સ્પન્દકારિકાનિર્ણયઃ · અધ્યાય 1

સ્પન્દકારિકા, પ્રથમો નિઃષ્યન્દઃ
યસ્યોન્મેષનિમેષાભ્યાં જગતઃ પ્રલયોદયૌ ।
તં શક્તિચક્રવિભવપ્રભવં શંકરં સ્તુમઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
શમુપશાન્તાશેષોપતાપપરમાનન્દાદ્વયમયસ્વચૈતન્યસ્ફારપ્રત્યભિજ્ઞાપનસ્વરૂપમનુગ્રહં કરોતિ યસ્તમિમં સ્વસ્વભાવં શંકરં સ્તુમસ્તં વિશ્વોત્કર્ષિત્વેન પરામૃશન્તસ્તત્કૢપ્તકલ્પિતપ્રમાતૃપદનિમજ્જનેન સમાવિશામઃ તત્સમાવેશ એવ હિ જીવન્મુક્તિફલ ઇહ પ્રકરણ ઉપદેશ્યઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

બહુવચનમનુગ્રહદૃષ્ટિકટાક્ષિતાશેષાનુગ્રાહ્યાભેદપ્રથનાય ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

તમિત્યનેન યદસ્ય અસામાન્યત્વમપિ ધ્વનિતં તત્પ્રથયતિ યસ્યેત્યર્ધેન ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઇહ પરમેશ્વરઃ પ્રકાશાત્મા મહાદેવઃ શબ્દરાશિપરમાર્થપૂર્ણાહન્તાપરામર્શસારત્વાત્સદૈવાનન્દઘનસ્ફુરત્તાત્મકોભયવિસર્ગારણિપરાશક્ત્યાત્મકપૂર્ણસ્વાતન્ત્ર્યસ્વરૂપસ્તત એવ ચિત્સ્વાભાવ્યાદચલસ્યાપિ શ્રીભગવતઃ સ્વાતન્ત્ર્યશક્તિરવિભક્તાપ્યશેષસર્ગસંહારાદિપરમ્પરાં દર્પણનગરવત્સ્વભિત્તાવેવ ભાવિયુક્ત્યાનધિકામપ્યધિકામિવ દર્શયન્તી કિંચિચ્ચલત્તાત્મકધાત્વર્થાનુગમાત્સ્પન્દ ઇત્યભિહિતા તેન ભગવાન્ સદાસ્પન્દતત્ત્વસતત્ત્વો ન ત્વસ્પન્દઃ યદાહુઃ કેચિતસ્પન્દં પરં તત્ત્વમિતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

એવં હિ શાન્તસ્વરૂપત્વાદનીશ્વરમેવૈતદ્ભવેત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

સ્ફુરત્તાસારસ્પન્દશક્તિમયશંકરાત્મકસ્વસ્વભાવપ્રતિપાદનાયૈવ ચેદં શાસ્ત્રં સમુચિતસ્પન્દાભિધાનં મહાગુરુભિર્નિબદ્ધમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

એતચ્ચ વ્યક્તીભવિષ્યતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

સા ચૈષા સ્પન્દશક્તિર્ગર્ભીકૃતાનન્તસર્ગસંહારૈકઘનાહન્તાચમત્કારાનન્દરૂપા નિઃશેષશુદ્ધાશુદ્ધરૂપામાતૃમેયસંકોચવિકાસાભાસનસતત્ત્વા સર્વોપનિષદુપાસ્યા યુગપદેવોન્મેષનિમેષમયી ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

તથા હિ શિવાદેઃ ક્ષિત્યન્તસ્યાશેષસ્ય તત્ત્વગ્રામસ્ય પ્રાક્સૃષ્ટસ્ય સંહર્તૃરૂપા યા નિમેષભૂરસાવેવોદ્ભવિષ્યદ્દશાપેક્ષયા સ્રષ્ટુરૂપોન્મેષભૂમિસ્તથા વિશ્વનિમેષભૂશ્ચિદ્ઘનતોન્મેષસારા ચિદ્ઘનતાનિમજ્જનભૂમિરપિ વિશ્વોન્મેષરૂપા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

યદાગમઃ ।
લેલિહાના સદા દેવી સદા પૂર્ણા ચ ભાસતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઊર્મિરેષા વિબોધાબ્ધેઃ શક્તિરિચ્છાત્મિકા પ્રભોઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

