્રાહૃએતિ વ્યજાનાત્। આનન્દાદ્ધ્યેવ ખલ્વિમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે। આનન્દેન જાતાનિ જીવન્તિ। આનન્દં પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તીતિ। સૈષા ભાર્ગવી વારુણી વિદ્યા પરમે વ્યોમન્ પ્રતિષ્ઠિતા। સ ય એવં વેદ પ્રતિતિષ્ઠતિ। અન્નવાનન્નાદો ભવતિ। મહાન્ ભવતિ પ્રજયા પશુભિબ્ર્રાહૃવર્ચસેન। મહાન્ કીત્ર્યા

એવં તપસા વિશુદ્ધાત્મા પ્રાણાદિષુ સાકલ્યેન બ્રાહૃલક્ષણમપશ્યઞ્શનૈઃશનૈરન્તરનુપ્રવિશ્યાન્તરતમમાનન્દં બ્રાહૃ વિજ્ઞાતવાંસ્તપસૈવ સાધનેન ભૃગુઃ। તસ્માદ્બ્રાહૃવિજિજ્ઞાસુના બાહ્રાન્તઃ કરણસમાધાનલક્ષણં પરમં તપઃસાધનમનુષ્ઠેયમિતિ પ્રકરણાર્થઃ।
અધુનાખ્યાયિકાતોઽપસૃત્ય શ્રુતિઃ સ્વેન વચનેનાખ્યાયિકા નિર્વત્ર્યમર્થમાચષ્ટે- સૈષા ભાર્ગવી ભૃગુણા વિદિતા વરુણેન પ્રોક્તા વારુણી વિદ્યા પરમે વ્યોમન્હ્મદયાકાશગુહાયાં પરમ આનન્દેઽદ્વૈતે પ્રતિષ્ઠિતા પરિસમાપ્તાન્નમયાદાત્મનોઽધિપ્રવૃત્તા। ય એવ મન્યોઽપિ તપસૈવ સાધનેનાનેનૈવ ક્રમેણાનુપ્રવિશ્યાનન્દં બ્રાહૃ વેદ સ એવં વિદ્યાપ્રતિષ્ઠાનાત્પ્રતિતિષ્ઠત્યાનન્દે પરમે બ્રાહૃણિ, બ્રાહૃઐવ ભવતીત્યર્થઃ।
દૃષ્ટં ચ ફલં તસ્યોચ્યતે - અન્નવાન્પ્રભૂતમન્નમસ્ય વિદ્યત ઇત્યન્નવાન્। સત્તામાત્રેણ તુ સર્વો હ્રન્નવાનિતિ વિદ્યયા વિશેષો ન સ્યાત્। એવમન્નમત્તીત્યન્નાદૌ દીપ્તાગ્નિર્ભવતીત્યર્થઃ। મહાન્ભવતિ। કેન મહત્ત્વમિત્યત આહ - પ્રજયા પુત્રાદિના પશુર્ભિગવાશ્વાદિભિબ્ર્રાહૃવર્ચસેન શમદમજ્ઞાનાદિનિમિત્તેન તેજસા મહાન્ભવતિ કીત્ર્યા ખ્યાત્યા શુભપ્રચારનિમિત્તયા

ઇતિ ભૃગુવલ્લ્યાં ષષ્ઠોઽનુવાકઃ

સપ્તમ અનુવાક
અન્નં ન નિન્દ્યાત્। તદ્વ્રતમ્। પ્રાણો વા અન્નમ્। શરીરમન્નાદમ્। પ્રાણે શરીરં પ્રતિષ્ઠિતમ્। શરીરે પ્રાણઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ। તદેતદન્નમન્ને પ્રતિષ્ઠિતમ્। સ ય એતદન્નમન્ને પ્રતિષ્ઠિતં વેદ પ્રતિતિષ્ઠતિ। અન્નવાનન્નાદો ભવતિ। મહાન્ ભવતિ પ્રજયા પશુભિબ્ર્રાહૃવર્ચસેન। મહાન્કીત્ર્યા

