સ્પન્દસન્દોહઃ · અધ્યાય 1

॥ ઓં નમઃ સ્વાત્મામૃતવપુષે શંભવે ॥
અથ
સ્પન્દસંદોહઃ ।
શ્રીમન્મહામાહેશ્વરાચાર્યવર્ય - શ્રીક્ષેમરાજાચાર્યવિરચિતઃ ।
અકલિતમહિમા યઃ ક્ષ્માદિસાદાશિવાન્તં
કલયતિ હૃદિ વિશ્વં ચિત્રસંયોજનાભિઃ ।
પ્રથયતિ ચ વિચિત્રાઃ સૃષ્ટિસંહારલીલાઃ ।
સ જયતિ શિવ એકઃ સ્પન્દવાન્સ્વપ્રતિષ્ઠઃ

(૧)અકલિત ઇતિ , ન કલિતઃ કલનાવિષયીકર્તુમશક્યઃ સ્વસ્વરૂપાદ્બહિઃ
ઇદન્તેયત્તાયામપ્રક્ષિપ્તો વા, મહિમા
વિશ્વાભિન્નપરામર્શમયસ્વાતન્ત્ર્યશક્ત્યાત્મ ઐશ્વર્યં યસ્ય । યશ્ચ
ભૂમ્યાદિસદાશિવપર્યન્તં ભવાભવાતિભવાત્મકં વિશ્વં, હૃદિ
નિખિલપ્રતિષ્ઠાસ્થાનાત્મચિત્પ્રકાશે, ચિત્રસંયોજનાભિઃ
વિવિધોલ્લેખપરામર્શનૈઃ, કલયતિ ઉપાદાનાદિ સામગ્રીનિરપેક્ષમેવ
સ્વાનતિરિક્તત્વેઽપિ અતિરિક્તતયા દર્પણે પ્રતિબિમ્બવદવભાસયતિ । યશ્ચ વિચિત્રા
એવ સૃષ્ટિસંહારલીલાઃ - આભાસન - રક્તિ - વિમર્શન - બીજાવસ્થાપન -
વિલાપનાત્મપઞ્ચવિધકૃત્યાનિ પ્રખ્યાપયતિ । સ એકઃ નિર્ણીતનીત્યા
અવભાસિતવિશ્વલીલાપ્રપઞ્ચાન્તર્બહિશ્ચાર્યપિ અદ્વૈતસ્વરૂપઃ સન્,
સ્વાભિન્નસ્વાતન્ત્ર્યશક્તિસમવેતઃ સ્વસ્વરૂપવિશ્રાન્ત્યવસ્થિતઃ, સમુદ્ર ઇવ
વિશ્વકલ્લોલપ્રસરેઽપિ અવિચલત્સ્વસ્વરૂપાવસ્થાનઃ, સર્વોત્કૃષ્ટતયા પ્રસ્ફુરતિ
ઇતિ

------------- પૃષ્ઠમ્ ૨ -------------
ચૈતન્યાબ્ધેઃ પ્રસરદમૃતં ત્રોટિતાયાસતન્ત્રં
સર્વસ્યાન્તઃ સ્ફુરદપિ મહામુદ્રયા મુદ્રિતં યત્ ।
પૂર્ણાનન્દપ્રદમતિતરામેતદુન્મુદ્ર્ય યુક્ત્યા
યોઽન્તર્વક્ત્રં રસયતિ જયત્યેષ વીરઃ કુલેન્દ્રઃ

(૧) પ્રથમેન પરાં દેવતાં પરામૃશ્ય અપરાં દેવતાં પરામૃશતિ
ચૈતન્યાબ્ધેરિતિ, પ્રકાશાનન્દસામરસ્યાત્મચિત્સ્વરૂપસમુદ્રસકાશાત્
અવિચ્છિન્નપ્રવાહપરિપાટ્યા નિઃસરણશીલં યત્ અલૌકિકં
નિરતિશયસ્વાત્માનન્દમયમમૃતમ્ ઉન્મૂલિતભવકદર્થનાવ્યૂહમ્, યચ્ચ
સર્વસ્ય સપ્તવિધપ્રમાતૃવર્ગસ્ય
ધ્યાનપૂજાદિપારતન્ત્ર્યદૂષિતનિયન્ત્રણારાહિત્યેનૈવ સ્વભાવતઃ
અન્તરુન્મિષદપિ સત્ મહામુદ્રયા અજ્ઞાતયા શામ્ભવમુદ્રયા
નિરોધાવસ્થામાપાદિતમ્, તદેતત્ અમૃતં નિરતિશયપૂર્ણાહન્તાહ્લાદાધાયિ
યુક્ત્યા પરમશિવશક્તિપાતોન્મિષચ્છામ્ભવાદ્યુપાયપરિશીલનેન સમ્યક્
અપુનરન્તરાયાપત્તિ યથા, તથા ઉન્મુદ્ર્ય સ્વોપભોગવિધિત્સયા પ્રોદ્ઘાટ્ય,
યઃ અન્તર્વક્ત્રં બાહ્યવૃત્ત્યુલ્લાસસંકોચપુરઃસરમન્તર્મુખતયા
યોગિનીહૃદયાપરપર્યાયપરશક્તિધામ્નિ આસ્વાદયતિ, સ એષ વીરઃ
દલિતત્રિવિધપાશબન્ધઃ, કુલસ્ય કરણેશ્વરીચક્રસ્ય
પ્રસરસંકોચાધાયિત્વેન અધીશ્વરતયા દેદીપ્યમાનો જયતિ ।
------------- પૃષ્ઠમ્ ૩ -------------
ઉન્મીલિતં સ્પન્દતત્ત્વં મહદ્ભિર્ગુરુભિર્યતઃ ।
તત એવ તદાભોગે કિંચિત્કૌતુકમસ્તિ નઃ

તત્ર આદ્યમેવ સૂત્રં વિમૃશ્યતે,
પરમાદ્વયપ્રકાશાનન્દમયમહેશ્વરસ્વરૂપપ્રત્યભિજ્ઞાપનાય
સમસ્તશાસ્ત્રાર્થગર્ભાં સમુચિતાં સ્તુતિમિમામુપદિદેશ શ્રીમાન્
વસુગુપ્તગુરુઃ
યસ્યોન્મેષનિમેષાભ્યાં
જગતઃ પ્રલયોદયૌ ।
તં શક્તિચક્રવિભવ -
પ્રભવં શંકરં સ્તુમઃ

શમ્ અશેષોપદ્રવરહિતપરમાનન્દાદ્વયચૈતન્યપ્રકાશપ્રત્ય-
ભિજ્ઞાપનાત્મકમ્ અનુગ્રહં કરોતિ યઃ તં સ્વાત્મપરમાર્થં શંકરં
સ્તુમઃ - સમસ્તદેહપ્રાણાદિપરિમિતપ્રમાતૃપદમધસ્પદીકૃત્ય
અથ ચ યથા લૌકિકમમૃતં ક્ષીરાબ્ધૌ સ્ફુરદપિ અન્તર્નિગૂઢતયા
નિયતિશક્ત્યા નિયમિતમાસીત્, તદપિ યુક્ત્યા મન્થનાદિપરિશીલનેન નિઃસાર્ય
સર્વદૈવતેન્દ્ર આસ્વાદયન્
અધિગતપૂર્ણાનન્દસદ્ભાવાદપગતજરામરણાદિકદર્થનઃ સમપાદિ ઇતિ