શ્રીમાન્મહેશ્વરો હિ સ્વાતન્ત્ર્યશક્ત્યા શિવમન્ત્રમહેશ્વરમન્ત્રેશ્વરમન્ત્રવિજ્ઞાનાકલપ્રલયાકલસકલાન્તાં પ્રમાતૃભૂમિકાં તદ્વેદ્યભૂમિકાં ચ ગૃહ્ણાનઃ પૂર્વપૂર્વરૂપતાં ભિત્તિભૂતતયા સ્થિતામપ્યન્તઃસ્વરૂપાવચ્છાદનક્રીડયા નિમેષયન્નેવોન્મેષયતિ ઉત્તરરૂપતામવરોહક્રમેણ આરોહક્રમેણ તૂત્તરોત્તરરૂપતાં નિમેષયન્નેવ જ્ઞાનયોગિનામુન્મેષયતિ પૂર્વપૂર્વરૂપતામત એવોત્તરમુત્તરં પૂર્વત્ર પૂર્વત્ર સંકોચાત્મતાં જહદ્વિકસિતત્વેનાસાવાભાસયતિ પૂર્વં પૂર્વં તુ રૂપં યથોત્તરં વિકસિતતાં નિમજ્જયન્ સઙ્કુચિતત્વેન દર્શયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

એવં ચ સર્વં સર્વમયમેવ પ્રથયતિ કેવલં તદવભાસિતસંકોચમાત્રત ઇયં ભેદપ્રતિપત્તિરિવ યદુદ્દલનાયેહત્ય ઉપદેશ ઇત્યાસ્તાં તાવદેતત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

નીલસુખાદ્યાભાસોન્મેષમય્યપિ ચ સંવિત્પ્રમાત્રેકાત્મકતત્સ્વરૂપનિમેષરૂપાવભાતચરપીતાદ્યાભાસોપસંહારરૂપા ચેતિ સ્વસંવેદનસિદ્ધામિમાં યુગપદેવોન્મેષનિમેષોભયરૂપાં પ્રતિભાં ભગવતીં વિચિન્વન્ તુ મહાધિયઃ સંસારવિચ્છેદાય ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

અત એવોન્મેષનિમેષાભ્યામિત્યેતત્પદં નિજવૃત્તૌ ભટ્ટશ્રીકલ્લટેન સંકલ્પમાત્રેણા ઇત્યવિભક્તમેવેચ્છશક્તિરૂપતયા વ્યાખ્યાયિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

સંગ્રહકૃતાપિ એકચિન્તાપ્રસક્તસ્ય યતઃ સ્યાદપરોદયઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઉન્મેષઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સ્વયં તમુપલક્ષયેત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઇત્યત્ર પ્રારબ્ધચિન્તાસંહરણમેવ પરસ્વરૂપોદયહેતુરુન્મેષ ઇત્યભિધાસ્યતે પ્રવૃત્તચિન્તાસંહારં વિના પરસ્વરૂપોદયાભાવાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

એતચ્ચ તત્રૈવ વિતનિષ્યામઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

પરામૃતરસાપાયસ્તસ્ય યઃ પ્રત્યયોદ્ભવઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

તેનાસ્વતન્ત્રતામેતિ સ ચ તન્માત્રગોચરઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઇત્યત્રાપ્યુદયઃ પ્રલયપરમાર્થ ઇતિ સ્પષ્ટમેવ વક્ષ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

યદા ક્ષોભઃ પ્રલીયેત તદા સ્યાત્પરમં પદમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઇત્યત્રાપિ ક્ષોભપ્રલયાત્મા નિમેષઃ પરપદોન્મેષરૂપ ઇત્યપિ નિરૂપયિષ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

તદેવમેકૈવોભયરૂપાપિ શક્તિઃ કદાચિદુન્મેષપ્રધાનતયા વ્યવહ્રિયતે કદાચિન્નિમેષપ્રધાનતયા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

તતશ્ચ યસ્ય સંબન્ધિન્યાઃ સ્વરૂપનિમેષાત્મનઃ કાર્યોન્મેષપ્રધાનાયાઃ શક્તેર્હેતોર્જગતો વિશ્વસ્ય શિવાદેર્ધરણ્યન્તસ્યોદયોઽભેદસારતાનિમજ્જનસત્ત્વો નાનાવૈચિત્ર્યશાલી ભેદરૂપઃ સર્ગઃ સ્વરૂપોન્મેષાત્મનશ્ચ બાહ્યતાનિમેષપ્રધાનાયાઃ શક્તેર્જગતઃ પ્રલયોઽભેદમયતોદયાત્મા વિચિત્રભેદરૂપતાસંહાર ઇત પ્રલયોઽપ્યુદયરૂપ ઉદયોઽપિ ચ પ્રલયરૂપ ઇતિ વ્યાખ્યેયં વસ્તુતસ્તુ ન કિંચિદુદેતિ વ્યયતે વા કેવલં સ્પન્દશક્તિરેવ ભગવત્યક્રમાપિ તથાતથાભાસરૂપતયા સ્ફુરન્ત્યુદેતીવ વ્યયત ઇવ ચેતિ દર્શયિષ્યામઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