કિં ચાન્નેન દ્વારભૂતેન બ્રાહૃ વિજ્ઞાતં યસ્માત્તસ્માદ્ગુરુમિવ અન્નં ન નિન્દ્યાત્તદસ્યૈવં બ્રાહૃવિદો વ્રતમુપદિશ્યતે। વ્રતોપદેશોઽન્નસ્તુતયે, સ્તુતિભાક્ત્વં ચાન્નસ્ય બ્રાહૃઓપલબ્ધ્યુપાયત્વાત્।
પ્રાણો વા અન્નમ્, શરીરાન્તર્ભાવાત્પ્રાણસ્ય। યદ્યસ્યાન્તઃ પ્રતિષ્ઠિતં ભવતિ તત્તસ્યાન્નં ભવતીતિ। શરીરે ચ પ્રાણઃ પ્રતિષ્ઠિતસ્તસ્માત્પ્રણોઽન્નં શરીરમન્નાદમ્। તથા શરીરમપ્યન્નં પ્રણોઽન્નાદઃ। કસ્માત્?પ્રાણે શરીરં પ્રતિષ્ઠિતમ્, તન્નિમિત્તત્વાચ્છરીરસ્થિતેઃ। તસ્માત્તદેતદુભયં શરીરં પ્રાણશ્ચન્નમન્નાદશ્ચ। યેનાન્યોન્યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતં તેનાન્નમ્। યેનાન્યોન્યસ્ય પ્રતિષ્ઠા તેનાન્નાદઃ। તસ્માત્પ્રાણઃ શરીરં
ચોભયમન્નમન્નાદં ચ।
સ ય એવમેતદન્નમન્ને પ્રતિષ્ઠિતં વેદપ્રતિતિષ્ઠત્યન્નાન્નાદાત્મનૈવ। કિં ચાન્નવાનન્નાદૌ ભવતીત્યાદિ પૂર્વવત્

ઇતિ ભૃગુવલ્લ્યાં સપ્તમોઽનુવાક

અષ્ટમ અનુવાક
અન્નં ન પરિચક્ષીત। તદ્વ્રતમ્। આપો વા અન્નમ્। જ્યોતિરન્નાદમ્। અપ્સુ જ્યોતિઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્। જ્યોતિષ્યાપઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ। તદેતદન્નમન્ને પ્રતિષ્ઠિતમ્। સ ય એતદન્નમન્ને પ્રતિષ્ઠિતં વેદ પ્રતિતિષ્ઠતિ। અન્નવાનન્નાદો ભવતિ। મહાન્ ભવતિ પ્રજયા પશુભિબ્ર્રાહૃવર્ચસેન। મહાન્કીત્ર્યા

અન્નં ન પરિચક્ષીત ન પરિહરેત્। તદ્વ્રતં પૂર્વવત્સ્તુત્યર્થમ્। તદેવં શુભાશુભકલ્પનયા અપરિહ્યિયમાણં સ્તુતંમહીકૃતમન્નં સ્યાત્। એવં યથોક્તમુત્તરેષ્વપ્યાપો વા અન્નમિત્યાદિષુ યોજયેત્

ઇતિ ભૃગુવલ્લ્યામષ્ટમોઽનુવાક

નવમ અનુવાક
અન્નં બહુ કુર્વીત। તદ્વ્રતમ્। પૃથિવી વા અન્નમ્। આકાશોઽન્નાદઃ। પૃથિવ્યામાકાશઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ।
આકાશે પૃથિવી પ્રતિષ્ઠિતા। તદેતદન્નમન્ને પ્રતિષ્ઠિતમ્। સ ય એતદન્નમન્ને પ્રતિષ્ઠિતં વેદ પ્રતિતિષ્ઠતિ। અન્નવાનન્નાદો ભવતિ। મહાન્ભવતિ પ્રજયા પશુભિબ્ર્રાહૃવર્ચસેન। મહાન્કીત્ર્યા

