Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sushruta Samhita · Chapter 4.29

4.29.1

athātaḥ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

4.29.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

4.29.3

brahmādayo'sṛjan pūrvamamṛtaṃ somasaṃjñitam/ jarāmṛtyuvināśāya vidhānaṃ tasya vakṣyate//

4.29.4

eka eva khalu bhagavān somaḥ sthānanāmākṛtivīryaviśeṣaiścaturviṃśatidhā bhidyate//

4.29.5

aṃśumān muñjavāṃścaiva candramā rajataprabhaḥ/ dūrvāsomaḥ kanīyāṃśca śvetākṣaḥ kanakaprabhaḥ//

4.29.6

pratānavāṃstālavṛntaḥ karavīro'ṃśavānapi/ svayaṃprabho mahāsomo yaścāpi garuḍāhṛtaḥ//

4.29.7

gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ śākvarastathā/ agniṣṭomo raivataśca yathokta iti saṃjñitaḥ//

4.29.8

gāyatryā tripadā yukto yaścoḍupatirucyate/ ete somāḥ samākhyātā vedoktairnāmabhiḥ śubhaiḥ//

4.29.9

sarveṣāmeva caiteṣāmeko vidhirupāsane/ sarve tulyaguṇāścaiva vidhānaṃ teṣu vakṣyate//

4.29.10

ato'nyatamaṃ somamupayuyukṣuḥ sarvopakaraṇaparicārakopetaḥ praśaste deśe trivṛtamāgāraṃ kārayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu aṃśumantamādāyādhvarakalpenāhṛtamabhiṣutamabhihutaṃ cāntarāgāre kṛtamaṅgalasvastivācanaḥ somakandaṃ suvarṇasūcyā vidārya payo gṛhṇīyāt sauvarṇe (rājate vā) pātre'ñjalimātraṃ, tataḥ sakṛdevopayuñjīta nāsvādayan, tata upaspṛśya śeṣamapsvavasādya yamaniyamābhyāmātmānaṃ saṃyojya vāgyato'bhyantarataḥ suhṛdbhirupāsyamāno viharet//

4.29.11

rasāyanaṃ pītavāṃstu nivāte tanmanāḥ śuciḥ/ āsīta tiṣṭhet krāmecca na kathaṃcana saṃviśet//

4.29.12

sāyaṃ vā bhuktavānupaśrutaśāntiḥ kuśaśayyāyāṃ kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhirupāsyamānaḥ śayīta, tṛṣito vā śītodakamātrāṃ pibet (aśanāyito vā kṣīraṃ); tataḥ prātarutthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ spṛṣṭvā tatahaivāsīta, tasya jīrṇe some chardirutpadyate, tataḥ śoṇitāktaṃ kṛmivyāmiśraṃ charditavate sāyaṃ śṛtaśītaṃ kṣīraṃ vitaret; tatastṛtīye'hani kṛmivyāmiśramatisāryate, sa tenāniṣṭapratigrahabhuktaprabhṛtibhirviśeṣairvinirmuktaḥ śuddhatanurbhavati, tataḥ sāyaṃ snātāya pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret, kṣaumavastrāstṛtāyāṃ cainaṃ śayyāyāṃ śāyayet; tataścaturthe'hani tasya śvayathurutpadyate, tataḥ sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo niṣkrāmanti, tadahaśca śayyāyāṃ pāṃśubhiravakīryamāṇaḥ śayīta, tataḥ sāyaṃ pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret; evaṃ pañcamaṣaṣṭhayordivasayorvarteta, kevalamubhayakālamasmai kṣīraṃ vitaret; tataḥ saptame'hani nirmāṃsastvagasthibhūtaḥ kevalaṃ somaparigrahādevocchvasiti, tadahaśca kṣīreṇa sukhoṣṇena pariṣicya tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet; tato'ṣṭame'hani prātareva kṣīrapariṣiktaṃ candanapradigdhāgātraṃ payaḥ pāyayitvā pāṃśuśayyāṃ samutsṛjya kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet, tato'sya māṃsamāpyāyyate, tvak cāvadalati, dantanakharomāṇi cāsya patanti; tasya navamadivasāt prabhṛtyaṇutailābhyaṅgaḥ somavalkakaṣāyapariṣekaḥ; tato daśame'hanyetadeva vitaret, tato'sya tvak sthiratāmupaiti; evamekādaśadvādaśayorvarteta; tatastrayodaśāt prabhṛti somavalkakaṣāyapariṣekaḥ, evamāṣoḍaśādvarteta; tataḥ saptadaśāṣṭādaśayordivasayordaśanā jāyante śikhariṇaḥ snigdhavajravaidūryasphaṭikaprakāśāḥ samāḥ sthirāḥ sahiṣṇavaḥ, tadā prabhṛti cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ kṣīrayavāgūmupaseveta yāvat pañcaviṃśatiriti; tato'smai dadyācchālyodanaṃ mṛdūbhayakālaṃ payasā, tato'sya nakhā jāyante vidrumendragopakataruṇādityaprakāśāḥ, sthirāḥ snigdhā lakṣaṇasaṃpannāḥ keśāśca sūkṣmā jāyante, tvak ca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśā; ūrdhvaṃ ca māsāt keśān vāpayet, vāpayitvā cośīracandanakṛṣṇatilakalkaiḥ śiraḥ pradihyāt payasā vā snāpayet; tato'syānantaraṃ saptarātrāt keśā jāyante bhramarāñjananibhāḥ kuñcitāḥ sthirāḥ snigdhāḥ; tatastrirātrāt prathamāvasathaparisarānniṣkramya muhūrtaṃ sthitvā punarevāntaḥ praviśet, tato'sya balātailamabhyaṅgārthe'vacāryaṃ, yavapiṣṭamudvartanārthe, sukhoṣṇaṃ ca payaḥ pariṣekārthe, ajakarṇakaṣāyamutsādanārthe, sośīraṃ kūpodakaṃ snānārthe, candanamanulepārthe, āmalakarasavimiśrāścāsya yūṣasūpavikalpāḥ, kṣīramadhukasiddhaṃ ca kṛṣṇatilamavacāraṇārthe, evaṃ daśarātraṃ; tato'nyaddaśarātraṃ dvitīye parisare varteta; tatastṛtīye parisare sthirīkurvannātmānamanyaddaśarātramāsīta, kiñcidātapapavanān vā seveta, punaścāntaḥ praviśet, na cātmānamādarśe'psu vā nirīkṣeta rūpaśālitvāt; tato'nyaddaśarātraṃ krodhādīn pariharet, evaṃ sarveṣāmupayogavikalpaḥ/ viśeṣatastu vallīpratānakṣupakādayaḥ somā brāhmaṇakṣatriyavaiśyairbhakṣayitavyāḥ/ teṣāṃ tu pramāṇamardhacatuṣkamuṣṭayaḥ//