સ્થિતિવિલયાનુ ગ્રહાણાં વિશિષ્ટપ્રલયોદયરૂપત્વાન્નાધિક્યમિતિ પ્રલયોદયાભ્યામેવ પઞ્ચવિધં પારમેશ્વર્યં કૃત્યં સંગૃહીતમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

નિર્ણીતં ચૈવંપ્રાયં મયૈવ પ્રથમસૂત્રમાત્રવિવરણે સ્પન્દસંદોહે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

નનુ શ્રીમન્મહાર્થદૃષ્ટ્યા સૃષ્ટ્યાદિદેવતાભિરેવ વિચિત્રા જગતઃ પ્રલયોદયાઃ સંપાદ્યન્તે તત્કથમેતદુક્તં યસ્યેત્યાદિ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ તં શક્તિચક્રવિભવપ્રભવામિતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

શક્તીનાં સૃષ્ટિરક્તાદિમરીચીદેવીનાં ચક્રં દ્વાદશાત્મા સમૂહસ્તસ્ય યો વિભવ ઉદ્યોગાવભાસનચર્વણવિલાપનાત્મા ક્રીડાડમ્બરસ્તસ્ય પ્રભવં હેતુમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

એતા હિ દેવ્યઃ શ્રીમન્મન્થાનભૈરવં ચક્રેશ્વરમાલિઙ્ગ્ય સર્વદૈવજગત્સર્ગાદિક્રીડાંસંપાદયન્તીત્યામ્નાયઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

અથ ચ કસ્માત્પરમેશ્વરસ્ય જગત્સર્ગસંહારાદિહેતુત્વમિત્યાશઙ્કાયામેતદેવોત્તરં શક્તિચક્રેતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

યાવદ્ધિ કિંચિદ્વિશ્વં સંભવતિ તત્પ્રકાશમાનત્વેન પ્રકાશમયત્વાત્સ્વામિનશ્ચાત્મસંસ્થસ્ય ભાવજાતસ્ય ભાસનમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

અસ્ત્યેવ ન વિના તસ્માદિચ્છામર્શઃ પ્રવર્તતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઇતિ વિપશ્ચિન્નિશ્ચિતનીત્યા પરમેશ્વરસ્યાન્તઃપ્રકાશૈકાત્મ્યેન પ્રકાશમાનં સ્થિતં સચ્છક્તિચક્રમિત્યુચ્યતે યતઃ પરમેશ્વરસ્યાગમેષ્વનન્તશક્તિત્વમુદ્ધોષ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

તસ્ય શક્તિચક્રસ્યાભાસપરમાર્થસ્ય વિશ્વસ્ય યો વિભવઃ પરસ્પરસંયોજનાવિયોજનાવૈચિત્ર્યમનન્તપ્રકારં તસ્ય પ્રભવં કારણમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

સ એવ હિ ભગવાન્ વિજ્ઞાનદેહાત્મકાન્ સ્વાત્મૈકાત્મ્યેન સ્થિતાન્ વિશ્વાનાભાસાનન્યોન્યં નાનાવૈચિત્ર્યેણ સંયોજયન્ વિયોજયંશ્ચ વિશ્વોદયપ્રલયહેતુઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

તદુક્તં શ્રીભટ્ટકલ્લટેન વિજ્ઞાનદેહાત્મકસ્ય શક્તિચક્રૈશ્વર્યસ્યોત્પત્તિહેતુત્વમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઇત્યેતદ્વૃત્ત્યક્ષરાણામત્ર વ્યાખ્યાદ્વયેઽપ્યાનુરૂપ્યમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

અપિ ચ શક્તયોઽસ્ય જગત્કૃત્સ્નમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઇત્યાગમદૃષ્ટ્યા તસ્માચ્છબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઇતીહત્યસ્થિત્યા ચ જગદાત્મનઃ તત્ખેચર્યૂર્ધ્વમાર્ગસ્થં વ્યોમ વામેશિગોચરમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઇતિ રહસ્યનીત્યા ચ વામેશ્વરીખેચરીગોચરીદિક્ચરીભૂચરી રૂપસ્ય મયૈવ સ્પન્દસન્દોહે સમ્યઙ્નિર્ણીતસ્ય અપ્રબુદ્ધધિયસ્ત્વેતે સ્વસ્થિતિસ્થગનોદ્યતાઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઇત્યત્રાપિ નિર્ણેષ્યમાણસ્યૈતદ્વ્યાખ્યાદ્વયવ્યાખ્યાતશક્તિચક્રપ્રપઞ્ચભૂતસ્ય ચ યતઃ કરણવર્ગોઽયમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઇતિ સ્થિત્યેન્દ્રિયગ્રામાત્મનઃ તદાક્રમ્ય બલં મન્ત્રાઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઇતિ નિત્યમન્ત્રાત્મનઃ શબ્દરાશિસમુત્થસ્ય શક્તિવર્ગસ્ય ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઇતિ નીત્યા બ્રાહ્મ્યાદિદેવતાસ્વભાવસ્યૈવમાદેરનન્તપ્રકારસ્યાપિ મયૈવ સ્પન્દસન્દોહે વિતત્ય નિર્ણીતસ્ય શક્તિચક્રસ્ય યો વિભવો માહાત્મ્યં તત્ર પ્રભવતીતિ પ્રભવં સ્વતન્ત્રં ન તુ પશુવત્પરતન્ત્રમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

શક્તિચક્રસ્ય રશ્મિપુઞ્જસ્ય યો વિભવોઽન્તર્મુખો વિકાસસ્તતઃ પ્રભવ ઉદયોઽભિવ્યક્તિર્યસ્યેતિ બહુવ્રીહિણાન્તર્મુખતત્સ્વરૂપનિભાલનાદયત્નેન પરમેશ્વરસ્વરૂપપ્રત્યભિજ્ઞાનં ભવતીત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

કિં ચ યસ્ય ચિદાનન્દઘનસ્યાત્મન ઉન્મેષનિમેષાભ્યાં સ્વરૂપોન્મીલનનિમીલનાભ્યાં યદન્તસ્તદ્બહિઃ ઇતિ યુક્ત્યા જગતઃ શરીરરૂપસ્ય તદનુષઙ્ગેણ બાહ્યસ્યાપિ વિશ્વસ્ય પ્રલયોદયૌ યથાસંખ્યં મજ્જનોન્મજ્જને ભવતસ્તં શક્તિચક્રવિભવસ્ય પરસંવિદ્દેવતાસ્ફારસ્ય પ્રભવં ભક્તિભાજામેતત્સ્વરૂપપ્રકાશકં શંકરં સ્તુમઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

તથા યસ્ય સ્વાત્મનઃ સંબન્ધિનો બહિર્મુખતાપ્રસરરૂપાદુન્મેષાજ્જગત ઉદયોઽન્તર્મુખતારૂપાચ્ચ નિમેષાત્પ્રલયસ્તં વિશ્વસર્ગાદિકાર્યુન્મેષાદિસ્વરૂપસંવિદ્દેવીમાહાત્મ્યસ્ય હેતું શંકરં સ્તુમ ઇતિ યથાસંભવમપિ યોજ્યમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

દેહાદ્યાવિષ્ટોઽપિ પરમેશ્વરઃ કરણોન્મીલનનિમીલનાભ્યાં રૂપાદિપઞ્ચકમયસ્ય જગતઃ સર્ગર્સંહારૌ કરોતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

યદુક્તં રહસ્યતત્ત્વવિદા તદેવં વ્યવહારેઽપિ પ્રભુર્દેહાદિમાવિશન્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ભાન્તમેવાન્તરર્થૌઘમિચ્છયા ભાસયેદ્બહિઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

એવંવિધાર્થપરિગ્રહાયાપિ યસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યશક્ત્યા ઇતિ ત્યક્ત્વા યસ્યોન્મેષનિમેષાભ્યામિતિ ન્યરૂપિ ગુરુણા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

અત્ર ચ શંકરસ્તુતિઃ સમાવેશરૂપા પ્રાપ્યત્વેનાભિધેયા શક્તિચક્રવિભવાત્પ્રભવો યસ્યેતિ બહુવ્રીહિણા શક્તિચક્રવિકાસસ્તત્પ્રાપ્તાવુપાય ઉક્તઃ શક્તિચક્રવિભવસ્ય પરસંવિદ્દેવતાસ્ફારસ્ય ભક્તિભાજાં પ્રભવં પ્રકાશકમિતિ તત્પુરુષેણ ફલમુક્તમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

યદ્વક્ષ્યતિ તતશ્ચક્રેશ્વરો ભવેત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

ઇત્યભિધેયોપાયયોરુપાયોપેયભાવઃ સંબન્ધ ઇત્યભિધેયોપાય સંબન્ધપ્રયોજનાન્યનેનૈવ સૂત્રેણ સૂત્રિતાનિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:

નન્વેવંભૂતશંકરસ્વરૂપસત્તાયાં કિં પ્રમાણં કુતશ્ચોપાદાનાદિહેતું વિના જગદસૌ જનયતિ તસ્યૈવોપાદાનત્વે મૃત્પિણ્ડસ્યેવ ઘટેન જગતા તિરોધાનં ક્રિયેત તિરોહિતાતિરોહિતતાયાં ચ ભગવતઃ સ્વભાવભેદઃ સ્યાત્પુનરુન્મજ્જને ચ હેતુશ્ચિન્ત્યો જગદુદયેચ દ્વેએતપ્રસઙ્ગ ઇત્યેતાઃ શઙ્કા એક પ્રહારેણાપહર્તુમાહ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧:૫૯]
યત્ર સ્થિતમિદં સર્વં કાર્યં યસ્માચ્ચ નિર્ગતમ્ ।
તસ્યાનાવૃતરૂપત્વાન્ન નિરોધોઽસ્તિ કુત્રચિત્ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
તસ્યાસ્ય શંકરાત્મનઃ પ્રકાશાનન્દઘનસ્ય સ્વસ્વભાવસ્ય ન કુત્રચિદ્દેશે કાલ આકારે વા નિરોધઃ પ્રસરવ્યાઘાતોઽસ્તિ અનાવૃતરૂપત્વાદસ્થગિતસ્વભાવત્વાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

અયં ભાવઃ ઇહ યત્કિંચિત્પ્રાણપુર્યષ્ટકસુખનીલાદિકં ચિત્પ્રકાશસ્યાવરકં સંભાવ્યતે તદ્યદિ ન પ્રકાશતે ન કિંચિત્પ્રકાશમાનં તુ પ્રકાશાત્મકશંકરસ્વરૂપમેવેતિ કિં કસ્ય નિરોધકં કો વા નિરોધાર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

એતદેવ તસ્યેત્યેતદ્વિશેષણેન યત્રેત્યાદિનોપપાદયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

યત્ર યસ્મિંશ્ચિદ્રૂપે સ્વાત્મનિ ઇદં માતૃમાનમેયાત્મકં સર્વં જગત્કાર્યં સ્થિતં યત્પ્રકાશેન પ્રકાશમાનં સત્સ્થિતિં લભતે તસ્ય કથં તેન નિરોધઃ શક્યસ્તન્નિરોધે હિ નિરોધકાભિમતમેવ ન ચકાસ્યાદિત્યાશયશેષઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

યથોક્તમ્ ।
તદાત્મનૈવ તસ્ય સ્યાત્કથં પ્રાણેન યન્ત્રણા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

ઇત્યજડપ્રમાતૃસિદ્ધૌ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

નનૂત્પન્નસ્ય સ્થિત્યાત્મા પ્રકાશે ભવતિ ઉત્પત્તિરેવ ત્વસ્ય કુત ઇત્યાહ યસ્માચ્ચ નિર્ગતમિતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

સ્મૃતિસ્વપ્નસંકલ્પયોગિનિર્માણદૃષ્ટયા ચિતઃ સ્વાનુભવસિદ્ધં જગત્કારણત્વમુજ્ઝિત્વા અપ્રમાણકમનુપપન્નં ચ પ્રધાનપરમાણ્વાદીનાં ન તત્કલ્પયિતું યુજ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

કાર્યપદેન ચેદમેવ ધ્વનિતં કર્તુઃ ક્રિયયા નિષ્પાદ્યં હિ કાર્યમુચ્યતે ન તુ જડકારણાનન્તરભાવિ જડસ્ય કારણત્વાનુપપત્તેઃ ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞોક્તનીત્યા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

ભવિષ્યતિ ચૈતત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

અવસ્થાયુગલં ચાત્ર કાર્યકર્તૃત્વશબ્દિતમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

ઇત્યત્ર ।
સર્વશબ્દેનોપાદાનાદિનૈરપેક્ષ્યં કર્તુર્ધ્વનિતમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