(૧) રહસ્યાત્મતયા અનુશિષ્ટમ્ ।
(૨) શ્રીવસુગુપ્તાચાર્યપાદૈઃ ।
(૩) તચ્ચમત્કારપ્રકાશને ।
(૪) ઉપદ્રવો ભેદપ્રથનાત્મકઃ ।
(૫) સ્તુમ ઇત્યત્ર કર્તૃપદાપેક્ષાયાં વયમિતિ પદં બોધ્યમ્ ।
------------- પૃષ્ઠમ્ ૪ -------------
વિકલ્પાવિકલ્પાદિરૂપાસુ સર્વાસુ દશાસુ સર્વોત્કૃષ્ટતયા પરામૃશામઃ
। બહુવચનમ્ આત્મીકૃતાશેષાનુગ્રાહ્યજનાભેદપ્રથનાય । તમ્ ઇતિ ચ
અસાધારણસ્વરૂપપ્રત્યભિજ્ઞાપનાય કોઽસૌ શંકરઃ ? ઇત્યાહ યસ્યોન્મેષ
ઇતિ । અત્ર એકે સ્વરૂપપ્રકાશનતદ્ગોપનાભ્યાં યત્કર્તૃકાભ્યામ્
ઉન્મેષનિમેષાભ્યાં જગતો વિશ્વસ્ય પ્રલયોદયૌ વિનાશસર્ગૌ ઇતિ
વ્યાખ્યાતવન્તઃ તદેકે ન સેહિરે, તથાહિ - ઉન્મેષનિમેષૌ કાદાચિત્કૌ
કાદાચિત્કજગન્નાશોદયહેતૂ કથં નિત્યે ભગવતિ સ્યાતામ્ ? અત
ઉન્મેષનિમેષધર્મકજગત્કારણત્વાત્ એકૈવ ભગવચ્છક્તિઃ
ઉન્મેષનિમેષશબ્દાભ્યાં વ્યવહ્રિયતે । તથા ચ યથાસંખ્યં ત્યક્ત્વા
યથાસંભવં યસ્ય ઉન્મેષાત્ જગદુદયો, યન્નિમેષાત્ ચ પ્રલયઃ ઇતિ
વ્યાચચક્ષિરે । અત્રાપિ ચ શાસ્ત્રાર્થોપદેશદૃશા શંકરસ્વરૂપાભિન્નસ્ય
જગતોઽપિ કથં કાદાચિત્કૌ વિનાશોદયૌ ભવેતામ્ ? ઇતિ તુલ્યે પ્રસઙ્ગે, યદિ
આભાસપરમાર્થાનુસારેણ તથાભાસપરમાર્થસ્ય
શંકરસ્વભાવાભિન્નસ્ય જગતઃ તથાભાસનમયાવેવ વિનાશોદયૌ
ઇષ્યેતે ઉન્મેષનિમેષાવપિ
(૧) કાદાચિત્કસ્વરૂપગોપનતત્પ્રકાશનાત્મધર્મવત્ત્વાત્ સદા એકરૂપસ્ય
ભગવતો નિત્યતાપ્રસક્તેઃ ।
(૨) તત્તદ્વિવિધવિશ્વવૈચિત્ર્યેણ પ્રથમાનં સર્વં વસ્તુત
આભાસનમયમેવ, આભાસાત્ બહિઃ અનાભાસનરૂપમ્ અવસ્તુત્વાત્ ન કિંશ્ચિત્
પ્રથેતેત્યર્થઃ ।
(૩) પરપ્રકાશાત્મમહેશ્વરસ્વાતન્ત્ર્યસ્વભાવપઞ્ચકૃત્યમયાવેવ ।
------------- પૃષ્ઠમ્ ૫ -------------
તથાભાસપરમાર્થૌ ભગવતિ કિં ન ઇષ્યેતે । કાલોઽપિ આભાસનસારો,
ન તુ તદ્વ્યતિરિક્તઃ કશ્ચિત્, ઇતિ કથમસૌ વરાકઃ આભાસયિતરિ ભગવતિ
ભેદશંકાસ્પદમ્ ।
એકચિન્તાપ્રસક્તસ્ય (૩ । ૯)
ઇતિ ચ ઉન્મેષલક્ષણમત્રૈવ અસ્તિ । તદનુસારેણ ચ નિમેષલક્ષણમપિ
સ્વરૂપગોપનારૂપનારૂપમૂહ્યમ્ ઇતિ યથાસંખ્યેઽપિ ન ક્ષતિઃ ઇત્યપરે ।
તદલમાખ્યાયિકાવર્ણનેન । પ્રકૃતમુચ્યતે - યસ્યોન્મેષ ઇતિ । ઇહ
પરમેશ્વરસ્ય મહાપ્રકાશાત્મનો વિમલસ્યાપિ એકૈવ પરામર્શશક્તિઃ
કિંચિચ્ચલત્તાભાસરૂપતયા સ્પન્દઃ ઇતિ, સ્ફુરત્તા ઇતિ, ઊર્મિઃ ઇતિ, બલમ્ ઇતિ,
ઉદ્યોગઃ ઇતિ, હૃદયમ્ ઇતિ, સારમ્ ઇતિ, માલિની ઇતિ, પરા - ઇત્યાદ્યનન્તસંજ્ઞાભિઃ
આગમેષુ ઉદ્ઘોષ્યતે । સા ચ એકાપિ યુગપદેવ ઉન્મેષનિમેષમયી । તથાહિ -
સદાશિવાદિક્ષિતિપર્યન્તસ્ય તત્ત્વગ્રામસ્ય પ્રાક્સૃષ્ટસ્ય યા સંહારાપેક્ષયા
નિમેષભૂઃ સૈવ સ્રક્ષ્યમાણભેદાપેક્ષયા ઉન્મેષદશા ।
પ્રાક્સૃષ્ટભેદસંહારરૂપા ચ યા નિમેષદશા સૈવ ચિદભેદપ્રથાયા
ઉન્મેષભૂઃ । ભેદાસૂત્રણ-
(૧) ઉન્મેષનિમેષયોઃ પૌર્વાપર્યપ્રાણિતઃ કાલો ભેદશઙ્કાકારિત્વેન
પ્રસક્તોઽપિ આભાસસારતાપરમાર્થત્વાત્ તદન્તર્નિમગ્ન એવ નૈવ ભેત્તુમલમ્ ।
(૨) એકચિન્તાપ્રસક્તસ્ય યતઃ સ્યાદપરોદયઃ ।
ઉન્મેષઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સ્વયં તમુપલક્ષયેત્ ॥ ૩-

(૩) અચલસ્ય ચિદબ્ધેઃ ઈષત્ વિશ્વસ્ફુરત્તાત્મનામૂર્મીણામ્ આભાસનાત્ ।
(૪) સ્રક્ષ્યમાણનીલસુખાદિભેદપ્રથનસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
------------- પૃષ્ઠમ્ ૬ -------------
રૂપા ચ યા ઉન્મેષદશા સૈવ ચિદભેદપ્રથાયા નિમેષભૂઃ ।
માયાપદોઽપિ ચ નીલદિદૃક્ષાત્મપ્રાગ્ભૂમિરૂપા ઉન્મેષાવસ્થૈવ
સ્ફુરિતનીલપૂર્વપીતાવભાસનવિશ્રાન્ત્યાત્મકનિમેષરૂપાં સર્વસ્ય
સ્વસંવિત્સિદ્ધા । અપિ ચ ઇયં દિદૃક્ષાભૂમિઃ નીલસ્ય
ઇદન્તાવભાસનાસૂત્રણસ્વભાવોન્મેષરૂપાપિ, તદૈવ તસ્યૈવ
પરમેશ્વરાભિન્નસ્વભાવનિમેષપરમાર્થાપિ, વસ્તુતસ્તુ માયાપદેઽપિ
નિમેષોન્મેષોપલક્ષિતસર્વશક્તિવિલોલતારૂપા ઇયં પરા વિમર્શભૂમિરેવ
સર્વદા સર્વસ્ય સ્ફુરન્ત્યપિ માયાદશાયાં ન નિરૂઢિં લમ્ભયતિ
સંવિદં સ્વાત્મનિ, તત્રાપિ મધ્યે મધ્યે પ્રકટીભવતિ ।
યત્સ્વરૂપાભિજ્ઞાનાય સ્ફુટયિષ્યતિ
અતિક્રુદ્ધ------------- ।૪ (૧ । ૨૨)
ઇત્યાદિ
(૧) દેહપ્રાણાદિષુ અહન્તાભિમનનસ્વીકરણાત્મનિ ।
(૨) દિદૃક્ષૈવ સિસૃક્ષા, સૈવ પ્રાગ્ભૂમિઃ ઇચ્છારૂપા, સ એવોન્મેષઃ ।
(૩) લોલીભૂતા પરા સ્થિતિઃ ઇતિ નીત્યા નિમેષોન્મેષયોરેવ સૃષ્ટિસંહારરૂપયોઃ
અન્તર્ગતા વિશ્વશક્તયઃ ઇત્યાશયઃ ।
(૪) અતિક્રુદ્ધઃ પ્રહૃષ્ટો વા કિં કરોમીતિ વામૃશન્ ।
ધાવન્વા યત્પદં ગચ્છેત્તત્ર સ્પન્દઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

યામવસ્થાં સમાલમ્બ્ય યદયં મમ વક્ષ્યતિ ।
તદવશ્યં કરિષ્યેઽહમિતિ સંકલ્પ્ય તિષ્ઠતિ

તામાશ્રિત્યોર્ધ્વમાર્ગેણ સોમસૂર્યાવુભાવપિ ।
સૌષુમ્નેઽધ્વન્યસ્તમિતૌ હિત્વા બ્રહ્માણ્ડગોચરમ્

તદા તસ્મિન્મહાવ્યોમ્નિ પ્રલીનશશિભાસ્કરે ।
સૌષુપ્તપદવન્મૂઢઃ પ્રબુદ્ધઃ સ્યાદનાવૃતઃ

------------- પૃષ્ઠમ્ ૭ -------------
------અનાવૃતઃ ॥ (૧ । ૨૫) ઇત્યન્તં શ્લોકચતુષ્ટયમ્ ।
પરશક્તિપાતપ્રકાશધ્વસ્તમાયાવરણસ્ય તુ શિવપદાવાપ્તૌ કરાલમ્બનં
દદત્યેવ પરં પૂર્ણતયા સર્વદા ન પરિસ્ફુરતિ । યદ્વક્ષ્યતિ
યદા ક્ષોભઃ પલીયેત------------- (૧ । ૯)
ઇત્યાદિ
--------કરોતિ ચ ॥ (૧ । ૧૦) ઇત્યન્તમ્ ।
તથા જાગ્રદાદિ---(૧- ૩) ઇત્યારભ્ય તદસ્તિ પરમાર્થતઃ । (૧- ૫)
ઇત્યન્તમ્ । તથાહિ - યદા પ્રથમાયાઃ શિવાત્મનઃ સામરસ્યભૂમેઃ
પૂર્ણાહન્તાત્મસામરસ્યાવસ્થિતં વિશ્વં યદિ ન ભવતિ અવિદ્યમાનં
કથં સૃજ્યેત, નીલદિદૃક્ષારૂપા તુટિપાતાપરપર્યાયા દશા ઉદિતા, તદા
નીલમાત્રાપેક્ષયા અહન્તાચ્છાદિતેદન્તાસૂત્રણરૂપા તાવતી
સદાશિવેશ્વરતા ઉચ્યતે । તદૈવ સૈવ ચ
(૧) યદા ક્ષોભઃ પ્રલીયેત તદા સ્યાત્પરમં પદમ્

