શૂન્યતાસપ્તતિ · અધ્યાય 1

શૂન્યતાસપ્તતિઃ (શ્સ્)
સ્વોપજ્ઞવૃત્ત્યા સમન્વિતા ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગાસ્તિનાસ્તિહીનસમોત્તમમ્ ।
લૌકિકવ્યવહારાત્તુ બુદ્ધેનોક્તં ન તત્ત્વતઃ

આત્મા કશ્ચિન્ન ચાનાત્મા હ્યાત્માનાત્મેતરશ્ચ ન ।
વાચ્યઃ સર્વઃ સ્વભાવેન શૂન્યો નિર્વાણસદૃશઃ

હેતુપ્રત્યયસામગ્રયાં સર્વસ્યાં વા પૃથક્ પૃથક્ ।
સર્વભાવસ્વભાવો ન તસ્માચ્છૂન્યં હિ વિદ્યતે

ભાવો નોત્પદ્યતે ભાવાન્ નાભાવો ઽવિદ્યમાનતઃ ।
સદસન્ન વિરોધાન્ન સ્થિતિભઙ્ગૌ હ્યજાતિતઃ

ન જાયતે યદા જાતં નાજાતમપિ જાયતે ।
જાતાજાતાચ્ચ નૈવં હિ જાયમાનો ઽપિ જાયતે

ફલે સ્યાત્ ફલવાન્ હેતુઃ નાસ્તિત્વે ઽહેતુના સમઃ ।
સદસત્ત્વે વિરોધિત્વં ત્રૈકાલ્યે નોપપદ્યતે

નૈકત્વે ઽનેકવૃત્તિર્ન નો ઽનેકત્વે હિ નૈકતા ।
તત્પ્રતીત્યસમુત્પન્નભાવાસ્તે હ્યનિમિત્તકાઃ

દ્વાદશાઙ્ગો હ્યનુત્પાદઃ સમુત્પાદઃ પ્રતીત્યજઃ ।
એકચિત્તે ન તદ્ યુક્તં બહુષ્વપિ ન યુજ્યતે

આત્મા નાસ્તિ ન ચાનાત્મા નિત્યાનિત્યે દુઃખં સુખમ્ ।
શુચિર્નાશુચિરપ્યસ્તિ વિપર્યાસા ન સન્ત્યતઃ

તદભાવે ન ચાવિદ્યા વિપર્યાસચતુષ્કજા ।
તદભાવાન્ન સંસ્કારાઃ સ્યુઃ શેષા અપિ તાદૃશાઃ

સંસ્કારે ઽસત્યવિદ્યા ન નૈવ સ તદભાવતઃ ।
પરસ્પરં હેતુભૂતે સ્વભાવેન ન સિધ્યતઃ

સ્વયં સ્વભાવતો ઽસિદ્ધં પરંસ્તજ્જનયેત્ કથમ્ ।
અતો ઽસિદ્ધપરૈસ્તૈર્ન જન્યેરન્ પ્રત્યયૈઃ પરે

પિતા પુત્રો ન પુત્રો ઽપિ પિતાન્યોન્યં ન તૌ વિના ।
તથા ન યુગપત્તૌ હિ દ્વાદશાઙ્ગં તથૈવ ચ

પ્રતીત્ય વિષયાન્ સ્વપ્ને ન સ્યાદ્ દુઃખં સુખં યથા ।
વિષયો ન તથૈવાપિ તં પ્રતીત્ય પ્રતીત્યજઃ

સ્વભાવાદ્ધિ ન ભાવાશ્ચેદુત્તમાધમમધ્યમાઃ ।
નાનાત્વે ઽસતિ હેતુભ્યો ઽભિનિર્વૃત્તિર્ન સિધ્યતિ

ભાવાઃ સ્વભાવતઃ સિદ્ધા નો ઽપ્રતીત્ય પ્રતીત્ય સત્ ।
નિઃસ્વભાવાઃ કુતો ભાવાઃ સ્વભાવો ઽપિ નસ્થાપ્યતે

સ્વભાવપરભાવૌ વા ભઙ્ગો ઽભાવે ઽપિ વા કુતઃ ।
સ્વભાવપરભાવૌ ચાભાવસ્તે ઽતો વિપર્યયાઃ

શૂન્યત્વે સતિ નોત્પાદો નિરોધો ઽપિ ન વિદ્યતે ।
સ્વભાવશૂન્યતાયાં હિ કુતઃ સ્યાદુદયવ્યયૌ

અભાવે ઽસતિ ભાવો ન ભાવાભાવૌ ન ચૈકદા ।
ઋતે ભાવં ન ચાભાવો ભાવો ઽભાવઃ સદા ભવેત્

ન સ્વતો નાપિ પરતો ઽભાવો ભાવં વિના ન હિ ।
અત એવ ન ભાવો ઽસ્ત્યભાવો ન તદભાવતઃ

સતિ ભાવે શાશ્વતત્વં વ્યુચ્છેદસ્તદભાવતઃ ।
ઉભયં હિ સતો ભાવાદ્ ભાવો ઽતો નાભ્યુપેયતે

સન્તાનાત્તન્ન સન્તાનં ભાવો નિર્વર્ત્ય નશ્યતિ ।
સિધ્યતીદં ન સન્તાનોચ્છેદદોષશ્ચ પૂર્વવત્

દૃષ્ટ્વા નિર્વૃત્તિમાર્ગોક્તિઃ શૂન્યત્વાન્નોદયવ્યયૌ ।
અદો ઽન્યોન્યવિરોધાદ્ધિ વિરુદ્ધાનં ચ દર્શનાત્

યદ્યુત્પાદનિરોધૌ ન નિર્વાણં કિન્નિરોધતઃ ।
ન નિર્વાણમનુત્પાદાનિરોધૌ યૌ સ્વભાવતઃ?

નિરોધો યદિ નિર્વાણં હ્યુચ્છેદઃ શાશ્વતો ઽન્યથા ।
તસ્માદ્ ભાવો ન ચાભાવો ઽપ્યનુત્પાદાનિરોધતા

કાચિત્સ્થિતિર્હિ નિર્વાણમભાવો ઽપિ ચ તદ્ ભવેત્ ।
અભાવે ઽપિ હિ તન્નૈવાભાવાભાવે ઽપિ તચ્ચ ન

ન સ્વતો લક્ષણં લક્ષ્યાલ્લક્ષ્યં સિધ્યતિ લક્ષણાત્ ।
નાપ્યન્યોન્યમસિદ્ધસ્યાસિદ્ધો નૈવ હિ સાધકઃ

એતેન કારણં કાર્યં વેદનાવેદકાદયઃ ।
દૃશ્યદ્રષ્ટ્રાદિકાઃ સર્વે કે ઽપિ ચોક્તા અશેષતઃ

અસ્થિતેશ્ચ મિથઃ સિદ્ધેઃ સ્વતો ઽસિદ્ધેશ્ચ સમ્પ્લવાત્ ।
ભાવાભાવાચ્ચ ત્રૈકાલ્યમસન્માત્રં વિકલ્પના

ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગા ન ત્રયં સંસ્કૃતલક્ષણમ્ ।
તસ્માન્ન વિદ્યતે કિઞ્ચિત્સંસ્કૃતં નાપ્યસંસ્કૃતમ્

ભગ્નો ન ભજ્યતે ઽભગ્નો ઽપ્યસ્થિતસ્ય ન ચ સ્થિતિઃ ।
સ્થિતસ્યાપિ સ્થિતિર્નાસન્ સંશ્ચાપ્યુત્પદ્યતે ન હિ

ન સન્નાસન્ન સદસન્નૈકો નાનેક ઇત્યપિ ।
સંસ્કૃતો ઽસંસ્કૃતઃ સર્વે કોટિષ્વાસ્વેવ તે ગતાઃ

અસ્તિ કર્મસ્વકત્વં હિ કર્મકર્મફલં તથા ।
કર્મણો ઽવિપ્રણાશશ્ચ દિદેશ ભગવાન્ ગુરુઃ

અનિરુદ્ધમનુત્પન્નં કર્મોક્તં નિઃસ્વભાવકમ્ ।
આત્મગ્રહાદ્ધિ તજ્જાતં જનકો ઽપિ વિકલ્પતઃ

યદિ સ્વભાવતઃ કર્મ તજ્જઃ કાયો ઽપિ શાશ્વતઃ ।
વિપાકદુઃખવન્ન સ્યાત્, સ્યાદાત્મૈવાપિ કર્મ ચ

કર્મ પ્રત્યયજં કિઞ્ચિનાસ્ત્યપ્રત્યયજં ન ચ ।
માયાવત્સર્વસંસ્કારાઃ ગન્ધભુક્પુર્મરીચિવત્