અપ્સુ જ્યોતિરિત્યબ્જ્યોતિષોરન્નાન્નાદગુણત્વેનોપાસકસ્યાન્નસ્ય બહુકરણં વ્રતમ્

ઇતિ ભૃગુવલ્લ્યાં નવમેઽનુવાક

દશમ અનુવાક
ન કંચન વસતૌ પ્રત્યાચક્ષીત। તદ્વ્રતમ્। તસ્માદ્યયા કયા ચ વિધયા બહ્વન્નં પ્રાપ્નુયાત્। આરાધ્યસ્મા અન્નમિત્યાચક્ષતે। એતદ્વૈ મુખતોઽન્નઁ#રાદ્ધમ્। મુખતોઽસ્મા અન્નઁ#રાધ્યતે। એતદ્વૈ મધ્યતોઽન્નઁ#રાદ્ધમ્। મધ્યદોઽસ્મા અન્નઁરાધ્યતે। એતદ્વા અન્તતોઽન્નઁ#રાદ્ધમ્। અન્તતોઽસ્મ અન્નઁ#રાધ્યતે

ય એવં વેદ। ક્ષેમ ઇતિ વાચિ। યોગક્ષેમ ઇતિ પ્રાણાપાનયોઃ કર્મેતિ હસ્તયોઃ। ગતિરિતિ પાદયોઃ। વિમુક્તિરિવ પાયૌ। ઇતિ માનુષીઃ સમાજ્ઞાઃ। અથ દૈવીઃ। તૃપ્તિરિતિ વૃષ્ટૌ। બલમિતિ વિદ્યુતિ

યશ ઇતિ પશુષુ। જ્યોતિરિતિ નક્ષત્રેષુ। પ્રજાતિરમૃતમાનન્દ ઇત્યુપસ્થે। સર્વમિત્યાકાશે। તત્પ્રતિષ્ઠેત્યુપાસીત। પ્રતિષ્ઠાવાન્ ભવતિ। તન્મહ ઇત્યુપાસીત। મહાન્ ભવતિ। તન્મન ઇત્યુપાસીત। માનવાન્ ભવતિ

તન્નમ ઇત્યુપાસીત। નમ્યન્તેઽસ્મૈ કામાઃ। તદ્બ્રાહૃએત્યુપાસીત। બ્રાહૃવાન્ ભવતિ। તદ્બ્રાહૃણઃ પરિમર ઇત્યુપાસીત। પર્યેણં મ્રિયન્તે દ્વિષન્તઃ સપત્નાઃ। પરિયેઽપ્રિયા ભ્રાતૃવ્યાઃ। સ યશ્ચાયં પુરુષે યશ્ચાસાવાદિત્યે સ એકઃ

