spandasandohaḥ · Chapter 1
// oṃ namaḥ svātmāmṛtavapuṣe śaṃbhave //
atha
spandasaṃdohaḥ /
śrīmanmahāmāheśvarācāryavarya - śrīkṣemarājācāryaviracitaḥ /
akalitamahimā yaḥ kṣmādisādāśivāntaṃ
kalayati hṛdi viśvaṃ citrasaṃyojanābhiḥ /
prathayati ca vicitrāḥ sṛṣṭisaṃhāralīlāḥ /
sa jayati śiva ekaḥ spandavānsvapratiṣṭhaḥ
(१)akalita iti , na kalitaḥ kalanāviṣayīkartumaśakyaḥ svasvarūpādbahiḥ
idanteyattāyāmaprakṣipto vā, mahimā
viśvābhinnaparāmarśamayasvātantryaśaktyātma aiśvaryaṃ yasya / yaśca
bhūmyādisadāśivaparyantaṃ bhavābhavātibhavātmakaṃ viśvaṃ, hṛdi
nikhilapratiṣṭhāsthānātmacitprakāśe, citrasaṃyojanābhiḥ
vividhollekhaparāmarśanaiḥ, kalayati upādānādi sāmagrīnirapekṣameva
svānatiriktatve'pi atiriktatayā darpaṇe pratibimbavadavabhāsayati / yaśca vicitrā
eva sṛṣṭisaṃhāralīlāḥ - ābhāsana - rakti - vimarśana - bījāvasthāpana -
vilāpanātmapañcavidhakṛtyāni prakhyāpayati / sa ekaḥ nirṇītanītyā
avabhāsitaviśvalīlāprapañcāntarbahiścāryapi advaitasvarūpaḥ san,
svābhinnasvātantryaśaktisamavetaḥ svasvarūpaviśrāntyavasthitaḥ, samudra iva
viśvakallolaprasare'pi avicalatsvasvarūpāvasthānaḥ, sarvotkṛṣṭatayā prasphurati
iti
------------- pṛṣṭham २ -------------
caitanyābdheḥ prasaradamṛtaṃ troṭitāyāsatantraṃ
sarvasyāntaḥ sphuradapi mahāmudrayā mudritaṃ yat /
pūrṇānandapradamatitarāmetadunmudrya yuktyā
yo'ntarvaktraṃ rasayati jayatyeṣa vīraḥ kulendraḥ
(१) prathamena parāṃ devatāṃ parāmṛśya aparāṃ devatāṃ parāmṛśati
caitanyābdheriti, prakāśānandasāmarasyātmacitsvarūpasamudrasakāśāt
avicchinnapravāhaparipāṭyā niḥsaraṇaśīlaṃ yat alaukikaṃ
niratiśayasvātmānandamayamamṛtam unmūlitabhavakadarthanāvyūham, yacca
sarvasya saptavidhapramātṛvargasya
dhyānapūjādipāratantryadūṣitaniyantraṇārāhityenaiva svabhāvataḥ
antarunmiṣadapi sat mahāmudrayā ajñātayā śāmbhavamudrayā
nirodhāvasthāmāpāditam, tadetat amṛtaṃ niratiśayapūrṇāhantāhlādādhāyi
yuktyā paramaśivaśaktipātonmiṣacchāmbhavādyupāyapariśīlanena samyak
apunarantarāyāpatti yathā, tathā unmudrya svopabhogavidhitsayā prodghāṭya,
yaḥ antarvaktraṃ bāhyavṛttyullāsasaṃkocapuraḥsaramantarmukhatayā
yoginīhṛdayāparaparyāyaparaśaktidhāmni āsvādayati, sa eṣa vīraḥ
dalitatrividhapāśabandhaḥ, kulasya karaṇeśvarīcakrasya
prasarasaṃkocādhāyitvena adhīśvaratayā dedīpyamāno jayati /
------------- pṛṣṭham ३ -------------
unmīlitaṃ spandatattvaṃ mahadbhirgurubhiryataḥ /
tata eva tadābhoge kiṃcitkautukamasti naḥ
tatra ādyameva sūtraṃ vimṛśyate,
paramādvayaprakāśānandamayamaheśvarasvarūpapratyabhijñāpanāya
samastaśāstrārthagarbhāṃ samucitāṃ stutimimāmupadideśa śrīmān
vasuguptaguruḥ
yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ
jagataḥ pralayodayau /
taṃ śakticakravibhava -
prabhavaṃ śaṃkaraṃ stumaḥ
śam aśeṣopadravarahitaparamānandādvayacaitanyaprakāśapratya-
bhijñāpanātmakam anugrahaṃ karoti yaḥ taṃ svātmaparamārthaṃ śaṃkaraṃ
stumaḥ - samastadehaprāṇādiparimitapramātṛpadamadhaspadīkṛtya
atha ca yathā laukikamamṛtaṃ kṣīrābdhau sphuradapi antarnigūḍhatayā
niyatiśaktyā niyamitamāsīt, tadapi yuktyā manthanādipariśīlanena niḥsārya
sarvadaivatendra āsvādayan
adhigatapūrṇānandasadbhāvādapagatajarāmaraṇādikadarthanaḥ samapādi iti
(१) rahasyātmatayā anuśiṣṭam /
(२) śrīvasuguptācāryapādaiḥ /
(३) taccamatkāraprakāśane /
(४) upadravo bhedaprathanātmakaḥ /
(५) stuma ityatra kartṛpadāpekṣāyāṃ vayamiti padaṃ bodhyam /
------------- pṛṣṭham ४ -------------
vikalpāvikalpādirūpāsu sarvāsu daśāsu sarvotkṛṣṭatayā parāmṛśāmaḥ
/ bahuvacanam ātmīkṛtāśeṣānugrāhyajanābhedaprathanāya / tam iti ca
asādhāraṇasvarūpapratyabhijñāpanāya ko'sau śaṃkaraḥ ? ityāha yasyonmeṣa
iti / atra eke svarūpaprakāśanatadgopanābhyāṃ yatkartṛkābhyām
unmeṣanimeṣābhyāṃ jagato viśvasya pralayodayau vināśasargau iti
vyākhyātavantaḥ tadeke na sehire, tathāhi - unmeṣanimeṣau kādācitkau
kādācitkajagannāśodayahetū kathaṃ nitye bhagavati syātām ? ata
unmeṣanimeṣadharmakajagatkāraṇatvāt ekaiva bhagavacchaktiḥ
unmeṣanimeṣaśabdābhyāṃ vyavahriyate / tathā ca yathāsaṃkhyaṃ tyaktvā
yathāsaṃbhavaṃ yasya unmeṣāt jagadudayo, yannimeṣāt ca pralayaḥ iti
vyācacakṣire / atrāpi ca śāstrārthopadeśadṛśā śaṃkarasvarūpābhinnasya