ક્લેશકારણકં કર્મ સંસ્કારાઃ ક્લેશકર્મતઃ ।
કર્મહેતુશ્ચ કાયો ઽપિ ત્રયં શૂન્યં સ્વભાવતઃ

કર્મણ્યસતિ કર્તા ન દ્વયાભાવે ન તત્ફલમ્ ।
તદભાવે ન ભોક્તા સ્યાદસત્ત્વાચ્ચ વિવિક્તતા

યો ઽપશ્યત્કર્મશૂન્યત્વં સમ્યગ્જ્ઞાનેન કમ ન ।
કર્મણ્યસતિ કર્મભ્યઃ સમુત્પન્ના ન સન્તિ વૈ

નિર્મિમીતે યથા ઋદ્ધ્યા ભગવાંશ્ચ તથાગતઃ ।
તેન નિર્મિતકેનાપિ હ્યન્યો નિર્મીયતે પુનઃ

બુદ્ધનિર્મિતકઃ શૂન્યઃ કા તન્નિર્મિતકે કથા ।
યત્કિઞ્ચિત્કલ્પનામાત્રસત્ત્વં તચ્ચોભયોસ્તથા

કર્તા નિર્મિતકેનેવ કર્મ નિર્મિતસદૃશમ્ ।
શૂન્યં સ્વભાવતો યત્સત્ કલ્પનામાત્રમેવ તત્

કર્મકર્તા ન નિર્વાણં યદિ કર્મ સ્વભાવતઃ ।
ઇષ્ટાનિષ્ટફલં ન સ્યાત્તદ્ભાવો યદિ નાસ્તિ વૈ

સચ્ચાપ્યસ્તિ હ્યસચ્ચાપિ સદસચ્ચાપિ વિદ્યતે ।
સુગમા ન હિ બુદ્ધાનામાભિપ્રાયિકદેશના

રૂપં ચેદ્ ભૂતતો જાતં તદ્રૂપં સ્યાદતત્ત્વતઃ ।
સ્વભાવાન્ન હિ તન્નાપિ પરતસ્તદભાવતઃ

એકસ્મિન્ન ચતુઃસત્ત્વં સન્નૈકં હિ ચતુર્ષ્વપિ ।
અસચ્ચતુર્મહાભૂતાપેક્ષં રૂપં ક્વ સિધ્યતિ

લિઙ્ગાદિતિ ન તલ્લિઙ્ગમત્યન્તાગ્રહણાન્નનુ ।
હેતુપ્રત્યયજં સત્ત્વે ન લિઙ્ગં નેતિ યુજ્યતે

રૂપસ્ય ગ્રહણં ચેત્ સ્યાત્સ્વસ્વભાવગ્રહો ભવેત્ ।
અસન્નિમિત્તયા બુદ્ધ્યા હ્યસદ્રૂપગ્રહઃ કથમ્

બુદ્ધ્યા ક્ષણિકયા રૂપં નાપ્યતે ક્ષણિકં યદા ।
તદાનાગતરૂપં ચાતીતં કિમિવ ગૃહ્યતે

કદાપિ વર્ણસંસ્થાને યદા નૈવ પૃથક્ પૃથક્ ।
નૈકગ્રહો હિ ભિન્નાનાં હ્યુભે રૂપં પ્રસિધ્યતઃ

ન રૂપે નાપિ મધ્યે હિ ચક્ષુર્બુદ્ધિર્ન ચક્ષુષોઃ ।
ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપં ચ વિપર્યાસો વિકલ્પના

ચક્ષુઃ પશ્યતિ નાત્માનં રૂપં પશ્યેન્નુ તત્કથમ્ ।
ચક્ષુર્નિરાત્મકં રૂપં શેષાણ્યાયતનાન્યપિ

ચક્ષુઃ સ્વભાવતઃ શૂન્યં શૂન્યઞ્ચ પરભાવતઃ ।
શૂન્યં તથૈવ રૂપઞ્ચ શેષાણ્યાયતનાન્યપિ

સંસ્પર્શેન સહૈકં સ્યાત્તદાન્યેષાં હિ શૂન્યતા ।
શૂન્યં નાપેક્ષતે ઽશૂન્યં હ્યશૂન્યં ચાપિ શૂન્યતામ્

નાસ્તિ સ્વભાવસંયોગઃ ત્રિકમસ્થિતમપ્યસત્ ।
તત્સ્વભાવાત્મસંસ્પર્શો નાસ્ત્યતો વેદનાપિ સત્