તદાસ્યાકૃત્રિમો ધર્મો જ્ઞત્વકર્તૃત્વલક્ષણઃ ।
યતત્તદીપ્સિતં સર્વં જાનાતિ ચ કરોતિ ચ

(૨) જાગ્રદાદિવિભેદેઽપિ તદભિન્ને પ્રસર્પતિ ।
નિવર્તતે નિજાન્નૈવ સ્વરૂપાદુપલબ્ધૃતઃ

અહં સુખી ચ દુઃખી ચ રક્તશ્ચેત્યાદિસંવિદઃ ।
સુખાદ્યવસ્થાનુસ્યૂતે વર્તન્તેઽન્યત્ર તાઃ સ્ફુટમ્

ન દુઃખં ન સુખં યત્ર ન ગ્રાહ્યં ગ્રાહકો ન ચ ।
ન ચાસ્તિ મૂઢભાવોઽપિ તદસ્તિ પરમાર્થતઃ

(૩) પ્રથમકલાયાં પૂર્ણાહન્તાખ્યાયાં યદિ તત્સામરસ્યાવસ્થિતં
વિશ્વં નાસ્થાસ્યત્ તત્ કથમવિદ્યમાનમસ્રક્ષ્યત ઇતિ । અતઃ પ્રાક્સૃષ્ઠેઃ
સ્વરૂપાભિન્નસ્ય વિશ્વસ્ય સત્તા અવશ્યમભ્યુપેયા ઇત્યયમાશયઃ,
ઉન્મેષસ્વરૂપાભિજ્ઞાપનાય સ્પષ્ટીક્રિયતે ।
(૪) વિશ્વસિસૃક્ષાયા ઉપલક્ષણમેતત્ ।
(૫) સ્રક્ષ્યમાણેદન્તાયા આસૂત્રણદશા ।
------------- પૃષ્ઠમ્ ૮ -------------
પૂર્ણાહન્તાત્મસામરસ્યાવસ્થિતવિશ્વાપેક્ષયા શિવતાપિ, યદિ હિ અન્યા
સદાશિવપ્રકાશાત્મતયા નાવસ્થિતા સ્યાત્ કથમ્ ઉત્તરકાલં સૃજ્યેત
ચિદ્રૂપવ્યતિરેકેણ અન્યસ્ય સ્રષ્ટ્ટત્વાનુપપત્તેઃ । પ્રમાપિતં ચ એતત્
પ્રત્યભિજ્ઞાયામ્
ચિદાત્મૈવ હિ દેવોઽન્તઃ સ્થિતમિચ્છાવશાદ્બહિઃ ।
યોગીવ નિરુપાદાનમર્થજાતં પ્રકાશયેત્ ॥ (૧ । ૫ । ૭)
ઇતિ । ઇહાપિ વક્ષ્યતિ
યત્ર સ્થિતમિદં વિશ્વં કાર્યં યસ્માચ્ચ નિર્ગતમ્ (૧।૨)
ઇતિ । તે ચ એતે શિવતાસદાશિવેશ્વરતે પરસ્પરવ્યાપ્ત્યા અવસ્થિતે એકરૂપે એવ ।
યદા તદા ઇતિ હિ ઉપદેશ્યાપેક્ષયા વાચિ ક્રમોઽયં, ન વસ્તુનિ । અત એવ
યુગપદેવ ઇયં સંવિત્ સ્રષ્ટ્રી ચ સંહર્ત્રી ચ ઇતિ સક્રમાભાસા,
અસ્રષ્ટ્ટસંહર્તૃરૂપા શુદ્ધાહન્તાપ્રકાશમયી અક્રમાપિ ઇત્યલમ્ ।
ઉપદેશધના એવ એનાં ભૂમિં ચિન્વતે ઇતિ । ઇહાપિ ચ
દિદૃક્ષયિવ---------- (૩ । ૧૧) ઇત્યત્ર સૂત્રે
તમધિષ્ઠાતૃભાવેન------------- (૧ । ૧૧)
(૧) ચિદ્રૂપાત્ વ્યતિરિક્તસ્ય માયાપ્રકૃત્યાદેઃ ભેદાભેદવિકલ્પોહતત્વાત્ નાસ્તિ
સ્રષ્ટ્ટત્વોપપત્તિઃ । તથા હિ ચિત્પ્રકાશાત્ ભિન્નત્વે અપ્રકાશમાનત્વેન અસત્ત્વાત્
અભેદે તુ પ્રકાશમાનતયા ચિન્મયતાસિદ્ધેઃ ।
(૨) ઉપદેશ્યાવબોધનાય અનાખ્યસ્વરૂપાત્ આરભ્ય શિવાદિભૂમ્યન્તત
ખવર્ણનક્રમઃ । વસ્તુતોઽક્રમમેવ વિશ્વપ્રથનં પરમાર્થમયમેવ
ઇત્યાશયઃ ।
(૩) દિદૃક્ષયેવ સર્વાર્થાન્યદા વ્યાપ્યાવતિષ્ઠતે ।
તદા કિં બહુનોક્તેન સ્વયમેવાવભોત્સ્યતે ॥ ૩ -

(૪) તમધિષ્ઠાતૃભાવેન સ્વભાવમવલોકયન્ ।
સ્મયમાન ઇવાસ્તે યસ્તસ્યેયં કુસૃતિઃ કુતઃ ॥ ૧-

------------- પૃષ્ઠમ્ ૯ -------------
ઇત્યત્ર ચ અયમેવ ઉપદેશાર્થઃ ।
સદા સૃષ્ટિવિનોદાય ------------------।
પ્રતિક્ષણમવિશ્રાન્તઃ---------------।
પ્રાકામ્યમાત્મનિ યદા-------------।
ઇત્યાદૌ ચ ગુરૂણામયમેવ આશયઃ । અસ્તિ ચ આગમઃ
લેલિહાના સદા દેવી સદા પૂર્ણા ચ ભાસતે ।
ઊર્મિરેષા વિબોધાબ્ધેઃ શક્તિરિચ્છાત્મિકા પ્રભોઃ ॥
ઇતિ । એવમિયમ્ એકૈવ અવિભાગા વિમર્શભૂમિઃ ઉન્મેષનિમેષમયી
ઉન્મેષનિમેષશબ્દાભ્યામભિધીયતે । તતશ્ચ ઉન્મેષૌ ચ નિમેષૌ ચ ઇતિ
વિગૃહ્ય ઉન્મેષસ્ય નિમેષમયસ્ય, નિમેષસ્ય ચ ઉન્મેષમયસ્ય,
પ્રાધાન્યેતરતાવિભક્તસ્ય ધરણ્યાદિ - સદાશિવાન્તં જગત્ પ્રતિ
પ્રલયોદયહેતુત્વં વ્યાખ્યાતવ્યમ્ । એવં ચ પ્રલયૌ ચ, ઉદયૌ ચ ઇતિ વિગૃહ્ય
પ્રલયોદયૌ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । તથાહિ - નીલાદેઃ યો બહીરૂપતાયા ઉદયઃ સ એવ
અહન્તારૂપતાયાઃ પ્રલયઃ, એવં યો બહીરૂપતાયાઃ પ્રલયઃ સ એવ
અહન્તારૂપતાયા ઉદયઃ ઇતિ પ્રલયોઽપિ ઉદયરૂપઃ, ઉદયોઽપિ
પ્રલયપરમાર્થઃ । ભેદાભેદપ્રા-
(૧) સદા સૃષ્ટિવિનોદાય સદા સ્થિતિસુખાસિને ।
સદા ત્રિભુવનાહારતૃપ્તાય સ્વામિને નમઃ ॥
ઇતિ સ્તોત્રાવલૌ । સ્તવચિન્તામણૌ ચ
પ્રતિક્ષણમવિશ્રાન્તસ્ત્રૈલોક્યં કલ્પનાશતૈઃ ।
કલ્પયન્નપિ કોઽપ્યેકો નિર્વિકલ્પો જયત્યજઃ ॥
(૨) કૃશતાયામપિ પૂર્ણૈવ રાજતે ઇત્યર્થઃ ।
------------- પૃષ્ઠમ્ ૧૦ -------------
ધાન્યેતરતાકૃતસ્તુ અત્ર વિવેકઃ । વસ્તુતઃ ચિદાત્મૈવ તથા ભાતિ ઇતિ
અક્રમતૈવ અત્ર ઇત્યુક્તમ્ । સમાસશ્ચ ઇત્થમેવ ઉપપન્નઃ । તથા ચ
દ્વન્દ્વસમાસે ભાષ્યમ્
યદિ નિદર્શયિતું બુદ્ધિઃ એવં
નિદર્શયિતવ્યમ્ ધવા ચ ખદિરૌ ચ ।
ઇત્યાદિ । ઇહૈવ ચ સ્વતન્ત્રશિવાદ્વયદર્શને એકૈકસ્ય અર્થસ્ય અનેકત્વં
સંગચ્છતે । અન્યત્ર હિ પ્રતિનિયતરૂપા ભાવાઃ ઇત્યેકોઽપિ દ્વ્યર્થઃ, અપરોઽપિ
દ્વ્યર્થઃ ઇતિ કા સંગતિઃ ઇત્યલમ્ અપ્રકૃતેન । એવં ચ વ્યાખ્યાતે સતિ યત્
પઞ્ચવિધકૃત્યકારિત્વં શ્રીસ્વચ્છન્દાદિશાસ્ત્રેષુ પરમેશ્વરસ્ય ઉચ્યતે,
તદપિ સ્વીકૃતમ્ । તથા ચ - ભેદાસૂત્રણતદુલ્લાસનરૂપેણ ઉન્મેષેણ
કિંચિત્સ્વરૂપનિમેષમયેન શુદ્ધાશુદ્ધરૂપા દ્વિવિધા ષડધ્વનઃ
સૃષ્ટિઃ । એવં દ્વિવિધભેદનિમેષેણ કિઞ્ચિદભેદસ્પૃગૂર્ધ્વોન્મેષણરૂપેણ
સંહારઃ । તથા ઉન્મેષનિમેષાભ્યાં લોલીભૂતાભ્યામ્
આભાસનાનાભાસનપ્રસરપરમાર્થા સ્થિતિઃ । યથોક્તમ્
----------------------------લોલીબૂતા પરા સ્થિતિઃ ।
(૧) પ્રકાશમયતાપરમાર્થવાદાનુસૃત્યા એકસ્યૈવ અર્થસ્ય
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વમયતાત્માનેકાર્થત્વમ્ આમ્નાતમસ્તિ ।
(૨) ઉન્મેષનિમેષાભ્યાં પરમેશ્વરસ્ય સર્ગાદિપઞ્ચવિધકાર્યમપિ
સ્વીક્રિયતે ।
(૩) નિર્વિકલ્પસવિકલ્પરૂપેણ ઉન્મેષેણેત્યર્થઃ ।
------------- પૃષ્ઠમ્ ૧૧ -------------
ઇતિ સિદ્ધપાદૈઃ । તથા ઉત્પન્નસ્વરૂપોન્મેષાભાસરૂપો વસ્તુતો
નિરયાદિભોગમયો યઃ પૂર્ણો નિમેષઃ સ્વસ્વરૂપસ્ય સ વિલયઃ । સર્વાત્મના
પુનઃ યઃ પૂર્ણઃ ઉન્મેષઃ સ ચાશેષભેદોપશમનાન્નિરૂપિતપૂર્વર્દ્ધિતો
નિમેષમયઃ, સોઽનુગ્રહઃ ઇતિ પરમેશ્વરસ્ય પઞ્ચવિધકૃત્યકારિત્વમ્ અનેનૈવ
સ્પૃષ્ટમ્ । ઇત્થમ્ પ્રલયોદયાવપિ સંગમનીયૌ । પ્રલયાદિકં ચ
આભાસ્યનિષ્ઠં આભાસસારમેવ, ન તુ પ્રકાશાત્મનોઽસ્ય પરમેશ્વરસ્ય તત્
કિંચિત્ । યદ્વક્ષ્યતિ
અવસ્થાયુગલં ચાત્ર-------------- (૧ - ૧૪)
ઇત્યારભ્ય
----------------------------------કર્તૃત્વં--। (૧ - ૧૪)
ઇત્યન્તમ્ । માયાપ્રમાતૃભૂમાવપિ પરમેશ્વરસ્ય પ્રકાશાત્મનઃ ઇદં
પઞ્ચવિધકૃત્યકારિત્વં સ્થિતમેવ, પૂર્ણ તુ
તત્સંબન્ધસાવધાનવિજ્ઞાનશાલિસંચેત્યમ્ । એવંભૂતસ્ય હિ ભગવતો
નીલપ્રકાશાદિકાલે નીલાભાસે દેશકાલસંભિન્ને સ્રષ્ટ્ટતા,
દેશકાલાકારાન્તરસંભિન્નશંકાયાં
(૧) સંસ્કારવિગલનેન સર્વભેદનાશે સતિ, યત્ર નષ્ટસ્ય ભેદસ્યાપિ સંસ્કારો
વિનશ્યતિ સ તાદૃશઃ પૂર્ણોન્મેષાત્મા, સૃષ્ટિ - સ્થિતિ - સંહાર - વિલયેષુ
અન્યોન્યસ્ય સંસ્કારશેષતા, વિના અનુગ્રહં વસ્તુતો દુરુચ્છેદ્યા, સૈવ હિ
સંસારકારણમ્ ।
(૨) અવસ્થાયુગલં ચાત્ર કાર્યકર્તૃત્વશબ્દિતમ્ ।
કાર્યતા ક્ષયિણી ચાત્ર કર્તૃત્વં પુનરક્ષયમ્ ॥
(૩) તત્ર ગ્રાહ્યગ્રાહકસંબન્ધાવધાનવદ્ભિ?રવગમ્યતે પૂર્ણમ્ ।
------------- પૃષ્ઠમ્ ૧૨ -------------
સંહારઃ, પ્રાક્સૃષ્ટે નીલાદ્યાભાસસામાન્યે સ્થિતિહેતુતા, તત્રૈવ
અભેદાંશસર્ગે વિલયહેતુતા ઇત્યાદિ પીતાભાસાદાવપિ યોજ્યમ્, તથા
પ્રથમાભાસિતનીલતદ્ગ્રાહકભાવાપેક્ષયા સંહર્તૃત્વમ્,
અવભાસમાનપીતતદ્ગ્રાહકભાવાપેક્ષયા સૃષ્ટ્ટત્વમ્,
વિચ્છિન્નતાભાસાદ્યપેક્ષયા સ્થિતિહેતુતા,
અન્તઃસંસ્કારરૂપતાપાદિતાભાસાપેક્ષયા વિલયકારિત્વમ્,
શુદ્ધસંવિદૈક્યાપન્નપ્રવિલાપિતસ્મૃત્યાદિબીજભાવાભાસાપેક્ષયા
અનુગ્રહીતૃત્વમ્ ઇત્યેવં સર્વદા સર્વાસુ દશાસુ પઞ્ચવિધકૃત્યકારિત્વં
માહેશ્વરમેવ એકરૂપં સર્વત્ર જૃમ્ભમાણમવસ્થિતમ્ ઇતિ । તત્રૈવ
ચિચ્ચક્રૈશ્વર્યાત્મનિ સ્વસ્વભાવે શંકરરૂપે સ્વપ્રકાશે કેષાંચિદેવ
અનુત્તરસમાધિધનાનાં ધિષણા અધિરોહતિ, ન તુ અન્યેષાં
દેહાદ્યહંભાવભાવિનામ્ । યદુક્તં ભર્ગશિખાયામ્
વીરભૈરવદેવોઽપિ પરમાનન્દવિગ્રહઃ ।
ઉદેતિ મોહપઙ્કાઙ્કે પશુહૃત્કુહરે કથમ્ ॥
ઇતિ । એવં ચ વ્યાક્યાતોપદેશપ્રકારઃ ઇહૈવ અગ્રે સ્ફુટી ભવિષ્યતિ
(૧) નીલભાવપ્રમિતિભાજઃ ।
(૨) સૃજ્યમાનપીતવસ્તુનઃ ।
(૩) ભેદાવભાસમાનપદાર્થસ્ય ।
(૪) ચિત્સ્વરૂપાભિન્નતાં પ્રાપ્તસ્ય ।
(૫) વસ્તુતઃ તથા તથા માહેશ્વર્યમેવ પઞ્ચધા સૃષ્ટ્યાદિવિચિત્રક્રીઢયા
વિલસતીત્યર્થઃ ।
(૬) ચિચ્ચક્રં ચિત્સ્વરૂપસ્ય તથા તથા વિશ્વરૂપતયા કચનં, તદેવ
ઐશ્વર્યં તદાત્મૈવ શંકરઃ । તત્ર કૈશ્ચિદેવ યોગિભિઃ વિશ્રાન્તિરાસાદ્યતે
ઇત્યર્થઃ ।
------------- પૃષ્ઠમ્ ૧૩ -------------
જાગ્રદાદિ------------------------------------------- (૧ - ૩)
ઇત્યારભ્ય
તદસ્તિ પરમાર્થતઃ ------------------------------॥ (૧ - ૫)
ઇત્યત્ર । તથા
તસ્યોપલબ્ધિઃ સતતં ત્રિપદાવ્યભિચારિણી । (૧ - ૧૭)
અતઃ સતતમુદ્યુક્તઃ સ્પન્દતત્ત્વવિવિક્તયે । (૧ - ૨૧)
ઇતિ વા યસ્ય સંવિત્તિ---------------------------- (૨ - ૫)
પ્રબુદ્ધઃ સર્વદા તિષ્ઠેત્-------------------- (૩ -૧૨)
ઇત્યાદિસ્થાનેષુ । ગ્રન્થપ્રાન્તે ચ ઇદમેવ સંહરિષ્યતિ ।
યદા ત્વેકત્ર સંરૂઢસ્તદા તસ્ય લયોદ્ભવૌ ।
નિયચ્છન્ભોક્તૃતામેતિ તતશ્ચક્રેશ્વરો ભવેત્ ॥ (૩ ।૧૯)
ઇતિ । લયોદયૌ હિ અત્ર વ્યાખ્યાતપરમાર્થાવેવ । ઇદમેવ ચ ચક્રૈશ્વર્યં - યત્
સર્વદા પઞ્ચવિધકૃત્યકારિચિન્મયસ્વરૂપા -
(૧) જાગ્રદાદિવિભેદેઽપિ તદભિન્ને પ્રસર્પતિ ।
નિવર્તતે નિજાન્નૈવ સ્વભાવાદુપલબ્ધૃતઃ

અહં સુખી ચ દુઃખી ચ રક્તશ્ચેત્યાદિસંવિદઃ ।
સુખાદ્યવસ્થાનુસ્યૂતે વર્તન્તેઽન્યત્ર તાઃ સ્ફુટમ્

ન દુઃખં ન સુખં યત્ર ન ગ્રાહ્યો ગ્રાહકો ન ચ ।
ન ચાસ્તિ મૂઢભાવોઽપિ તદસ્તિ પરમાર્થતઃ

(૨) ઇતિ વા યસ્ય સંવિત્તિઃ ક્રીડાત્વેનાખિલં જગત્ ।
સ પશ્યન્સતતં યુક્તો જીવન્મુક્તો ન સંશયઃ ॥ ૨ -

(૩) પ્રબુદ્ધઃ સર્વદા તિષ્ઠેજ્જ્ઞાનેનાલોચ્ય ગોચરમ્ ।
એકત્રારોપયેત્સર્વં તતોઽન્યેન ન પીડ્યતે ॥ ૩ -

(૪) લય ઉદયપરમાર્થઃ, ઉદયોઽપિ લયપરમાર્થઃ ઇતિ ઉભયમપિ
પરમાર્થપ્રકાશમયમ્ ।
------------- પૃષ્ઠમ્ ૧૪ -------------
વસ્થાનમ્ ઇતિ અલં કતિપયજનહૃદયાશ્વાસદાયિનીભિઃ કથાભિઃ ।
અપિ ચ યસ્ય ચિદાનન્દઘનસ્ય આત્મનઃ ઉન્મેષનિમેષાભ્યાં
સ્વરૂપોન્મીલનનિમીલનાભ્યાં યદન્તઃ તત્ બહિઃ ઇતિ કૃત્વા જગતઃ
શરીરરૂપસ્ય, તદનુષઙ્ગેણ ચ બાહ્યસ્યાપિ વિશ્વસ્ય, પ્રલયોદયૌ
નિમજ્જનોન્મજ્જને ઇતિ સમાવેશવ્યુત્થાનાપેક્ષયા યથાસંખ્યેનાપિ યોજ્યમ્ ।
નનુ ચ શ્રીમત્સ્વચ્છન્દાદ્યાગમોક્તપ્રકારેણ યથા બ્રહ્માદીનાં
સ્વાપપ્રબોધાવસ્થયોઃ તદધરવર્તિલોકાનાં વ્યતિરિક્તાનામેવ પ્રલયોદયૌ
ભવતઃ, તથા પરમેશ્વરાપેક્ષયાપિ વિશ્વસ્ય વ્યતિરિક્તસ્યૈવ પ્રલયોદયૌ ઇતિ
તાવત્ ઉક્તમ્ । દૃષ્ટં હિ કુમ્ભકારાદિનાં વ્યતિરિક્તકાર્યકારિત્વમ્ ઇતિ
પ્રમાણસિદ્ધમેવ કિમ્ અભ્યુપગમ્યતે, આહોસ્વિત્ અન્યથા ? ઇતિ સંશયં
શમયિતું વિશેષણદ્વારેણ હેતુમાહ । શક્તિચક્રવિભવપ્રભવમ્ ઇતિ ।
શક્ત્યોઽસ્ય જગત્કૃત્સ્નં શક્તિમાંસ્તુ મહેશ્વરઃ ।
(૧) અનેન ન્યાયેન અન્તઃ સ્થિતમેવ બહિઃ પ્રકટીક્રિયતે ઇત્યર્થઃ ।
(૨) ચિદાત્મનો યત્ ઉન્મજ્જનં સ સમાવેશઃ, જગતો યત્ ઉન્મજ્જનં તત્
વ્યુત્થાનમ્, અભિન્નતાયા યઃ ઉન્મેષઃ સ જગતઃ પ્રલયઃ ।
(૩) સત્યાદિલોકવર્તિનામ્ ।
(૪) અભેદરૂપતયા ।
------------- પૃષ્ઠમ્ ૧૫ -------------
ઇત્યાગમસ્થિત્યા યાવત્ કિંચિત્ આભાસતે, તત્ સર્વં પ્રકાશમથમેવ -
અપ્રકાશસ્ય પ્રકાશનાનુપપત્તેઃ ઇતિ યુક્તિવશેન સ્વપ્નસંકલ્પાદૌ સંવિદ
એવ આભાસોલ્લાસનાહેતુત્વં દૃષ્ટમ્ ઇતિ । અનુભવાનુસારેણ ચ પ્રકાશસ્યૈવ
ભગવતઃ પ્રકાશમાનં વિશ્વમ્ અસ્ય શક્તયઃ, તાસાં યત્ ચક્રં
સંયોજનાદિવૈચિત્ર્યવ્યવસ્થિતઃ સમુદાયઃ, સ એવ વિભવઃ સ્ફીતતા, તસ્ય
પ્રભવઃ પ્રભવતિ અસ્માત્ ઇતિ કૃત્વા તથાતથાવભાસનપરમાર્થઃ
સ્વસ્વભાવ એવ યઃ, તમ્ । યદ્વક્ષ્યતિ
યસ્માત્સર્વમયો જીવઃ સર્વભાવસમુદ્ભવઃ ।
તત્સંવેદનરૂપેણ તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તિતઃ ॥ (૨ - ૩)
ઇતિ । તાદાત્મ્યાત્ તત્સંવેદનં, તસ્માત્ હેતોઃ ઇત્યાદિ ।
યદ્વા શક્તિચક્રસ્ય ઇન્દ્રિયવર્ગસ્ય, યો વિભવો
નિજનિજવિષયપ્રવૃત્ત્યાદિકઃ, તસ્ય પ્રભવં પ્રાગ્વત્ । યતો વક્ષ્યતિ
યતઃ કરણવર્ગોઽયં----------------------------।
--------------------------------પ્રવૃત્તિસ્થિતિસંહૃતીઃ ॥
લભતે----------------------------------------------------। (૧ । ૬)
ઇતિ ।
(૧) વિશ્વસમુદાયઃ ।
(૨) યતઃ કરણવર્ગોઽયં વિમૂઢોઽમૂઢવત્સ્વયમ્ ।
સહાન્તરેણ ચક્રેણ પ્રવૃત્તિસ્થિતિસંહૃતીઃ ॥
------------- પૃષ્ઠમ્ ૧૬ -------------
અથ ચ શક્તિચક્રસ્ય કરણેશ્વરીચક્રસ્ય યો વિભવો
વિચિત્રસૃષ્ટિસંહારાદિકારિત્વં, તસ્ય પ્રભવં
ક્રમાર્થાવભાસનકારિત્વકૃતમક્રમમહાપ્રકાશમયમ્ । યદ્વક્ષ્યતિ
સહાન્તરેણ ચક્રેણ પ્રવૃત્તિસ્થિતિસંહૃતીઃ ॥
લભતે-------------------------------। (૧. ૬)
ઇતિ આન્તરં ચક્રમ્ અત્રૈતદેવ વ્યાખ્યેયમ્, ન તુ અન્તઃકરણત્રયમ્ - તસ્ય
કરણવર્ગેણૈવ સ્વીકૃતત્વાત્ । કરણવર્ગસ્ય સ્વાત્મનઃ પ્રવૃત્ત્યાદિમાત્રત્વમ્,
કરણેશ્વરીચક્રસ્ય તુ સૃષ્ટ્યાદિકારિત્વમેવ પ્રવૃત્ત્યાદિલાભ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્
ઇત્યલમ્ ।
શક્તિચક્રં મન્ત્રગણો મુદ્રાસમૂહશ્ચ, તસ્ય યો વિભવઃ
ત્રિવિધાસિદ્ધિસાધનસમર્થત્વં, તસ્ય પ્રભવમ્ ઇતિ
પ્રભવોપલક્ષિતોત્પત્તિવિશ્રાન્તિસ્થાનમ્ । યદ્વક્ષ્યતિ
તદાક્રમ્ય બલં મન્ત્રાઃ----------------------------(૨ । ૧)
ઇત્યાદિ
------------------------------------------------નિરઞ્જનાઃ (૨ । ૨)
ઇત્યન્તમ્ । વ્યાખ્યાતેન ચ શક્તિચક્રવિભવેન મન્ત્રા
(૧) કરણશક્તિવર્ગસ્ય ।
(૨) પરાપરમન્ત્રમુદ્રાગણઃ શિવસૂત્રાદિષુ બોધ્યઃ ।
(૩) પર - પરાપર - અપરાત્મિકા ત્રિધા સિદ્ધિઃ ।
(૪) તદાક્રમ્ય બલં મન્ત્રાઃ સર્વજ્ઞબલશાલિનઃ ।
પ્રવર્તન્તેઽધિકારાય કરણાનીવ દેહિનામ્ ॥
તત્રૈવ સંપ્રલીયન્તે શાન્તરૂપા નિરઞ્જનાઃ ।
------------- પૃષ્ઠમ્ ૧૭ -------------
દિસામર્થ્યાત્મના પ્રભા દીપ્તિઃ યસ્ય સાધકચિત્તસ્ય, તત્ વાતિ ગચ્છતિ
પ્રાપ્નોતિ અધિતિષ્ઠતિ ગન્ધયતિ ચ વિનાશયતિ સ્વાત્મનિ વિશ્રમયતિ યઃ તમ્ । યત્
સ્ફુટીભવિષ્યતિ ।
સહારાધકચિત્તેન------------------------। (૨ । ૨)
ઇત્યાદિ
શક્તિચક્રેણ દીક્ષાનુગ્રહધ્યેયસમાપત્ત્યાદિના સામર્થ્યસંપદા
વિભવો યસ્યાચાર્યસ્યોદયસ્તસ્ય પ્રભવં । યત્ અભિધાસ્યતિ ।
અયમેવોદયસ્તસ્ય-----------------------(૨ । ૬)
ઇત્યાદિ
-------------------------શિવસદ્ભાવદાયિની (૨ । ૭)
ઇત્યન્તમ્ ।
અપિ ચ શક્તયો બ્રાહ્મ્યાદિદેવ્યો બ્રહ્માદિકારણમાલા ચ, તાસાં
સંબન્ધિ ચક્રં સ્વભાવશૂન્યપશુપ્રમાતુઃ
અદ્વયરૂપોર્ધ્વભૂમ્યનારોહણક્ષમો
ભેદમયાધરસરણિસંચારચતુરશ્ચ
(૧) સહારાધકચિત્તેન તેન તે શિવધર્મિણઃ ॥
(૨) ધ્યાતવ્યદેવતાત્મના તાદાત્મ્યમ્ ।
(૩) અયમેવોદયસ્તસ્ય ધ્યેયસ્ય ધ્યાયિચેતસિ ।
તદાત્મતાસમાપત્તિરિચ્છતઃ સાધકસ્ય યા ॥
ઇયમેવામૃતપ્રાપ્તિરયમેવાત્મનો ગ્રહઃ ।
ઇયં નિર્વાણદીક્ષા ચ શિવસદ્ભાવદીયિની ॥
(૪) કાદિક્ષાન્તતત્તદ્વાચકાત્માનઃ ।
(૫) વિસ્મૃતચિત્સ્વભાવસ્ય પશોઃ ।
------------- પૃષ્ઠમ્ ૧૮ -------------
વ્યૂહઃ, તસ્ય યો વિભવઃ તથાકાર્યકારિત્વં તસ્ય પ્રભવમ્ ।
યદ્વક્ષ્યતિ
શબ્દરાશિસમુત્થસ્ય શક્તિવર્ગસ્ય-------------------(૩ । ૧૩)
ઇત્યાદિ
બન્ધયિત્રી----------------------(૩ । ૧૬)
ઇત્યન્તમ્ ।
તન્માત્રોદય------------------------------ (૩ । ૧૭)
ઇત્યાદિ
-------------------------------પ્રચક્ષ્મહે ॥ (૩ । ૧૮)
ઇત્યન્તં ચ । તસ્યૈવ શક્તિચક્રસ્ય યો વિભવઃ સ્વસ્વભાવપદાપેક્ષયા
અધરાધરભૂત્યાગેન ઊર્ધ્વોર્ધ્વારોહણક્ષમતા, તસ્યાપિ પ્રભવં
પ્રાગ્વત્ । યદત્રૈવ વદિષ્યતિ
-------------સ્વમાર્ગસ્થા જ્ઞાતા સિદ્ધ્યુપપાદિકા ॥ (૩ । ૧૬)
(૧) ભેદમયાધ્યવસાયાદિ પ્રસરનિપતનાદિ કાર્યકરણશીલત્વમ્ ।
(૨) શબ્દરાશિસમુત્થસ્ય શક્તિવર્ગસ્ય ભોગ્યતામ્ ।
કલાવિલુપ્તવિભવો ગતઃ સન્સ પશુઃ સ્મૃતઃ ॥
પરામૃતરસાપાયસ્તસ્ય યઃ પ્રત્યયોદ્ભવઃ ।
તેનાસ્વતન્ત્રતામેતિ સ ચ તન્માત્રગોચરઃ ॥
સ્વરૂપાવરણે ચાસ્ય શક્તયઃ સતતોત્થિતાઃ ।
યતઃ શબ્દાનુવેધેન ન વિના પ્રત્યયોદ્ભવઃ ॥
સેયં ક્રિયાત્મિકા શક્તિઃ શિવસ્ય પશુવર્તિની ।
બન્ધયિત્રી--------
(૩) તન્માત્રોદયરૂપેણ મનોઽહંબુદ્ધિવર્તિના ।
પુર્યષ્ટકેન સંરુદ્ધસ્તદુત્થં પ્રત્યયોદ્ભવમ્ ॥
ભુઙ્ક્તે પરવશો ભોગં તદ્ભાવાત્સંસરત્યતઃ ।
સંસૃતિપ્રલયયસ્યાસ્ય કારણં સંપ્રચક્ષ્મહે ॥
------------- પૃષ્ઠમ્ ૧૯ -------------
ઇતિ । કિં ચ શક્તિચક્રં ખેચરી - ગોચરી - દિક્ચરી - ભૂચર્યાદિઃ -
બાહ્યાન્તરતાભેદભિન્નો નાનાયોગિનીગણઃ, તદુપલક્ષિતો વીરવ્રાતશ્ચ, તસ્ય
યો વિભવઃ
અતીતાનાગતજ્ઞાનાણિમાદિપ્રાપ્તિસ્વવિષયાભોગસમયપૂર્ણપ્રથાવાપ્ત્યા-
દ્યનન્તક્ષુદ્રાક્ષુદ્રસિદ્ધિલાભમ્ ઐશ્વર્યં પ્રાતિ પૂરયતિ યઃ, સ
શક્તિચક્રવિભવપ્રઃ સ ચ અસૌ ભવો ભવતિ તેન તેન રૂપેણ ઇતિ કૃત્વા તમ્ ।
યદ્વક્ષ્યતિ વિભૂતિસ્પન્દે
યથેચ્છાભ્યર્થિતો ધાતા----------------- (૩ । ૧)
ઇત્યાદિના
કુતઃ સા સ્યાદહેતુકા ॥ (૩ । ૮)
(૧) શક્તિચક્રોપલક્ષિતઃ શક્તિમતાં સંઘઃ વિના શક્તિમન્તં શક્તીનાં
સ્થિત્યનુપપત્તેઃ ।
(૨) યથેચ્છાભ્યર્થિતો ધાતા જાગ્રતોઽર્થાન્ હૃદિ સ્થિતાન્ ।
સોમસૂર્યોદયં કૃત્વા સંપાદયતિ દેહિનઃ ॥
તથા સ્વપ્નેઽપ્યભીષ્ટાર્થાન્ પ્રણયસ્યાનતિક્રમાત્ ।
નિત્યં સ્ફુટતરં મધ્યે સ્થિતોઽવશ્યં પ્રકાશયેત્ ॥
અન્યથા તુ સ્વતન્ત્રા સ્યાત્સૃષ્ટિસ્તદ્ધર્મકત્વતઃ ।
સતતં લૌકિકસ્યેવ જાગ્રત્સ્વપ્નપદદ્વયે ॥
યથા હ્યર્થોઽસ્ફુટો દૃષ્ટઃ સાવધાનેઽપિ ચેતસિ ।

ભૂયઃ સ્ફુટતરો ભાતિ સ્વબલોદ્યોગભાવિતઃ ॥
તથા યત્પરમાર્થેન યદા યત્ર યથા સ્થિતમ્ ।
તત્ તથા બલમાક્રમ્ય ન ચિરાત્સંપ્રવર્તતે ॥
દુર્બલોઽપિ તદાક્રમ્ય યતઃ કાર્યે પ્રવર્તતે ।
આચ્છાદયેદ્બુભુક્ષાં ચ તથા યોઽતિબુભુક્ષિતઃ ॥
અનેનાધિષ્ઠિતે દેહં યથા સર્વજ્ઞતાદયઃ ।
તથા સ્વાત્મન્યધિષ્ઠાનાત્સર્વત્રૈવં ભવિષ્યતિ ॥
ગ્લાનિર્વિલુણ્ઠિકા દેહે તસ્યાશ્ચાજ્ઞાનતઃ સૃતિઃ ।
તદુન્મેષવિલુપ્તં ચેત્ કુતઃ સા સ્યાદહેતુકા ॥
------------- પૃષ્ઠમ્ ૨૦ -------------
ઇત્યન્તેન શ્લોકાષ્ટકેન । શ્રીવામેશ્વર્યાધિષ્ઠિતાનિ ખેચરી - ગોચરી -
દિક્ચરી - ભૂચરી - ચક્રાણિ આન્તરાણિ, બાહ્યાનિ ચ વ્યાખ્યાયન્તે યત્ર વમન્તિ
વિશ્વં ભેદાભેદમયં ભેદસારં ચ, ગૃણન્તિ ઉચ્ચૈર્ગિરન્તિ ચ ભેદસારં,
ભેદાભેદમયં ચ અભેદસારમ્ આપાદયન્તિ ઇતિ સંસારવામાચારાઃ
વામાઃ શક્તયઃ, તાસામ્ ઈશ્વરી સ્વામિની એકૈવ ભગવતી - તદધિષ્ઠિતત્વાત્
વામાચક્રમપિ વામેશ્વરીચક્રમ્ અભિધીયતે ઇતિ । ખે બોધગગને ચરન્તિ ઇતિ
ખેચર્યઃ પ્રમાતૃભૂમિસ્થિતાઃ, પરશક્તિપાતપવિત્રિતાનાં
ચિદાનન્દપ્રસરોદ્વમનસારા
અકાલકલિતત્વાદભેદસર્વકર્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વપૂર્ણત્વવ્યાપકત્વસ્વરૂપોન્મી-
લનપરમાર્થાઃ । માયામોહિતાનાં તુ અનાનન્દપ્રદાઃ
શૂન્યપ્રમાતૃભૂમિચારિણ્યઃ કાલ - કલા - શુદ્ધવિદ્યા - રાગ -
નિયતિમયતયા બન્ધયિત્ર્યઃ । ગૌઃ વાક્ તદુપલક્ષિતાસુ સંજલ્પમયીષુ
બુદ્ધ્યહંકારમનોભૂમિષુ ચરન્તિ ઇતિ ગોચર્યઃ શક્તિપાતવતાં
શુદ્ધાધ્યવસાયાભિમાનસંકલ્પપ્રરોહિણ્યઃ, પરેષાં તુ વિપર્યાસિન્યઃ ।
દિક્ષુ ચ દશસુ બાહ્યેન્દ્રિયભૂમિષુ ચરન્તિ ઇતિ દિક્ચર્યઃ અનુગૃહીતાનાં
અદ્વયપ્રથનસારાઃ, પરેષાં તુ દ્વયપ્રતીતિપાતિન્યઃ । ભૂઃ
રૂપાદિપઞ્ચકાત્મકં મેયપદં, તત્ર ચરન્તિ
(૧) ઈશ્વર્યાધિષ્ઠિતત્વાત્ તત્સ્થાનાં વામાખ્યશક્તીનાં
તદ્વત્સાસર્થ્યોત્પાદાત્
(૨) સ્વશક્ત્યવિભિન્નતયા પરામર્શનાત્ ।
(૩) માયાખ્યયા પારમેશ્વર્યા શક્ત્યા ભેદપ્રથામાપાદિતાનાં
સંકુચિતપ્રમાતૄણામ્ ।
------------- પૃષ્ઠમ્ ૨૧ -------------
તદાભોગમય્ય આશ્યાનીભાવેન તન્મયતામ્ આપન્ના ભૂચર્યઃ
પ્રબુદ્ધાનાં ચિત્પ્રકાશશરીરતયા સ્ફુરન્ત્યઃ, ઇતરેષાં સર્વતો
વ્યવચ્છેદકતાં દર્શયન્ત્યઃ । ઇત્યેવં વામેશ્વરીશક્ત્યા પ્રસારિતાનિ
આન્તરાણિ અપરપરાપરપરપ્રથાહેતુત્વાત્ અઘોરઘોરઘોરતરનામનિરુક્તાનિ
ચત્વારિ ખેચરી - ગોચરી - ભૂચરી - દિક્ચરીચક્રાણિ તથાવિધવીરવ્રાતસહિતાનિ
તાનિ । યથોક્તં શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે
વિષયેષ્વેવ સંલીનાનધોધઃ પાતયન્ત્યણૂન્ ।
રુદ્રાણૂન્યાઃ સમાલિઙ્ગ્ય ઘોરતર્યોઽપરાઃ સ્મૃતાઃ ॥
મિશ્રકર્મફલાસક્તિં પૂર્વવજ્જનયન્તિ યાઃ ।
મુક્તિમાર્ગનિરોધિન્યસ્તાઃ સ્યુર્ઘોરાઃ પરાપરાઃ ॥
પૂર્વવજ્જન્તુજાતસ્ય શિવધામફલપ્રદાઃ ।
પરાઃ પ્રકથિતાસ્તજ્જ્ઞૈરઘોરાઃ શિવશક્તયઃ ॥
ઇતિ । બાહ્યાનિ પુનરેતદ્વામેશ્વર્યધિષ્ઠિતાન્યેવ ખેચરી - ભૂચરી - ગોચરી -
દિક્ચરીચક્રાણિ । તત્ર આકાશે ચરન્ત્યોઽશરીરાઃ ખેચર્યઃ,
યદિચ્છામાત્રાધિષ્ઠિતમિથુનસંયોગજઃ પ્રબુદ્ધશુદ્ધવિદ્યોદયો
યોગિનીગર્ભોદ્ભૂતો ભવતિ । યથોક્તં શ્રીતન્ત્રાલોકે
અન્યાશ્ચ ગુરુતત્પત્ન્યઃ શ્રીમત્કાલીકુલોદિતાઃ ।
અનન્તદેહાઃ ક્રીડન્ત્યસ્તૈસ્તૈર્દેહૈરશઙ્કિતૈઃ ॥
પ્રબોધિતતાદિચ્છાકે તજ્જં કૌલં પ્રકાશતે ।
(૧) વીરાઃ શક્તિમન્તઃ ।
(૨) રોદયન્તિ પશૂન્ અધઃપાતનેન, સંસારરુજં દ્રાવયન્તિ ચેતિ વા રુદ્રાઃ ।
(૩) ભોગાપવર્ગાત્મમિશ્રકર્મણિ યા આસક્તિં જનયન્તિ મુક્તિમાર્ગં ચ
નિરુન્ધન્તિ તા ઘોરાખ્યાઃ પરાપરશક્તયઃ પ્રોચ્યન્તે ઇત્યન્વયઃ ।
------------- પૃષ્ઠમ્ ૨૨ -------------
ઇતિ । ગોચર્યસ્તુ ગોશબ્દવાચ્યપશુહૃદયસારાહરણરતાઃ તેનૈવ ક્રમેણ
સ્વાત્મનઃ, પશૂનાં ચ તત્તત્સિદ્ધિસાધનપ્રવણા એકજન્મનઃ
પ્રભૃતિસપ્તજન્માન્તમપિ પશુમાહરન્ત્યઃ । દિક્ચર્યસ્તુ ભ્રાન્તચક્રવત્ સર્વત્ર
ચરન્ત્યઃ પરાપરસિદ્ધિપ્રવણાઃ । ભૂચર્યસ્તુ સ્વસ્વભાવતયૈવ
કુઙ્કુમનારિકેલાદિવત્ તત્તત્પીતાદિભૂમિજાતાઃ
પૂર્ણત્વાપૂર્ણત્વાદિનાનાભેદિતત્તદ્દેવતાંશકોદ્ભૂતાઃ ।
અપિ ચ શક્તિચક્રસ્ય
આગમસંપ્રદાયપ્રસિદ્ધનાનાદેવતાપરમાર્થસ્ય
રાગદ્વેષક્રોધવિકલ્પાદિપ્રત્યયગ્રામસ્ય, તથા
દેહાશ્રિતતત્તદ્દેવતાપરમાર્થનાનાધાત્વાદિગણસ્ય, યો વિભવઃ
તત્તદુપનિષત્સિદ્ધઃ પ્રભાવવિશેષઃ, માયામૂઢાન્ પ્રતિબન્ધહેતુત્વં ચ,
તસ્ય ઉભયસ્યાપિ પ્રભવમ્ । તદેતત્ ઉપદેક્ષ્યતિ
ગુણાદિસ્પન્દનિષ્યન્દાઃ સામાન્યસ્પન્દસંશ્રયાત્ (૧ । ૧૯)
ઇત્યાદિ ।
--------------------------------સંસારવર્ત્મનિ (૧ । ૨૦)
ઇત્યન્તમ્ । તથા
સેયં ક્રિયાત્મિકા શક્તિઃ શિવસ્ય-----------------(૩ । ૧૬)
ઇત્યાદિ । અન્યત્રાપિ આગમેષૂક્તમ્
(૧) કુંકુમં પીતભૂમૌ, નારિકેલં ભૂમેરગ્રભાગે જાયતે ઇતિ પ્રસિદ્ધિઃ ।
(૨) ગુણાદિસ્પન્દનિઃઃપન્દાઃ સામાન્યસ્પન્દસંશ્રયાત્ ।
લબ્ધાત્મલાભાઃ સતતં સ્યુર્જ્ઞસ્યાપરિપન્થિનઃ ॥
અપ્રબુદ્ધધિયસ્ત્વેતે સ્વસ્થિતિસ્થગનોદ્યતાઃ ।
પાતયન્તિ દુરુત્તારે ઘોરે સંસારવર્ત્મનિ ॥
------------- પૃષ્ઠમ્ ૨૩ -------------
કુલસારમજાનન્તો હ્યદ્વયે નિપતન્તિ યે ।
સ્વચિત્તોત્થવિકલ્પાન્ધા નિરયે નિપતન્તિ તે ॥
ઇતિ । તથા
યેન યેન નિબધ્યન્તે જન્તવો રૌદ્રકર્મણા ।
સોપાયેન તુ તેનૈવ મુચ્યન્તે ભવબન્ધનાત્ ॥
ઇતિ । એવંપ્રાયં ચ વ્યાખ્યાનં નાનાગમસંવાદિતમસ્તિ,
ગ્રન્થગૌરવભયાત્ તુ ન લિખિતમ્, સ્વયમેવ ચ પરશક્તિપાતપવિત્રિતૈઃ
અનુસર્તુંશક્યમ્ । અન્યેષાં તુ સંવાદશતૈરપિ પ્રદર્શ્યમાનમ્ ઇદં
વસ્તુતત્વં નિદાઘાતપતપ્તશિલાપતિતજલબિન્દુવત્ ન ક્ષણમપિ તિષ્ઠતિ ઇતિ અલમ્ ।
અન્યચ્ચ શક્તિચક્રસ્ય
સ્વતન્ત્રાદ્વયનિજમહાપ્રકાશાનુપ્રવેશકારિસ્વમરીચિનિચયસ્ય,
સ્વામોદજૃમ્ભાત્મના વિભવેન પ્રકાશિતહૃદયસંતોષકારિણ્યલ્પા દીપ્તિઃ,
મિતયોગિજનપ્રયત્નસાધ્યાપિ અયત્નેન
સ્વભાવાવષ્ટમ્ભમાત્રસિદ્ધબિન્દુનાદાદિપ્રકાશમયી ક્ષોભકત્વેન
ઉત્થિતા યસ્ય જ્ઞાનિજનસ્ય, તં વયતિ અનુત્તરાદ્વયસંવિત્તન્તુસંતાનિતં
સંપાદયતિ । યત્પ્રથયિષ્યતિ
અતો બિન્દુરતો નાદઃ--------------------।
ઇત્યાદિ ।
------------ક્ષોભકત્વેન દેહિનઃ ॥ (૩ । ૧૦)
(૧) કુલાનાં દેહાક્ષભુવનાદીનાં શક્તિરૂપતયા પરિજ્ઞાનમેવ સારઃ ।
(૨) અતો બિન્દુરતો નાદો રૂપમસ્માદતો રસઃ ।
પ્રવર્તન્તેઽચિરેણૈવ ક્ષોભકત્વેન દેહિનઃ ॥
------------- પૃષ્ઠમ્ ૨૪ -------------
ઇત્યન્તમ્ । એવંવિધો યઃ તં શક્તિચક્રવિભવપ્રભવં
વ્યાખ્યાતરૂપં શંકરં સ્વસ્વભાવં સ્તુમઃ ઇતિ । એવમનેન
શ્લોકભાગેન વર્તમાનાર્થોપક્ષેપગર્ભેણ વિશ્વોત્તીર્ણોર્વિશ્વમયશ્ચ
ઉત્તમાકુલત્રિકાદ્યામ્નાયોપદેશદિશા સ્વસ્વભાવ એવ શંકરઃ ઇતિ
ઉપપાદિતમ્, ન તુ વેદાન્તવાદિવત્ વિશ્વં યન્ન તદેવ બ્રહ્મ ઇત્યેવં પ્રાયં,
નાભાવો ભાવ્યતામેતિ--------------------------। (૧ । ૧૨)
ઇત્યાદિના
ન ત્વેવં સ્મર્યમાણત્વં તત્તત્ત્વં પ્રતિપદ્યતે । (૧ । ૧૩)
ઇત્યન્તેન નિષેધાત્ । નાપિ સિદ્ધાન્તદૃષ્ટિવત્ વિશ્વોત્તીર્ણમેવ પરં તત્ત્વમ્
ઇત્યેવંરૂપમ્,
તસ્યોપલબ્ધિઃ સતતં ત્રિપદાવ્યભિચારિણી । (૧ । ૧૭)
ઇત્યાદિવિરુદ્ધત્વાપત્તેઃ । નાપિ અપ્રકટિતાકુલસ્વરૂપકુલપ્રક્રિયાશાસ્ત્રવત્
વિશ્વમયમેવ પૂર્ણં રૂપમ્ ઇત્યેવં સ્વભાવમ્ ।
યદા ક્ષોભઃ પ્રલીયતે તદા સ્યાત્પરમં પદમ્ । (૧ । ૯)
ઇત્યાદ્યસંગતેઃ । ઇતિ સમસ્તશાસ્ત્રાર્થં વાક્યૈકવાક્યતયા પર્યાલોચ્ય
સર્વદા સર્વાસુ દશાસુ દૃઢશંકરાત્મકસ્વસ્વભાવપ્રતિપત્ત્યા
અવસ્થાતવ્યમ્, ન તુ અત્ર મનાગપિ અવજ્ઞા વિધેયા । અખ્યાતિનિર્હરણાયૈવ તુ
સર્વદા યત્ન આસ્થેયઃ, ન તુ સા દશાઽસ્તિ યત્ર શિવતા ન સ્ફુરતિ ઇતિ ઉપદિષ્ટં
ભવતિ । યદાદિષ્ટં પરમેષ્ઠિના શ્રીસ્વચ્છન્દાદિશાસ્ત્રેષુ