jagato'pi kathaṃ kādācitkau vināśodayau bhavetām ? iti tulye prasaṅge, yadi
ābhāsaparamārthānusāreṇa tathābhāsaparamārthasya
śaṃkarasvabhāvābhinnasya jagataḥ tathābhāsanamayāveva vināśodayau
iṣyete unmeṣanimeṣāvapi
(१) kādācitkasvarūpagopanatatprakāśanātmadharmavattvāt sadā ekarūpasya
bhagavato nityatāprasakteḥ /
(२) tattadvividhaviśvavaicitryeṇa prathamānaṃ sarvaṃ vastuta
ābhāsanamayameva, ābhāsāt bahiḥ anābhāsanarūpam avastutvāt na kiṃścit
prathetetyarthaḥ /
(३) paraprakāśātmamaheśvarasvātantryasvabhāvapañcakṛtyamayāveva /
------------- pṛṣṭham ५ -------------
tathābhāsaparamārthau bhagavati kiṃ na iṣyete / kālo'pi ābhāsanasāro,
na tu tadvyatiriktaḥ kaścit, iti kathamasau varākaḥ ābhāsayitari bhagavati
bhedaśaṃkāspadam /
ekacintāprasaktasya (३ / ९)
iti ca unmeṣalakṣaṇamatraiva asti / tadanusāreṇa ca nimeṣalakṣaṇamapi
svarūpagopanārūpanārūpamūhyam iti yathāsaṃkhye'pi na kṣatiḥ ityapare /
tadalamākhyāyikāvarṇanena / prakṛtamucyate - yasyonmeṣa iti / iha
parameśvarasya mahāprakāśātmano vimalasyāpi ekaiva parāmarśaśaktiḥ
kiṃciccalattābhāsarūpatayā spandaḥ iti, sphurattā iti, ūrmiḥ iti, balam iti,
udyogaḥ iti, hṛdayam iti, sāram iti, mālinī iti, parā - ityādyanantasaṃjñābhiḥ
āgameṣu udghoṣyate / sā ca ekāpi yugapadeva unmeṣanimeṣamayī / tathāhi -
sadāśivādikṣitiparyantasya tattvagrāmasya prāksṛṣṭasya yā saṃhārāpekṣayā
nimeṣabhūḥ saiva srakṣyamāṇabhedāpekṣayā unmeṣadaśā /
prāksṛṣṭabhedasaṃhārarūpā ca yā nimeṣadaśā saiva cidabhedaprathāyā
unmeṣabhūḥ / bhedāsūtraṇa-
(१) unmeṣanimeṣayoḥ paurvāparyaprāṇitaḥ kālo bhedaśaṅkākāritvena
prasakto'pi ābhāsasāratāparamārthatvāt tadantarnimagna eva naiva bhettumalam /
(२) ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ /
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet // ३-
(३) acalasya cidabdheḥ īṣat viśvasphurattātmanāmūrmīṇām ābhāsanāt /
(४) srakṣyamāṇanīlasukhādibhedaprathanasya ityarthaḥ /
------------- pṛṣṭham ६ -------------
rūpā ca yā unmeṣadaśā saiva cidabhedaprathāyā nimeṣabhūḥ /
māyāpado'pi ca nīladidṛkṣātmaprāgbhūmirūpā unmeṣāvasthaiva
sphuritanīlapūrvapītāvabhāsanaviśrāntyātmakanimeṣarūpāṃ sarvasya
svasaṃvitsiddhā / api ca iyaṃ didṛkṣābhūmiḥ nīlasya
idantāvabhāsanāsūtraṇasvabhāvonmeṣarūpāpi, tadaiva tasyaiva
parameśvarābhinnasvabhāvanimeṣaparamārthāpi, vastutastu māyāpade'pi
nimeṣonmeṣopalakṣitasarvaśaktivilolatārūpā iyaṃ parā vimarśabhūmireva
sarvadā sarvasya sphurantyapi māyādaśāyāṃ na nirūḍhiṃ lambhayati
saṃvidaṃ svātmani, tatrāpi madhye madhye prakaṭībhavati /
yatsvarūpābhijñānāya sphuṭayiṣyati
atikruddha------------- /४ (१ / २२)
ityādi
(१) dehaprāṇādiṣu ahantābhimananasvīkaraṇātmani /
(२) didṛkṣaiva sisṛkṣā, saiva prāgbhūmiḥ icchārūpā, sa evonmeṣaḥ /
(३) lolībhūtā parā sthitiḥ iti nītyā nimeṣonmeṣayoreva sṛṣṭisaṃhārarūpayoḥ
antargatā viśvaśaktayaḥ ityāśayaḥ /
(४) atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vāmṛśan /
dhāvanvā yatpadaṃ gacchettatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ
yāmavasthāṃ samālambya yadayaṃ mama vakṣyati /
tadavaśyaṃ kariṣye'hamiti saṃkalpya tiṣṭhati
tāmāśrityordhvamārgeṇa somasūryāvubhāvapi /
sauṣumne'dhvanyastamitau hitvā brahmāṇḍagocaram
tadā tasminmahāvyomni pralīnaśaśibhāskare /
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ
------------- pṛṣṭham ७ -------------
------anāvṛtaḥ // (१ / २५) ityantaṃ ślokacatuṣṭayam /
paraśaktipātaprakāśadhvastamāyāvaraṇasya tu śivapadāvāptau karālambanaṃ
dadatyeva paraṃ pūrṇatayā sarvadā na parisphurati / yadvakṣyati
yadā kṣobhaḥ palīyeta------------- (१ / ९)
ityādi
--------karoti ca // (१ / १०) ityantam /
tathā jāgradādi---(१- ३) ityārabhya tadasti paramārthataḥ / (१- ५)
ityantam / tathāhi - yadā prathamāyāḥ śivātmanaḥ sāmarasyabhūmeḥ
pūrṇāhantātmasāmarasyāvasthitaṃ viśvaṃ yadi na bhavati avidyamānaṃ
kathaṃ sṛjyeta, nīladidṛkṣārūpā tuṭipātāparaparyāyā daśā uditā, tadā
nīlamātrāpekṣayā ahantācchāditedantāsūtraṇarūpā tāvatī
sadāśiveśvaratā ucyate / tadaiva saiva ca
(१) yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam
tadāsyākṛtrimo dharmo jñatvakartṛtvalakṣaṇaḥ /
yatattadīpsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca
(२) jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati /
nivartate nijānnaiva svarūpādupalabdhṛtaḥ
ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaścetyādisaṃvidaḥ /
sukhādyavasthānusyūte vartante'nyatra tāḥ sphuṭam
na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyaṃ grāhako na ca /
na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ
(३) prathamakalāyāṃ pūrṇāhantākhyāyāṃ yadi tatsāmarasyāvasthitaṃ
viśvaṃ nāsthāsyat tat kathamavidyamānamasrakṣyata iti / ataḥ prāksṛṣṭheḥ
svarūpābhinnasya viśvasya sattā avaśyamabhyupeyā ityayamāśayaḥ,
unmeṣasvarūpābhijñāpanāya spaṣṭīkriyate /
(४) viśvasisṛkṣāyā upalakṣaṇametat /
(५) srakṣyamāṇedantāyā āsūtraṇadaśā /
------------- pṛṣṭham ८ -------------
pūrṇāhantātmasāmarasyāvasthitaviśvāpekṣayā śivatāpi, yadi hi anyā
sadāśivaprakāśātmatayā nāvasthitā syāt katham uttarakālaṃ sṛjyeta
cidrūpavyatirekeṇa anyasya sraṣṭṭatvānupapatteḥ / pramāpitaṃ ca etat
pratyabhijñāyām
cidātmaiva hi devo'ntaḥ sthitamicchāvaśādbahiḥ /
yogīva nirupādānamarthajātaṃ prakāśayet // (१ / ५ / ७)
iti / ihāpi vakṣyati
yatra sthitamidaṃ viśvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam (१/२)
iti / te ca ete śivatāsadāśiveśvarate parasparavyāptyā avasthite ekarūpe eva /
yadā tadā iti hi upadeśyāpekṣayā vāci kramo'yaṃ, na vastuni / ata eva
yugapadeva iyaṃ saṃvit sraṣṭrī ca saṃhartrī ca iti sakramābhāsā,
asraṣṭṭasaṃhartṛrūpā śuddhāhantāprakāśamayī akramāpi ityalam /
upadeśadhanā eva enāṃ bhūmiṃ cinvate iti / ihāpi ca
didṛkṣayiva---------- (३ / ११) ityatra sūtre
tamadhiṣṭhātṛbhāvena------------- (१ / ११)
(१) cidrūpāt vyatiriktasya māyāprakṛtyādeḥ bhedābhedavikalpohatatvāt nāsti
sraṣṭṭatvopapattiḥ / tathā hi citprakāśāt bhinnatve aprakāśamānatvena asattvāt
abhede tu prakāśamānatayā cinmayatāsiddheḥ /
(२) upadeśyāvabodhanāya anākhyasvarūpāt ārabhya śivādibhūmyantata
khavarṇanakramaḥ / vastuto'kramameva viśvaprathanaṃ paramārthamayameva
ityāśayaḥ /
(३) didṛkṣayeva sarvārthānyadā vyāpyāvatiṣṭhate /
tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate // ३ -
(४) tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvamavalokayan /
smayamāna ivāste yastasyeyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ // १-
------------- pṛṣṭham ९ -------------
ityatra ca ayameva upadeśārthaḥ /
sadā sṛṣṭivinodāya ------------------/
pratikṣaṇamaviśrāntaḥ---------------/
prākāmyamātmani yadā-------------/
ityādau ca gurūṇāmayameva āśayaḥ / asti ca āgamaḥ
lelihānā sadā devī sadā pūrṇā ca bhāsate /
ūrmireṣā vibodhābdheḥ śaktiricchātmikā prabhoḥ //
iti / evamiyam ekaiva avibhāgā vimarśabhūmiḥ unmeṣanimeṣamayī
unmeṣanimeṣaśabdābhyāmabhidhīyate / tataśca unmeṣau ca nimeṣau ca iti
vigṛhya unmeṣasya nimeṣamayasya, nimeṣasya ca unmeṣamayasya,
prādhānyetaratāvibhaktasya dharaṇyādi - sadāśivāntaṃ jagat prati
pralayodayahetutvaṃ vyākhyātavyam / evaṃ ca pralayau ca, udayau ca iti vigṛhya
pralayodayau iti vyākhyeyam / tathāhi - nīlādeḥ yo bahīrūpatāyā udayaḥ sa eva
ahantārūpatāyāḥ pralayaḥ, evaṃ yo bahīrūpatāyāḥ pralayaḥ sa eva
ahantārūpatāyā udayaḥ iti pralayo'pi udayarūpaḥ, udayo'pi
pralayaparamārthaḥ / bhedābhedaprā-
(१) sadā sṛṣṭivinodāya sadā sthitisukhāsine /
sadā tribhuvanāhāratṛptāya svāmine namaḥ //
iti stotrāvalau / stavacintāmaṇau ca
pratikṣaṇamaviśrāntastrailokyaṃ kalpanāśataiḥ /
kalpayannapi ko'pyeko nirvikalpo jayatyajaḥ //
(२) kṛśatāyāmapi pūrṇaiva rājate ityarthaḥ /
------------- pṛṣṭham १० -------------
dhānyetaratākṛtastu atra vivekaḥ / vastutaḥ cidātmaiva tathā bhāti iti
akramataiva atra ityuktam / samāsaśca itthameva upapannaḥ / tathā ca
dvandvasamāse bhāṣyam
yadi nidarśayituṃ buddhiḥ evaṃ
nidarśayitavyam dhavā ca khadirau ca /
ityādi / ihaiva ca svatantraśivādvayadarśane ekaikasya arthasya anekatvaṃ
saṃgacchate / anyatra hi pratiniyatarūpā bhāvāḥ ityeko'pi dvyarthaḥ, aparo'pi
dvyarthaḥ iti kā saṃgatiḥ ityalam aprakṛtena / evaṃ ca vyākhyāte sati yat
pañcavidhakṛtyakāritvaṃ śrīsvacchandādiśāstreṣu parameśvarasya ucyate,