ન ચ કાર્યં ઘટાદિ કર્તુઃ કુમ્ભકારાદેઃ કદાચિત્સ્વરૂપં તિરોદધદ્દૃષ્ટમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

નનુ નિર્ગતિરવસ્થિતસ્ય ભવતિ તત્કિમેતત્ક્વચિદાદાવેવ સ્થિતં નાન્યત્ર સ્થિતમપિતુ તત્રૈવ ચિદાત્મનીત્યાહ યત્ર સ્થિતમિતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

આવૃત્ત્યા ચૈતદ્યોજ્યમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

અયમર્થઃ યદિ ચિદાત્મનિ જગદહંપ્રકાશાભેદેન ન ભવેત્તત્કથમુપાદાનાદિનિરપેક્ષં તત ઉદિયાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

યતસ્તુ યથા ન્યગ્રોધબીજસ્થઃ શક્તિરૂપો મહાદ્રુમઃ ।
તથા હૃદયબીજસ્થં જગદેતચ્ચરાચરમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

ઇત્યામ્નાયસ્થિત્યા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

સ્વામિનશ્ચાત્મસંસ્થસ્ય ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

ઇતિ પૂર્વોક્તયુક્ત્યા ચ તત્રૈતદભેદેન સ્ફુરત્સ્થિતં તતોઽયં ચિદાત્મા ભગવાન્નિજરસાશ્યાનતારૂપં જગદુન્મજ્જયતીતિ યુજ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

એવં ચ યત્ર સ્થિતમેવ સદ્યસ્માન્નિર્ગતમિત્યત્ર યોજના જાતા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

ચ એવાર્થે ભિન્નક્રમઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

નનુ યદિ તસ્માત્પ્રકાશવપુષ ઇદં જગન્નિર્યાતં તન્ન પ્રથેત ન હિ પ્રથાબાહ્યં ચ પ્રથતે ચેતિ યુક્તમિત્યાશઙ્ક્ય યસ્માન્નિર્ગતમપિ સદ્યત્ર સ્થિતમિત્યાવૃત્ત્યા સંગમનીયમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

ચોઽપ્યર્થે ભિન્નક્રમઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

એતદુક્તં ભવતિ ન પ્રસેવકાદિવાક્ષોટાદિ તત્તસ્માન્નિર્ગતમપિ તુ સ એવ ભગવાન્ સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાદનતિરિક્તામપ્યતિરિક્તામિવ જગદ્રૂપતાં સ્વભિત્તૌ દર્પણનગરવત્પ્રકાશયન્ સ્થિતઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

નનુ ચ ભવત્વેવં સર્ગસ્થિત્યવસ્થયોર્જગતાસ્યાનિરુદ્ધત્વં સંહારાવસ્થયા ત્વભાવાત્મના સુષુપ્તદેશીયયા જગતઃ સમ્બન્ધિન્યા કથં નૈતત્તિરોધીયતે નહિ ગ્રાહ્યં જગદ્વિના ગ્રાહકશ્ચિદાત્મા કશ્ચિદિત્યાવૃત્ત્યૈતદેવોત્તરં યસ્માન્નિર્ગતમપિ સદ્યત્રૈવ સ્થિતમુત્પન્નમપિ જગત્સંહારાવસ્થાયાં તદૈકાત્મ્યેનૈવાસ્તે ન ત્વસ્યાન્યઃ કશ્ચિદુચ્છેદઃ શૂન્યરૂપસ્તસ્ય વક્ષ્યમાણયુક્ત્યા પ્રકાશં ભિત્તિભૂતં વિનાનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

યથોક્તં શ્રીસ્વચ્છન્દશાસ્ત્રે ।
અશૂન્યં શૂન્યમિત્યુક્તં શૂન્યં ચાભાવ ઉચ્યતે ।
દેવ્યભાવઃ સ વિજ્ઞેયો યત્ર ભાવાઃ ક્ષયં ગતાઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

એવં સર્વં યસ્ય કાર્યં યત્પ્રકાશેનૈવ પ્રકાશતે સંહૃતમપિ ચ સદ્યત્પ્રકાશૈકાત્મ્યેન તિષ્ઠતિ ન તસ્ય દેશકાલાકારાદિ કિંચિન્નિરોધકં યુજ્યતે ઇતિ વ્યાપકં નિત્યં વિશ્વશક્તિખચિતં સ્વપ્રકાશમાદિસિદ્ધં ચૈતત્તત્ત્વમિતિ નાસ્ય સિદ્ધાવજ્ઞાતાર્થપ્રકાશરૂપં પ્રમાણવરાકમુપપદ્યત ઉપયુજ્યતે સમ્ભવતિ વા પ્રત્યુતૈતત્તત્ત્વસિદ્ધ્યધીના પ્રમાણાદિવિશ્વવસ્તુસિદ્ધિઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