યત્ર યત્ર નિલીયેત મનસ્તત્રૈવ ભાવયેત્ ।
ચલિત્વા યાસ્યતિ કુત્ર સર્વં શિવમયં યતઃ ॥
(૧) નાભાવો ભાવ્યતામેતિ ન ચ તત્રાસ્ત્યમૂઢતા ।
યતોઽભિયોગસંસ્પર્શાત્તદાસીદિતિ નિશ્ચયઃ ॥
અતસ્તત્કૃત્રિમં જ્ઞેયં સૌષુપ્તપદવત્સદા ।
ન ત્વેવં સ્મર્યમાણત્વં તત્તત્ત્વં પ્રતિપદ્યતે ॥
------------- પૃષ્ઠમ્ ૨૫ -------------
ઇતિ । ઇહાપિ વક્ષ્યતિ ।
ન સાવસ્થા ન યઃ શિવઃ (૨ । ૪)
ઇત્યાદિ । અસ્તિ ચ શિવસૂત્રમ્
સકૃદ્વિભાતોઽયમાત્મા પૂર્ણોઽસ્ય ન ક્વાપિ અપ્રકાશસંભવઃ ।
ઇતિ । તથા
ચિદ્ઘનમાત્મપૂર્ણં વિશ્વમ્
ઇત્યાદિના ઇતિ । વ્યાખ્યાતમિદં
સમસ્તશાસ્ત્રાર્થાસૂત્રણપરમાર્થમતિપ્રસન્નગમ્ભીરમાદિસૂત્રં, કરોતુ
સર્વસ્ય શિવમ્ ॥
શાસ્ત્રાબ્ધેરર્થમાત્રં પરિમિતમતયઃ કેઽપિ સંપ્રાપ્ય તુષ્ટાઃ
કેચિન્નૈવાપ્નુવન્તિ પ્રવિતતયતનાઃ પારમસ્યાપરે તુ ।
પોપ્લૂયન્તેઽર્ધભાગે તૃણવદથ પરે મજ્જનોન્મજ્જનાભિઃ
ખિદ્યન્તેઽન્યે તુ નેતું નિખિલમિદમથાપ્યર્થિષૂદ્વાન્તમીશાઃ

સ્મૃતિપથજુષિ યસ્મિન્પાશબન્ધપ્રબન્ધા
ઝટિતિ વિઘટિતાન્તર્ગ્રન્થયો વિશ્લથન્તે ।
સ્ફુરતિ ચ ચિતિચન્દ્રાનન્દનિઃષ્યન્દિધારા -
મૃતરસપરિષેકસ્તં શિવં સંશ્રયામઃ

સર્વત્ર પ્રતિબોધવિદ્ધમહસો વિદ્યાબ્ધિશીતદ્યુતે -
ર્હેલાલોકનકર્મમોચિતનતાનન્તાર્થિસાર્થાદ્ગુરોઃ ।
શ્રુત્વા સમ્યગિદં પ્રભોરભિનવાત્સ્મૃત્વા ચ કિંચિન્મયા
ક્ષેમેણાર્થિજનાર્થિતેન વિવૃતં શ્રીસ્પન્દસૂત્રં મનાક્

ઇતિ સ્પન્દસંદોહઃ સમાપ્તઃ ॥
કૃતિર્મહામાહેશ્વરાચાર્યવર્યશ્રીમદભિનવગુપ્તપાદપદ્મોપજીવિનો
રાજાનકક્ષેમરાજસ્ય ॥
------------- પૃષ્ઠમ્ ૨૬ -------------
સદ્વિદ્યાનાં સંશ્રયે ગ્રન્થવિદ્વદ્ -
વ્યૂહે હ્રાસં કાલવૃત્ત્યોપયાતે ।
તત્તત્સદ્ધર્મોદ્દિધીર્ષૈકતાન -
સત્પ્રેક્ષૌજઃશાલિના કર્મવૃત્ત્યૈ

શ્રીમત્કશ્મીરાધિરાજેન મુખ્યૈ -
ર્ધર્મોદ્યુક્તૈર્મન્ત્રિભિઃ સ્વૈર્વિવેચ્ય ।
પ્રત્યષ્ઠાપિ જ્ઞાનવિજ્ઞાનગર્ભ -
ગ્રન્થોદ્ધૃત્યૈ મુખ્યકાર્યાલયો યઃ

તત્રાજીવં નિર્વિશદ્ભિર્મુકુન્દ -
રામાધ્યક્ષત્વાશ્રિતૈઃ સદ્ભિરેષઃ ।
પૂર્ત્યા શુદ્ધ્યા વ્યાખ્યયા સંસ્કૃતઃ સ્તાત્
પૂર્ણો ગ્રન્થઃ શ્રેયસે સજ્જનાનામ્