spandakārikānirṇayaḥ · Chapter 1

spandakārikā, prathamo niḥṣyandaḥ
yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagataḥ pralayodayau /
taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ śaṃkaraṃ stumaḥ // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
śamupaśāntāśeṣopatāpaparamānandādvayamayasvacaitanyasphārapratyabhijñāpanasvarūpamanugrahaṃ karoti yastamimaṃ svasvabhāvaṃ śaṃkaraṃ stumastaṃ viśvotkarṣitvena parāmṛśantastatkḷptakalpitapramātṛpadanimajjanena samāviśāmaḥ tatsamāveśa eva hi jīvanmuktiphala iha prakaraṇa upadeśyaḥ // spandakārikānirṇaya१.१:

bahuvacanamanugrahadṛṣṭikaṭākṣitāśeṣānugrāhyābhedaprathanāya // spandakārikānirṇaya१.१:

tamityanena yadasya asāmānyatvamapi dhvanitaṃ tatprathayati yasyetyardhena // spandakārikānirṇaya१.१:

iha parameśvaraḥ prakāśātmā mahādevaḥ śabdarāśiparamārthapūrṇāhantāparāmarśasāratvātsadaivānandaghanasphurattātmakobhayavisargāraṇiparāśaktyātmakapūrṇasvātantryasvarūpastata eva citsvābhāvyādacalasyāpi śrībhagavataḥ svātantryaśaktiravibhaktāpyaśeṣasargasaṃhārādiparamparāṃ darpaṇanagaravatsvabhittāveva bhāviyuktyānadhikāmapyadhikāmiva darśayantī kiṃciccalattātmakadhātvarthānugamātspanda ityabhihitā tena bhagavān sadāspandatattvasatattvo na tvaspandaḥ yadāhuḥ kecitaspandaṃ paraṃ tattvamiti // spandakārikānirṇaya१.१:

evaṃ hi śāntasvarūpatvādanīśvaramevaitadbhavet // spandakārikānirṇaya१.१:

sphurattāsāraspandaśaktimayaśaṃkarātmakasvasvabhāvapratipādanāyaiva cedaṃ śāstraṃ samucitaspandābhidhānaṃ mahāgurubhirnibaddham // spandakārikānirṇaya१.१:

etacca vyaktībhaviṣyati // spandakārikānirṇaya१.१:

sā caiṣā spandaśaktirgarbhīkṛtānantasargasaṃhāraikaghanāhantācamatkārānandarūpā niḥśeṣaśuddhāśuddharūpāmātṛmeyasaṃkocavikāsābhāsanasatattvā sarvopaniṣadupāsyā yugapadevonmeṣanimeṣamayī // spandakārikānirṇaya१.१:

tathā hi śivādeḥ kṣityantasyāśeṣasya tattvagrāmasya prāksṛṣṭasya saṃhartṛrūpā yā nimeṣabhūrasāvevodbhaviṣyaddaśāpekṣayā sraṣṭurūponmeṣabhūmistathā viśvanimeṣabhūścidghanatonmeṣasārā cidghanatānimajjanabhūmirapi viśvonmeṣarūpā // spandakārikānirṇaya१.१:

yadāgamaḥ /
lelihānā sadā devī sadā pūrṇā ca bhāsate // spandakārikānirṇaya१.१:

ūrmireṣā vibodhābdheḥ śaktiricchātmikā prabhoḥ // spandakārikānirṇaya१.१:

iti // spandakārikānirṇaya१.१:

śrīmānmaheśvaro hi svātantryaśaktyā śivamantramaheśvaramantreśvaramantravijñānākalapralayākalasakalāntāṃ pramātṛbhūmikāṃ tadvedyabhūmikāṃ ca gṛhṇānaḥ pūrvapūrvarūpatāṃ bhittibhūtatayā sthitāmapyantaḥsvarūpāvacchādanakrīḍayā nimeṣayannevonmeṣayati uttararūpatāmavarohakrameṇa ārohakrameṇa tūttarottararūpatāṃ nimeṣayanneva jñānayogināmunmeṣayati pūrvapūrvarūpatāmata evottaramuttaraṃ pūrvatra pūrvatra saṃkocātmatāṃ jahadvikasitatvenāsāvābhāsayati pūrvaṃ pūrvaṃ tu rūpaṃ yathottaraṃ vikasitatāṃ nimajjayan saṅkucitatvena darśayati // spandakārikānirṇaya१.१:

evaṃ ca sarvaṃ sarvamayameva prathayati kevalaṃ tadavabhāsitasaṃkocamātrata iyaṃ bhedapratipattiriva yaduddalanāyehatya upadeśa ityāstāṃ tāvadetat // spandakārikānirṇaya१.१:

nīlasukhādyābhāsonmeṣamayyapi ca saṃvitpramātrekātmakatatsvarūpanimeṣarūpāvabhātacarapītādyābhāsopasaṃhārarūpā ceti svasaṃvedanasiddhāmimāṃ yugapadevonmeṣanimeṣobhayarūpāṃ pratibhāṃ bhagavatīṃ vicinvan tu mahādhiyaḥ saṃsāravicchedāya // spandakārikānirṇaya१.१:

ata evonmeṣanimeṣābhyāmityetatpadaṃ nijavṛttau bhaṭṭaśrīkallaṭena saṃkalpamātreṇā ityavibhaktamevecchaśaktirūpatayā vyākhyāyi // spandakārikānirṇaya१.१:

saṃgrahakṛtāpi ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ // spandakārikānirṇaya१.१:

unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet // spandakārikānirṇaya१.१:

ityatra prārabdhacintāsaṃharaṇameva parasvarūpodayaheturunmeṣa ityabhidhāsyate pravṛttacintāsaṃhāraṃ vinā parasvarūpodayābhāvāt // spandakārikānirṇaya१.१:

etacca tatraiva vitaniṣyāmaḥ // spandakārikānirṇaya१.१:

parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ // spandakārikānirṇaya१.१:

tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ // spandakārikānirṇaya१.१:

ityatrāpyudayaḥ pralayaparamārtha iti spaṣṭameva vakṣyate // spandakārikānirṇaya१.१:

yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam // spandakārikānirṇaya१.१:

ityatrāpi kṣobhapralayātmā nimeṣaḥ parapadonmeṣarūpa ityapi nirūpayiṣyate // spandakārikānirṇaya१.१:

tadevamekaivobhayarūpāpi śaktiḥ kadācidunmeṣapradhānatayā vyavahriyate kadācinnimeṣapradhānatayā // spandakārikānirṇaya१.१:

tataśca yasya saṃbandhinyāḥ svarūpanimeṣātmanaḥ kāryonmeṣapradhānāyāḥ śakterhetorjagato viśvasya śivāderdharaṇyantasyodayo'bhedasāratānimajjanasattvo nānāvaicitryaśālī bhedarūpaḥ sargaḥ svarūponmeṣātmanaśca bāhyatānimeṣapradhānāyāḥ śakterjagataḥ pralayo'bhedamayatodayātmā vicitrabhedarūpatāsaṃhāra ita pralayo'pyudayarūpa udayo'pi ca pralayarūpa iti vyākhyeyaṃ vastutastu na kiṃcidudeti vyayate vā kevalaṃ spandaśaktireva bhagavatyakramāpi tathātathābhāsarūpatayā sphurantyudetīva vyayata iva ceti darśayiṣyāmaḥ // spandakārikānirṇaya१.१:

sthitivilayānu grahāṇāṃ viśiṣṭapralayodayarūpatvānnādhikyamiti pralayodayābhyāmeva pañcavidhaṃ pārameśvaryaṃ kṛtyaṃ saṃgṛhītam // spandakārikānirṇaya१.१:

nirṇītaṃ caivaṃprāyaṃ mayaiva prathamasūtramātravivaraṇe spandasaṃdohe // spandakārikānirṇaya१.१:

nanu śrīmanmahārthadṛṣṭyā sṛṣṭyādidevatābhireva vicitrā jagataḥ pralayodayāḥ saṃpādyante tatkathametaduktaṃ yasyetyādi ityāśaṅkyāha taṃ śakticakravibhavaprabhavāmiti // spandakārikānirṇaya१.१:

śaktīnāṃ sṛṣṭiraktādimarīcīdevīnāṃ cakraṃ dvādaśātmā samūhastasya yo vibhava udyogāvabhāsanacarvaṇavilāpanātmā krīḍāḍambarastasya prabhavaṃ hetum // spandakārikānirṇaya१.१:

etā hi devyaḥ śrīmanmanthānabhairavaṃ cakreśvaramāliṅgya sarvadaivajagatsargādikrīḍāṃsaṃpādayantītyāmnāyaḥ // spandakārikānirṇaya१.१:

atha ca kasmātparameśvarasya jagatsargasaṃhārādihetutvamityāśaṅkāyāmetadevottaraṃ śakticakreti // spandakārikānirṇaya१.१:

yāvaddhi kiṃcidviśvaṃ saṃbhavati tatprakāśamānatvena prakāśamayatvātsvāminaścātmasaṃsthasya bhāvajātasya bhāsanam // spandakārikānirṇaya१.१:

astyeva na vinā tasmādicchāmarśaḥ pravartate // spandakārikānirṇaya१.१:

iti vipaścinniścitanītyā parameśvarasyāntaḥprakāśaikātmyena prakāśamānaṃ sthitaṃ sacchakticakramityucyate yataḥ parameśvarasyāgameṣvanantaśaktitvamuddhoṣyate // spandakārikānirṇaya१.१:

tasya śakticakrasyābhāsaparamārthasya viśvasya yo vibhavaḥ parasparasaṃyojanāviyojanāvaicitryamanantaprakāraṃ tasya prabhavaṃ kāraṇam // spandakārikānirṇaya१.१:

sa eva hi bhagavān vijñānadehātmakān svātmaikātmyena sthitān viśvānābhāsānanyonyaṃ nānāvaicitryeṇa saṃyojayan viyojayaṃśca viśvodayapralayahetuḥ // spandakārikānirṇaya१.१:

taduktaṃ śrībhaṭṭakallaṭena vijñānadehātmakasya śakticakraiśvaryasyotpattihetutvam // spandakārikānirṇaya१.१:

ityetadvṛttyakṣarāṇāmatra vyākhyādvaye'pyānurūpyam // spandakārikānirṇaya१.१:

api ca śaktayo'sya jagatkṛtsnam // spandakārikānirṇaya१.१:

ityāgamadṛṣṭyā tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ // spandakārikānirṇaya१.१:

itīhatyasthityā ca jagadātmanaḥ tatkhecaryūrdhvamārgasthaṃ vyoma vāmeśigocaram // spandakārikānirṇaya१.१:

iti rahasyanītyā ca vāmeśvarīkhecarīgocarīdikcarībhūcarī rūpasya mayaiva spandasandohe samyaṅnirṇītasya aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ // spandakārikānirṇaya१.१:

ityatrāpi nirṇeṣyamāṇasyaitadvyākhyādvayavyākhyātaśakticakraprapañcabhūtasya ca yataḥ karaṇavargo'yam // spandakārikānirṇaya१.१:

iti sthityendriyagrāmātmanaḥ tadākramya balaṃ mantrāḥ // spandakārikānirṇaya१.१:

iti nityamantrātmanaḥ śabdarāśisamutthasya śaktivargasya // spandakārikānirṇaya१.१:

iti nītyā brāhmyādidevatāsvabhāvasyaivamāderanantaprakārasyāpi mayaiva spandasandohe vitatya nirṇītasya śakticakrasya yo vibhavo māhātmyaṃ tatra prabhavatīti prabhavaṃ svatantraṃ na tu paśuvatparatantram // spandakārikānirṇaya१.१:

śakticakrasya raśmipuñjasya yo vibhavo'ntarmukho vikāsastataḥ prabhava udayo'bhivyaktiryasyeti bahuvrīhiṇāntarmukhatatsvarūpanibhālanādayatnena parameśvarasvarūpapratyabhijñānaṃ bhavatītyarthaḥ // spandakārikānirṇaya१.१:

kiṃ ca yasya cidānandaghanasyātmana unmeṣanimeṣābhyāṃ svarūponmīlananimīlanābhyāṃ yadantastadbahiḥ iti yuktyā jagataḥ śarīrarūpasya tadanuṣaṅgeṇa bāhyasyāpi viśvasya pralayodayau yathāsaṃkhyaṃ majjanonmajjane bhavatastaṃ śakticakravibhavasya parasaṃviddevatāsphārasya prabhavaṃ bhaktibhājāmetatsvarūpaprakāśakaṃ śaṃkaraṃ stumaḥ // spandakārikānirṇaya१.१:

tathā yasya svātmanaḥ saṃbandhino bahirmukhatāprasararūpādunmeṣājjagata udayo'ntarmukhatārūpācca nimeṣātpralayastaṃ viśvasargādikāryunmeṣādisvarūpasaṃviddevīmāhātmyasya hetuṃ śaṃkaraṃ stuma iti yathāsaṃbhavamapi yojyam // spandakārikānirṇaya१.१:

dehādyāviṣṭo'pi parameśvaraḥ karaṇonmīlananimīlanābhyāṃ rūpādipañcakamayasya jagataḥ sargarsaṃhārau karoti // spandakārikānirṇaya१.१:

yaduktaṃ rahasyatattvavidā tadevaṃ vyavahāre'pi prabhurdehādimāviśan // spandakārikānirṇaya१.१:

bhāntamevāntararthaughamicchayā bhāsayedbahiḥ // spandakārikānirṇaya१.१:

evaṃvidhārthaparigrahāyāpi yasya svātantryaśaktyā iti tyaktvā yasyonmeṣanimeṣābhyāmiti nyarūpi guruṇā // spandakārikānirṇaya१.१:

atra ca śaṃkarastutiḥ samāveśarūpā prāpyatvenābhidheyā śakticakravibhavātprabhavo yasyeti bahuvrīhiṇā śakticakravikāsastatprāptāvupāya uktaḥ śakticakravibhavasya parasaṃviddevatāsphārasya bhaktibhājāṃ prabhavaṃ prakāśakamiti tatpuruṣeṇa phalamuktam // spandakārikānirṇaya१.१:

yadvakṣyati tataścakreśvaro bhavet // spandakārikānirṇaya१.१:

ityabhidheyopāyayorupāyopeyabhāvaḥ saṃbandha ityabhidheyopāya saṃbandhaprayojanānyanenaiva sūtreṇa sūtritāni // spandakārikānirṇaya१.१:

nanvevaṃbhūtaśaṃkarasvarūpasattāyāṃ kiṃ pramāṇaṃ kutaścopādānādihetuṃ vinā jagadasau janayati tasyaivopādānatve mṛtpiṇḍasyeva ghaṭena jagatā tirodhānaṃ kriyeta tirohitātirohitatāyāṃ ca bhagavataḥ svabhāvabhedaḥ syātpunarunmajjane ca hetuścintyo jagadudayeca dveetaprasaṅga ityetāḥ śaṅkā eka prahāreṇāpahartumāha // spandakārikānirṇaya१.१:५९]
yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam /
tasyānāvṛtarūpatvānna nirodho'sti kutracit // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
tasyāsya śaṃkarātmanaḥ prakāśānandaghanasya svasvabhāvasya na kutraciddeśe kāla ākāre vā nirodhaḥ prasaravyāghāto'sti anāvṛtarūpatvādasthagitasvabhāvatvāt // spandakārikānirṇaya१.२:

ayaṃ bhāvaḥ iha yatkiṃcitprāṇapuryaṣṭakasukhanīlādikaṃ citprakāśasyāvarakaṃ saṃbhāvyate tadyadi na prakāśate na kiṃcitprakāśamānaṃ tu prakāśātmakaśaṃkarasvarūpameveti kiṃ kasya nirodhakaṃ ko vā nirodhārthaḥ // spandakārikānirṇaya१.२:

etadeva tasyetyetadviśeṣaṇena yatretyādinopapādayati // spandakārikānirṇaya१.२:

yatra yasmiṃścidrūpe svātmani idaṃ mātṛmānameyātmakaṃ sarvaṃ jagatkāryaṃ sthitaṃ yatprakāśena prakāśamānaṃ satsthitiṃ labhate tasya kathaṃ tena nirodhaḥ śakyastannirodhe hi nirodhakābhimatameva na cakāsyādityāśayaśeṣaḥ // spandakārikānirṇaya१.२:

yathoktam /
tadātmanaiva tasya syātkathaṃ prāṇena yantraṇā // spandakārikānirṇaya१.२:

ityajaḍapramātṛsiddhau // spandakārikānirṇaya१.२:

nanūtpannasya sthityātmā prakāśe bhavati utpattireva tvasya kuta ityāha yasmācca nirgatamiti // spandakārikānirṇaya१.२:

smṛtisvapnasaṃkalpayoginirmāṇadṛṣṭayā citaḥ svānubhavasiddhaṃ jagatkāraṇatvamujjhitvā apramāṇakamanupapannaṃ ca pradhānaparamāṇvādīnāṃ na tatkalpayituṃ yujyate // spandakārikānirṇaya१.२:

kāryapadena cedameva dhvanitaṃ kartuḥ kriyayā niṣpādyaṃ hi kāryamucyate na tu jaḍakāraṇānantarabhāvi jaḍasya kāraṇatvānupapatteḥ īśvarapratyabhijñoktanītyā // spandakārikānirṇaya१.२:

bhaviṣyati caitat // spandakārikānirṇaya१.२:

avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam // spandakārikānirṇaya१.२:

ityatra /
sarvaśabdenopādānādinairapekṣyaṃ karturdhvanitam // spandakārikānirṇaya१.२:

na ca kāryaṃ ghaṭādi kartuḥ kumbhakārādeḥ kadācitsvarūpaṃ tirodadhaddṛṣṭam // spandakārikānirṇaya१.२:

nanu nirgatiravasthitasya bhavati tatkimetatkvacidādāveva sthitaṃ nānyatra sthitamapitu tatraiva cidātmanītyāha yatra sthitamiti // spandakārikānirṇaya१.२:

āvṛttyā caitadyojyam // spandakārikānirṇaya१.२:

ayamarthaḥ yadi cidātmani jagadahaṃprakāśābhedena na bhavettatkathamupādānādinirapekṣaṃ tata udiyāt // spandakārikānirṇaya१.२:

yatastu yathā nyagrodhabījasthaḥ śaktirūpo mahādrumaḥ /
tathā hṛdayabījasthaṃ jagadetaccarācaram // spandakārikānirṇaya१.२:

ityāmnāyasthityā // spandakārikānirṇaya१.२:

svāminaścātmasaṃsthasya // spandakārikānirṇaya१.२:

iti pūrvoktayuktyā ca tatraitadabhedena sphuratsthitaṃ tato'yaṃ cidātmā bhagavānnijarasāśyānatārūpaṃ jagadunmajjayatīti yujyate // spandakārikānirṇaya१.२:

evaṃ ca yatra sthitameva sadyasmānnirgatamityatra yojanā jātā // spandakārikānirṇaya१.२:

ca evārthe bhinnakramaḥ // spandakārikānirṇaya१.२:

nanu yadi tasmātprakāśavapuṣa idaṃ jaganniryātaṃ tanna pratheta na hi prathābāhyaṃ ca prathate ceti yuktamityāśaṅkya yasmānnirgatamapi sadyatra sthitamityāvṛttyā saṃgamanīyam // spandakārikānirṇaya१.२:

co'pyarthe bhinnakramaḥ // spandakārikānirṇaya१.२:

etaduktaṃ bhavati na prasevakādivākṣoṭādi tattasmānnirgatamapi tu sa eva bhagavān svasvātantryādanatiriktāmapyatiriktāmiva jagadrūpatāṃ svabhittau darpaṇanagaravatprakāśayan sthitaḥ // spandakārikānirṇaya१.२:

nanu ca bhavatvevaṃ sargasthityavasthayorjagatāsyāniruddhatvaṃ saṃhārāvasthayā tvabhāvātmanā suṣuptadeśīyayā jagataḥ sambandhinyā kathaṃ naitattirodhīyate nahi grāhyaṃ jagadvinā grāhakaścidātmā kaścidityāvṛttyaitadevottaraṃ yasmānnirgatamapi sadyatraiva sthitamutpannamapi jagatsaṃhārāvasthāyāṃ tadaikātmyenaivāste na tvasyānyaḥ kaściducchedaḥ śūnyarūpastasya vakṣyamāṇayuktyā prakāśaṃ bhittibhūtaṃ vinānupapatterityarthaḥ // spandakārikānirṇaya१.२:

yathoktaṃ śrīsvacchandaśāstre /
aśūnyaṃ śūnyamityuktaṃ śūnyaṃ cābhāva ucyate /
devyabhāvaḥ sa vijñeyo yatra bhāvāḥ kṣayaṃ gatāḥ // spandakārikānirṇaya१.२:

iti // spandakārikānirṇaya१.२:

evaṃ sarvaṃ yasya kāryaṃ yatprakāśenaiva prakāśate saṃhṛtamapi ca sadyatprakāśaikātmyena tiṣṭhati na tasya deśakālākārādi kiṃcinnirodhakaṃ yujyate iti vyāpakaṃ nityaṃ viśvaśaktikhacitaṃ svaprakāśamādisiddhaṃ caitattattvamiti nāsya siddhāvajñātārthaprakāśarūpaṃ pramāṇavarākamupapadyata upayujyate sambhavati vā pratyutaitattattvasiddhyadhīnā pramāṇādiviśvavastusiddhiḥ // spandakārikānirṇaya१.२:

taduktamasmadgurubhistantrāloke /
pramāṇānyapi vastūnāṃ jīvitaṃ yāni tanvate /
teṣāmapi paro jīvaḥ sa eva parameśvaraḥ // spandakārikānirṇaya१.२:

iti // spandakārikānirṇaya१.२:

yasmānnirgatamapīdaṃ jagadyatra sthitaṃ yatprakāśena prakāśamānaṃ tathābhūtamapi yatra sthitaṃ yatprakāśaikarūpaṃ yatprakāśa eva yasya siddhyai nyakṣeṇekṣyamāṇaṃ bhavati na tvanyajjagannāma kiṃcit // spandakārikānirṇaya१.२:

atra yatra sthitamityāvartya dviryojyam // spandakārikānirṇaya१.२:

evaṃ ca svānubhavasiddhamevāsya tattvasya sṛṣṭisthitisaṃhāramelanāvabhāsino'tidurghaṭakāriṇaḥ sarvadā sarvatrāniruddhatvam // spandakārikānirṇaya१.२:

yathoktaṃ śrīmadutpaladevācāryaiḥ /
parameśvaratā jayatyapūrvā tava sarveśa yadīśitavyaśūnyā /
aparāpi tathaiva te yayedaṃ jagadābhāti yathā tathā na bhāti // spandakārikānirṇaya१.२:

iti // spandakārikānirṇaya१.२:

atrahibhāsamānameva jagadbhāsanaikaśeṣībhūtatvādbhāsanātiriktaṃ na kiṃcidbhātītyarthaḥ // spandakārikānirṇaya१.२:

kiṃca yatra sthitamityuktyopaśamapade yasmācca nirgatamiti prasarapade yato'sya na nirodhastato nimīlanonmīlanasamādhidvaye'pi yoginā svasvabhāvasamāveśapareṇaiva bhavitavyam // spandakārikānirṇaya१.२:

yadvakṣyate /
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam // spandakārikānirṇaya१.२:

iti // spandakārikānirṇaya१.२:

tathā /
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ // spandakārikānirṇaya१.२:

ityapi ca // spandakārikānirṇaya१.२:

kutracidanātmavādini saugatādau pramātari kutracicca bādhakābhimate pramāṇe sati na tasya nirodhaḥ pratiṣedho'sti yato yastasya pratiṣedhako yacca tasya pratiṣedhakaṃ pramāṇaṃ tadyadi na siddhamabhittikametaccitraṃ siddhiścāsya prakāśate iti tatsiddhyaiva bhagavānādisiddhasvaprakāśamūrtirastītyetatpratiṣedhāyoditenāpyanakṣaramuktam // spandakārikānirṇaya१.२:

bhaviṣyati caitat /
na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ // spandakārikānirṇaya१.२:

ityatrāntare // spandakārikānirṇaya१.२:

evaṃ cānena viśvottīrṇaṃ viśvamayaṃ viśvasargasaṃhārādikāri śāṃkaraṃ svasvabhāvātmakaṃ tattvamityabhidadhatā sarveṣu pārameśvareṣu yadupāsyaṃ taditaḥ spandatattvānnādhikaṃ kevalametatsvātantryavaśenaiva tadupāsāvaicitryamābhāsyate // spandakārikānirṇaya१.२:

vastutastu etadvīryasāramevāśeṣam // spandakārikānirṇaya१.२:

yadvakṣyati /
tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ // spandakārikānirṇaya१.२:

ityetadapi bhaṅgyā pratipāditam // spandakārikānirṇaya१.२:

evaṃ ca na kaściduktacodyāvakāśaḥ // spandakārikānirṇaya१.२:

evametādṛśeṣu cintāratnaprāyeṣu śrīspandasūtreṣu yadanyaiḥ sarvairvivṛtikṛdbhirvyākhyāyi yaccāsmābhiḥ kiṃcidvyākriyate tatrāntaramamatsarā anavaliptāśca svayameva vicinvantu sacetaso na tu tadasmābhirudghāṭya pratipadaṃ pradarśyate granthagauravāpatteḥ // spandakārikānirṇaya१.२:

nanu jāgarādidaśasvīdṛśaḥ svabhāvo nānubhūyate yadi cāyamuktayuktibhirna kenacitnirudhyate tatjāgarādyavasthā svayameva nirotsyate iti śaṅkāta uktamapyarthamapratipadyamānaṃ pratibodhayannupadiśati // spandakārikānirṇaya१.२:५२]
jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati /
nivartate nijānnaiva svabhāvādupalabdhṛtaḥ // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
jāgarāparaparyāyo jāgracchabdaḥ śiṣṭaprayuktatvāt // spandakārikānirṇaya१.३:

lokaprasiddhe jāgratsvapnasuṣuptānāṃ bhede yogiprasiddhe'pi vā dhāraṇādhyānasamādhirūpe prasarpati anyānyarūpe pravahati sati arthāttattattvaṃ nijādanapāyinaḥ sarvasyātmabhūtāccānubhavitṛrūpātsvabhāvānnaiva nivartate // spandakārikānirṇaya१.३:

yadihisvayaṃnivarteta tajjāgradādyapi tatprakāśavinākṛtaṃ na kiṃcitprakāśeta // spandakārikānirṇaya१.३:

upalabdhṛtā caitadīyā jāgarāsvapnayoḥ sarvasya svasaṃvedanasiddhā sauṣupte yadyapi sā tathā na cetyate tathāpyauttarakālikasmṛtyanyathānupapattyā siddhā upalabdhṛta eva ca svabhāvānna nivartate upalabhyaṃ tvavasthādi tanmāhātmyānnivartatāṃ kāmaṃ kātra kṣatiḥ // spandakārikānirṇaya१.३:

evakāro'pyarthe bhinnakramastadabhāve'pi na nivartata ityarthaḥ // spandakārikānirṇaya१.३:

jāgarādivibhedasya viśeṣaṇadvāreṇa hetustadabhinne iti tasmācchivasvabhāvādabhedena prakāśamānatvātprakāśarūpe ityarthaḥ // spandakārikānirṇaya१.३:

yacca yadekātmakaṃ tatkathaṃ tannivṛttāvavatiṣṭhate // spandakārikānirṇaya१.३:

yadvā taditi kartṛpadam // spandakārikānirṇaya१.३:

abhinna iti tu kevalamabhinnatvaṃ jāgarādeḥ śivāpekṣameva // spandakārikānirṇaya१.३:

arthāttattattvaṃ jāgarādibhede'pi sati prasarpati prasarati vaicitryaṃ gṛhṇāti tannaiva svabhāvānnivartata iti yojyam // spandakārikānirṇaya१.३:

kiṃcāyaṃ jāgradādibhedaḥ pariṇāmo vivarto veti yatsāṃkhyapāñcarātraśābdikādayo manyante tadvyudāsāyāpyuktaṃ tadabhinna iti // spandakārikānirṇaya१.३:

avasthāprapañco'pi yadi cinmātrātmanāgapyatiricyeta cidrūpaṃ vā tatpariṇatau manāgatiricyeta tanna kiṃcicca kā syāditi tāvanna pariṇāmo'sti // spandakārikānirṇaya१.३:

yathoktam /
pariṇāmo'cetanasya cetanasya na yujyate // spandakārikānirṇaya१.३:

iti śrīkiraṇe // spandakārikānirṇaya१.३:

na ca bhāsamāno'sāvasatyo brahmatattvasyāpi tathātvāpatteḥ ityasatyavibhaktānyarūpopagrāhitā vivarta ityapi na saṃgatam // spandakārikānirṇaya१.३:

anena cātidurghaṭakiratvameva bhagavato dhvanitam // spandakārikānirṇaya१.३:

yasmājjāgarādivibhedaṃ ca prakāśayati tatraiva ca svābhedamiti bhedātmanā tadabhedātmanobhayātmanā ca rūpeṇāparāparāparāparāśaktitrayasvarūpeṇa sphuratītyanuttaraṣaḍardhatattvātmatayā bhagavāneva sphurati // spandakārikānirṇaya१.३:

ataścajāgarādidaśāvasthito'pi evamimaṃ svasvabhāvaṃ pariśīlayan yaścinute sa śaṃkara evetyupadiṣṭaṃ bhavati // spandakārikānirṇaya१.३:

atha ye ekamevedaṃ saṃvidrūpaṃ harṣaviṣādādyanekākāravivartaṃ paśyāma ityuktyā jñānasaṃtāna eva tattvamiti saugatā manyante ye cāhaṃpratītipratyeyaḥ sadaiva sukhādyupadhitiraskṛta ātmeti mīmāṃsakāḥ pratipannāstānekenaiva ślokenāpavadati // spandakārikānirṇaya१.३:१९]
ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaścetyādisaṃvidaḥ /
sukhādyavasthānusyūte vartante'nyatra tāḥ sphuṭam // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
ya evāhaṃ sukhī sa eva duḥkhī sukhānuśāyinā rāgeṇa yuktatvādrakto duḥkhānuśāyinā dveṣeṇa sambandhāddviṣṭetyādayaḥ saṃvido jñānāni tā anyatreti avasthātaryātmatattve vartante tatraivāntarmukhe viśrāmyanti sphuṭaṃ svasākṣikaṃ kṛtvā // spandakārikānirṇaya१.४:

anyathā kṣaṇikajñānānāṃ svātmamātrakṣīṇatvāttatsaṃskārajanmanāmapi vikalpānāmanubhavāgocare pravṛttyabhāvādanusaṃdhānamidaṃ na ghaṭeta // spandakārikānirṇaya१.४:

cakārāstulyayogitāparā anusaṃdhānaṃ dyotayanti // spandakārikānirṇaya१.४:

kīdṛśe'nyatra sukhādyavasthā udayapralayinyo'nusyūtā dṛbdhā yasmiṃstasmin sukhādyavasthānusyūte'ntaḥsraksūtrakalpatayā sthite // spandakārikānirṇaya१.४:

tā ityanenānusaṃdhīyamānāvasthānāṃ smaryamāṇatāmabhidadhatkṣaṇikajñānavādimate'nubhavasaṃskārotpannatvādarthākārārūṣitatve'pi smṛteḥ kāmamanubhavasadṛśatvaṃ bhavatu na tvanubhavānubhūtātītakālārthavyavasthāpakatvaṃ ghaṭate sarvasaṃvidantarmukhe tu pramātari sati sarvaṃ yujyata iti sūcitavānityalaṃ sukumārahṛdayopadeśyajanavairasyadāyinībhirābhiḥ kathābhiḥ // spandakārikānirṇaya१.४:

etadarthibhiḥ pratyabhijñā parīkṣyā // spandakārikānirṇaya१.४:

granthakṛtaiva tu yata iha yuktirāsūtritā tato'smābhiḥ kiṃcidudghāṭitamiti sacetobhirnāsmabhyamasūyayitavyam // spandakārikānirṇaya१.४:

mīmāṃsakaparihārāya tu etaditthaṃ vyākhyātavyam // spandakārikānirṇaya१.४:

ahaṃ sukhītyādisaṃvido yāstā anyatreti puryaṣṭakasvarūpe pramātari sukhādyavasthābhiranusyūte otaprotarūpe sphuṭaṃ lokapratītisākṣikaṃ vartante tiṣṭhanti na tvasmadabhyupagate'smiṃścidānandaghane śaṃkarātmani svasvabhāve iti na sarvadā sukhādyupādhitiraskṛto'yamātmāpi tu cinmayaḥ // spandakārikānirṇaya१.४:

yadā tu nijāśuddhayā vakṣyamāṇayāyaṃ svasvarūpaṃ gūhayitvā tiṣṭhati tadā puryaṣṭakādyavasthāyāṃ sukhitvādirūpatāsya tatrāpi na nirodhastaiḥ sukhādibhirasyetyuktameveti na tattiraskṛto'yaṃ kadācidapi // spandakārikānirṇaya१.४:

ahaṃ kṛśo'haṃ sthūla ityādipratītiparihāreṇa ahaṃ sukhī duḥkhītyādi vadato'yamāśayaḥ sukhitvādipratītisaṃbhinnāṃ puryaṣṭakabhūmimantarmukhe pade nimajjayaṃstadanuṣaṅgeṇa bāhyasyāpi dehaghaṭādergalanātpratyabhijānātyeva svaṃ śivasvabhāvatvamiti sarvathā puryaṣṭakaśamanāyaiva yatna āstheya iti // spandakārikānirṇaya१.४:

uktopapattisiddhāṃ samastavādānāmanupapannatāmanuvadannupapattisiddhaṃ spandatattvamevāstīti pratijānāti yuktyanubhavāgamajño rahasyagurupravaraḥ // spandakārikānirṇaya१.४:१२]
na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyaṃ grāhakaṃ na ca /
na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
iha yatkiṃcidduḥkhasukhādyāntaraṃ nīlapītādikaṃ bāhyaṃ grāhyaṃ yaccaitadgrāhakaṃ puryaṣṭakaśarīrendriyādi tattāvatsauṣuptavadasaṃcetyamānaṃ sphuṭameva nāstīti vaktuṃ śakyam // spandakārikānirṇaya१.५:

yadāpi tu saṃcetyate tadā saṃcetyamānasyāpyasya caitanyamayatvāccaitanyamevāstītyāyātam // spandakārikānirṇaya१.५:

yadāhuḥ /
prakāśātmā prakāśyo'rthe nāprakāśaśca sidhyati // spandakārikānirṇaya१.५:

iti rahasyatattvavido'smatparameṣṭhinaḥ śrīmadutpaladevapādāḥ śrīmadīśvarapratyabhijñāyām // spandakārikānirṇaya१.५:

ihāpi vakṣyate /
tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ // spandakārikānirṇaya१.५:

ityato duḥkhasukhādi nīlādi tadgrāhakaṃ ca yatra nāsti tatprakāśaikaghanaṃ tattvamasti // spandakārikānirṇaya१.५:

nanvevaṃ sarvagrāhyagrāhakocchede śūnyātmaiva tattvamityāyātaṃ netyāha na cāsti mūḍhabhāvo'pi iti // spandakārikānirṇaya१.५:

mūḍhabhāvo mūḍhatvaṃ śūnyarūpatāpi yatra nāsti so'pi hi na prathate kathamasti prathate cettarhi prathātmakatvānnāsau kaścitprathaivāsti na ca prathāyāḥ kadācidbhāvo bhavati tadabhāve prathābhāvasyāpyasiddheḥ // spandakārikānirṇaya१.५:

bhaviṣyati caitat /
na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ // spandakārikānirṇaya१.५:

ityatra // spandakārikānirṇaya१.५:

api ca mūḍhabhāva aiśvaryātmakavimarśaśūnyaprakāśamātratattvo brahmarūpo'pi yatra nāsti yacchrutyantavidaḥ pratipannāḥ vijñānaṃ brahma iti tasyāpi svātantryātmakaspandaśaktiṃ vinā jaḍatvāt // spandakārikānirṇaya१.५:

yathoktaṃ pratyabhijñāyām /
svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ viduranyathā /
prakāśo'rthoparakto'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ // spandakārikānirṇaya१.५:

iti // spandakārikānirṇaya१.५:

bhaṭṭanāyakastotre'pi /
napuṃsakamidaṃ nātha paraṃ brahma phaletkiyat /
tvatpauruṣī niyoktrī cenna syāttvadbhaktisundarī // spandakārikānirṇaya१.५:

iti // spandakārikānirṇaya१.५:

evaṃ ca yatra sthitamityataḥ prabhṛti yattattvaṃ vicāritaṃ tadevāsti taccāstyeva paramārthato yuktyanubhavāgamasiddhena rūpeṇa paramārthata eva cākalpitena pūrṇena rūpeṇāsti na tu nīlādivatkalpitena /
yathoktaṃ mahāgurubhiḥ /
evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santyamī /
jaḍāḥ prakāśa evāsti svātmanaḥ svaparātmabhiḥ // spandakārikānirṇaya१.५:

iti // spandakārikānirṇaya१.५:

tatrabhavadbhartṛhariṇāpi /
yadādau ca yadante ca yanmadhye tasya satyatā /
na yadābhāsate tasya satyatvaṃ tāvadeva hi // spandakārikānirṇaya१.५:

iti // spandakārikānirṇaya१.५:

sāvadhāraṇatvātsarvavākyānāmevakāro'tra triryojyaḥ /
evamanena sūtreṇa sukhādyākārasaṃvitsaṃtānavādināṃ sukhādikaluṣitapramātṛtattvavādināṃ grāhyagrāhakanānātvavādināṃ sarveṣāmabhāvavādināṃ niṣparāmarśaprakāśabrahmavādināṃ ca matamanupapannatvādasattvenānūdya pāramārthikaṃ spandaśaktirūpameva tattvamastīti pratijñātam // spandakārikānirṇaya१.५:

atha ca yasminnasmin sopadeśasāvadhānamahānubhāvapariśīlye sphurattāsāre spandatattve sphurati duḥkhasukhagrāhyagrāhakatadabhāvādikamidaṃ sadapi na kiṃcideva sarvasyaitaccamatkāraikasāratvāttadevaitadastītyupadiṣṭam /
yanmahāguravaḥ /
duḥkhānyapi sukhāyante viṣamapyamṛtāyate /
mokṣāyate ca saṃsāro yatra mārgaḥ sa śāṃkaraḥ // spandakārikānirṇaya१.५:

iti // spandakārikānirṇaya१.५:

śāṃkaro mārgaḥ śaṃkarātmasvabhāvaprāptihetuḥ parāśaktirūpaḥ prasaraḥ // spandakārikānirṇaya१.५:

evamupapattiparighaṭitatattvapratyabhijñānāya sābhijñānamupāyaṃ nirūpayati // spandakārikānirṇaya१.५:२४]
yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam /
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ // spandakārikā

labhate tatprayatnena parīkṣyaṃ tattvamādarāt /
yataḥ svatantratā tasya sarvatreyamakṛtrimā // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
tannirṇītaṃ tattvamādarātśraddhayā prayatnena ca /
udyamo bhairavaḥ /
iti śivasūtrapratipāditena sarvabhedopasaṃhārātmanā nijaujovṛttisphāraṇarūpeṇa paripūrṇāntarmukhasvarūpasevanātmanā bhairavarūpeṇodyamena parīkṣyam // spandakārikānirṇaya१.६-७:

yata iyamiti sarvasya svasaṃviditā tasya śaṃkarātmanaḥ svasvabhāvasyākṛtrimā sahajā spandatattvarūpā svatantratā sarvatra jaḍājaḍaviṣaye sphurantī sthiteti śeṣaḥ /
kiṃ tattattvamityāha yata ityādi labhata ityantam // spandakārikānirṇaya१.६-७:

ayamiti lokaprasiddho golakādirūpo na tu śāstritastasya nityaparokṣatvenāyamiti nirdeśābhāvātkaraṇavargastrayodaśendriyāṇi viśeṣeṇa mūḍho māyāvaśājjaḍābhāsībhūto'ṇormūḍhādapyadhikaṃ mūḍhatvaṃ prāpto'mūḍhavaccetanavatsvayaṃ pravṛttisthitisaṃhṛtīrlabhate viṣayonmukhībhavati tatra rajyate tataśca nivartata ityarthaḥ // spandakārikānirṇaya१.६-७:

kathaṃ sahāntareṇa cakreṇa ihāntaraṃ cakraṃ karaṇeśvaryo nāntaḥkaraṇāni teṣāṃ vargaśabdena svīkārātna vakṣyamāṇaṃ puryaṣṭakaṃ tatsthasyāntaḥkaraṇatrayasya vargaśabdenaiva gṛhītatvāttanmātrāṇāṃ ca vāsanāmātrarūpāṇāmupadeśyamayoginaṃ prati sākṣātpravṛttyādikartṛtvenāsiddheḥ yoginastu sākṣātkṛtatanmātrasya svayameva paratattvapariśīlanāvahitasyopadeśyatvābhāvāttasmādetadekīyamatamasat // spandakārikānirṇaya१.६-७:

vimūḍho'mūḍhavadityanena karaṇavarga eva saṃbandhyo natvantaramapi karaṇeśvarīcakraṃ tasya ciccamatkārarūpatvāt // spandakārikānirṇaya१.६-७:

evamabhidadhānasyāyamāśayaḥ yadayaṃ śaṃkarātmā svasvabhāvo'tidurghaṭakariṇaḥ svātantryādyugapadeva saṃvittisāraṃ ca karaṇeśvarīcakraṃ jaḍābhāsarūpaṃ ca karaṇavargamekatayaiva nirbhāsayan pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ kārayati yena bhagavatyaḥ karaṇeśvaryo yathā tattadbhāvasṛṣṭyādi vidadhati tathā karaṇavargo jaḍo'pi tatkārīva lakṣyate // spandakārikānirṇaya१.६-७:

yadyapi rahasyadṛṣṭau na kaścijjaḍaḥ karaṇavargo'sti apitu vijñānadehāḥ karaṇeśvarya eva vijṛmbhante tathāpīha suprasiddhapratītyanusāreṇopadeśyaḥ krameṇa rahasyārthopadeśe'nupraveśya ityevamuktam // spandakārikānirṇaya१.६-७:

evaṃ ca golakādirūpakaraṇavargāpravṛttyādikrameṇa tadadhiṣṭhātṛrūpaṃ nijamarīcicakraṃ cinvānenaiva tadubhayapracodakaṃ śrīmacchaṃkarātmakaṃ svasvarūpaṃ parīkṣaṇīyaṃ yatastatprāptau tadīyākṛtrimā svatantratāsya yoginaḥ syādityapyanenaivoktaṃ bhavati // spandakārikānirṇaya१.६-७:

tadetadeva parīkṣaṇārhaṃ paramopādeyatvādetadeva ca parīkṣituṃ śakyamuktayuktyā sukhopāyatvātata evādareṇābhilaṣitaviṣayopabhogānirodhātmanā bahumānena // spandakārikānirṇaya१.६-७:

atra parīkṣaṇasyehatyopadeśānusāreṇa prāptakālatā // spandakārikānirṇaya१.६-७:

yathoktaṃ rahasyagurubhiḥ /
nijanijeṣu padeṣu patantvimāḥ karaṇavṛttaya ullasitā mama /
kṣaṇamapīśa manāgapi maiva bhūttvadvibhedarasakṣatisāhasam // spandakārikānirṇaya१.६-७:

iti // spandakārikānirṇaya१.६-७:

parīkṣyamityarhe śakye prāptakālatāyāṃ praiṣādau ca kṛtyaḥ // spandakārikānirṇaya१.६-७:

atha ca jaḍaḥ karaṇavargo yadbalādamūḍhavatpravṛttyādi labhate iti sarvasyānubhavasākṣikamabhidadhadindriyādicaitanyavādicārvākamatamapyanena vyudastavān // spandakārikānirṇaya१.६-७:

atha kathamuktaṃ tatastattvāccetanatāmivāsādyendriyāṇi svayaṃ pravṛttyādi labhanta iti yāvatāyameva grāhaka icchayā dātrādīnīva karaṇāni prerayati // spandakārikānirṇaya१.६-७:

yadapyuktaṃ tattattvaṃ prayatnena parīkṣyamiti tadapi kathaṃ yato'smākamicchā bahirevānudhāvati na tu tattvaparīkṣāyāṃ pravartitumutsahata ityāśaṅkyāha // spandakārikānirṇaya१.६-७:१६]
na hīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate /
api tvātmabalasparśātpuruṣastatsamo bhavet // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
ayaṃ laukikaḥ puruṣa icchaiva nodanaṃ pratodastasya prerakatvena karaṇapravartanārthavyāpāraṇāya yasmānna pravartate api tu ātmanaścidrūpasya yadbalaṃ spandatattvātmakaṃ tatsparśāttatkṛtātkiyanmātrādāveśāttatsamo bhavetahaṃtārasavipruḍabhiṣekādacetano'pi cetanatāmāsādayatyeva // spandakārikānirṇaya१.८:

tatastattattvaṃ na kevalaṃ karaṇāni yāvattatprerakatvena śaṅkitaṃ kalpitamapi pramātāraṃ cetanīkṛtya svayaṃ pravṛttyādipātraṃ karoti yenāsyāyamabhimāno'haṃ karaṇāni prerayāmīti // spandakārikānirṇaya१.८:

spandatattvānuvedhaṃ vināpi tu sa eva na kiṃciditi karaṇānāṃ grāhakasya ca svaraśmicakraprasarānuvedhena cetanībhāvāpādakaṃ tattvaṃ parīkṣyamiti yuktameva // spandakārikānirṇaya१.८:

yadi punaricchākhyena pratodarūpeṇa karaṇāntareṇa karaṇāni prerayettadapīcchākhyaṃ karaṇaṃ preryatvātkaraṇāntaraṃ svapreraṇāyāpekṣeta tadapyanyadityanavasthā syāt // spandakārikānirṇaya१.८:

yattūktamasmākamicchā na tatra pravartitumutsahate iti tatrāpyādyaṃ ślokārdhamabhyupagamena paraṃ tūttaratayā yojyam // spandakārikānirṇaya१.८:

satyaṃ nāyaṃ puruṣastattvaparīkṣārthamicchāṃ pravartayituṃ śaknoti necchayā tattvaṃ viṣayīkartuṃ kṣamastasyāvikalpyatvādapi tu viṣayānanudhāvantīmicchāṃ tadupabhogapuraḥsaraṃ praśamayya yadā tvantarmukhamātmabalaṃ spandatattvaṃ svakaraṇānāṃ ca cetanāvahaṃ spṛśati tadā tatsamo bhavettatsamāveśāttadvatsarvatra svatantratāmāsādayatyeva yasmādevaṃ tasmāttattvaṃ parīkṣyamityarthaḥ // spandakārikānirṇaya१.८:

śaktibhūmeḥ sparśāpradhānatvādātmabalasparśādityuktam // spandakārikānirṇaya१.८:

nanu cāyaṃ kṣetrī parameśvaramayo'pi kiṃ na sadā pāripūrṇyena sphurati kasmādantarmukhātmabalasparśamapekṣata ityāśaṅkyāha // spandakārikānirṇaya१.८:८]
nijāśuddhyāsamarthasya kartavyeṣvabhilāṣiṇaḥ /
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
nijā svātmīyā svasvātantryollāsitā yeyaṃ svarūpāvimarśasvabhāvā icchāśaktiḥ saṃkucitā satyapūrṇaṃmanyatārūpā aśuddhirāṇavaṃ malaṃ tanmalotthitakañcukapañcakāvilatvātjñānaśaktiḥ krameṇa bhedasarvajñatvakiṃcijjñatvāntaḥkaraṇabuddhīndriyatāpattipūrvamatyantaṃ saṃkocagrahaṇena bhinnavedyaprathārūpaṃ māyīyaṃ malamaśuddhireva kriyāśaktiḥ krameṇa bhedasarvakartṛtvakiṃcitkartṛtvakarmendriyarūpasaṃkocagrahaṇapūrvamatyantaṃ parimitatāṃ prāptā śubhāśubhānuṣṭhānamayaṃ kārmaṃ malamapyaśuddhiḥ tayāsamarthasya pūryajñatvakartṛtvavikalpasya tata eva kartavyeṣu laukikaśāstrīyānuṣṭhāneṣvabhilāṣiṇo'bhīṣṭānavāpternityamabhilāṣavyākulasya tata eva kṣaṇamapyalabdhasvarūpaviśrānteḥ yadā uktavakṣyamāṇopapattyanubhavāvaṣṭambhato'bhilāṣavivaśagrāhakābhimānātmā kṣobhaḥ pralīyeta anātmanyātmābhimānanivṛttipuraḥsaramātmanyanātmābhimānopaśāntiparyantena prakarṣeṇa līyeta tadā paramaṃ spandatattvātmakaṃ padaṃ syādasya pratyabhijñāviṣayatāṃ yāyādityarthaḥ // spandakārikānirṇaya१.९:

na tu tadaiva bhavati tasya nityatvāt // spandakārikānirṇaya१.९:

uktaṃ ca vijñānabhairave /
mānasaṃ cetanā śaktirātmā ceti catuṣṭayam /
yadā priye parikṣīṇaṃ tadā tadbhairavaṃ vapuḥ // spandakārikānirṇaya१.९:

iti // spandakārikānirṇaya१.९:

nijāśuddhiśabdenamalaṃ nāma dravyaṃ pṛthagbhūtamastīti ye pratipannāste dūṣyatvena kaṭākṣitāḥ // spandakārikānirṇaya१.९:

nanu ca grāhakāhambhāvātmani kṣobhe kṣīṇe nistaraṅgajaladhiprakhyamaspandameva tattvaṃ prasaktamityāśaṅkāṃ śamayati // spandakārikānirṇaya१.९:६]
tadāsyākṛtrimo dharmo jñatvakartṛtvalakṣaṇaḥ /
yatastadepsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
tadetyupadeśyāpekṣayā akṛtrimaḥ sahajo dharmaḥ prāṅnirdiṣṭasvatantratārūpaḥ parameśvarasvabhāvo jñatvakartṛtve sāmarasyāvasthitaprakāśānandātmanī jñānakriye lakṣaṇamavyabhicāri svarūpaṃ yasya tādṛktadā kṣobhopaśame'sya puruṣasya syādabhivyajyata ityarthaḥ // spandakārikānirṇaya१.१०:

kuta etadabhivyajyata ityāha yatastadā paramapadapraveśasamaye sarvamīpsitamiti yadyajjijñāsitaṃ cikīrṣitaṃ vāsya tatpravivikṣāyāmabhūttattajjānāti ca karoti ca // spandakārikānirṇaya१.१०:

cakārāvatra yaugapadyamāhatuḥ na tu yathaike cakārābhyāṃ jñānakriyayoraikātmyaṃ sūcayatīti taddhi jñatvakartṛtvalakṣaṇa ityanenaivaikadharmaviśeṣaṇena sambandhinirdeśena vāstavasvarūpābhidhāyinoktam // spandakārikānirṇaya१.१०:

atha yataḥ karaṇeti nijāśuddhīti sūtrapratipāditonmeṣakramasamādhānasākṣātkṛtasya spandatattvasya dṛḍhāvaṣṭambhādvyutthānamapi samādhyekarasaṃ kurvato bhavocchedo bhavatītyāha // spandakārikānirṇaya१.१०:४]
tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvamavalokayan /
smayamāna ivāste yastasyeyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
uktopapattyupalabdhyanuśīlanapratyabhijñātaṃ taṃ spandatattvātmakaṃ svabhāvamātmīyamadhiṣṭhātṛbhāvena vyutthānadaśāyāmapi vyāpnuvantamavalokayaṃścinvānaḥ /
na vrajenna viśecchaktirmarudrūpā vikāsite /
nirvikalpatayā madhye tayā bhairavarūpadhṛk // spandakārikānirṇaya१.११:

iti tathā /
sarvāḥ śaktīścetasā darśanādyāḥ sve sve vedye yaugapadyena viṣvak /
kṣiptvā madhye hāṭakastambhabhūtastiṣṭhan viśvākāra eko'vabhāsi // spandakārikānirṇaya१.११:

iti śrīvijñānabhairavakakṣyāstotranirdiṣṭasampradāyayuktyā nimīlanonmīlanasamādhinā yugapadvyāpakamadhyabhūmyavaṣṭambhādadhyāsitaitadubhayavisargāraṇivigalitasakalavikalpo'kramasphāritakaraṇacakraḥ // spandakārikānirṇaya१.११:

antarlakṣyo bahirdṛṣṭinimeṣonmeṣavarjitaḥ /
iyaṃ sā bhairavī mudrā sarvatantreṣu gopitā // spandakārikānirṇaya१.११:

ityāmnātabhagavadbhairavamudrānupraviṣṭo mukurāntarnimajjadunmajjannānāpratibimbakadambakalpamanalpaṃ bhāvarāśiṃ cidākāśa evoditamapi tatraiva vilīyamānaṃ paśyan janmasahasrāpūrvaparamānandaghanalokottarasvasvarūpapratyabhijñānātjhaṭiti truṭitasakalavṛttiḥ smayamāno vismayamudrāpraviṣṭa iva mahāvikāsāsādanācca sahasaiva samuditasamucitatāttvikasvabhāvo yo yogīndra āste tiṣṭhati na tvavaṣṭambhācchithilībhavati tasyeyamiti sakalajagatkampakāriṇī kutsitā jananamaraṇādiprabandharūpā sṛtiḥ pravṛttiḥ kuto nijāśuddhilakṣaṇasya taddhetorabhāvānnaiva bhavatītyarthaḥ // spandakārikānirṇaya१.११:

yathoktaṃ śrīpūrvaśāstre /
tattve niścalacittastu bhuñjāno viṣayānapi /
naiva saṃspṛśyate doṣaiḥ padmapattramivāmbhasā // spandakārikānirṇaya१.११:

viṣāpahārimantrādisaṃnaddho bhakṣayannapi /
viṣaṃ na muhyate tena tadvadyogī mahāmatiḥ // spandakārikānirṇaya१.११:

iti // spandakārikānirṇaya१.११:

atha ye śrutyantavidakṣapādamādhyamikādayaḥ kṣobhapralaye viśvocchedarūpamabhāvātmakameva tattvamavaśiṣyata ityupādikṣan tān pratibodhayituṃ tadupagatatattvaprātipakṣyeṇa lokottaratāṃ prakaraṇaśarīrasya spandatattvasya nirūpayati // spandakārikānirṇaya१.११:९]
nābhāvo bhāvyatāmeti na ca tatrāstyamūḍhatā /
yato'bhiyogasaṃsparśāttadāsīditi niścayaḥ // spandakārikā

atastatkṛtrimaṃ jñeyaṃ sauṣuptapadavatsadā /
na tvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
asadevedamagra āsīt // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

ityādyuktyā śrutyantavidādyabhimato'bhāvo bhāvyatāṃ naiti bhāvanāyā bhāvyavastuviṣayatvādabhāvasya na kiṃcittvādbhāvyamānatāyāṃ vā kiṃcittve satyabhāvatvābhāvātkiṃca bhāvakasyāpi yatrābhāvaḥ sa viśvocchedaḥ kathaṃ bhāvanīyaḥ bhāvakābhyupagame tu na viśvocchedo bhāvakasyāvaśiṣyamāṇatvāditi na viśvābhāva eva tattvam // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

atha kalpito'yaṃ bhāvako viśvocchedaṃ vikalpakalpyamānaṃ bhāvayan bhāvanāpariniṣpattau bhāvyatādātmyādabhāvarūpaḥ sampadyata iti pakṣaḥ // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

tatrocyate tatrābhāvabhāvanāyāṃ nāmūḍhatā na ca tatrāstyamūḍhatā api tu moha evāsti /
yadyadevātibhāvyate /
bhāvanāpariniṣpattau tatsphuṭaṃ kalpadhīphalam // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

iti nyāyādviśvocchedātmanyabhāve bhāvyamāne na kadācitparamārthāptirbhavati // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

athocyate /
sarvālambanadharmaiśca sarvatattvairaśeṣataḥ /
sarvakleśāśayaiḥ śūnyaṃ na śūnyaṃ paramārthataḥ // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

iti nāgārjunoktamīdṛśaṃ tacchūnyamiti // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

satyaṃ yadi cidānandaghanā svatantrā pāramārthikī bhittibhūtā bhūrabhyupeyate yathā vijñānabhairavādau pārameśvarīṃ dikkālakalanātītā // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

ityādinā pāramārthikīṃ bhittibhūtāṃ cidbhūmimavasthāpya śūnyabhāvanoktā anyathā na śūnyamiti śūnyaiveyamuktiḥ yadyadevātibhāvyate iti pratipāditatvāt // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

yattu // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

sāvasthā kāpyavijñeyā mādṛśāṃ śūnyatocyate /
na punarlokarūḍhyeva nāstikyārthānupātinī // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

ityālokamālāyāmuktaṃ tattu satyaṃ tvādṛśāmavijñeyā avijñeyatvādvaktumaśakyetyucyatāṃ śūnyateti tu kutaḥ śūnyatāpi ca yāvadbhāvyate tāvadvikalpollikhitatvādasau vivejñaiya // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

yadi ca tvādṛśāṃ sā jñātumaśakyā tattatpadasākṣātkārābhijñasadgurusaparyā kāryā na tu śūnyateti svamanīṣikayaiva vyavahṛtyātmā paraścāgādhe mahāmohe nikṣeptavya ityalam // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

atha kuto jñātaṃ tatra mūḍhatāstītyatrānenottaramāha yata iti // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

abhiyogaḥ samādhānotthitasya kīdṛgahamāsamiti tadavasthābhimukhavimarśātmābhilāpastatsaṃsparśāttadvaśāddhetostadāsīditi yato niścayaḥ gāḍhamūḍho'hamāsamiti yato'sti pratipattiḥ ato mohāvasthaiva sā kalpitā tathā smaryamāṇatvātsā cānubhūyamānatvādanubhavituḥ pramāturavasthātṛrūpasya pratyuta sattāmāvedayate na tvabhāvamiti viśvābhāvāvasthāyāṃ cidrūpasyākhaṇḍitameva rūpaṃ tiṣṭhatīti nāmuṣyābhāvo jātucidvaktuṃ śakyata ityuktaṃ bhavati // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

nanu dṛṣṭaṃ niścitaṃ nīlādi smaryate na ca śūnyabhūtasya nyagbhūtabuddhivṛtterniścayo'sti tatkathamuktaṃ tadāsīdityauttarakālikānniścayānmūḍhatā seti // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

ucyate vedyasyaiṣā gatiḥ yasmāttadidaṃtāsāramidaṃtayā yāvatpramātrā svātmopāroheṇa na niścitaṃ tāvanna smaryate vedakastu kalpitaśūnyādyavasthāsu saṃkucito'pyasāṃketikāhaṃtāparamārtha eveti na tasya svātmani pṛthaktāstīti tanniścāyako vikalpaḥ ityahaṃvimṛśyameva tadā svasaṃvedane naiva siddhaṃ śūnyapramātṛrūpaṃ viśvapratiyogitvācca saṃkocasāra // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

saduttarakālaṃ smaryata iti na kācidanupapattiryasmādevamatastacchūnyātmakaṃ padaṃ kṛtrimaṃ tasmādbhūtamabhūtaṃ vā yadyadevātibhāvyate /
iti taduktayaiva nītyā abhūtabhāvanayaivotthāpitaṃ parameśvareṇaiva jñānagopanāyai mūḍhānāmupeyatayā tathā bhāsitamityarthaḥ // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

jñeyaṃ jñātavyaṃ jñeyarūpaṃ ca sadā suṣuptavaditi dṛṣṭāntaḥ // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

ayaṃ bhāvaḥ sadā suṣuptaṃ moharūpamaprayāsasiddhaṃ sarvasyāstyeva tatkimanena samādhiprayatnopārjitenānyena śūnyena kṛtyaṃ dvayasyāpyavastutvāviśeṣāditi // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

prāyaścāsmin śūnye duruttare mahāmohārṇava eva vedāntavidakṣapādasāṃkhyasaugatādiprāyā bahavo'nupraviṣṭāḥ // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

spandatattvasamāvivikṣūṇāmapi ca śithilībhūtaprayatnānāṃ śūnyametadvighnabhūtam // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

yadvakṣyati /
tadā tasminmahāvyomni // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

ityārabhya /
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

iti // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

ata etaducchede granthakārasya mahān saṃrambho lakṣyate // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

tathā ceha heyatayaiva tannirṇīyāpi punarapi nirṇeṣyate /
kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ /
ityatra // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

tato'smābhiretaddūṣaṇārambhaḥ kṛta iti na naḥ kopaḥ kāryo'trabhavadbhirupadeśanibhālanadattakarṇaiḥ // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

saugateṣu dūṣiteṣu śrutyantavādādayo dūṣitā eva tulyanyāyatvāditi nābhyadhikamuktam // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

tadidānīṃ prakṛtameva brūmahe tattu spandākhyaṃ tattvamevamiti śūnyavanna smaryamāṇatvaṃ pratipadyate tasya sarvadānusyūtopalabdhrekarūpasya kadācidapyanupalabhyatvāyogāt // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

tathā cāhuḥ /
vijñātāramere kena vijānīyāt // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

iti // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

yadyapi ca samāveśadaśā vyutthitena prāṇādisaṃskāravaśātsmaryate tathāpi na tāvadeva spandatattvamapi tu sarvānusyūtānavacchinnaprakāśānandasāraparapramātṛrūpameva tat // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

yadvakṣyati /
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

iti // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

ato'syānavacchinnacamatkārarūpasya na jātucitsmaryamāṇatvaṃ mūḍhatvaṃ vā // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

yastu tattattvamitīha tacchabdenāsya nirdeśaḥ kṛtaḥ sa // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

svātantryāmuktamātmānam // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

iti śrīpratyabhijñākārikoktanītyā kalpitasyaivāpāramārthikasvarūpasya na tu tattvataḥ pāramārthikasya // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

na pratipadyata ityanenedamāha asya tattvasya smaryamāṇatvena pratītireva nāstīti // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:

nanu yatra sthitamityādau cidrūpasyaiva viśvakāryarūpatāgrāhitvamuktaṃ taddhyānotthāpitaṃ kṛtrimamabhāvātmakaṃ rūpaṃ te naiva gṛhītamiti kathamasyānavacchinnacamatkārarūpamamūḍhatvamityāśaṅkāyāmāha // spandakārikānirṇaya१.१२-१३:४१]
avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam /
kāryatā kṣayiṇī tatra kartṛtvaṃ punarakṣayam // spandakārikā

kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ kevalaṃ so'tra lupyate /
tasmiṃllupte vilupto'smītyabudhaḥ pratipadyate // spandakārikā

na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam /
tasya lopaḥ kadācitsyādanyasyānupalambhanāt // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
atra spandatattve kāryatvaṃ kartṛtvamiti ca śabditaṃ śabdavyavahāramātreṇa bheditamavasthāyugalamasti vastuto hi tadekameva svatantraprakāśaghanaśaṃkararūpaṃ tattvaṃ kartṛsattvāvyatiriktayā prakāśātmanā kriyayā vyāptaṃ tadabhedena prakāśamānaṃ tattvabhuvanaśarīratadabhāvādirūpatvaṃ svīkurvatkāryamityucyate tadanyasya kasyāpi kāraṇatvāyogāt // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:

yathoktaṃ śrīpratyabhijñāyām /
jaḍasya tu na sā śaktiḥ sattā yadasataḥ sataḥ /
kartṛkarmatvatattvaiva kāryakāraṇatā tataḥ // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:

iti // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:

tasya cedameva kāryatvaṃ yadayaṃ vicitradeśakālādyābhāsasaṃyojanaviyojanakrameṇānantān dehanīlādyābhāsāṃścidātmanaḥ svarūpādanatiriktānapi mukurapratibimbavadatiriktānivābhāsayati yāvacca kiṃcidābhāsayati tatsarvamābhāsyamānatvādeva bahirmukhena rūpeṇa kṣayadharmakaṃ kṣayaścāsyedaṃtābhāsanimajjanenāhaṃtārūpatayāvasthānamata eva dehādergrāhakasya yo vedyāṃśaḥ sa eva bhagavatā sṛjyate saṃhriyate ca na tvahaṃtāprakāśātmakaṃ kartṛrūpaṃ tasya dehādyāveśe'pi bhagavadekarūpatvātatastatra tayoḥ kāryakartṛtvayormadhyātkāryatā kṣayiṇī kartṛtvaṃ citsvātantryarūpaṃ punarakṣayaṃ jagadudayāpāyayorapi tasya svabhāvādacalanāt // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:

calane tu jagadudayāpāyāvapi na kauciccakāsyātāmiti mūḍhādyavasthāyāmapyakhaṇḍitacamatkārasāramamūḍhamevaitat // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:

nanvabhāvasamādhānaniṣpattau suṣuptādau cāsya kartṛtvaṃ nopalabhāmahe kvacidapi pravṛttyadarśanāt // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:

satyaṃ kāryonmukha indriyādipreraṇātmakavyāpārapravaṇo yaḥ prayatnaḥ saṃrambhaḥ so'tra kāryakṣayapade lupyate vicchidyate tasmiṃllupte sati abudho'bhāvasamādhyapahāritātmarūpo mūḍho vilupto'smīti manyate // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:

yaḥ punarantarmukho'haṃtāprakāśarūpaḥ svabhāvo'ta eva sarvajñatvaguṇasyāspadamupalakṣaṇaṃ caitatsarvakartṛtvāderapi tasya lopo na kadācitsyādbhavatīti na kadācidapi saṃbhāvanīyo'nyasya tallopamupalabdhuḥ kasyāpyanupalambhātyadi sa kaścidupalabhyate sa evāsāvantarmukhaścidrūpo na cedupalabhyate tarhi sā lopadaśāstīti kuto niścayaḥ // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:

atha cānyaḥ kaścittallopaṃ nopalabhate'pitu sa eva prakāśātmā tatkathaṃ tasyābhāvaḥ /
evaṃ cānyasyānupalambhanādityatrānyakartṛkasyopalambhasyābhāvādityarthaḥ // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:

atha ca ghaṭābhāvo yathā ghaṭaviviktabhūtalādyupalambhanānniścīyate tathaivātmābhāvo'pyātmaviviktasya kasyacidupalambhānniścīyeta tadupalambhakasattāvaśyambhāvinīti tadupalambhakasvātmanāstitā na sidhyati // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:

yadi ca kāryonmukhaprayatnalope sa lupyeta tadottarakālamanyasya kasyāpyupalambho na bhavetanyopalambhābhāvaḥ prasajyetetyarthaḥ // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:

api cānyasya bahirmukhasya prayatnasya sauṣuptādāvanupalambhātkathamantarmukhasya tattvasya bāliśairlopa āśaṅkito yato'nyasya lope'nyasya kiṃ vṛttam // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:

atha cānyasya kāryonmukhaprayatnasyānupalambhādanupalambhaprakāśanānna kadācitprakāśātmano'ntarmukhasya tasyopalabdhurlopaḥ yato'sāvantarmukhobhāvaḥ sarvajñatvaguṇasyāspadaṃ tāmapyabhāvadaśāṃ vettyeva anyathā saiva na sidhyediti // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:

anyasyeti kartari karmaṇi ca ṣaṣṭhī // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:

antarmukhe kāryatvapratiyogitāmiva kartṛtvasya sambhāvyāvasthātvamuktaṃ vastutastu uktayuktyā tasyāvasthātṛtvameva // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:

antarmukha iti antaḥ pūrṇāhaṃtātmakaṃ mukhaṃ pradhānaṃ yasyeti yojyam // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:

evamaprabuddho bahirmukhavyāpāranirodhe grāhakasyāpyātmano'nupapannamapyabhāvaṃ niścinuta iti pratipādya suprabuddhāprabuddhayoryādṛgātmopalambhastaṃ nirūpayati // spandakārikānirṇaya१.१४-१६:१७]
tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī /
nityaṃ syātsuprabuddhasya tadādyante parasya tu // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
tasya prākaraṇikasvabhāvasya yopalabdhiḥ anavacchinnaḥ prakāśaḥ sā kathitayuktyavaṣṭambhātsuṣṭhu prabuddhasyāprabuddhatāsaṃskāreṇāpi śūnyasya satataṃ triṣvapi jāgarasvapnasauṣuptapadeṣu nityamiti ādau madhye'nte cāvyabhicāriṇī anapāyinī syādbhavatyeva sadāsau śaṃkarātmakasvasvabhāvatayā sphuratītyarthaḥ // spandakārikānirṇaya१.१७:

parasyāprabuddhasya punastāsāṃ daśānāṃ svocitasaṃvidrūpāṇāṃ pratyekamādāvudbubhūṣāyāmante ca viśrāntyātmakāntarmukhatve na tu svocitārthāvabhāsāvasthitirūpe madhyapade // spandakārikānirṇaya१.१७:

yaduktaṃ śrīśivadṛṣṭau /
yāvatsamagrajñānāgrajñātṛsparśadaśāsvapi /
sthitaiva lakṣyate sā tu tadviśrāntyāthavā phale // spandakārikānirṇaya१.१७:

bhaṭṭalollaṭenāpi tadādyanta ityevameva vyākhyāyi svavṛttau // spandakārikānirṇaya१.१७:

bhaṭṭaśrīkallaṭavṛttyakṣarāṇyapekṣya vayamapi tadvṛttyakṣarānurodhena sautramarthamativimalamapi kliṣṭakalpanayā vyākartumaśikṣitāḥ yata evāsuprabuddhasya tadādyante'sti tadupalabdhiḥ ata evāyamihādhikārī spandopadeśaiḥ suprabuddhīkriyate // spandakārikānirṇaya१.१७:

yadvakṣyati /
ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye /
jāgrat /
ityādi /
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ /
iti /
tathā svapne'pi /
ityādi /
prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhet // spandakārikānirṇaya१.१७:

ityādi ca // spandakārikānirṇaya१.१७:

atra hi jāgarāditriṣu padeṣu ādyantakoṭivanmadhyamapyarthāvasāyātmakaṃ padaṃ turyābhogamayaṃ kartuṃ prabuddhasya suprabuddhatāpādanāyopadeśaḥ pravṛttaḥ etacca nirṇeṣyāmaḥ // spandakārikānirṇaya१.१७:

tathā ca śivasūtram /
jāgratsvapnasuṣuptabhede turyābhogasambhavaḥ // spandakārikānirṇaya१.१७:

tathā /
triṣu caturthaṃ tailavadāsecyam /
iti /
tritayabhoktā vīreśaḥ /
iti // spandakārikānirṇaya१.१७:

suprabuddhasya triṣu padeṣu yādṛśyupalabdhistāṃ vibhāgena darśayati // spandakārikānirṇaya१.१७:११]
jñānajñeyasvarūpiṇyā śaktyā paramayā yutaḥ /
padadvaye vibhurbhāti tadanyatra tu cinmayaḥ // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
suprabuddhasya bhūmnā jñānajñeyasvarūpayā madhyame pade jñānāgraparyantayostu svasvarūpayaiva spandatattvātmanā parāśaktyā yukto vibhuḥ śaṃkarātmā svabhāvo jāgarāsvapnarūpe padadvaye bhāti // spandakārikānirṇaya१.१८:

tatra hi viśvamasau sadāśiveśvaravatsvāṅgavatpaśyati tadanyatra tu suṣupte na tu yathānye suṣuptaturyayoriti tripadāvyabhicāriṇī iti prakrānte turyasyāprastutatvāttadupalabdhereva ca turyarūpatvātasau vibhuścinmaya evāsya bhāti aśeṣavedyopaśamādityetatsuprabuddhābhiprāyameva na tu vastuvṛttānusāreṇa tadanyatra tu cinmayaḥ ityasyānupapannatvāpatteḥ loke sauṣuptasya mohamayatvātśivāpekṣayā tu jāgratsvapnayorapi cinmayatvātevamapi ca prakṛtānupayuktatvāt // spandakārikānirṇaya१.१८:

itaḥ prabhṛti prathamaniḥṣyandānto granthaḥ prabuddhasya suprabuddhatāyai sthito yathā ṭīkākārairna cetitastathā parīkṣyatāṃ svayameva kiyatpratipadaṃ likhāmaḥ // spandakārikānirṇaya१.१८:

yatheyaṃ jāgarādimadhyadaśāpi prabuddhaṃ na pratibadhnāti tathopapādayati // spandakārikānirṇaya१.१८:४]
guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt /
labdhātmalābhāḥ satataṃ syurjñasyāparipanthinaḥ // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
guṇāḥ sattvarajastamāṃsi yeṣāṃ prakṛtitattvaṃ vibhavabhūte māyātattvāvasthitā ihābhipretāḥ // spandakārikānirṇaya१.१९:

yathoktaṃ śrīsvacchande māyāmasūrakavinyāse /
adhaśchādanamūrdhvaṃ ca raktaṃ śuklaṃ vicintayet /
madhye tamo vijānīyādguṇāstvete vyavasthitāḥ // spandakārikānirṇaya१.१९:

iti // spandakārikānirṇaya१.१९:

ta ādayo yeṣāṃ kalādīnāṃ kṣityantānāṃ spandānāṃ viśeṣaprasarāṇāṃ teṣāṃ ye niḥṣyandāstanukaraṇabhuvanaprasarāḥ nīlasukhādisaṃvidaśca tathā yogyapekṣayā bindunādādayaste satataṃ jñasya suprabuddhasya kasyacidevāpaścimajanmano'paripanthinaḥ svasvabhāvācchādakā na bhavantīti niścayaḥ yataste sāmānyaspandamuktarūpamāśritya yatra sthitamityatra nirṇītadṛśā labdhātmalābhāstata evotpannāstanmayāścetyarthaḥ // spandakārikānirṇaya१.१९:

tathāhi /
svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānaṃ kriyā ca yā /
māyātṛtīye ta eva paśoḥ sattvaṃ rajastamaḥ // spandakārikānirṇaya१.१९:

iti śrīpratyabhijñoktadṛśā citiśaktireva pārameśvarī jñānakriyāmāyāśaktitritayatayā śrīsadāśivādipade sphuritvā saṃkocaprakarṣātsattvarajastamorūpaṃ krīḍāśarīraṃ śrayati yato nijacicchaktisphāramayatvāttadadhiṣṭhitameva sarvadā sarvaṃ jānan suprabuddho guṇādiviśeṣaspandānanucchindannapi spandatattvāveśamaya eva // spandakārikānirṇaya१.१९:

yathā tvaprabuddhān badhnantyete tatpratipādayati // spandakārikānirṇaya१.१९:७]
aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ /
pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
aprabuddhadhiyaḥ prāyaḥ sarvānapratyabhijñātapārameśvarīśaktyātmakanijaspandatattvān dehātmamānino laukikān prāṇādyātmābhimāninaśca mitayoginastvete pūrvoktā guṇādispandaniḥṣyandāḥ svasyāḥ spandatattvātmanaḥ sthiteḥ sthaganāyodyatā nityaṃ tadudyamaikasārāḥ duḥkhenottāryante'smāddaiśikairjantucakramiti duruttāre laṅghayitumaśakye ghore duḥkhamaye saṃsaraṇamārge pātayanti // spandakārikānirṇaya१.२०:

yathoktaṃ śrīmālinīvijaye /
viṣayeṣveva saṃlīnānadho'dhaḥ pātayantyaṇūn /
rudrāṇūnyāḥ samāliṅghaya ghorataryo'parāḥ smṛtāḥ // spandakārikānirṇaya१.२०:

iti // spandakārikānirṇaya१.२०:

tathā hi pūrvaṃ pratipāditā yeyaṃ spandatattvātmā parāśaktiḥ saiva viśvasyāntarbahiśca vamanātsaṃsāravāmācāratvācca vāmeśvarīśaktiḥ tadutthāpitāni tu khecarīgocarīdikcarībhūcarīrūpāṇi catvāri devatācakrāṇi suprabuddhasya parabhūmisaṃcārīṇi aprabuddhānāṃ tu adharādharasaraṇiprerakāṇi // spandakārikānirṇaya१.२०:

tathā hi yā eva suprabuddhasya khe bodhagagane carantyaḥ khecaryo'kālakalitatvābhedasarvakartṛtvasarvajñatvapūrṇatvavyāpakatvaprathāhetavastā evāprabuddhasya śūnyapramātṛpadacāriṇyaḥ kañcukarūpatayā sthitāḥ kālakalitatvakiṃcitkartṛtākiṃcijjhatābhiṣvaṅganiyamahetavaḥ // spandakārikānirṇaya१.२०:

gaurvāktadupalakṣitāsu saṃjalpamayīṣu buddhyahaṃkāramanobhūmiṣu carantyo gocaryaḥ suprabuddhasya svātmābhedamayādhyavasāyābhimānasaṃkalpāñjanayanti mūḍhānāṃ tu bhedaikasārān // spandakārikānirṇaya१.२०:

dikṣu daśasu bāhyendriyabhūmiṣu carantyo dikcaryaḥ suprabuddhasyādvayaprathāsārāḥ anyeṣāṃ dvayaprathāhetavaḥ // spandakārikānirṇaya१.२०:

bhūrūpādipañcakātmakaṃ meyapadaṃ tatra carantyo bhūcaryastadā bhogamayyā āśyānībhāvatayā tanmayatvamāpannāḥ bhūcaryaḥ suprabuddhasya citprakāśaśarīratayātmānaṃ darśayantya itareṣāṃ sarvato'pyavacchinnatāṃ prathayantyaḥ sthitāḥ ityevaṃ pramātrantaḥkaraṇabahiṣkaraṇaprameyarūpatayaiva tāni catvāri cakrāṇi guṇādispandamayānyaprabuddhabuddhīṃllaukikāṃstathā bindunādādiprathāmātrasaṃtuṣṭān yoginastattattvaprasararūpe saṃsāre pātayanti // spandakārikānirṇaya१.२०:

yata evam // spandakārikānirṇaya१.२०:९]
ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye /
jāgradeva nijaṃ bhāvamacireṇādhigacchati // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
uktavakṣyamāṇarūpasya spandatattvasya viviktaye vimarśanāya satatamudyuktaḥ /
mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate // spandakārikānirṇaya१.२१:

iti gītoktadṛśā satatamevāntarmukhasvarūpanibhālanapravaṇo yaḥ sa jāgradeva jāgarāvasthāsthita eva nijamātmīyaṃ śaṃkarātmakaṃ svasvabhāvamacireṇādhigacchati tathā asya śaṃkarātmā āntaraḥ svabhāvaḥ svayamevonmajjati yena prabuddho nityoditasamāveśāsādanātsuprabuddho jīvanmukto bhavatītyarthaḥ // spandakārikānirṇaya१.२१:

yathāsyodyuktasya balavadālambanavaśoditānāyāsatadanyasakalavṛttikṣayamayīṣu niyatāsu yāsvavasthāsu spandanidhānamunmudritamabhimukhībhūtamāste tā etāḥ prathamamudyogasya viṣayā ityupadeṣṭumāha // spandakārikānirṇaya१.२१:३]
atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan /
dhāvanvā yatpadaṃ gacchettatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
sarvatra tāvadupāyamārge samastetaravṛttipraśamapūrvamekāgrībhavanti yoginaḥ etāsvatikrodhādyavasthāsu svarasata eva samastāparavṛttikṣayamayīṣu yadi spandatattvaviviktaye satatamudyukto jhaṭityantarmukhībhavanti yoginastatsamīhitamacireṇaiva labhante // spandakārikānirṇaya१.२२:

ayoginastvatra mūḍhā eveti tātparyam // spandakārikānirṇaya१.२२:

tathāhi samanantaravihitadāruṇopaghātaśatrudarśanānmarmasparśitattadvacanākarṇanādvā prathamamevonmiṣatsaṃjihīrṣādevatābalādantarmukhībhavadraśmicakro'tikruddhaḥ ciraprārthitaprāṇeśīvadanendudarśanādeva tatkṣaṇamevonmajjatpūrṇābhilāṣadevatāvaśavikāsitānudhāvatsamastakaraṇacakraḥ prahṛṣṭo vā balavadātatāyibalena sarvato valitatvātkāndiśīkaḥ kiṃ karomīti mṛśan vikalpayan saṃśayadhārādhirohātmani pade'nupraviṣṭaḥ kṣīṇasakalālambanavikasatsaṃśayasaṃvinnirālambanīkṛtavṛttiprasaro vā mattavāraṇādyanubadhyamāno dhāvan śarīranirapekṣameva svātmapravaṇīkṛtetaravṛttiprasaradudyogadevīpreraṇayātitvaritapalāyanakriyāviṣṭo vā evamanyāsvapyevamprāyāsu siṃhājagarādyavalokanajanitamahātrāsādyavasthāsu yadvṛttikṣayātmakaṃ padaṃ gacchedadhitiṣṭhetspandatattvaviviktaye satatamudyukto yo yogijanastasya tatra vṛttikṣayātmake pade'vasthāviśeṣe spandaḥ pratiṣṭhitaḥ spandatattvamabhimukhībhūtameva tiṣṭhati // spandakārikānirṇaya१.२२:

tasmādetadvṛttikṣayapadaṃ saṃcetya jhaṭiti kūrmāṅgasaṃkocayuktyā krodhasaṃśayavṛttīḥ praśamayya mahāvikāsavyāptiyuktyā vā praharṣadhāvanavṛttīrvisphāryābhimukhībhūtanijaspandaśaktivimarśavatā yoginā bhayam // spandakārikānirṇaya१.२२:

yathoktaṃ śrīvijñānabhairave /
kāmakrodhalobhamohamadamātsaryagocare /
buddhiṃ nistimitāṃ kṛtvā tattattvamavaśiṣyate // spandakārikānirṇaya१.२२:

ānande mahati prāpte dṛṣṭe vā bāndhave cirāt // spandakārikānirṇaya१.२२:

ānandamudgataṃ dhyātvā tallayastanmanā bhavet // spandakārikānirṇaya१.२२:

kṣutādyante bhaye śoke gahvare vāraṇadrute /
kutūhale kṣudhādyante brahmasattā samīpagā // spandakārikānirṇaya१.२२:

iti // spandakārikānirṇaya१.२२:

evametāsvavasthāsūktayuktyā prathamaṃ spandaśaktiṃ pariśīlya tadanu tāmevānusaṃdadhatsarvāsvavasthāsu taddārḍhyānupraveśamayīṃ jīvanmuktatāmāharetsatatodyukta ityupadiśati // spandakārikānirṇaya१.२२:१०]
yāmavasthāṃ samālambya yadayaṃ mama vakṣyati /
tadavaśyaṃ kariṣye'hamiti saṃkalpya tiṣṭhati // spandakārikā

tāmāśrityordhvamārgeṇa candrasūryāvubhāvapi /
sauṣumne'dhvanyastamito hitvā brahmāṇḍagocaram // spandakārikā

tadā tasminmahāvyomni pralīnaśaśibhāskare /
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
ayaṃ śaṃkarātmā svabhāvo yanmama vakṣyati abhivyaktaṃ satyaccidānandaghanamanubhūtapūrvaṃ svarūpaṃ māṃ vimarśayiṣyati tadavaśyamahaṃ kariṣye bahirmukhatāṃ hitvā tatpravaṇa eva bhaviṣyāmi iti saṃkalpya niścitya yāmatikrodhādyavasthāsvanubhūtacarīṃ cidānandaghanāṃ spandātmikāmavasthāmavalambya prāpyatvenābhisaṃdhāya tiṣṭhati śamitavikalpagatimavikalpāmavasthāmavicalatvena bhajate yo yogī tadīyāṃ tāmavasthāṃ samāśritya candrasūryau apānaḥ prāṇaścobhāvapi hṛdayabhūmau militvā yugapadeva sauṣumne'dhvani brahmanāḍyāmūrdhvamārgeṇodānapathenāstamitaḥ śāmyataḥ kathaṃ brahmāṇḍalakṣaṇaṃ gocaraṃ hitvā brahmabilādhiṣṭhātṛbrahmādhiṣṭhitamaṇḍaṃ muktvā ūrdhvakavāṭāntāṃ dehavyāptiṃ tyaktvā tadā collaṅghitadehavyāptike'ta eva prakarṣeṇa līnāvuktarūpau śaśibhāskarau yatra tasminmahāvyomni niḥśeṣavedyopaśamarūpe paramākāśe prāpte'pi yaḥ śithilaprayatnatayā khecaryādyātmanā guṇādispandaniḥṣyandena vyāmohitatvātsauṣuptapadavadbhavati sauṣuptena ca suptamapyupalakṣitaṃ tena ca svapnasuṣuptavatyaḥ śūnyādibhūmimevādhitiṣṭhati sa yogī samyaganabhivyaktasvasvabhāvo mūḍha ityucyate // spandakārikānirṇaya१.२३-३५:

yathoktaṃ śrībhaṭṭakallaṭena /
yāṃ spandātmikāmavasthāmavalambya /
iti yoginaḥ // spandakārikānirṇaya१.२३-३५:

iti ca /
yasya svasvabhāvābhivyaktirna samyakvṛttā sa svapnādinā muhyamāno'prabuddho niruddhaḥ syāt /
iti // spandakārikānirṇaya१.२३-३५:

yastu tatrāpi prayatnapāṭavādudyantṛtābalātkṣaṇamapi na śithilībhavati sa tamasānabhibhūtatvātcidākāśamayatvenaivāvasthitaḥ prabuddha ucyate ata eva satatodyogavataiva yoginā bhavitavyamityādiṣṭaṃ gurubhiḥ iti śivam // spandakārikānirṇaya१.२३-३५:४]
spandakārikā, dvitīyo niḥṣyandaḥ
tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ /
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām // spandakārikā

tatraiva sampralīyante śāntarūpā nirañjanāḥ /
sahārādhakacittena tenaite śivadharmiṇaḥ // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
tatspandatattvātmakaṃ balaṃ prāṇarūpaṃ vīryamākramya abhedena āśrayatayāvaṣṭabhya bhagavanto'nantavyomavyāpyādayo mantrāḥ sarvajñabalena sarvajñatvādisāmarthyena ślāghamānā jṛmbhamāṇā adhikārāya dehināṃ pravartante sṛṣṭisaṃhāratirodhānānugrahādi kurvantītyarthaḥ // spandakārikānirṇaya२.१:

sarvajñaśabdo bhāvapradhānaḥ sarvakartṛtvādyupalakṣayati // spandakārikānirṇaya२.१:

yathā dehināṃ karaṇānyupapāditadṛśā tadbalamākramya viṣayaprakāśādau pravartante iti dṛṣṭāntaḥ // spandakārikānirṇaya२.१:

tathā nirañjanāḥ kṛtakṛtyatvānnivṛttādhikāramalāḥ śāntaviśiṣṭavācakātmasvarūpāstatraiva spandātmake bale samyagabhedāpattyā prakarṣeṇāpunarāvṛttyā līyante adhikamalānmucyante ārādhakacittena upāsakalokasaṃvedanena saha // spandakārikānirṇaya२.१:

yathoktam /
anugṛhyāṇusaṃghātaṃ yātāḥ padamanāmayam // spandakārikānirṇaya२.१:

iti // spandakārikānirṇaya२.१:

yataśca tata evoditāstadbalena visṛṣṭāstatraiva līyante tenaite mantramantreśvarādayaḥ śivasya parameśvarasya sambandhī dharmaḥ svabhāvo vidyate yeṣāṃ te tathā sāmānyaspandasārā ityarthaḥ // spandakārikānirṇaya२.१:

nanu karaṇānāṃ mantrāṇāṃ ca tatudayādau tulye kimiti karaṇāni na sarvajñādirūpāṇi // spandakārikānirṇaya२.१:

ucyate parameśvaro māyāśaktyā śarīrakaraṇāni bhedamayāni nirmimīte vidyāśaktyā tvākāśīyavicitravācakaparāmarśaśarīrānmantrān // spandakārikānirṇaya२.१:

vācakasya māyāpade'pi // spandakārikānirṇaya२.१:

ghaṭo'yamityadhyavasā nāmarūpātirekiṇī /
pareśaśaktirātmeva bhāsate na tvidaṃtayā // spandakārikānirṇaya२.१:

iti pratyabhijñoktanītyā pramātṛbhūmyanatikrānterna śarīrapuryaṣṭakādivadbodhasaṃkocakatvamastīti yuktamevaiṣāṃ sarvajñatvādi // spandakārikānirṇaya२.१:

etacca /
bhede tvekarase bhāte // spandakārikānirṇaya२.१:

iti śrīpratyabhijñākārikāṭīkāyāṃ vitatya darśitam // spandakārikānirṇaya२.१:

evaṃ vidyāpadāvasthitasṛṣṭyādikāryanantabhaṭṭārakādyapekṣayaitadvyākhyeyam // spandakārikānirṇaya२.१:

tathā dīkṣādipravṛttānāmācāryādīnāṃ karaṇarūpāḥ sarve mantrāstatspandatattvarūpaṃ balamākramya anuprāṇakatvena avaṣṭabhya ācāryādīnāmeva sambandhinārādhakacittena saha mokṣabhogasādhanādyadhikārāya pravartante tatraiva śāntavācakaśabdātmakaśarīrarūpā ata eva ca nirañjanāḥ śuddhāḥ samyakpralīyante viśrāmyanti // spandakārikānirṇaya२.१:

atra vyākhyāne sahārādhakacittena iti pūrvaślokena yojyam // spandakārikānirṇaya२.१:

evaṃ ca mantrāṇāmudayapralayakoṭivyāpi pravṛttāvapi bhittibhūtamiti abhihitam // spandakārikānirṇaya२.१:

evaṃ ca daśāṣṭādaśādibhedena bhinne śaive mantrāṇāṃ spandatattvasārataivetyuktaṃ bhavati // spandakārikānirṇaya२.१:

evaṃ mantramantreśvarādirūpā śuddhābhimatā sṛṣṭiḥ śivasvabhāveti pratipādyādhunā aśuddhābhimatāpi sā māyādirūpā śivasvarūpaiva iti upapādayan śrīmataśāstrādirahasyadṛṣṭimapi upakṣipati // spandakārikānirṇaya२.१:२०]
yasmātsarvamayo jīvaḥ sarvabhāvasamudbhavāt /
tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ // spandakārikā

tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ /
bhoktaiva bhogyabhāvena sadā sarvatra saṃsthitaḥ // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
yato jīvo grāhakaḥ sarvamayaḥ śivavadviśvarūpaḥ tena hetunā śabdeṣu vācakeṣu artheṣu vācyeṣu cintāsu vikalpajñānādirūpāsu ādimadhyāntarūpā sāvasthā nāsti yā śivo na bhavati sarvameva śivasvarūpamityarthaḥ // spandakārikānirṇaya२.३-४:

yataścaivamato bhoktaiva cidātmā grāhako bhogyabhāvena dehanīlādirūpeṇa sadā nityaṃ sarvatra vicitratattvabhuvanādipade samyaganūnādhikatayā sthitaḥ na tu bhogyaṃ nāma kiṃcidbhokturbhinnamasti // spandakārikānirṇaya२.३-४:

jīva ityupakramya śiva ityupasaṃhāreṇa jīvaśivayorvāstavo na ko'pi bhedaḥ iti dehādyavasthāsu na kāsucidapyapūrṇamanyatā mantavyā api tu cidghanaśivasvabhāvataiveti bhaṅgyopadiśati // spandakārikānirṇaya२.३-४:

yathoktaṃ śarīramapi ye ṣaṭtriṃśattattvamayaṃ śivarūpatayā paśyanti arcayanti ca te sidhyanti ghaṭādikamiva tathābhiniviśya paśyanti arcayanti ca te'pīti nāstyatra vivādaḥ iti śrīpratyabhijñāṭīkāyām // spandakārikānirṇaya२.३-४:

bhaṭṭaśrīvāmanenāpyuktam /
ālambya saṃvidaṃ yasmātsaṃvedyaṃ na svabhāvataḥ /
tasmātsaṃviditaṃ sarvamiti saṃvinmayo bhavet // spandakārikānirṇaya२.३-४:

iti // spandakārikānirṇaya२.३-४:

kasmātjīvaḥ sarvamayaḥ ityatra hetuḥ sarvabhāvānāṃ samudbhavādutpattihetutvātapādānabhāvapradhānaśca nirdeśaḥ // spandakārikānirṇaya२.३-४:

pramātṛmitimānameyamayabhedajātasya te vihāra iha hetutāṃ samupayāti yasmāttvayi /
nivṛttavivṛtau kvacittadapayāti tenādhvādhunā nayena punarīkṣyate jagati jātucitkenacit // spandakārikānirṇaya२.३-४:

iti śrījñānagarbhastotroktanītyā saṃvidyeva prasṛtāyāṃ jagataḥ sadbhāvātsarvabhāvasamudbhavatvaṃ jīvasya yataśca jīvādeva udayati viśvamato'yaṃ sarvamayo viśvaśaktiriti yāvat // spandakārikānirṇaya२.३-४:

nirṇītaṃ caitaddvitīyasūtravṛttau // spandakārikānirṇaya२.३-४:

sarvamayatve hetvantaramāha tatsaṃvedana ityardhena // spandakārikānirṇaya२.३-४:

tasya sarvasya nīlasukhāderyatsaṃvedanaṃ prakāśastena rūpeṇa svabhāvena tādātmyapratipatteḥ sarvamayatvasyopalambhāt // spandakārikānirṇaya२.३-४:

evamanena ślokadvayena rahasyacaryāḥ sarvabhedapādaponmūlopapattiparighaṭitāśca jñānopadeśakathāḥ prathamacaramasūtrābhyāṃ mahārthatattvaṃ jāgradādisūtreṇa ṣaḍardhaparamārthaḥ tadākramya ityanena sarvopāsāsāratetyādyupakṣiptamiti spandatattvenaiva viśvopadeśāḥ svīkṛtāḥ // spandakārikānirṇaya२.३-४:

athaitatpratipattisārataiva mokṣa ityādiśati // spandakārikānirṇaya२.३-४:१४]
iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat /
sa paśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
vāśabdaḥ prathamaniḥṣyandoktanimīlanasamādhiprakāraṃ vikalpayanasyāḥ samāpatterdurlabhatāṃ dhvanayati // spandakārikānirṇaya२.५:

tenāyamarthaḥ īdṛśī tāvatsaṃvittiḥ durlabhā yasya kasyacidevāpaścimajanmano bhavati so'khilaṃ jagatkrīḍātvena paśyannijasaṃvidunmeṣanimeṣābhyāṃ sṛjan saṃharaṃśca /
mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate // spandakārikānirṇaya२.५:

iti sthityā satatasamāviṣṭo mahāyogī jīvanneva prāṇādimānapi vijñānāgninirdagdhāśeṣabandhano dehapāte tu śiva eva jīvaṃścedṛṅmukta eva na tu kathaṃcidapi baddhaḥ // spandakārikānirṇaya२.५:

na saṃśayaḥ ityanena idaṃ dhvanayati dīkṣādinā gurupratyayato muktiḥ īdṛśāttu jñānātsamācārādvā svapratyayata eveti // spandakārikānirṇaya२.५:

iyameva mahāsamāpattiḥ sādhakācāryādīnāmabhīṣṭaprāptihetuḥ iti ślokadvayenāha // spandakārikānirṇaya२.५:५]
ayamevodayastasya dhyeyasya dhyāyicetasi /
tadātmatāsamāpattiricchataḥ sādhakasya yā // spandakārikā

yamevāmṛtaprāptirayamevātmano grahaḥ /
iyaṃ nirvāṇadīkṣā ca śivasadbhāvadāyinī // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
iha śivo bhūtvā śivaṃ yajetiti yadudghoṣyate tatra dhyāyinaścetasi saṃvedane tasyeti na sāvasthā na yā śivaḥ iti pratipāditaśivasvabhāvasya dhyeyasya anyasya vā kasyacittattatsiddhihetormantradevatāviśeṣasya ayamevodayaḥ prakaṭībhāvaḥ yā sādhakasya dhyāturācāryādeḥ /
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ // spandakārikānirṇaya२.६-७:

iti pratipāditarūpā tadātmatāsamāpattiḥ śivaikyāveśo na tu pañcavaktrādervyatiriktasyākārasya darśanaṃ na tu niścayamātreṇa tadātmatāsamāpattiḥ api tu icchato'vikalpaviśvāhaṃtātmakaśivaikyarūpecchāparāmarśādhirūḍhasya // spandakārikānirṇaya२.६-७:

etaduktaṃ bhavati ahameva tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattito viśvaśarīraścidānandaghanaḥ śiva iti saṃkalpo yasyāvikalpaśeṣībhūtatvena phalati tasya dhyeyamantradevatādi kiṃ na nāma abhimukhībhavati sarvasyaitadadvayaprathālagnatvāt // spandakārikānirṇaya२.६-७:

yathoktamasmatparameṣṭhipādaiḥ /
sākṣādbhavanmaye nātha sarvasmin bhuvanāntare /
kiṃ na bhaktimatāṃ kṣetraṃ mantraḥ kvaiṣāṃ na sidhyati // spandakārikānirṇaya२.६-७:

iti // spandakārikānirṇaya२.६-७:

iyameva ca samāpattiḥ paramādvayarūpasyāmṛtasya prāptiḥ anyasmiṃstvamṛte katipayakālaśarīradārḍhyadāyini prāpte'pi sādhakairmaraṇamavaśyamavāpyata evetyevakārāśayaḥ // spandakārikānirṇaya२.६-७:

evaṃ sarvatrānenaivāśayena śrīsvacchande sthūladṛṣṭyāmṛtaprāptiprakaraṇe /
naiva cāmṛtayogena kālamṛtyujayo bhavet // spandakārikānirṇaya२.६-७:

ityuktyopasaṃhṛtya tāttvikastatprāptiprakāraḥ /
athavā paratattvasthaḥ sarvakālairna bādhyate // spandakārikānirṇaya२.६-७:

ityādinā // spandakārikānirṇaya२.६-७:

sarvaṃ śivaśaktimayaṃ smaret // spandakārikānirṇaya२.६-७:

iti madhyena /
jīvanneva vimukto'sau yasyeyaṃ bhāvanā sadā /
yaḥ śivaṃ bhāvayennityaṃ na kālaḥ kalayettu tam /
yogī svacchandayogena svacchandagaticāriṇā /
sa svacchandapade yuktaḥ svacchandasamatāṃ vrajet /
svacchandaścaiva svacchandaḥ svacchando vicaretsadā // spandakārikānirṇaya२.६-७:

ityanena sahajasaṃdarbheṇa sapraśaṃsaṃ paścādupadiṣṭaḥ // spandakārikānirṇaya२.६-७:

ayamevātmano graho jñānaṃ yaducyate ātmā jñātavya iti tatredameva sarvajñasarvakartṛsvatantraśivasvarūpatayā pratyabhijñānamātmano jñānaṃ na tu /
puruṣa evedaṃ sarvam // spandakārikānirṇaya२.६-७:

iti śrutyantaviduktam /
ta ātmopāsakāḥ sarve na gacchanti paraṃ padam // spandakārikānirṇaya२.६-७:

ityāmnāyokteḥ // spandakārikānirṇaya२.६-७:

tathā dīkṣāvasare yojanikādyarthamayameva śiṣyātmano'nugrahaḥ imāmeva samāpattiṃ vidvānācāryaḥ śiṣyātmānaṃ śive yojayannācāryo bhavatītyarthaḥ // spandakārikānirṇaya२.६-७:

iyaṃ svapratyayasiddhā putrakādeḥ śivātmanaḥ sadbhāvasya pāramārthikasvarūpasya dāyinī nirvāṇadīkṣā // spandakārikānirṇaya२.६-७:

yathoktam /
evaṃ yo veda tattvena tasya nirvāṇadāyinī /
dīkṣā bhavatyasaṃdigdhā tilājyāhutivarjitā // spandakārikānirṇaya२.६-७:

iti // spandakārikānirṇaya२.६-७:

hautrī dīkṣāpi dīkṣaiva tatra mā bhūtkasyacidanāśvāsa ityāśayenātraivakāro na kṛtaḥ śrīmahāgurupravareṇeti śivam // spandakārikānirṇaya२.६-७:२०]
spandakārikā, tṛtīyo niḥṣyandaḥ
yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthān hṛdi sthitān /
somasūryodayaṃ kṛtvā sampādayati dehinaḥ // spandakārikā

tathā svapne'pyabhīṣṭārthān praṇayasyānatikramāt /
nityaṃ sphuṭataraṃ madhye sthito'vaśyaṃ prakāśayet // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
dhatte sarvamātmanīti dhātā śaṃkarātmā svabhāvaḥ sa yathā jāgrataḥ jāgarāyāmabhivyaktasvasvātantryasya dehino dehabhūmikāmeva prakaṭībhūtapiṇḍasthajñānasya yoginaḥ sambandhinyecchayābhyarthito'ntarmukhasvarūpavimarśabalena prasādito hṛdi cetasi sthitānarthāniti bindunādādijñānapuraḥ kṣobhapratibhācālanabodhastobhajñānasaṃcārādiprayojanāni sampādayati // spandakārikānirṇaya३.१-२:

kathaṃ somasūryayorjñānakriyāśaktyorudayaṃ kṛtvā jñānaśaktyā bhāsyamānaṃ hi tattatkriyāśaktyonmīlyate // spandakārikānirṇaya३.१-२:

samāveśonmiṣatpratibhātmakamūlāvaṣṭambhayuktisphāritajñānakriyāvyāptisārasavyetaramarīcivisphāraṇakrameṇa tattadvedhasaṃkramaṇādi sampādayati yogiśarīrānupraviṣṭaḥ parameśvaraḥ // spandakārikānirṇaya३.१-२:

yathā caivaṃ tathā /
anāgatāyāṃ nidrāyāṃ vinaṣṭe bāhyagocare /
sāvasthā manasā gamyā parā devī prakāśate // spandakārikānirṇaya३.१-२:

iti // spandakārikānirṇaya३.१-२:

pīnāṃ ca durbalāṃ śaktiṃ dhyātvā dvādaśagocare /
praviśya hṛdaye dhyāyan svapnasvātantryamāpnuyāt // spandakārikānirṇaya३.१-२:

iti sampradāyasthityā vamanagrāsasaktatadubhayavisargāraṇicitiśaktiparāmarśamukhena nityaṃ praṇayamanatikrāmato bhagavatprārthanāparasya yoganidrārūḍhasya sphuṭataramanācchāditarūpatayā madhye sauṣumnadhāmani sthito dhātā svapne'pyabhīṣṭānevāṇavaśāktaśāmbhavasamāveśādīnanyānapi samāveśābhyāsarasonmṛṣṭamatimukurasya jijñāsitānarthānavaśyaṃ prakaṭīkaroti nāsya yoginaḥ svapnasuṣuptayorvyāmoho bhavatītyarthaḥ // spandakārikānirṇaya३.१-२:

svapnena sauṣuptamapyupalakṣitam // spandakārikānirṇaya३.१-२:

atrābhīṣṭārthaprakāśe āvṛttyā ayameva hetuḥ praṇayasya prārthanāyā antarmukhasvarūpapariśīlanopāsāsaṃpādyasya māyākāluṣyopaśamalakṣaṇasya prasādasya bhagavatānatikramāt // spandakārikānirṇaya३.१-२:

parameśvaro hi cidātmā yadyantarmukhocitasevākrameṇārthyate tattatsaṃpādayata eva jāgrataḥ iti paratattve jāgarūkasya jāgarāvasthāsthasya ceti śleṣoktyā vyākhyeyam // spandakārikānirṇaya३.१-२:

yadi punarevaṃ sāvadhāno na bhavati tadā nāsya yogitetyāha // spandakārikānirṇaya३.१-२:११]
anyathā tu svatantrā syātsṛṣṭistaddharmakatvataḥ /
satataṃ laukikasyeva jāgratsvapnapadadvaye // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
yadyuktayuktyā nityaṃ nārādhyate dhātā tadā svasvarūpasthityabhāve satataṃ pratyahaṃ laukikasyeva cāsya yogino'pi jāgarāyāṃ svapne ca sādhāraṇāsādhāraṇārthaprakāśanatanniścayanādisvabhāvā pārameśvarī sṛṣṭiḥ svatantrā syāllaukikavadyoginamapi saṃsārāvaṭa evāsau pātayedityarthaḥ // spandakārikānirṇaya३.३:

yathoktam /
pravṛttirbhūtānāmaiśvarī /
iti // spandakārikānirṇaya३.३:

taddharmakatvataḥ iti svapnajāgarādipadaprakāśane bhagavatsṛṣṭeḥ svātantryasvabhāvādityarthaḥ // spandakārikānirṇaya३.३:

evaṃ svapnasauṣuptanirdalanopāyaṃ svaprabuddhatāyai saṃsādhya spandatattvasamāveśopāyaṃ suprabuddhasya dṛṣṭāntayuktipūrvakaṃ nirūpayati jijñāsitārthajñaptirapītthaṃ bhavatītyādiśati // spandakārikānirṇaya३.३:४]
yathā hyartho'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāne'pi cetasi /
bhūyaḥ sphuṭataro bhāti svabalodyogabhāvitaḥ // spandakārikā

tathā yatparamārthena yena yatra yathā sthitam /
tattathā balamākramya na cirātsampravartate // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
hiśabdaḥ kilaśabdārthe // spandakārikānirṇaya३.४-५:

sāvadhāne'pi cetasi dūratvādidoṣairyathā kilārtho'sphuṭo dṛṣṭo bhūyo'dhyakṣanirīkṣaṇātmanā svabalodyogena bhāvito bhṛśamālokito na kevalaṃ sphuṭo yāvatsphuṭataro'pi bhāti tathā yatspandatattvātmakaṃ balaṃ yenānandaghanatātmanā paramārthena yatreti śaṃkarātmani svasvabhāve yatheti abhedavyāptyā sthitaṃ tatkartṛ tatheti svabalodyogena antarmukhatadekātmatāpariśīlanaprayatnena saṃbhāvitaṃ śīghrameva sphuṭataratvena pravartate abhivyajyate // spandakārikānirṇaya३.४-५:

kathamākramyārādhakasya kalpitadehādipramātṛbhūmiṃ svātmanyeva nimagnāṃ kṛtvātha ca spandātmakaṃ balamākramya sthitasya kalpitadehabuddhipramātṛbhūmimasakṛduttejayataḥ sādhakasya yogino yajjijñāsitaṃ nidhānādi yatra deśādau yena hemādinā paramārthena yathā saṃniveśena sthitaṃ tathā tadacirādeva prakāśate // spandakārikānirṇaya३.४-५:

kartṛśaktyādirapyamuta eva balātprādurbhavatītyāha // spandakārikānirṇaya३.४-५:४]
durbalo'pi tadākramya yataḥ kārye pravartate /
ācchādayedbubhukṣāṃ ca tathā yo'tibubhukṣitaḥ // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
yathā kṣīṇadhāturṛṣiprāyaḥ so'pi spandātmakaṃ balamākramya spandasamāveśabalena prāṇapramātṛbhūmimasakṛduttejya kārye'vaśyakartavye karmaṇi pravartate aśakyamapi vastu tadbalākramaṇenaiva karotītyarthaḥ // spandakārikānirṇaya३.६:

tathā yo'pyatibubhukṣitaḥ so'pi tadbalākrāntyā kṣutpipāsādi śamayati // spandakārikānirṇaya३.६:

na hi cidghanāṃ bhūmimanupraviṣṭasya dvaṃdvābhibhavaḥ kaścitprāṇādibhuva eva tadāśrayatvāttasyāśceha cidbhūmau nimagnatvāt // spandakārikānirṇaya३.६:

yata evamuktasūtropapattikramānusāreṇedṛksiddhisamudāyo'smādbhavatītyataḥ // spandakārikānirṇaya३.६:४]
anenādhiṣṭhite dehe yathā sarvajñatādayaḥ /
tathā svātmanyadhiṣṭhānātsarvatraivaṃ bhaviṣyati // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
anena svasvabhāvātmanā spandatattvenādhiṣṭhite vyāpte dehe sati yathā tadavasthocitārthānubhavakaraṇādirūpāḥ sarvajñatāsarvakartṛtādayo dharmā āvirbhavanti dehinaḥ tathā yadyayaṃ kūrmāṅgasaṃkocavatsarvopasaṃhāreṇa mahāvikāsayuktyā vā svasminnanapāyinyātmani cidrūpe adhiṣṭhānaṃ karoti uktābhijñānapratyabhijñāte tatraiva samāveśasthitiṃ badhnāti tadā sarvatreti śivādau kṣityante evamiti śaṃkarataducitasarvajñatāsarvakartṛtādirūpo bhaviṣyati // spandakārikānirṇaya३.७:

idamapyetatprasādenetyāha // spandakārikānirṇaya३.७:२]
glānirviluṇṭhikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ /
tadunmeṣaviluptaṃ cetkutaḥ sā syādahetukā // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
mnā sarvakeśānāmāspadaṃ tataśca dehe yā glāniḥ arthāddehābhimāninaḥ puṃso yo harṣakṣayo'sau viluṇṭhikā parasaṃviddraviṇāpahāreṇa pārimityadaurgatyapradā tasyāśca glānerajñānataścidānandaghanasvasvarūpāpratyabhijñānātsṛtirudbhavo'vasthitiśca // spandakārikānirṇaya३.८:

tadajñānaṃ pradarśayiṣyamāṇasvarūpeṇonmeṣarūpeṇa cedviluptaṃ nikṛttaṃ tadāsau glānirajñānātmano hetorabhāvātkutaḥ syānna bhavedityarthaḥ // spandakārikānirṇaya३.८:

glānyabhāve ca dehe'vaśyambhāvinyo vyādhyādisaṃtāpāvasthā api yathā yathā yogino'pakṛṣyante tathā tathā hemna ivātitāpyamānasya kālikāpagame svasvarūpaṃ dedīpyata eva // spandakārikānirṇaya३.८:

evaṃ ca dehāvasthitasyāpi sarvadā glānyabhāva eva parayogino vibhūtiḥ // spandakārikānirṇaya३.८:

yathoktaṃ paramayoginyā madālasayā bāladārakān prayogīkurvatyā /
tvaṃ kañcuke śīryamāṇe nije'smin dehe heye mūḍhatāṃ mā vrajethāḥ /
śubhāśubhaiḥ karmabhirdehametanmadādibhiḥ kañcukaste nibaddhaḥ // spandakārikānirṇaya३.८:

iti mitasiddhyabhilāṣiṇo yoginaḥ samāveśābhyāsarasena dehaṃ vidhyato valīpalitādivyādhijayo bhavatītyapi bhaṅgyānena pratipāditam // spandakārikānirṇaya३.८:

atha yo'yamunmeṣaḥ sa kiṃsvarūpaḥ kimupāyalabhyaścetyākāṅkṣāyāmāha // spandakārikānirṇaya३.८:७]
ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ /
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
bhāve tyakte niruddhā cinnaiva bhāvāntaraṃ vrajet /
tadā tanmadhyabhāvena vikasatyatibhāvanā // spandakārikānirṇaya३.९:

iti nītyā ekasyāṃ kasyāṃcidālambanaviśeṣanibhṛtavikārātmikāyāṃ cintāyāṃ prasaktasya ekāgrībhūtasya yogino yata iti tadekāgratāprakarṣollasatsaṃvitsphāratastadālambananimīlanājjhaṭiti grastasamastacintāsaṃtateragnīṣomāvibhedātmanaḥ spandatattvādapara evodayaściccamatkārātmānya eva lokottara ullāsaḥ syātsa taccamatkāronmeṣakatvādevonmeṣo vijñātavyo'nveṣaṇīyaḥ itthameva yoginā jñātuṃ śakyaḥ tataśca svayamiti idaṃtāviṣayatvābhāvādakṛtakaprayatnātmanāvadhānenāhaṃtayaivopetyātmani lakṣayetasādhāraṇena camatkārātmanā pratyabhijānīyāt // spandakārikānirṇaya३.९:

yata ekasyāṃ viṣayavicārādicintāyāṃ prasaktasya aparasyāścintāyā jhaṭityudayaḥ syātsa cintādvayavyāpaka unmeṣaḥ ityanye // spandakārikānirṇaya३.९:

idānīṃ mitayogijanaprayatnasādhyāsvapi tāsu tāsu siddhiṣūnmeṣaṇapariśīlanamātroditāsu parayogino heyatvameva mantavyamityādiśati // spandakārikānirṇaya३.९:४]
ato bindurato nādo rūpamasmādato rasaḥ /
pravartante'cireṇaiva kṣobhakatvena dehinaḥ // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
ata unmeṣādupalakṣyamāṇādapralīyamānasthūlasūkṣmādidehāhambhāvasya yogino'cireṇaiva bhrūmadhyādau tārakāprakāśarūpo binduraśeṣavedyasāmānyaprakāśātmā nādaḥ sakalavācakāvibhediśabdanarūpo'nāhatadhvanirūpo rūpamandhakāre'pi prakāśanaṃ tejaḥ rasaśca rasanāgre lokottara āsvādaḥ kṣobhakatvena spandatattvasamāsādanavighnabhūtatāvatsaṃtoṣapradatvena vartante // spandakārikānirṇaya३.१०:

yadāhuḥ /
te samādhāvupasargā vyutthāne siddhayaḥ /
iti // spandakārikānirṇaya३.१०:

evamunmeṣanibhālanodyuktasyāpi dehātmamānino yogino bindunādādayaḥ kṣobhakā bhavantītyuktam // spandakārikānirṇaya३.१०:

idānīmatronmeṣātmani svabhāve dehapramātṛtāṃ nimajjayati tadākārāmapi parapramātṛtāṃ labhata ityāha // spandakārikānirṇaya३.१०:४]
didṛkṣayeva sarvārthān yadā vyāpyāvatiṣṭhate /
tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
yathā paśyantīrūpāvikalpakadidṛkṣāvasare didṛkṣito'rtho'ntarabhedena sphurati tathaiva svacchandādyadhvaprakriyoktān dharādiśivāntāntarbhāvino'śeṣānarthān vyāpyeti sarvamahamiti sadāśivavatsvavikalpānusaṃdhānapūrvakamavikalpāntamabhedavimarśāntaḥkroḍīkāreṇācchādya yadāvatiṣṭhate asyāḥ samāpatterna vicalati tāvadaśeṣavedyaikīkāreṇonmiṣattāvadvedyagrāsīkārimahāpramātṛtāsamāveśacamatkārarūpaṃ yatphalaṃ tatsvayamevāvabhotsyate svasaṃvidevānubhaviṣyati kimatra bahunā pratipāditena // spandakārikānirṇaya३.११:

tasyopalabdhiḥ satatamiti pratijñāya tadanantaramupapāditamupāyajātaṃ pariśīlayataḥ satataṃ spandatattvasamāviṣṭatvaṃ suprabuddhasya bhavatīti tadanantaprameyasaṃbhinnatvādupadeśyahṛdaye smārayannanupraveśayuktyupasaṃhārabhaṅgyāha // spandakārikānirṇaya३.११:२]
prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhejjñānenālokya gocaram /
ekatrāropayetsarvaṃ tato'nyena na pīḍyate // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
sarvadā jāgarāsvapnasuṣuptasaṃvidādimadhyāntapadeṣu prabuddhastiṣṭhetunmīlitaspandatattvāvaṣṭambhadivyadṛṣṭiḥ suprabuddhatāmeva bhajeta // spandakārikānirṇaya३.१२:

kathaṃ jñānena bahirmukhenāvabhāsena sarvaṃ gocaraṃ nīlasukhādirūpaṃ viṣayamālokya /
tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ /
ityupapāditadṛśā vimṛśya ekatra sraṣṭari śaṃkarātmani svabhāve sarvamāropayetnimīlanonmīlanadaśayostadabhedena jānīyātpūrvāparakoṭyavaṣṭambhadārḍhyānmadhyabhūmimapi cidrasāśyānatārūpatayaiva paśyedityarthaḥ // spandakārikānirṇaya३.१२:

evaṃ ca na kenacidanyena vyatiriktena vastunā bādhyate sarvasmin svātmanaḥ svīkṛtatvāt // spandakārikānirṇaya३.१२:

yathoktaṃ śrīpratyabhijñākāreṇa /
yo'vikalpamidamarthamaṇḍajaṃ paśyatīśa nikhilaṃ bhavadvapuḥ /
svātmapakṣaparipūrite jagatyasya nityasukhinaḥ kuto bhayam /
iti // spandakārikānirṇaya३.१२:

tato'nyena na pīḍyate iti yaduktaṃ tatra ko'sāvanyaḥ pīḍakaḥ kaśca pīḍyo yataḥ śivātmakameva viśvamuktamityāśaṅkya pāśānāṃ paśośca svarūpaṃ nirṇetumāha // spandakārikānirṇaya३.१२:५]
śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām /
kalāviluptavibhavo gataḥ sansa paśuḥ smṛtaḥ // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
iha yo'yaṃ prakāśātmā svasvabhāvaḥ śāṃkara uktaḥ asau /
vyavasthitaḥ karotyeṣa viśvakāraṇamīśvaraḥ /
sṛṣṭiṃ sthitiṃ ca saṃhāraṃ tirodhānamanugraham // spandakārikānirṇaya३.१३:

iti śrīsvacchandaśāstradṛṣṭyā nijaśaktyāśliṣṭaḥ sadā pañcavidhakṛtyakārī svatantraḥ spandalaliteśvarādiśabdairāgameṣūdghoṣyate // spandakārikānirṇaya३.१३:

svātantryaśaktirevāsya sanātanī pūrṇāhaṃtārūpā parā matsyodarī mahāsattā sphurattormiḥ sāraṃ hṛdayaṃ bhairavī devī śikhā ityādibhirasaṃkhyaiḥ prakāraistatra tatra nirucyate // spandakārikānirṇaya३.१३:

pūrṇāhaṃtaiva cāsyānuttarānāhataśaktisaṃpuṭīkārasvīkṛtādikṣāntavarṇabhaṭṭārikā tata eva svīkṛtānantavācyavākarūpaṣaḍadhvasphāramayāśeṣaśakticakrakroḍīkārāntaḥ kṛtaniḥśeṣasargapralayādiparamparāpyakramavimarśarūpaiva nityoditānuccāryamahāmantramayī sarvajīvitabhūtā parā vāk // spandakārikānirṇaya३.१३:

eṣaiva bhagavata iyadviśvavaicitryacalattāmiva svātmani prathayantī spandate ityarthānugamātspanda iti ihocyate // spandakārikānirṇaya३.१३:

evaṃ ceyadviśvaśaktikhacitaparāśaktisundarasya svātmanaḥ svarūpagopanakrīḍayā svātmabhittāvevāṃśāṃśikayā nirbhāsanaṃ bhagavān yāvaccikīrṣati tāvadekaivābhinnāpyasau tadīyā vimarśaśaktiricchātvaṃ pratipadya jñānakriyārūpatayā sthitvā śivaśaktiparāmarśātmakabījayonibhedena dvidhā bhūtvā vargabhedena tatkalābhedena ca navadhā pañcāśaddhā ca sphurantī tadvimarśasārairaghoraghoraghorataraiḥ saṃvittidevatātmabhiḥ rūpaiḥ prathamānā bhagavataḥ pañcavidhakṛtyakāritāṃ nirvahati // spandakārikānirṇaya३.१३:

yathoktaṃ śrīmālinīvijayottare /
yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī /
icchātvaṃ tasya sā devī sisṛkṣoḥ pratipadyate // spandakārikānirṇaya३.१३:

saikāpi satyanekatvaṃ yathā gacchati tacchṛṇu /
evametaditi jñeyaṃ nānyatheti suniścitam // spandakārikānirṇaya३.१३:

jñāpayantī jagatyatra jñānaśaktirnigadyate /
evaṃ bhavatvidaṃ sarvamiti kāryonmukhī yadā // spandakārikānirṇaya३.१३:

jātā tadaiva tadvastu kurvatyatra kriyocyate /
evameṣā dvirūpāpi punarbhedairanantatām // spandakārikānirṇaya३.१३:

arthopādhivaśādyāti cintāmaṇiriveśvarī /
tatra tāvatsamāpannā mātṛbhāvaṃ vibhidyate // spandakārikānirṇaya३.१३:

dvidhā ca navadhā caiva pañcāśaddhā ca mālinī /
bījayonyātmakādbhedāddvidhā bījaṃ svarā matāḥ // spandakārikānirṇaya३.१३:

kādayaśca smṛtā yonirnavadhā vargabhedataḥ /
pṛthagvarṇavibhedena śatārdhakiraṇojjvalā // spandakārikānirṇaya३.१३:

bījamatra śivaḥ śaktiryonirityabhidhīyate /
vargāṣṭakamiti jñeyamaghorādyamanukramāt // spandakārikānirṇaya३.१३:

tadeva śaktibhedena māheśvaryādi cāṣṭakam /
śatārdhabhedabhinnā ca tatsaṃkhyānāṃ varānane // spandakārikānirṇaya३.१३:

rudrāṇāṃ vācakatvena kalpitā parameṣṭhinā /
tadvadeva ca śaktīnāṃ tatsaṃkhyānāmanukramāt // spandakārikānirṇaya३.१३:

ityādi // spandakārikānirṇaya३.१३:

tathā /
viṣayeṣveva saṃlīnānadho'dhaḥ pātayantyaṇūn /
rudrāṇūnyāḥ samāliṅgya ghorataryo'parāstu tāḥ // spandakārikānirṇaya३.१३:

miśrakarmaphalāsaktiṃ pūrvavajjanayanti yāḥ // spandakārikānirṇaya३.१३:

muktimārganirodhinyastāḥ syurghorāḥ parāparāḥ // spandakārikānirṇaya३.१३:

pūrvavajjantujātasya śivadhāmaphalapradāḥ /
parāḥ prakathitāstajjñairaghorāḥ śivaśaktayaḥ // spandakārikānirṇaya३.१३:

iti // spandakārikānirṇaya३.१३:

evaṃ śabdarāśeḥ samutthito varganavakarūpo yo brāhmyādidevatāvargaḥ śivasahitastasya bhogyatāṃ pāśyatāṃ gataḥ sansa eva śaṃkarātmā svabhāvaḥ paśuḥ smṛtaḥ āgameṣu tathoktaḥ // spandakārikānirṇaya३.१३:

nanu kathaṃ bhoktā maheśvara imāmavasthāṃ prāptaḥ ityāśaṅkāśāntyai viśeṣaṇadvāreṇa hetumāha kalāviluptavibhava iti // spandakārikānirṇaya३.१३:

kalayati bahiḥ kṣipati pārimityena paricchinattīti kalā māyāśaktiḥ tayā viluptavibhavaḥ svamāyayā gūhitaiśvaryaḥ sthita ityarthaḥ // spandakārikānirṇaya३.१३:

atha ca kalayā kiṃcitkartṛtvopodbalanātmanā śaktyā tadupalakṣitena kalāvidyākālaniyatirāgātmanā kañcukena viluptavibhavaḥ sthagitapūrṇatvakartṛtvādidharmaḥ // spandakārikānirṇaya३.१३:

bhavatvevaṃ bhogyatāṃ tu kathamasau śaktivargasya gataḥ ityatraitadevottaram // spandakārikānirṇaya३.१३:

kalābhirakārādivargādhiṣṭhāyikābhirbrāhmyādibhistadvarṇabhaṭṭārakādhiṣṭhātṛbhūtābhiśca śrīmālinīvijayoktadevatārūpābhiḥ kalābhirakārādivarṇairviluptavibhavaḥ saṃkucito'smi apūrṇo'smi karavāṇi kiṃcididamupādade idaṃ jahāmi ityādivicitravikalpakāvikalpakapratipattikadambakāntaranupraviṣṭasthūlasūkṣmaśabdānuvedhakadarthito harṣaśokādirūpatāṃ nenīyamāna iva kṣaṇamapi svarūpasthitiṃ na labhate yataḥ ato'sāvuktarūpaḥ śaktivargeṇa bhujyamānaḥ paśuruktaḥ // spandakārikānirṇaya३.१३:

kalayā akhyātyātmanāṃśena viluptavibhavaḥ saṃkucita iva na tu tattvataḥ śivātmā svabhāvo'sya kvāpi gataḥ tadabhāve hi sa eva na sphuret // spandakārikānirṇaya३.१३:

tathāvabhāsamānaireva kalābhiḥ saṃkucitaiḥ śabdairjñānaiśca viluptavibhavastathārūpamātmānaṃ na vimraṣṭuṃ kṣama ityarthaḥ // spandakārikānirṇaya३.१३:

adhunā paśuḥ saṃkucitadṛkśaktibādhyaḥ pāśyaścetyetadvibhajati // spandakārikānirṇaya३.१३:३१]
parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ /
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
tasya paśoryaḥ pratyayānāṃ laukikaśāstrīyavikalpānāṃ tadadhivāsitānāṃ bhinnārthajñānānāṃ vikalpānāmapyudbhavaḥ vināśāghrāta utpādaḥ sa parasyāmṛtarasasya cidghanasyānandaprasarasyāpāyo nimajjanam // spandakārikānirṇaya३.१४:

uditeṣu bhinnārtheṣu pratyayeṣu cidbhūmiḥ sthitāpyaparāmṛśyamānatvādasthiteva lakṣyate tata evamuktam // spandakārikānirṇaya३.१४:

tena ca pratyayodbhavenāyamasvatantratāmeti tadvaśaḥ sampadyate // spandakārikānirṇaya३.१४:

yaduktaṃ śrīśivasūtreṣu jñānaṃ bandhaḥ iti // spandakārikānirṇaya३.१४:

śrīmadvyāsamunināpi mātāpitṛmayo bālye iti // spandakārikānirṇaya३.१४:

śrīmadālasayāpi // spandakārikānirṇaya३.१४:

tāteti kiṃcittanayeti kiṃcitambeti kiṃciddayiteti kiṃcit /
mameti kiṃcinna mameti kiṃcitbhautaṃ saṃghaṃ bahudhā mā lapethāḥ // spandakārikānirṇaya३.१४:

iti // spandakārikānirṇaya३.१४:

pratyayasyodbhavastanmātrāṇi tīvrātīvrabhedasāmānyavṛttayo gocaro yasya tathābhūto bhinnavedyaviṣaya ityarthaḥ // spandakārikānirṇaya३.१४:

anenedamāha yāvadiyaṃ bhinnavedyaprathā tāvadbaddha eva yadā tūktopadeśayuktyā sarvamātmamayamevāvicalapratipattyā pratipadyate tadā jīvanmukta iti // spandakārikānirṇaya३.१४:

yathoktamiti vā yasya saṃvittiḥ ityādi // spandakārikānirṇaya३.१४:

evaṃ ca yatpūrvamuktaṃ tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ ityādi na tena saha parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ ityasya vaiṣamyaṃ kiṃcit // spandakārikānirṇaya३.१४:

nanu yadi pratyayodbhavo'pyasya parāmṛtarasāpāyaḥ tatkathamuktaṃ śaktivargasya bhogyatāṃ gata ityāśaṅkāṃ pariharati // spandakārikānirṇaya३.१४:१३]
svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ /
yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
caḥ śaṅkāṃ dyotayan tatparihārarūpaṃ prameyāntaraṃ samuccinoti // spandakārikānirṇaya३.१५:

asya paśoḥ svasya śivātmano rūpasyāvaraṇe bhittibhūtatvena prathamānasyāpi samyagaparāmarśane tannimittaṃ vyākhyātarūpāḥ śaktayaḥ satatamutthitāḥ yāvaddhi parāmṛtarasātmakasvasvarūpapratyabhijñānamasya na vṛttaṃ tāvadetāḥ svasvarūpāvaraṇāyodyacchantyeva // spandakārikānirṇaya३.१५:

yato'sya yaḥ pratyayodbhavo vikalpakāvikalpakajñānaprasaraḥ sa śabdānuvedhena ahamidaṃ jānāmi ityādinā sūkṣmāntaḥśabdānurañjanena sthūlābhilāpasaṃsargeṇa ca vinā na bhavati iti tiraścāmapyasāṃketikaḥ nirdeśaprakhyaḥ svātmani ca śironirdeśaprakhyo'ntarabhyupagamarūpaḥ śabdanavimarśo'styeva anyathā bālasya prathamasaṃketagrahaṇaṃ na ghaṭeta antarūhāpohātmakavimarśaśūnyatvāt /
sthūlaśabdānuvedhamayastu vikalpaḥ sarvasya svānubhavasiddhaḥ // spandakārikānirṇaya३.१५:

ślokatrayoktamarthamupasaṃharanniyataḥ prameyasya sāmānyaspandatattvādabhinnatāṃ prāguktāmanubadhnan tatpratyabhijñānāpratyabhijñānamayau bandhamokṣau iti lakṣayati // spandakārikānirṇaya३.१५:४]
seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī /
bandhayitrī svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
seti ślokatrayanirṇītatvātiyamiti prameyaparyantena rūpeṇa sphurantī svasvabhāvarūpasya cidātmanaḥ śivasya sambandhinī spandatattvātmikā parābhaṭṭārikaiva viśvavaicitryāvasthitikāritvātkriyāśaktiḥ prāṅnirṇītadṛśā śiva eva gṛhītapaśubhūmike vartamānā prāṇapuryaṣṭakarūpamamuṃ kartṛtātmanāhaṃtāvipruṣā prokṣitaṃ kurvāṇā tathārūpeṇāpratyabhijñāya svarūpāvārakatvāddhānādānādiparikleśahetutvācca bandhayitrī bhavati // spandakārikānirṇaya३.१६:

yadā tu svasya śivātmano rūpasya yo mārgaḥ /
śaktyavasthāṃ praviṣṭasya nirvibhāgena bhāvanā /
tadāsau śivarūpī syācchaivī mukhamihocyate // spandakārikānirṇaya३.१६:

iti śrīvijñānabhaṭṭārakoktanītyā prāptyupāyaḥ parāśaktistadātmatayāsau kriyāśaktirjñāyate yoginā yadā vā vikalpakāvikalpakaprasare'pi śivasvarūpasya svātmano'ṃśabhūtamevāśeṣavedyamanenekṣyate tadāsyāsau parānandamayīṃ parāṃ siddhimupapādayati // spandakārikānirṇaya३.१६:३]
tanmātrodayarūpeṇa mano'hambuddhivartinā /
puryaṣṭakena saṃruddhastadutthaṃ pratyayodbhavam // spandakārikā

bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tadbhāvātsaṃsaredataḥ /
saṃsṛtipralayasyāsya kāraṇaṃ sampracakṣmahe // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
puryaṣṭakotthitaṃ bhogaṃ bhuṅkte // spandakārikānirṇaya३.१७-१८:

yata eva pratyayeṣu sukhādipratyayodbhavaḥ ata evāsau pratyayodbhavātpaśuḥ paravaśaḥ śabdānuvedhakrameṇa pade pade brāhmyādidevībhirākṣipyamāṇaḥ na tu suprabuddhavatsvatantraḥ tasya puryaṣṭakasya bhāvādeva punaḥpunarudbodhitavicitravāsanaḥ saṃsarettattadbhogocitabhogāyatanāni śarīrāṇyarjayitvā gṛhṇāti cotsṛjati ca // spandakārikānirṇaya३.१७-१८:

yataścaivamato'sya puryaṣṭakasaṃruddhasya yā saṃsṛtistasyā yaḥ prakṛṣṭo layaḥ puryaṣṭakātmakamalocchedena vināśaḥ tasya kāraṇaṃ samyaksukhopāyaṃ pracakṣmahe samanantarameva brūmaḥ tathā sampracakṣmahe prakaraṇe'smin svayaṃ pratipāditavantaḥ // spandakārikānirṇaya३.१७-१८:

vartamānasāmīpye vartamānavadvā // spandakārikānirṇaya३.१७-१८:

iti vartamānaprayogaḥ // spandakārikānirṇaya३.१७-१८:

etatpratipādayanādyasūtroktamarthaṃ nigamayati // spandakārikānirṇaya३.१७-१८:६]
yadā tvekatra saṃrūḍhastadā tasya layodayau /
niyacchan bhoktṛtāmeti tataścakreśvaro bhavet // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
yadā punarayamuktāḥ paratattvasamāveśopadeśayuktīḥ pariśīlayanekatra pūrṇāhaṃtātmani spandatattve samyagavicalatvena rūḍhaḥ samāviṣṭastanmayo bhavati tadā tasyeti pūrvasūtranirdiṣṭasya puryaṣṭakasya taddvāreṇaiva viśvasya nimīlanonmīlanasamāveśābhyāṃ layodayau niyacchan prathamasūtranirṇītadṛśā ekasmādeva śaṃkarātmanaḥ svabhāvātsaṃhāraṃ sargaṃ ca kurvan bhoktṛtāmeti dharādiśivāntasamagrabhogyakavalanena paramapramātṛtāṃ satīmeva pratyabhijñānakrameṇāvalambeta // spandakārikānirṇaya३.१९:

tataśca prathamasūtranirṇītasya śakticakrasya svamarīcinicayasyeśvaro'dhipatirbhavet // spandakārikānirṇaya३.१९:

anenaiva ca dehena maheśvaratvamavāpnotyeveti yāvat // spandakārikānirṇaya३.१९:

evaṃ copakramopasaṃhārayormahārthasaṃpuṭīkāraṃ darśayan tatsāratayā samastaśāṃkaropaniṣanmūrdhanyatāmasyāviṣkaroti śāstrasya śrīmān vasuguptācāryaḥ iti śivam // spandakārikānirṇaya३.१९:४]
spandakārikā, caturtho niḥṣyandaḥ
agādhasaṃśayāmbhodhisamuttaraṇatāriṇīm /
vande vicitrārthapadāṃ citrāṃ tāṃ gurubhāratīm // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
tāmasāmānyāṃ bhagavatīṃ guruṃ śaivī mukhamihocyate iti sthityā śivadhāmaprāptihetutvādācāryarūpām // spandakārikānirṇaya४.१:

atha ca guruṃ paśyantyādikroḍīkārātmahatīṃ bhāratīṃ parāṃ vācaṃ tathā gurorācāryasya sambandhinīmupadeṣṭrīṃ giraṃ citrāṃ lokottaracamatkārarūpāṃ vande sarvotkṛṣṭatvena samāviśāmi // spandakārikānirṇaya४.१:

atha ca sarvāvasthāsu sphuradrūpatvādabhivadantīmudyantṛtāprayatnenābhivādaye svarūpavimarśaniṣṭhāṃ tāṃ samāveṣṭuṃ saṃmukhīkaromi // spandakārikānirṇaya४.१:

kīdṛśīmagādho duruttaro yaḥ saṃśayaḥ pūrṇāhaṃtāniścayābhāvātmā vicitraḥ śaṅkākalaṅkaḥ sa eva vitatatvenāmbhodhistasya samyaguttaraṇe yā tāriṇī nauriva tāmityubhayatrāpi yojyam /
tathā vicitrārthāni nānācamatkāraprayojanāni padāni viśrāntayo yasyāṃ parasyāṃ vāci tāṃ vicitrāṇi ramyaracanānupraviṣṭāni arthapadāni vācyavācakāni yasyāṃ guruvāci tām // spandakārikānirṇaya४.१:

prasiddhaprabhāvasvanāmodīraṇātsambhāvanāpratyayenārthinaḥ pravartayan gūhanīyatayā mahāphalatāmasya śāstrasya nirūpayati śāstrakāraḥ // spandakārikānirṇaya४.१:५]
labdhvāpyalabhyametajjñānadhanaṃ hṛdguhāntakṛtanihiteḥ /
vasuguptavacchivāya hi bhavati sadā sarvalokasya // spandakārikā

[spandakārikānirṇaya]
etacchāstroktametajjñānameva puruṣārthaprāptihetutvāddhanamalabhyamapi duṣprāpamapi labdhvā śaṃkarasvapnopadeśasāraṃ śilātalādavāpya prakāśavimarśātmakaṃ hṛdayameva viśvāntaḥpraveśāvakāśapradatvādguhā tasyāmantena niścayena kṛtā nihitiḥ sthāpanā yena arthāttasyaiva jñānadhanasya tasya svāminaḥ śrīvasuguptābhidhānasya guroryathaiva tacchivāya jātaṃ tadvadadhikāriniyamasaṃkocābhāvātsarvalokasyāpi hṛdguhāntakṛtanihiteryatnādasāmayikātgopayataḥ dṛḍhapratipattyā ca svātmīkurvataḥ sadā śivāya bhavati nityaśaṃkarātmakasvasvabhāvasamāveśalābhāya sampadyata iti śivam // spandakārikānirṇaya४.२:

yadyapyasmin vivṛtigaṇanā vidyate naiva śāstre lokaścāyaṃ yadapi matimān bhūyasottānavṛttiḥ /
jānantyete tadapi kuśalāste'smadukterviśeṣaṃ kecitsāragrahaṇanipuṇāścetanārājahaṃsāḥ // spandakārikānirṇaya४.२:

anantāparaṭīkākṛnmadhye sthitimamṛṣyatā /
vivṛtaṃ spandaśāstraṃ no guruṇā no mayāsya tu // spandakārikānirṇaya४.२:

viśeṣaleśaḥ saṃdohe darśitaḥ pūrvamadya tu /
rudraśaktisamāveśaśālinaḥ śivarūpiṇaḥ // spandakārikānirṇaya४.२:

śūranāmnaḥ svaśiṣyasya prārthanātirasena tat /
nirṇītaṃ kṣemarājena sphārānnijagurorguroḥ // spandakārikānirṇaya४.२:

yeṣāṃ no dhiṣaṇopadeśaviśadā saddaiśikairdarśitā śrīmacchāmbhavaśāsanopaniṣadā yeṣāṃ na bhagno bhramaḥ /
ye nāsvāditapūrviṇo mṛdudhiyaḥ śrīpratyabhijñāmṛtaṃ tenātrādhikṛtāḥ paraiḥ punaridaṃ pūrṇāśayaiścarvyatām // spandakārikānirṇaya४.२:

śivādikṣityanto vitatavitato yo'dhvavibhavaḥ sphurannānāsargasthitilayadaśācitritatanuḥ /
iyadviśvaṃ yasya prasarakaṇikāsau vijayate paraḥ saṃvitspando lasadasamasaukhyāyatanabhūḥ // spandakārikānirṇaya४.२:७]