tadapi svīkṛtam / tathā ca - bhedāsūtraṇatadullāsanarūpeṇa unmeṣeṇa
kiṃcitsvarūpanimeṣamayena śuddhāśuddharūpā dvividhā ṣaḍadhvanaḥ
sṛṣṭiḥ / evaṃ dvividhabhedanimeṣeṇa kiñcidabhedaspṛgūrdhvonmeṣaṇarūpeṇa
saṃhāraḥ / tathā unmeṣanimeṣābhyāṃ lolībhūtābhyām
ābhāsanānābhāsanaprasaraparamārthā sthitiḥ / yathoktam
----------------------------lolībūtā parā sthitiḥ /
(१) prakāśamayatāparamārthavādānusṛtyā ekasyaiva arthasya
ṣaṭtriṃśattattvamayatātmānekārthatvam āmnātamasti /
(२) unmeṣanimeṣābhyāṃ parameśvarasya sargādipañcavidhakāryamapi
svīkriyate /
(३) nirvikalpasavikalparūpeṇa unmeṣeṇetyarthaḥ /
------------- pṛṣṭham ११ -------------
iti siddhapādaiḥ / tathā utpannasvarūponmeṣābhāsarūpo vastuto
nirayādibhogamayo yaḥ pūrṇo nimeṣaḥ svasvarūpasya sa vilayaḥ / sarvātmanā
punaḥ yaḥ pūrṇaḥ unmeṣaḥ sa cāśeṣabhedopaśamanānnirūpitapūrvarddhito
nimeṣamayaḥ, so'nugrahaḥ iti parameśvarasya pañcavidhakṛtyakāritvam anenaiva
spṛṣṭam / ittham pralayodayāvapi saṃgamanīyau / pralayādikaṃ ca
ābhāsyaniṣṭhaṃ ābhāsasārameva, na tu prakāśātmano'sya parameśvarasya tat
kiṃcit / yadvakṣyati
avasthāyugalaṃ cātra-------------- (१ - १४)
ityārabhya
----------------------------------kartṛtvaṃ--/ (१ - १४)
ityantam / māyāpramātṛbhūmāvapi parameśvarasya prakāśātmanaḥ idaṃ
pañcavidhakṛtyakāritvaṃ sthitameva, pūrṇa tu
tatsaṃbandhasāvadhānavijñānaśālisaṃcetyam / evaṃbhūtasya hi bhagavato
nīlaprakāśādikāle nīlābhāse deśakālasaṃbhinne sraṣṭṭatā,
deśakālākārāntarasaṃbhinnaśaṃkāyāṃ
(१) saṃskāravigalanena sarvabhedanāśe sati, yatra naṣṭasya bhedasyāpi saṃskāro
vinaśyati sa tādṛśaḥ pūrṇonmeṣātmā, sṛṣṭi - sthiti - saṃhāra - vilayeṣu
anyonyasya saṃskāraśeṣatā, vinā anugrahaṃ vastuto durucchedyā, saiva hi
saṃsārakāraṇam /
(२) avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam /
kāryatā kṣayiṇī cātra kartṛtvaṃ punarakṣayam //
(३) tatra grāhyagrāhakasaṃbandhāvadhānavadbhi?ravagamyate pūrṇam /
------------- pṛṣṭham १२ -------------
saṃhāraḥ, prāksṛṣṭe nīlādyābhāsasāmānye sthitihetutā, tatraiva
abhedāṃśasarge vilayahetutā ityādi pītābhāsādāvapi yojyam, tathā
prathamābhāsitanīlatadgrāhakabhāvāpekṣayā saṃhartṛtvam,
avabhāsamānapītatadgrāhakabhāvāpekṣayā sṛṣṭṭatvam,
vicchinnatābhāsādyapekṣayā sthitihetutā,
antaḥsaṃskārarūpatāpāditābhāsāpekṣayā vilayakāritvam,
śuddhasaṃvidaikyāpannapravilāpitasmṛtyādibījabhāvābhāsāpekṣayā
anugrahītṛtvam ityevaṃ sarvadā sarvāsu daśāsu pañcavidhakṛtyakāritvaṃ
māheśvarameva ekarūpaṃ sarvatra jṛmbhamāṇamavasthitam iti / tatraiva
ciccakraiśvaryātmani svasvabhāve śaṃkararūpe svaprakāśe keṣāṃcideva
anuttarasamādhidhanānāṃ dhiṣaṇā adhirohati, na tu anyeṣāṃ
dehādyahaṃbhāvabhāvinām / yaduktaṃ bhargaśikhāyām
vīrabhairavadevo'pi paramānandavigrahaḥ /
udeti mohapaṅkāṅke paśuhṛtkuhare katham //
iti / evaṃ ca vyākyātopadeśaprakāraḥ ihaiva agre sphuṭī bhaviṣyati
(१) nīlabhāvapramitibhājaḥ /
(२) sṛjyamānapītavastunaḥ /
(३) bhedāvabhāsamānapadārthasya /
(४) citsvarūpābhinnatāṃ prāptasya /
(५) vastutaḥ tathā tathā māheśvaryameva pañcadhā sṛṣṭyādivicitrakrīḍhayā
vilasatītyarthaḥ /
(६) ciccakraṃ citsvarūpasya tathā tathā viśvarūpatayā kacanaṃ, tadeva
aiśvaryaṃ tadātmaiva śaṃkaraḥ / tatra kaiścideva yogibhiḥ viśrāntirāsādyate
ityarthaḥ /
------------- pṛṣṭham १३ -------------
jāgradādi------------------------------------------- (१ - ३)
ityārabhya
tadasti paramārthataḥ ------------------------------// (१ - ५)
ityatra / tathā
tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī / (१ - १७)
ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye / (१ - २१)
iti vā yasya saṃvitti---------------------------- (२ - ५)
prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhet-------------------- (३ -१२)
ityādisthāneṣu / granthaprānte ca idameva saṃhariṣyati /
yadā tvekatra saṃrūḍhastadā tasya layodbhavau /
niyacchanbhoktṛtāmeti tataścakreśvaro bhavet // (३ /१९)
iti / layodayau hi atra vyākhyātaparamārthāveva / idameva ca cakraiśvaryaṃ - yat
sarvadā pañcavidhakṛtyakāricinmayasvarūpā -
(१) jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati /
nivartate nijānnaiva svabhāvādupalabdhṛtaḥ
ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaścetyādisaṃvidaḥ /
sukhādyavasthānusyūte vartante'nyatra tāḥ sphuṭam
na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyo grāhako na ca /
na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ
(२) iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat /
sa paśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ // २ -
(३) prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhejjñānenālocya gocaram /
ekatrāropayetsarvaṃ tato'nyena na pīḍyate // ३ -
(४) laya udayaparamārthaḥ, udayo'pi layaparamārthaḥ iti ubhayamapi
paramārthaprakāśamayam /
------------- pṛṣṭham १४ -------------
vasthānam iti alaṃ katipayajanahṛdayāśvāsadāyinībhiḥ kathābhiḥ /
api ca yasya cidānandaghanasya ātmanaḥ unmeṣanimeṣābhyāṃ
svarūponmīlananimīlanābhyāṃ yadantaḥ tat bahiḥ iti kṛtvā jagataḥ
śarīrarūpasya, tadanuṣaṅgeṇa ca bāhyasyāpi viśvasya, pralayodayau
nimajjanonmajjane iti samāveśavyutthānāpekṣayā yathāsaṃkhyenāpi yojyam /
nanu ca śrīmatsvacchandādyāgamoktaprakāreṇa yathā brahmādīnāṃ
svāpaprabodhāvasthayoḥ tadadharavartilokānāṃ vyatiriktānāmeva pralayodayau
bhavataḥ, tathā parameśvarāpekṣayāpi viśvasya vyatiriktasyaiva pralayodayau iti
tāvat uktam / dṛṣṭaṃ hi kumbhakārādināṃ vyatiriktakāryakāritvam iti
pramāṇasiddhameva kim abhyupagamyate, āhosvit anyathā ? iti saṃśayaṃ
śamayituṃ viśeṣaṇadvāreṇa hetumāha / śakticakravibhavaprabhavam iti /
śaktyo'sya jagatkṛtsnaṃ śaktimāṃstu maheśvaraḥ /
(१) anena nyāyena antaḥ sthitameva bahiḥ prakaṭīkriyate ityarthaḥ /
(२) cidātmano yat unmajjanaṃ sa samāveśaḥ, jagato yat unmajjanaṃ tat
vyutthānam, abhinnatāyā yaḥ unmeṣaḥ sa jagataḥ pralayaḥ /
(३) satyādilokavartinām /
(४) abhedarūpatayā /
------------- pṛṣṭham १५ -------------
ityāgamasthityā yāvat kiṃcit ābhāsate, tat sarvaṃ prakāśamathameva -
aprakāśasya prakāśanānupapatteḥ iti yuktivaśena svapnasaṃkalpādau saṃvida
eva ābhāsollāsanāhetutvaṃ dṛṣṭam iti / anubhavānusāreṇa ca prakāśasyaiva
bhagavataḥ prakāśamānaṃ viśvam asya śaktayaḥ, tāsāṃ yat cakraṃ
saṃyojanādivaicitryavyavasthitaḥ samudāyaḥ, sa eva vibhavaḥ sphītatā, tasya
prabhavaḥ prabhavati asmāt iti kṛtvā tathātathāvabhāsanaparamārthaḥ
svasvabhāva eva yaḥ, tam / yadvakṣyati
yasmātsarvamayo jīvaḥ sarvabhāvasamudbhavaḥ /
tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ // (२ - ३)
iti / tādātmyāt tatsaṃvedanaṃ, tasmāt hetoḥ ityādi /
yadvā śakticakrasya indriyavargasya, yo vibhavo
nijanijaviṣayapravṛttyādikaḥ, tasya prabhavaṃ prāgvat / yato vakṣyati
yataḥ karaṇavargo'yaṃ----------------------------/
--------------------------------pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ //
labhate----------------------------------------------------/ (१ / ६)
iti /
(१) viśvasamudāyaḥ /
(२) yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam /
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ //
------------- pṛṣṭham १६ -------------
atha ca śakticakrasya karaṇeśvarīcakrasya yo vibhavo
vicitrasṛṣṭisaṃhārādikāritvaṃ, tasya prabhavaṃ
kramārthāvabhāsanakāritvakṛtamakramamahāprakāśamayam / yadvakṣyati
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ //
labhate-------------------------------/ (१. ६)
iti āntaraṃ cakram atraitadeva vyākhyeyam, na tu antaḥkaraṇatrayam - tasya
karaṇavargeṇaiva svīkṛtatvāt / karaṇavargasya svātmanaḥ pravṛttyādimātratvam,
karaṇeśvarīcakrasya tu sṛṣṭyādikāritvameva pravṛttyādilābha iti vyākhyeyam
ityalam /
śakticakraṃ mantragaṇo mudrāsamūhaśca, tasya yo vibhavaḥ
trividhāsiddhisādhanasamarthatvaṃ, tasya prabhavam iti
prabhavopalakṣitotpattiviśrāntisthānam / yadvakṣyati
tadākramya balaṃ mantrāḥ----------------------------(२ / १)
ityādi
------------------------------------------------nirañjanāḥ (२ / २)
ityantam / vyākhyātena ca śakticakravibhavena mantrā
(१) karaṇaśaktivargasya /
(२) parāparamantramudrāgaṇaḥ śivasūtrādiṣu bodhyaḥ /
(३) para - parāpara - aparātmikā tridhā siddhiḥ /
(४) tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ /
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām //
tatraiva saṃpralīyante śāntarūpā nirañjanāḥ /