અન્તરાયતનં પ્રાપ્ય વિજ્ઞાનં બાહ્યમેવ વા ।
જાયતે ઽતો ન વિજ્ઞાનં શૂન્યં માયામરીચિવત્

વિજ્ઞેયાપેક્ષયોત્પાદાદ્વિજ્ઞાનં નાસ્તિ સદ્ ધ્રુવમ્ ।
જ્ઞાતુશ્ચાવિદ્યમાનત્વમસત્ત્વાજ્જ્ઞાનજ્ઞેયયોઃ

કશ્ચિન્નિત્યો હ્યનિત્યો વાનિત્યં સર્વં ચ નાસ્તિ વા ।
ભાવે નિત્યં હ્યનિત્યં વા કથઙ્કારં તથા ભવેત્

રાગો દ્વેષશ્ચ મોહો હિ ચેષ્ટાનિષ્ટવિપર્યયૈઃ ।
પ્રત્યયજા હ્યતો રાગો દ્વેષો મોહશ્ચ ન સ્વતઃ

યસ્મિન્ રાગો ભવેત્તસ્મિન્ દ્વેષમોહૌ યતસ્તતઃ ।
વિકલ્પતો હિ જાયન્તે નો વિકલ્પો ઽપિ તત્ત્વતઃ

યે વિકલ્પ્યા ન તે સન્તિ કલ્પ્યાભાવે ક્વ કલ્પનમ્ ।
પ્રત્યયૈર્જનિતત્ત્વાદ્ધિ શૂન્યે કલ્પ્યકકલ્પને

ચતુર્વિપર્યયૈ ર્જાતા નાવિદ્યા તત્ત્વદર્શનાત્ ।
તદભાવે ન સંસ્કારાઃ સ્યુઃ શેષા અપિ તાદૃશાઃ

યદ્યત્પ્રતીત્ય યજ્જાતં તદભાવે ન તત્તતઃ ।
ભાવાભાવાશ્ચ સંસ્કારાસંસ્કારાઃ શાન્તનિર્વૃતાઃ

હેતુપ્રત્યયજા ભાવાઃ કલ્પ્યન્તે યે ચ તત્વતઃ ।
પ્રોક્તા શાસ્ત્રા હ્યવિદ્યા સા દ્વાદશાઙ્ગં તતો ભવેત્

ભાવશૂન્યત્વસજ્જ્ઞાનાન્નાવિદ્યા તત્ત્વદર્શનાત્ ।
સો હ્યવિદ્યાનિરોધો ઽતો દ્વાદશાઙ્ગં નિરુધ્યતે

માયામરીચિગન્ધર્વપુરબુદ્બુદફેનવત્ ।
સંસ્કારાઃ સ્વપ્નસંકાશા વિદ્યન્તે ઽલાતચક્રવત્

ભાવઃ સ્વભાવતઃ કશ્ચિન્નાત્રાભાવો ઽપિ વિદ્યતે ।
હેતુપ્રત્યયતો જાતો ભાવો ઽભાવશ્ચ શૂન્યકઃ

સર્વભાવસ્વભાવાનાં શૂન્યત્વાદુપદિષ્ટવાન્ ।
સર્વે પ્રતીત્યજા ભાવા ઇત્યતુલ્યસ્તથાગતઃ

તન્માત્રઃ પરમાર્થો હિ ભગવાન્ બુદ્ધ ઉક્તવાન્ ।
લોકવર્તનમાશ્રિત્ય સર્વં નાના યથાર્થતઃ

લોકભાસનભઙ્ગો ન ધર્મઃ કશ્ચિન્ન તત્ત્વતઃ ।
ભીતો ઽજ્ઞો ઽકલ્પનિર્હારે સૌગતે વચને ત્વતઃ

ઇદમ્પ્રતીત્ય ચાસ્તીદં ન રોધો લોકપદ્ધતેઃ ।
પ્રતીત્યજઃ સ નિઃસત્ત્વઃ સન્ત્યેતે નિશ્ચયઃ કથમ્

તત્ત્વાન્વીક્ષારતઃ શ્રાદ્ધ ઉક્તે કુત્રાપિ ન સ્થિતઃ ।
પ્રાપ્ય યુક્ત્યા નયં શાન્તઃ ભાવાભાવપ્રહાણતઃ

ઇદમ્પ્રત્યયતાજ્ઞાનાત્ દૃષ્ટિજાલવિનિર્ગતઃ ।
અસ્પૃષ્ટં યાતિ નિર્વાણં રાગપ્રતિઘમોહહઃ