તથા પૃથિવ્યાકાશોપાસકસ્ય વસતૌ વસતિનિમિત્તં કંચન કંચિદપિ ન પ્રત્યાચક્ષીત વસત્યર્થમાગતં ન નિવારયેદિત્યર્થઃ। વાસે ચ દત્તેઽવશ્યં હ્રશનં દાતવ્યમ્। તસ્માદ્યયા કયા ચ વિધયા યેન કેન ચ પ્રકારેણ બહ્વન્નં પ્રાપ્નુયાદ્ભ્વન્નસંગ્રહં કુર્યાદિત્યર્થઃ।
યસ્માદન્નવન્તો વિદ્વાંસોઽભ્યાગતાયાન્નાર્થિનેઽરાધિ સંસિદ્ધમસ્મા અન્નમિત્યાચક્ષતે ન નાસ્તીતિ
પ્રત્યાખ્યાનં કુર્વન્તિ। તસ્માચ્ચ હેતોર્બહ્વન્નં પ્રાપ્નુયાદિતિ પૂર્વેણ સંબન્ધઃ। અપિ ચાન્નદાનસ્ય માહાત્મ્યમુચ્યતે। યથા યત્કાલં પ્રયચ્છત્યન્યં તથા તત્કાલમેવ પ્રત્યુપનમતે। કથમિતિ તદેતદાહ -
એતદ્વા અન્નં મુખતો મુખ્યે પ્રથમે વયસિ મુખ્યયા વા વૃત્યા પૂજાપુરઃસરમભ્યાગતાયાન્નર્થિને રાદ્ધં સંસિદ્ધં પ્રયચ્છતીતિ વાક્યશેષઃ। તસ્ય કિં ફલં સ્યાદિત્યુચ્યતે - મુખતઃ પૂર્વે વયસિ મુખ્યયા વા વૃત્યાસ્મા અન્નાદાયાન્નં રાધ્યતે યથાદત્તમુપતિષ્ઠત ઇત્યર્થઃ। એવં મધ્યતો મધ્યમે વયસિ મધ્યમેન ચોપચારેણ। તથાઽન્તતોઽન્તે વયસિ જઘન્યેન ચોપચારેણ પરિભવેન તથૈવાસ્મૈ રાધ્યતે સંસિધ્યત્યન્નમ્।
ય એવં વેદ ય એવમન્નસ્ય યથોક્તં માહાત્મ્યં વેદ તદ્દાનસ્ય ચ ફલમ્ તસ્ય યથોક્તં ફલમુપનમતે।
ઇદાનીં બ્રાહૃણ ઉપાસનપ્રકાર ઉચ્યતે - ક્ષેમ ઇતિ વાચિ। ક્ષેમો નામોપાત્તપરિરક્ષણમ્। બ્રાહૃ વાચિ ક્ષેમરૂપેણ પ્રતિષ્ઠિતમિત્યુપાસ્યમ્। યોગક્ષેમ ઇતિ, યોગોઽનુપાત્તસ્યોપાદાનમ્, તૌ હિ યોગક્ષેમૌ પ્રાણાપાનયોઃ સતોર્ભવતિ યદ્યપિ તથાપિ ન પ્રાણાપાનનિમિત્તાવેવ કિં તર્હિ બ્રાહૃનિમિત્તૌ, તસ્માદ્બ્રાહૃ યોગક્ષેમાત્મના પ્રાણાપાનયોઃ પ્રતિષ્ઠિતમિત્યુપાસ્યમ્।
એવમુત્તરેષ્વન્યેષુ તેન તેનાત્મના બ્રાહૃઐવોપાસ્યમ્। કર્મણો બ્રાહૃનિર્વત્ર્યત્વાદ્ધસ્તયોઃ કર્માત્મના બ્રાહૃ પ્રતિષ્ઠિતમિત્યુપાસ્યમ્। ગતિરિતિ પાદયોઃ। વિમુક્તિરિતિ પાયૌ। ઇત્યેતા માનુષીર્મનુષ્યેષુ ભવા માનુષ્યઃ સમાજ્ઞાઃ, આધ્યાત્મિક્યઃ સમાજ્ઞા જ્ઞાનાનિ વિજ્ઞાનાન્યુપાસનાનીત્યર્થઃ।
અથાનન્તરં દૈવીર્દૈવ્યો દેવેષુ ભવાઃ સમાજ્ઞા ઉચ્યન્તે। તૃપ્તિરિતિવૃષ્ટૌ। વૃષ્ટેરન્નાદિદ્વારેણ તૃપ્તિહેતુત્વાદ્બ્રાહૃઐવ તૃપ્ત્યાત્મના વૃષ્ટૌ વ્યવસ્થિતમિત્યુપાસ્યમ્। તથાન્યેષુ તેન તેનાત્મના
બ્રાહૃઐવોપાસ્યમ્। તથા બલરૂપેણ વિદ્યુતિ

યશોરૂપેણ પશુષુ। જ્યોતિરૂપેણ નક્ષત્રેષુ। પ્રજાતિરમૃતમમૃતત્વપ્રાપ્તિઃ પુત્રેણ ઋણવિમોક્ષદ્વારેણાનન્દઃ સુખમિત્યે તત્સર્વમુપસ્થનિમિત્તં બ્રાહૃઐવાનેનાત્મનૌપસ્થે પ્રતિષ્ઠિતમિત્યુપાસ્યમ્।
સર્વં હ્રાકાશે પ્રતિષ્ઠિતમતો યત્સર્વમાકાશે તદ્બ્રાહૃઐવેત્યુપાસ્યમ્। તચ્ચાકાશં બ્રાહૃઐવ। તસ્માત્તત્ સર્વસ્ય
પ્રતિષ્ઠેત્યુપાસીત। પ્રતિષ્ઠાગુણોપાસનાત્પ્રતિષ્ઠાવાન્ભવતિ। એવં પૂર્વેષ્વપિ યદ્યત્તદધીનં ફલં તદ્બ્રાહૃઐવ તદુપાસનાત્તદ્વાન્ભવતીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્। શ્રુત્યન્તરાચ્ચ - "તં યથા યથોપાસતે તદેવ ભવતિ"ઇતિ।
તન્મહ ઇત્યુપાસીત। મહો મહત્ત્વગુણવત્તદુપાસીત। મહાન્ ભવતિ। તન્મન ઇત્યુપાસીત। મનનં મનઃ। માનવાન્ભવતિ। મનનસમર્થો ભવતિ

તન્નમ ઇત્યુપાસીત। નમનં નમો નમનગુણવત્તદુપાસીત। નમ્યન્તે પ્રહ્વીભવન્ત્યસ્મા ઉપાસિત્રે કામાઃ કામ્યન્ત ઇતિ ભોગ્યા વિષયા ઇત્યર્થઃ।
તદ્બ્રાહૃએત્યુપાસીત। બ્રાહૃ પરિવૃઢતમમિત્યુપાસીત। બ્રાહૃવાંસ્તદ્ગુણો ભવતિ। તદ્બ્રાહૃણઃ પરિમર ઇત્યુપાસીત। બ્રાહૃણઃ પરિમરઃ પરિમ્રિયન્તેઽસ્મિન્પઞ્ચ દેવતા વિદ્યુદ્વૃષ્ટિશ્ચન્દ્રમા આદિત્યોઽગ્નિરિત્યેતાઃ। અતો વાયુઃ પરિમરઃ શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધેઃ। સ એષ એવાયં વાયુરાકાશેનાનન્ય
ઇત્યાકાશો બ્રાહૃણઃ પરિમરઃ। તમાકાશં વાય્વાત્માનં બહૃણઃ પરિમર ઇત્યુપાસીત।
એનમેવંવિદં પ્રતિસ્પર્ધિનો દ્વિષન્તોઽદ્વિષન્તોઽપિ સપત્ના યતો ભવન્ત્યતો વિશેષ્યન્તે દ્વિષતઃ સપત્ના ઇતિ, એનં દ્વિષન્તઃ સપત્નાસ્તે પરિમ્રિયન્તે પ્રાણાઞ્જહતિ। કિં ચ યે ચાપ્રિયા અસ્ય ભ્રાતૃવ્યા અદ્વિષન્તોઽપિ તે ચ પરિમ્રિયન્તે।
ઽપ્રાણો વા અન્નં શરીરમન્નાદમ્ઽ- ઇત્યારભ્યાકાશાન્તસ્ય કાર્યસ્યૈવાન્નાન્નાદત્વમુક્તમ્।
ઉક્તં નામ કિં તેન?
તેનૈતત્સિદ્ધં ભવતિ કાર્યવિષય એવ ભોજ્યભોક્તૃત્વકૃતઃ સંસારો ન ત્વાત્મનીતિ। આત્મનિ તુ ભ્રાન્ત્યોપચર્યતે।
નન્વાત્માપિ પરમાત્મનઃ કાર્યં તતો યુક્તસ્તસ્ય સંસાર ઇતિ।
ન, અસંસારિણ એવ પ્રવેશશ્રુતેઃ। ઽતત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ઽ (તૈ.ઉ.2।6।1) ઇત્યાકાશાદિકારણસ્ય હ્રસંસારિણ એવ પરમાત્મનઃ કાર્યેષ્વનુપ્રવેશઃ શ્રૂયતે। તસ્માત્કાર્યાનુપ્રવિષ્ટો જીવ આત્મા પર એવ અસંસારી। સૃષ્ટ્વાનુપ્રાવિશદિતિ સમાનકર્તૃકત્વોપપત્તેશ્ચ। સર્ગવેશક્રિયયોશ્ચૈકશ્ચેત્કર્તા તતઃ ક્ત્વાપ્રત્યયોયુક્તઃ।
પ્રવિષ્ટસ્ય તુ ભાવાન્તરાપત્તિરિતિ ચેત્?
ન, પ્રવેશસ્યાન્યાર્થેત્વેન પ્રત્યાખ્યાતત્વાત્। ઽઅનેન જીવેનાત્મનાઽ(છા.ઉ.6।3।2) ઇતિ વિશેષશ્રુતેર્ધર્માન્તરેણાનુપ્રવેશ ઇતિ ચેત્?ન; ઽતત્ત્વમસિઽઇતિ પુનસ્તદ્ભાવોક્તેઃ। ભાવાન્તરાપન્નસ્યૈવ તદપોહાર્થા સંપદિતિ ચેત્?ન ઽતત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ ઽ (છા.ઉ.6।8-13) ઇતિ સામાનાધિકરણ્યાત્।
દષ્ટં જીવસ્ય સંસારિત્વમિતિ ચેત્?
ન;ઉપલબ્ધરનુપલભ્યત્વાત્।
સંસારધર્મવિશિષ્ટ આત્મોપલભ્યત ઇતિ ચેત્?
ન?ધર્મણાં ધર્મિણોઽવ્યતિરેકાત્કર્મત્વાનુપપત્તેઃ, ઉષ્ણપ્રકાશયોર્દાહ્રપ્રકાશ્યત્વાનુપપત્તિવત્। ત્રાસાદિદર્શનાદ્દુઃખિત્વાદ્યનુમીયત ઇતિ ચેત્?ન, ત્રાસાદેર્દુઃખસ્ય ચોપલભ્યમાનત્વાન્નોપલબ્ધૃધર્મત્વમ્।
કાપિલકાણાદાદિતર્કશાસ્ત્રવિરોધ ઇતિ ચેત્?
ન;તેષાં મૂલાભાવે વેદવિરોધે ચ ભ્રાન્તત્વોપપત્તેઃ। શ્રુત્યુપપત્તિભ્યાં ચ સિદ્ધમાત્મનોઽસંસારિત્વમેકત્વાચ્ચ। કથમેકત્વમિત્યુચ્યતે - સ યશ્ચાયં પુરુષે યશ્ચાસાવાદિત્યે સ એક ઇત્યેવમાદિ પૂર્વવત્ સર્વમ્

સ ય એવંવિત્। અસ્માલ્લોકાત્પ્રેત્ય। એતમન્નમયમાત્માનમુપસંક્રમ્ય। એતં પ્રાણમયમાત્માનમુપસંક્રમ્ય। એતં મનોમયમાત્માનમુપસંક્રમ્ય। એતં વિજ્ઞાનમયમાત્માનમુપસંક્રમ્ય। એતમાનન્દમયમાત્માનમુપસંક્રમ્ય। ઇમાઁલ્લોકાન્કામાન્ની કામરૂપ્યનુસંચરન્। એતત્સામ ગાયન્નાસ્તે હા 3 વુ હા 3 વુ હા 3 વુ

અન્નમયાદિક્રમેણાનન્દમયમાત્માનમુપસંક્રમ્યૈતત્સામ ગાયન્નાસ્તે।
સત્યં જ્ઞાનમિત્યસ્યા ઋચોઽર્થો વ્યાખ્યાતો વિસ્તરેણ તદ્વિવરણભૂતયાનન્દવલ્લ્યા। ઽસોઽશ્નુતે સર્વાન્કામાન્સહ બ્રાહૃણા વિપશ્ચિતાઽ(તૈ.ઉ.2।1।1) ઇતિ તસ્ય ફલવચનસ્યાર્થવિસ્તારો નોક્તઃ। કે તે કિંવિષયા વા સર્વે કામાઃ કથં વા બ્રાહૃણા સહ સમશ્નુત ઇત્યેતદ્વક્તવ્યમિતીદમિદાનીમારભ્યતે -
તત્ર પિતાપુત્રાખ્યાયિકાયાં પૂર્વવિદ્યાશેષભૂતાયાં તપો બ્રાહૃવિદ્યાસાધનમુક્તમ્। પ્રાણાદેરાકાશાન્તસ્ય ચ કાર્યસ્યાન્નાન્નાદત્વેન વિનિયોગશ્ચોક્તઃ, બ્રાહૃવિષયોપાસનાનિ ચ। યે ચ સર્વે કામાઃ પ્રતિનિયતાનેકસાધનસાધ્યા આકાશાદિકાર્યભેદવિષયા એતે દર્શિતાઃ। એકત્વે પુનઃ કામકામિત્વાનુપપત્તિઃ। ભેદજાતસ્ય સર્વસ્યાત્મભૂતત્વાત્। તત્ર
કથં યુગપદ્બ્રાહૃસ્વરૂપેણ સર્વાન્કામાનેવંવિત્સમશ્નુત ઇત્યુચ્યતે - સર્વાત્મત્વોપપત્તેઃ। કથં સર્વાત્મત્વોપપત્તિરિત્યાહપુરુષાદિત્યસ્થાત્મૈકત્વવિજ્ઞાનેનાપોહ્રોત્કર્ષાપકર્ષાવન્નમયાદ્યાત્મનોઽવિદ્યાકલ્પિતાન્ક્રમેણ સંક્રમ્યાનન્દમયાન્તાન્સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રાહૃઆદૃશ્યાદિધર્મકં સ્વાભાવિકમાનન્દમજમમૃતમભયમદ્વૈતં ફલભૂતમાપન્ન ઇમાઁલ્લોકાન્ભૂરાદીનનુસંચરન્નિતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ કથમનુસંચરન્?કામાન્ની કામતોઽન્નમસ્યેતિ કામાન્ની॥ તથા કામતો રૂપાણ્યસ્યેતિ કામરૂપી। અનુસંચરન્સર્વાત્મનેમાઁલ્લોકાનામાત્મત્વેનાનુભવન્ - કિમ્ એતત્સામ ગાયન્નાસ્તે।
સમત્વાદ્ બ્રાહૃઐવ સામ સર્વાનન્યરૂપં ગાયઞ્શબ્દયન્નાત્મૈકત્વં પ્રખ્યાપયઁલ્લોકાનુગ્રહાર્થં તદ્વિજ્ઞાનફલં ચાતીવ કૃતાર્થત્વં ગાયન્નાસ્તે તિષ્ઠતિ। કથમ્?હા 3 વુ !હા 3 વુ !હા 3 વુ !અહો ઇત્યેતસ્મિન્નર્થેઽત્યન્તવિસ્મયખ્યાપનાર્થમ્

કઃ પુનરસૌ વિસ્મયઃ?ઇત્યુચ્યતે -
અહમન્નમહમન્નમહમન્નમ્। અહમન્નાદો 3ઽહમન્નાદો 3ઽહમન્નાદઃ। અહઁશ્લોકકૃદહઁશ્લોકકૃદહઁશ્લોકકૃત્। અહમસ્મિ પ્રથમજા ઋતા 3 સ્ય। પૂર્વં દેવેભ્યોઽમૃતસ્ય ના 3 ભાયિ। યો મા દદાતિ સ ઇદેવ મા 3 વાઃ। અહમન્નમન્નમદન્તમા 3દ્મિ। અહં વિશ્વં ભુવનમભ્યભવા 3મ્। સુવર્ન જ્યોતિઃ ય એવં વેદ। ઇત્યુપનિષદ્