------------- pṛṣṭham १७ -------------
disāmarthyātmanā prabhā dīptiḥ yasya sādhakacittasya, tat vāti gacchati
prāpnoti adhitiṣṭhati gandhayati ca vināśayati svātmani viśramayati yaḥ tam / yat
sphuṭībhaviṣyati /
sahārādhakacittena------------------------/ (२ / २)
ityādi
śakticakreṇa dīkṣānugrahadhyeyasamāpattyādinā sāmarthyasaṃpadā
vibhavo yasyācāryasyodayastasya prabhavaṃ / yat abhidhāsyati /
ayamevodayastasya-----------------------(२ / ६)
ityādi
-------------------------śivasadbhāvadāyinī (२ / ७)
ityantam /
api ca śaktayo brāhmyādidevyo brahmādikāraṇamālā ca, tāsāṃ
saṃbandhi cakraṃ svabhāvaśūnyapaśupramātuḥ
advayarūpordhvabhūmyanārohaṇakṣamo
bhedamayādharasaraṇisaṃcāracaturaśca
(१) sahārādhakacittena tena te śivadharmiṇaḥ //
(२) dhyātavyadevatātmanā tādātmyam /
(३) ayamevodayastasya dhyeyasya dhyāyicetasi /
tadātmatāsamāpattiricchataḥ sādhakasya yā //
iyamevāmṛtaprāptirayamevātmano grahaḥ /
iyaṃ nirvāṇadīkṣā ca śivasadbhāvadīyinī //
(४) kādikṣāntatattadvācakātmānaḥ /
(५) vismṛtacitsvabhāvasya paśoḥ /
------------- pṛṣṭham १८ -------------
vyūhaḥ, tasya yo vibhavaḥ tathākāryakāritvaṃ tasya prabhavam /
yadvakṣyati
śabdarāśisamutthasya śaktivargasya-------------------(३ / १३)
ityādi
bandhayitrī----------------------(३ / १६)
ityantam /
tanmātrodaya------------------------------ (३ / १७)
ityādi
-------------------------------pracakṣmahe // (३ / १८)
ityantaṃ ca / tasyaiva śakticakrasya yo vibhavaḥ svasvabhāvapadāpekṣayā
adharādharabhūtyāgena ūrdhvordhvārohaṇakṣamatā, tasyāpi prabhavaṃ
prāgvat / yadatraiva vadiṣyati
-------------svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā // (३ / १६)
(१) bhedamayādhyavasāyādi prasaranipatanādi kāryakaraṇaśīlatvam /
(२) śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām /
kalāviluptavibhavo gataḥ sansa paśuḥ smṛtaḥ //
parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ /
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ //
svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ /
yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ //
seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī /
bandhayitrī--------
(३) tanmātrodayarūpeṇa mano'haṃbuddhivartinā /
puryaṣṭakena saṃruddhastadutthaṃ pratyayodbhavam //
bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tadbhāvātsaṃsaratyataḥ /
saṃsṛtipralayayasyāsya kāraṇaṃ saṃpracakṣmahe //
------------- pṛṣṭham १९ -------------
iti / kiṃ ca śakticakraṃ khecarī - gocarī - dikcarī - bhūcaryādiḥ -
bāhyāntaratābhedabhinno nānāyoginīgaṇaḥ, tadupalakṣito vīravrātaśca, tasya
yo vibhavaḥ
atītānāgatajñānāṇimādiprāptisvaviṣayābhogasamayapūrṇaprathāvāptyā-
dyanantakṣudrākṣudrasiddhilābham aiśvaryaṃ prāti pūrayati yaḥ, sa
śakticakravibhavapraḥ sa ca asau bhavo bhavati tena tena rūpeṇa iti kṛtvā tam /
yadvakṣyati vibhūtispande
yathecchābhyarthito dhātā----------------- (३ / १)
ityādinā
kutaḥ sā syādahetukā // (३ / ८)
(१) śakticakropalakṣitaḥ śaktimatāṃ saṃghaḥ vinā śaktimantaṃ śaktīnāṃ
sthityanupapatteḥ /
(२) yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthān hṛdi sthitān /
somasūryodayaṃ kṛtvā saṃpādayati dehinaḥ //
tathā svapne'pyabhīṣṭārthān praṇayasyānatikramāt /
nityaṃ sphuṭataraṃ madhye sthito'vaśyaṃ prakāśayet //
anyathā tu svatantrā syātsṛṣṭistaddharmakatvataḥ /
satataṃ laukikasyeva jāgratsvapnapadadvaye //
yathā hyartho'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāne'pi cetasi /
bhūyaḥ sphuṭataro bhāti svabalodyogabhāvitaḥ //
tathā yatparamārthena yadā yatra yathā sthitam /
tat tathā balamākramya na cirātsaṃpravartate //
durbalo'pi tadākramya yataḥ kārye pravartate /
ācchādayedbubhukṣāṃ ca tathā yo'tibubhukṣitaḥ //
anenādhiṣṭhite dehaṃ yathā sarvajñatādayaḥ /
tathā svātmanyadhiṣṭhānātsarvatraivaṃ bhaviṣyati //
glānirviluṇṭhikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ /
tadunmeṣaviluptaṃ cet kutaḥ sā syādahetukā //
------------- pṛṣṭham २० -------------
ityantena ślokāṣṭakena / śrīvāmeśvaryādhiṣṭhitāni khecarī - gocarī -
dikcarī - bhūcarī - cakrāṇi āntarāṇi, bāhyāni ca vyākhyāyante yatra vamanti
viśvaṃ bhedābhedamayaṃ bhedasāraṃ ca, gṛṇanti uccairgiranti ca bhedasāraṃ,
bhedābhedamayaṃ ca abhedasāram āpādayanti iti saṃsāravāmācārāḥ
vāmāḥ śaktayaḥ, tāsām īśvarī svāminī ekaiva bhagavatī - tadadhiṣṭhitatvāt
vāmācakramapi vāmeśvarīcakram abhidhīyate iti / khe bodhagagane caranti iti
khecaryaḥ pramātṛbhūmisthitāḥ, paraśaktipātapavitritānāṃ
cidānandaprasarodvamanasārā
akālakalitatvādabhedasarvakartṛtvasarvajñatvapūrṇatvavyāpakatvasvarūponmī-
lanaparamārthāḥ / māyāmohitānāṃ tu anānandapradāḥ
śūnyapramātṛbhūmicāriṇyaḥ kāla - kalā - śuddhavidyā - rāga -
niyatimayatayā bandhayitryaḥ / gauḥ vāk tadupalakṣitāsu saṃjalpamayīṣu
buddhyahaṃkāramanobhūmiṣu caranti iti gocaryaḥ śaktipātavatāṃ
śuddhādhyavasāyābhimānasaṃkalpaprarohiṇyaḥ, pareṣāṃ tu viparyāsinyaḥ /
dikṣu ca daśasu bāhyendriyabhūmiṣu caranti iti dikcaryaḥ anugṛhītānāṃ
advayaprathanasārāḥ, pareṣāṃ tu dvayapratītipātinyaḥ / bhūḥ
rūpādipañcakātmakaṃ meyapadaṃ, tatra caranti
(१) īśvaryādhiṣṭhitatvāt tatsthānāṃ vāmākhyaśaktīnāṃ
tadvatsāsarthyotpādāt
(२) svaśaktyavibhinnatayā parāmarśanāt /
(३) māyākhyayā pārameśvaryā śaktyā bhedaprathāmāpāditānāṃ
saṃkucitapramātṝṇām /
------------- pṛṣṭham २१ -------------
tadābhogamayya āśyānībhāvena tanmayatām āpannā bhūcaryaḥ
prabuddhānāṃ citprakāśaśarīratayā sphurantyaḥ, itareṣāṃ sarvato
vyavacchedakatāṃ darśayantyaḥ / ityevaṃ vāmeśvarīśaktyā prasāritāni
āntarāṇi aparaparāparaparaprathāhetutvāt aghoraghoraghorataranāmaniruktāni
catvāri khecarī - gocarī - bhūcarī - dikcarīcakrāṇi tathāvidhavīravrātasahitāni
tāni / yathoktaṃ śrīpūrvaśāstre
viṣayeṣveva saṃlīnānadhodhaḥ pātayantyaṇūn /
rudrāṇūnyāḥ samāliṅgya ghorataryo'parāḥ smṛtāḥ //
miśrakarmaphalāsaktiṃ pūrvavajjanayanti yāḥ /
muktimārganirodhinyastāḥ syurghorāḥ parāparāḥ //
pūrvavajjantujātasya śivadhāmaphalapradāḥ /
parāḥ prakathitāstajjñairaghorāḥ śivaśaktayaḥ //
iti / bāhyāni punaretadvāmeśvaryadhiṣṭhitānyeva khecarī - bhūcarī - gocarī -
dikcarīcakrāṇi / tatra ākāśe carantyo'śarīrāḥ khecaryaḥ,
yadicchāmātrādhiṣṭhitamithunasaṃyogajaḥ prabuddhaśuddhavidyodayo
yoginīgarbhodbhūto bhavati / yathoktaṃ śrītantrāloke
anyāśca gurutatpatnyaḥ śrīmatkālīkuloditāḥ /
anantadehāḥ krīḍantyastaistairdehairaśaṅkitaiḥ //
prabodhitatādicchāke tajjaṃ kaulaṃ prakāśate /
(१) vīrāḥ śaktimantaḥ /
(२) rodayanti paśūn adhaḥpātanena, saṃsārarujaṃ drāvayanti ceti vā rudrāḥ /
(३) bhogāpavargātmamiśrakarmaṇi yā āsaktiṃ janayanti muktimārgaṃ ca
nirundhanti tā ghorākhyāḥ parāparaśaktayaḥ procyante ityanvayaḥ /
------------- pṛṣṭham २२ -------------
iti / gocaryastu gośabdavācyapaśuhṛdayasārāharaṇaratāḥ tenaiva krameṇa
svātmanaḥ, paśūnāṃ ca tattatsiddhisādhanapravaṇā ekajanmanaḥ
prabhṛtisaptajanmāntamapi paśumāharantyaḥ / dikcaryastu bhrāntacakravat sarvatra
carantyaḥ parāparasiddhipravaṇāḥ / bhūcaryastu svasvabhāvatayaiva
kuṅkumanārikelādivat tattatpītādibhūmijātāḥ
pūrṇatvāpūrṇatvādinānābheditattaddevatāṃśakodbhūtāḥ /
api ca śakticakrasya
āgamasaṃpradāyaprasiddhanānādevatāparamārthasya
rāgadveṣakrodhavikalpādipratyayagrāmasya, tathā
dehāśritatattaddevatāparamārthanānādhātvādigaṇasya, yo vibhavaḥ
tattadupaniṣatsiddhaḥ prabhāvaviśeṣaḥ, māyāmūḍhān pratibandhahetutvaṃ ca,
tasya ubhayasyāpi prabhavam / tadetat upadekṣyati
guṇādispandaniṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt (१ / १९)
ityādi /
--------------------------------saṃsāravartmani (१ / २०)
ityantam / tathā
seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya-----------------(३ / १६)
ityādi / anyatrāpi āgameṣūktam
(१) kuṃkumaṃ pītabhūmau, nārikelaṃ bhūmeragrabhāge jāyate iti prasiddhiḥ /
(२) guṇādispandaniḥḥpandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt /
labdhātmalābhāḥ satataṃ syurjñasyāparipanthinaḥ //
aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ /
pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani //
------------- pṛṣṭham २३ -------------
kulasāramajānanto hyadvaye nipatanti ye /
svacittotthavikalpāndhā niraye nipatanti te //
iti / tathā
yena yena nibadhyante jantavo raudrakarmaṇā /
sopāyena tu tenaiva mucyante bhavabandhanāt //
iti / evaṃprāyaṃ ca vyākhyānaṃ nānāgamasaṃvāditamasti,
granthagauravabhayāt tu na likhitam, svayameva ca paraśaktipātapavitritaiḥ
anusartuṃśakyam / anyeṣāṃ tu saṃvādaśatairapi pradarśyamānam idaṃ
vastutatvaṃ nidāghātapataptaśilāpatitajalabinduvat na kṣaṇamapi tiṣṭhati iti alam /
anyacca śakticakrasya
svatantrādvayanijamahāprakāśānupraveśakārisvamarīcinicayasya,
svāmodajṛmbhātmanā vibhavena prakāśitahṛdayasaṃtoṣakāriṇyalpā dīptiḥ,
mitayogijanaprayatnasādhyāpi ayatnena
svabhāvāvaṣṭambhamātrasiddhabindunādādiprakāśamayī kṣobhakatvena
utthitā yasya jñānijanasya, taṃ vayati anuttarādvayasaṃvittantusaṃtānitaṃ
saṃpādayati / yatprathayiṣyati
ato bindurato nādaḥ--------------------/
ityādi /
------------kṣobhakatvena dehinaḥ // (३ / १०)
(१) kulānāṃ dehākṣabhuvanādīnāṃ śaktirūpatayā parijñānameva sāraḥ /
(२) ato bindurato nādo rūpamasmādato rasaḥ /
pravartante'cireṇaiva kṣobhakatvena dehinaḥ //
------------- pṛṣṭham २४ -------------
ityantam / evaṃvidho yaḥ taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ
vyākhyātarūpaṃ śaṃkaraṃ svasvabhāvaṃ stumaḥ iti / evamanena
ślokabhāgena vartamānārthopakṣepagarbheṇa viśvottīrṇorviśvamayaśca
uttamākulatrikādyāmnāyopadeśadiśā svasvabhāva eva śaṃkaraḥ iti
upapāditam, na tu vedāntavādivat viśvaṃ yanna tadeva brahma ityevaṃ prāyaṃ,
nābhāvo bhāvyatāmeti--------------------------/ (१ / १२)
ityādinā
na tvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate / (१ / १३)
ityantena niṣedhāt / nāpi siddhāntadṛṣṭivat viśvottīrṇameva paraṃ tattvam
ityevaṃrūpam,
tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī / (१ / १७)
ityādiviruddhatvāpatteḥ / nāpi aprakaṭitākulasvarūpakulaprakriyāśāstravat
viśvamayameva pūrṇaṃ rūpam ityevaṃ svabhāvam /
yadā kṣobhaḥ pralīyate tadā syātparamaṃ padam / (१ / ९)
ityādyasaṃgateḥ / iti samastaśāstrārthaṃ vākyaikavākyatayā paryālocya
sarvadā sarvāsu daśāsu dṛḍhaśaṃkarātmakasvasvabhāvapratipattyā
avasthātavyam, na tu atra manāgapi avajñā vidheyā / akhyātinirharaṇāyaiva tu
sarvadā yatna āstheyaḥ, na tu sā daśā'sti yatra śivatā na sphurati iti upadiṣṭaṃ
bhavati / yadādiṣṭaṃ parameṣṭhinā śrīsvacchandādiśāstreṣu
yatra yatra nilīyeta manastatraiva bhāvayet /
calitvā yāsyati kutra sarvaṃ śivamayaṃ yataḥ //
(१) nābhāvo bhāvyatāmeti na ca tatrāstyamūḍhatā /
yato'bhiyogasaṃsparśāttadāsīditi niścayaḥ //
atastatkṛtrimaṃ jñeyaṃ sauṣuptapadavatsadā /
na tvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate //
------------- pṛṣṭham २५ -------------
iti / ihāpi vakṣyati /
na sāvasthā na yaḥ śivaḥ (२ / ४)
ityādi / asti ca śivasūtram
sakṛdvibhāto'yamātmā pūrṇo'sya na kvāpi aprakāśasaṃbhavaḥ /
iti / tathā
cidghanamātmapūrṇaṃ viśvam
ityādinā iti / vyākhyātamidaṃ
samastaśāstrārthāsūtraṇaparamārthamatiprasannagambhīramādisūtraṃ, karotu
sarvasya śivam //
śāstrābdherarthamātraṃ parimitamatayaḥ ke'pi saṃprāpya tuṣṭāḥ
kecinnaivāpnuvanti pravitatayatanāḥ pāramasyāpare tu /
poplūyante'rdhabhāge tṛṇavadatha pare majjanonmajjanābhiḥ
khidyante'nye tu netuṃ nikhilamidamathāpyarthiṣūdvāntamīśāḥ
smṛtipathajuṣi yasminpāśabandhaprabandhā
jhaṭiti vighaṭitāntargranthayo viślathante /
sphurati ca citicandrānandaniḥṣyandidhārā -
mṛtarasapariṣekastaṃ śivaṃ saṃśrayāmaḥ
sarvatra pratibodhaviddhamahaso vidyābdhiśītadyute -
rhelālokanakarmamocitanatānantārthisārthādguroḥ /
śrutvā samyagidaṃ prabhorabhinavātsmṛtvā ca kiṃcinmayā
kṣemeṇārthijanārthitena vivṛtaṃ śrīspandasūtraṃ manāk
iti spandasaṃdohaḥ samāptaḥ //
kṛtirmahāmāheśvarācāryavaryaśrīmadabhinavaguptapādapadmopajīvino
rājānakakṣemarājasya //
------------- pṛṣṭham २६ -------------
sadvidyānāṃ saṃśraye granthavidvad -
vyūhe hrāsaṃ kālavṛttyopayāte /
tattatsaddharmoddidhīrṣaikatāna -
satprekṣaujaḥśālinā karmavṛttyai
śrīmatkaśmīrādhirājena mukhyai -
rdharmodyuktairmantribhiḥ svairvivecya /
pratyaṣṭhāpi jñānavijñānagarbha -
granthoddhṛtyai mukhyakāryālayo yaḥ
tatrājīvaṃ nirviśadbhirmukunda -
rāmādhyakṣatvāśritaiḥ sadbhireṣaḥ /
pūrtyā śuddhyā vyākhyayā saṃskṛtaḥ stāt
pūrṇo granthaḥ śreyase sajjanānām
Original text: spandasandohaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0