તદુક્તમસ્મદ્ગુરુભિસ્તન્ત્રાલોકે ।
પ્રમાણાન્યપિ વસ્તૂનાં જીવિતં યાનિ તન્વતે ।
તેષામપિ પરો જીવઃ સ એવ પરમેશ્વરઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

યસ્માન્નિર્ગતમપીદં જગદ્યત્ર સ્થિતં યત્પ્રકાશેન પ્રકાશમાનં તથાભૂતમપિ યત્ર સ્થિતં યત્પ્રકાશૈકરૂપં યત્પ્રકાશ એવ યસ્ય સિદ્ધ્યૈ ન્યક્ષેણેક્ષ્યમાણં ભવતિ ન ત્વન્યજ્જગન્નામ કિંચિત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

અત્ર યત્ર સ્થિતમિત્યાવર્ત્ય દ્વિર્યોજ્યમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

એવં ચ સ્વાનુભવસિદ્ધમેવાસ્ય તત્ત્વસ્ય સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારમેલનાવભાસિનોઽતિદુર્ઘટકારિણઃ સર્વદા સર્વત્રાનિરુદ્ધત્વમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

યથોક્તં શ્રીમદુત્પલદેવાચાર્યૈઃ ।
પરમેશ્વરતા જયત્યપૂર્વા તવ સર્વેશ યદીશિતવ્યશૂન્યા ।
અપરાપિ તથૈવ તે યયેદં જગદાભાતિ યથા તથા ન ભાતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

અત્રહિભાસમાનમેવ જગદ્ભાસનૈકશેષીભૂતત્વાદ્ભાસનાતિરિક્તં ન કિંચિદ્ભાતીત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

કિંચ યત્ર સ્થિતમિત્યુક્ત્યોપશમપદે યસ્માચ્ચ નિર્ગતમિતિ પ્રસરપદે યતોઽસ્ય ન નિરોધસ્તતો નિમીલનોન્મીલનસમાધિદ્વયેઽપિ યોગિના સ્વસ્વભાવસમાવેશપરેણૈવ ભવિતવ્યમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

યદ્વક્ષ્યતે ।
યદા ક્ષોભઃ પ્રલીયેત તદા સ્યાત્પરમં પદમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

તથા ।
તસ્માચ્છબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

ઇત્યપિ ચ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

કુત્રચિદનાત્મવાદિનિ સૌગતાદૌ પ્રમાતરિ કુત્રચિચ્ચ બાધકાભિમતે પ્રમાણે સતિ ન તસ્ય નિરોધઃ પ્રતિષેધોઽસ્તિ યતો યસ્તસ્ય પ્રતિષેધકો યચ્ચ તસ્ય પ્રતિષેધકં પ્રમાણં તદ્યદિ ન સિદ્ધમભિત્તિકમેતચ્ચિત્રં સિદ્ધિશ્ચાસ્ય પ્રકાશતે ઇતિ તત્સિદ્ધ્યૈવ ભગવાનાદિસિદ્ધસ્વપ્રકાશમૂર્તિરસ્તીત્યેતત્પ્રતિષેધાયોદિતેનાપ્યનક્ષરમુક્તમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

ભવિષ્યતિ ચૈતત્ ।
ન તુ યોઽન્તર્મુખો ભાવઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

ઇત્યત્રાન્તરે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

એવં ચાનેન વિશ્વોત્તીર્ણં વિશ્વમયં વિશ્વસર્ગસંહારાદિકારિ શાંકરં સ્વસ્વભાવાત્મકં તત્ત્વમિત્યભિદધતા સર્વેષુ પારમેશ્વરેષુ યદુપાસ્યં તદિતઃ સ્પન્દતત્ત્વાન્નાધિકં કેવલમેતત્સ્વાતન્ત્ર્યવશેનૈવ તદુપાસાવૈચિત્ર્યમાભાસ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

વસ્તુતસ્તુ એતદ્વીર્યસારમેવાશેષમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

યદ્વક્ષ્યતિ ।
તદાક્રમ્ય બલં મન્ત્રાઃ સર્વજ્ઞબલશાલિનઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

ઇત્યેતદપિ ભઙ્ગ્યા પ્રતિપાદિતમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