અદ્વૈત આત્મા નિરઞ્જનોઽપિ સન્નહમેવાન્નમન્નાદશ્ચ। કિં ચાહમેવ શ્લોકકૃત્। શ્લોકો નામાન્નાન્નાદયોઃ સંઘાતસ્તસ્ય કર્તા ચેતનાવાન્। અન્નસ્યૈ વા પરાર્થસ્યાન્નાદાર્થસ્ય સતોઽનેકાત્મકસ્ય પારાથ્ર્યેન હેતુના સંઘાતકૃત્। ત્રિરુક્તિર્વિસ્મયત્વખ્યાપનાર્થા।
અહમસ્મિ ભવામિ। પ્રથમજાઃ પ્રથમજઃ પ્રથમોત્પન્ન ઋતસ્ય સત્યસ્ય મૂર્તામૂર્તસ્યાસ્ય જગતઃ। દેવેભ્યશ્ચ પૂર્વમ્। અમૃતસ્ય નાભિરમૃતત્વસ્ય નાભિર્મધ્યં મત્સંસ્થમમૃતત્વં પ્રાણિનામિત્યર્થઃ।
યઃ કશ્ચિન્મા મામન્નમન્નાર્થિભ્યો દદાતિ પ્રયચ્છત્યન્નાત્મના બ્રાવીતિ સ ઇદિત્થમેવમવિનષ્ટં યથાભૂતભાવા અવતીત્યર્થઃ। યઃ પુનરન્યો મામદત્વાર્થિભ્યઃ કાલે પ્રાપ્તેઽન્નમત્તિ તમન્નમદન્તં ભક્ષયન્તં પુરુષમહમન્નમેવ સંપ્રત્યદ્મિ ભક્ષયામિ।
અત્રાહૈવં તર્હિ બિભેમિ સર્વાત્મત્વપ્રાપ્તેર્મોક્ષાદસ્તુ સંસાર એવ યતો મુક્તોઽપ્યહમન્નભૂત આદ્યઃ સ્યામન્નસ્ય।
એવં મા ભૈષીઃ સંવ્યવહારવિષયત્વાત્સર્વકામાશનસ્ય। અતીત્યાયં સંવ્યવહારવિષયમન્નાન્નાદાદિલક્ષણમવિદ્યાકૃતં વિદ્યાયા બ્રાહૃત્વમાપન્નો વિદ્વાંસ્તસ્ય નૈવ દ્વિતીયં વસ્ત્વન્તરમસ્તિ યતો બિભેત્યતો ન ભેતવ્યં મોક્ષાત્।
એવં તર્હિ કિમિદમાહ - અહમન્નમહમન્નાદ ઇતિ?ઉચ્યતે - યોઽયમન્નાન્નાદાદિલક્ષણઃ સંવ્યવહારઃ કાર્યભૂતઃ સ સંવ્યવહારમાત્રમેવ ન પરમાર્થવસ્તુ। સ એવંભૂતોઽપિ બ્રાહૃનિમિત્તો બ્રાહૃવ્યતિરેકેણાસન્નિતિ કૃત્વા બ્રાહૃવિદ્યાકાર્યસ્ય બ્રાહૃભાવસ્ય સ્તુત્યર્થમુચ્યતે। અહમન્નમહમન્નમહમન્નમ્। અહમન્નાદોઽહમન્નાદોઽહમન્નાદ ઇત્યાદિ। અતો
ભયાદિદોષગન્ધોઽપ્યવિદ્યાનિમિત્તોઽવિદ્યોચ્છેદાદ્બ્રાહૃભૂતસ્ય નાસ્તીતિ।
અહં વિશ્વં સમસ્તં ભુવનં ભૂતૈઃ સંભજનીયં બ્રાહૃઆદિભિર્ભવન્તીતિ વાસ્મિન્ભૂતાનીતિ ભુવનમભ્યભવામભિભવામિ પરેણેશ્વરેણ સ્વરૂપેણ। સુવર્ન જ્યોતિઃ સુવરાદિત્યો નકાર ઉપમાર્થે। આદિત્ય ઇવ સકૃદ્વિભાતમસ્મદીયં જ્યોતિજ્ર્યોતિઃ પ્રકાશ ઇત્યર્થઃ।
ઇતિ વલ્લીદ્વયવિહિતોપનિષત્પરમાત્મજ્ઞાનં તામેતાં યથોક્તામુપનિષદં શાન્તો દાન્ત ઉપરતસ્તિતિક્ષુઃ સમાહિતો ભૂત્વા ભૃગુવત્તપો મહદાસ્થાય ય એવં વેદ તસ્યેદં ફલં યથોક્તમોક્ષ ઇતિ

ઇતિ ભૃગુવલ્લ્યાં દશમોઽનુવાકઃ