4.29.13

aṃśumantaṃ sauvarṇe pātre'bhiṣuṇuyāt, candramasaṃ rājate; tāvupayujyāṣṭaguṇamaiśvaryamavāpyeśānaṃ devamanupraviśati, śeṣāṃstu tāmramaye mṛnmaye vā rohite vā carmaṇi vitate; śūdravarjaṃ tribhirvarṇaiḥ somā upayoktavyāḥ/ tataścaturthe māse paurṇamāsyāṃ śucau deśe brāhmaṇānarcayitvā kṛtamaṅgalo niṣkramya yathoktaṃ vrajediti//

4.29.14

oṣadhīnāṃ patiṃ somamupayujya vicakṣaṇaḥ/ daśavarṣasahasrāṇi navāṃ dhārayate tanum//

4.29.15

nāgnirna toyaṃ na viṣaṃ na śastraṃ nāstrameva ca/ tasyālamāyuḥkṣapaṇe samarthāni bhavanti//

4.29.16

bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇāṃ prasrutānāmanekadhā/ kuñjarāṇāṃ sahasrasya balaṃ samadhigacchati//

4.29.17

kṣīrodaṃ śakrasadanamuttarāṃśca kurūnapi/ yatrecchati sa gantuṃ vā tatrāpratihatā gatiḥ//

4.29.18

kandarpa iva rūpeṇa kāntyā candra ivāparaḥ/ prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ//

4.29.19

sāṅgopāṅgāṃśca nikhilān vedān vindati tattvataḥ/ caratyamoghasaṅkalpo devavaccākhilaṃ jagat//

4.29.20

sarveṣāmeva somānāṃ patrāṇi daśa pañca ca/ tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante nipatanti ca//

4.29.21

ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāharahastadā/ śuklasya paurṇamāsyāṃ tu bhavet pañcadaśacchadaḥ//

4.29.22

śīryate patramekaikaṃ divase divase punaḥ/ kṛṣṇapakṣakṣaye cāpi latā bhavati kevalā//

4.29.23

aṃśumānājyagandhastu kandavān rajataprabhaḥ/ kadalyākārakandastu muñjavāṃllaśunacchadaḥ//

4.29.24

candramāḥ kanakābhāso jale carati sarvadā/ garuḍāhṛtanāmā ca śvetākṣaścāpi pāṇḍurau//

4.29.25

sarpanirmokasadṛśau tau vṛkṣāgrāvalambinau/ tathānye maṇḍalaiścitraiścitritā iva bhānti te//

4.29.26

sarva eva tu vijñeyāḥ somāḥ pañcadaśacchadāḥ/ kṣīrakandalatāvantaḥ patrairnānāvidhaiḥ smṛtāḥ//

4.29.27

himavatyarbude sahye mahendre malaye tathā/ śrīparvate devagirau girau devasahe tathā//

4.29.28

pāriyātre ca vindhye ca devasunde hrade tathā/ uttareṇa vitastāyāḥ pravṛddhā ye mahīdharāḥ//

4.29.29

haṣṭhavat plavate tatra candramāḥ somasattamaḥ/ tasyoddeśeṣu cāpyanti muñjavānaṃśumānapi//

4.29.30

tasyoddeśeṣu cāpyasti muñjavānaṃśumānapi/ kāśmīreṣu saro divyaṃ nāmnā kṣudrakamānasam//

4.29.31

gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ śākvarastathā/ atra santyapare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ//

4.29.32

yaiścātra mandabhāgyaiste bhiṣajaścāpamānitāḥ/ na tān paśyantyadharmiṣṭhāḥ kṛtaghnāścāpi mānavāḥ/ bheṣajadveṣiṇaścāpi brāhmaṇadveṣiṇastathā//

Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc