Śūnyatāsaptati · Chapter 1

Śūnyatāsaptatiḥ (Śs)
svopajñavṛttyā samanvitā utpādasthitibhaṅgāstināstihīnasamottamam /
laukikavyavahārāttu buddhenoktaṃ na tattvataḥ

ātmā kaścinna cānātmā hyātmānātmetaraśca na /
vācyaḥ sarvaḥ svabhāvena śūnyo nirvāṇasadṛśaḥ

hetupratyayasāmagrayāṃ sarvasyāṃ vā pṛthak pṛthak /
sarvabhāvasvabhāvo na tasmācchūnyaṃ hi vidyate

bhāvo notpadyate bhāvān nābhāvo 'vidyamānataḥ /
sadasanna virodhānna sthitibhaṅgau hyajātitaḥ

na jāyate yadā jātaṃ nājātamapi jāyate /
jātājātācca naivaṃ hi jāyamāno 'pi jāyate

phale syāt phalavān hetuḥ nāstitve 'hetunā samaḥ /
sadasattve virodhitvaṃ traikālye nopapadyate

naikatve 'nekavṛttirna no 'nekatve hi naikatā /
tatpratītyasamutpannabhāvāste hyanimittakāḥ

dvādaśāṅgo hyanutpādaḥ samutpādaḥ pratītyajaḥ /
ekacitte na tad yuktaṃ bahuṣvapi na yujyate

ātmā nāsti na cānātmā nityānitye duḥkhaṃ sukham /
śucirnāśucirapyasti viparyāsā na santyataḥ

tadabhāve na cāvidyā viparyāsacatuṣkajā /
tadabhāvānna saṃskārāḥ syuḥ śeṣā api tādṛśāḥ

saṃskāre 'satyavidyā na naiva sa tadabhāvataḥ /
parasparaṃ hetubhūte svabhāvena na sidhyataḥ

svayaṃ svabhāvato 'siddhaṃ paraṃstajjanayet katham /
ato 'siddhaparaistairna janyeran pratyayaiḥ pare

pitā putro na putro 'pi pitānyonyaṃ na tau vinā /
tathā na yugapattau hi dvādaśāṅgaṃ tathaiva ca

pratītya viṣayān svapne na syād duḥkhaṃ sukhaṃ yathā /
viṣayo na tathaivāpi taṃ pratītya pratītyajaḥ

svabhāvāddhi na bhāvāśceduttamādhamamadhyamāḥ /
nānātve 'sati hetubhyo 'bhinirvṛttirna sidhyati

bhāvāḥ svabhāvataḥ siddhā no 'pratītya pratītya sat /
niḥsvabhāvāḥ kuto bhāvāḥ svabhāvo 'pi nasthāpyate

svabhāvaparabhāvau vā bhaṅgo 'bhāve 'pi vā kutaḥ /
svabhāvaparabhāvau cābhāvaste 'to viparyayāḥ

śūnyatve sati notpādo nirodho 'pi na vidyate /
svabhāvaśūnyatāyāṃ hi kutaḥ syādudayavyayau

abhāve 'sati bhāvo na bhāvābhāvau na caikadā /
ṛte bhāvaṃ na cābhāvo bhāvo 'bhāvaḥ sadā bhavet

na svato nāpi parato 'bhāvo bhāvaṃ vinā na hi /
ata eva na bhāvo 'styabhāvo na tadabhāvataḥ

sati bhāve śāśvatatvaṃ vyucchedastadabhāvataḥ /
ubhayaṃ hi sato bhāvād bhāvo 'to nābhyupeyate

santānāttanna santānaṃ bhāvo nirvartya naśyati /
sidhyatīdaṃ na santānocchedadoṣaśca pūrvavat

dṛṣṭvā nirvṛttimārgoktiḥ śūnyatvānnodayavyayau /
ado 'nyonyavirodhāddhi viruddhānaṃ ca darśanāt

yadyutpādanirodhau na nirvāṇaṃ kinnirodhataḥ /
na nirvāṇamanutpādānirodhau yau svabhāvataḥ?

nirodho yadi nirvāṇaṃ hyucchedaḥ śāśvato 'nyathā /
tasmād bhāvo na cābhāvo 'pyanutpādānirodhatā

kācitsthitirhi nirvāṇamabhāvo 'pi ca tad bhavet /
abhāve 'pi hi tannaivābhāvābhāve 'pi tacca na

na svato lakṣaṇaṃ lakṣyāllakṣyaṃ sidhyati lakṣaṇāt /
nāpyanyonyamasiddhasyāsiddho naiva hi sādhakaḥ

etena kāraṇaṃ kāryaṃ vedanāvedakādayaḥ /
dṛśyadraṣṭrādikāḥ sarve ke 'pi coktā aśeṣataḥ

asthiteśca mithaḥ siddheḥ svato 'siddheśca samplavāt /
bhāvābhāvācca traikālyamasanmātraṃ vikalpanā

utpādasthitibhaṅgā na trayaṃ saṃskṛtalakṣaṇam /
tasmānna vidyate kiñcitsaṃskṛtaṃ nāpyasaṃskṛtam

bhagno na bhajyate 'bhagno 'pyasthitasya na ca sthitiḥ /
sthitasyāpi sthitirnāsan saṃścāpyutpadyate na hi

na sannāsanna sadasannaiko nāneka ityapi /
saṃskṛto 'saṃskṛtaḥ sarve koṭiṣvāsveva te gatāḥ

asti karmasvakatvaṃ hi karmakarmaphalaṃ tathā /
karmaṇo 'vipraṇāśaśca dideśa bhagavān guruḥ

aniruddhamanutpannaṃ karmoktaṃ niḥsvabhāvakam /
ātmagrahāddhi tajjātaṃ janako 'pi vikalpataḥ

yadi svabhāvataḥ karma tajjaḥ kāyo 'pi śāśvataḥ /
vipākaduḥkhavanna syāt, syādātmaivāpi karma ca

karma pratyayajaṃ kiñcināstyapratyayajaṃ na ca /
māyāvatsarvasaṃskārāḥ gandhabhukpurmarīcivat

kleśakāraṇakaṃ karma saṃskārāḥ kleśakarmataḥ /
karmahetuśca kāyo 'pi trayaṃ śūnyaṃ svabhāvataḥ

karmaṇyasati kartā na dvayābhāve na tatphalam /
tadabhāve na bhoktā syādasattvācca viviktatā

yo 'paśyatkarmaśūnyatvaṃ samyagjñānena kama na /
karmaṇyasati karmabhyaḥ samutpannā na santi vai

nirmimīte yathā ṛddhyā bhagavāṃśca tathāgataḥ /
tena nirmitakenāpi hyanyo nirmīyate punaḥ

buddhanirmitakaḥ śūnyaḥ kā tannirmitake kathā /
yatkiñcitkalpanāmātrasattvaṃ taccobhayostathā

kartā nirmitakeneva karma nirmitasadṛśam /
śūnyaṃ svabhāvato yatsat kalpanāmātrameva tat

karmakartā na nirvāṇaṃ yadi karma svabhāvataḥ /
iṣṭāniṣṭaphalaṃ na syāttadbhāvo yadi nāsti vai

saccāpyasti hyasaccāpi sadasaccāpi vidyate /
sugamā na hi buddhānāmābhiprāyikadeśanā

rūpaṃ ced bhūtato jātaṃ tadrūpaṃ syādatattvataḥ /
svabhāvānna hi tannāpi paratastadabhāvataḥ

ekasminna catuḥsattvaṃ sannaikaṃ hi caturṣvapi /
asaccaturmahābhūtāpekṣaṃ rūpaṃ kva sidhyati

liṅgāditi na talliṅgamatyantāgrahaṇānnanu /
hetupratyayajaṃ sattve na liṅgaṃ neti yujyate

rūpasya grahaṇaṃ cet syātsvasvabhāvagraho bhavet /
asannimittayā buddhyā hyasadrūpagrahaḥ katham

buddhyā kṣaṇikayā rūpaṃ nāpyate kṣaṇikaṃ yadā /
tadānāgatarūpaṃ cātītaṃ kimiva gṛhyate

kadāpi varṇasaṃsthāne yadā naiva pṛthak pṛthak /
naikagraho hi bhinnānāṃ hyubhe rūpaṃ prasidhyataḥ

na rūpe nāpi madhye hi cakṣurbuddhirna cakṣuṣoḥ /
cakṣuḥ pratītya rūpaṃ ca viparyāso vikalpanā

cakṣuḥ paśyati nātmānaṃ rūpaṃ paśyennu tatkatham /
cakṣurnirātmakaṃ rūpaṃ śeṣāṇyāyatanānyapi

cakṣuḥ svabhāvataḥ śūnyaṃ śūnyañca parabhāvataḥ /
śūnyaṃ tathaiva rūpañca śeṣāṇyāyatanānyapi

saṃsparśena sahaikaṃ syāttadānyeṣāṃ hi śūnyatā /
śūnyaṃ nāpekṣate 'śūnyaṃ hyaśūnyaṃ cāpi śūnyatām

nāsti svabhāvasaṃyogaḥ trikamasthitamapyasat /
tatsvabhāvātmasaṃsparśo nāstyato vedanāpi sat

antarāyatanaṃ prāpya vijñānaṃ bāhyameva vā /
jāyate 'to na vijñānaṃ śūnyaṃ māyāmarīcivat

vijñeyāpekṣayotpādādvijñānaṃ nāsti sad dhruvam /
jñātuścāvidyamānatvamasattvājjñānajñeyayoḥ

kaścinnityo hyanityo vānityaṃ sarvaṃ ca nāsti vā /
bhāve nityaṃ hyanityaṃ vā kathaṅkāraṃ tathā bhavet

rāgo dveṣaśca moho hi ceṣṭāniṣṭaviparyayaiḥ /
pratyayajā hyato rāgo dveṣo mohaśca na svataḥ

yasmin rāgo bhavettasmin dveṣamohau yatastataḥ /
vikalpato hi jāyante no vikalpo 'pi tattvataḥ

ye vikalpyā na te santi kalpyābhāve kva kalpanam /
pratyayairjanitattvāddhi śūnye kalpyakakalpane

caturviparyayai rjātā nāvidyā tattvadarśanāt /
tadabhāve na saṃskārāḥ syuḥ śeṣā api tādṛśāḥ

yadyatpratītya yajjātaṃ tadabhāve na tattataḥ /
bhāvābhāvāśca saṃskārāsaṃskārāḥ śāntanirvṛtāḥ

hetupratyayajā bhāvāḥ kalpyante ye ca tatvataḥ /
proktā śāstrā hyavidyā sā dvādaśāṅgaṃ tato bhavet

bhāvaśūnyatvasajjñānānnāvidyā tattvadarśanāt /
so hyavidyānirodho 'to dvādaśāṅgaṃ nirudhyate

māyāmarīcigandharvapurabudbudaphenavat /
saṃskārāḥ svapnasaṃkāśā vidyante 'lātacakravat

bhāvaḥ svabhāvataḥ kaścinnātrābhāvo 'pi vidyate /
hetupratyayato jāto bhāvo 'bhāvaśca śūnyakaḥ

sarvabhāvasvabhāvānāṃ śūnyatvādupadiṣṭavān /
sarve pratītyajā bhāvā ityatulyastathāgataḥ

tanmātraḥ paramārtho hi bhagavān buddha uktavān /
lokavartanamāśritya sarvaṃ nānā yathārthataḥ

lokabhāsanabhaṅgo na dharmaḥ kaścinna tattvataḥ /
bhīto 'jño 'kalpanirhāre saugate vacane tvataḥ

idampratītya cāstīdaṃ na rodho lokapaddhateḥ /
pratītyajaḥ sa niḥsattvaḥ santyete niścayaḥ katham

tattvānvīkṣārataḥ śrāddha ukte kutrāpi na sthitaḥ /
prāpya yuktyā nayaṃ śāntaḥ bhāvābhāvaprahāṇataḥ

idampratyayatājñānāt dṛṣṭijālavinirgataḥ /
aspṛṣṭaṃ yāti nirvāṇaṃ rāgapratighamohahaḥ