એવં ચ ન કશ્ચિદુક્તચોદ્યાવકાશઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

એવમેતાદૃશેષુ ચિન્તારત્નપ્રાયેષુ શ્રીસ્પન્દસૂત્રેષુ યદન્યૈઃ સર્વૈર્વિવૃતિકૃદ્ભિર્વ્યાખ્યાયિ યચ્ચાસ્માભિઃ કિંચિદ્વ્યાક્રિયતે તત્રાન્તરમમત્સરા અનવલિપ્તાશ્ચ સ્વયમેવ વિચિન્વન્તુ સચેતસો ન તુ તદસ્માભિરુદ્ઘાટ્ય પ્રતિપદં પ્રદર્શ્યતે ગ્રન્થગૌરવાપત્તેઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:

નનુ જાગરાદિદશસ્વીદૃશઃ સ્વભાવો નાનુભૂયતે યદિ ચાયમુક્તયુક્તિભિર્ન કેનચિત્નિરુધ્યતે તત્જાગરાદ્યવસ્થા સ્વયમેવ નિરોત્સ્યતે ઇતિ શઙ્કાત ઉક્તમપ્યર્થમપ્રતિપદ્યમાનં પ્રતિબોધયન્નુપદિશતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨:૫૨]
જાગ્રદાદિવિભેદેઽપિ તદભિન્ને પ્રસર્પતિ ।
નિવર્તતે નિજાન્નૈવ સ્વભાવાદુપલબ્ધૃતઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
જાગરાપરપર્યાયો જાગ્રચ્છબ્દઃ શિષ્ટપ્રયુક્તત્વાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

લોકપ્રસિદ્ધે જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાનાં ભેદે યોગિપ્રસિદ્ધેઽપિ વા ધારણાધ્યાનસમાધિરૂપે પ્રસર્પતિ અન્યાન્યરૂપે પ્રવહતિ સતિ અર્થાત્તત્તત્ત્વં નિજાદનપાયિનઃ સર્વસ્યાત્મભૂતાચ્ચાનુભવિતૃરૂપાત્સ્વભાવાન્નૈવ નિવર્તતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

યદિહિસ્વયંનિવર્તેત તજ્જાગ્રદાદ્યપિ તત્પ્રકાશવિનાકૃતં ન કિંચિત્પ્રકાશેત ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

ઉપલબ્ધૃતા ચૈતદીયા જાગરાસ્વપ્નયોઃ સર્વસ્ય સ્વસંવેદનસિદ્ધા સૌષુપ્તે યદ્યપિ સા તથા ન ચેત્યતે તથાપ્યૌત્તરકાલિકસ્મૃત્યન્યથાનુપપત્ત્યા સિદ્ધા ઉપલબ્ધૃત એવ ચ સ્વભાવાન્ન નિવર્તતે ઉપલભ્યં ત્વવસ્થાદિ તન્માહાત્મ્યાન્નિવર્તતાં કામં કાત્ર ક્ષતિઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

એવકારોઽપ્યર્થે ભિન્નક્રમસ્તદભાવેઽપિ ન નિવર્તત ઇત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

જાગરાદિવિભેદસ્ય વિશેષણદ્વારેણ હેતુસ્તદભિન્ને ઇતિ તસ્માચ્છિવસ્વભાવાદભેદેન પ્રકાશમાનત્વાત્પ્રકાશરૂપે ઇત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

યચ્ચ યદેકાત્મકં તત્કથં તન્નિવૃત્તાવવતિષ્ઠતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

યદ્વા તદિતિ કર્તૃપદમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

અભિન્ન ઇતિ તુ કેવલમભિન્નત્વં જાગરાદેઃ શિવાપેક્ષમેવ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

અર્થાત્તત્તત્ત્વં જાગરાદિભેદેઽપિ સતિ પ્રસર્પતિ પ્રસરતિ વૈચિત્ર્યં ગૃહ્ણાતિ તન્નૈવ સ્વભાવાન્નિવર્તત ઇતિ યોજ્યમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

કિંચાયં જાગ્રદાદિભેદઃ પરિણામો વિવર્તો વેતિ યત્સાંખ્યપાઞ્ચરાત્રશાબ્દિકાદયો મન્યન્તે તદ્વ્યુદાસાયાપ્યુક્તં તદભિન્ન ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

અવસ્થાપ્રપઞ્ચોઽપિ યદિ ચિન્માત્રાત્મનાગપ્યતિરિચ્યેત ચિદ્રૂપં વા તત્પરિણતૌ મનાગતિરિચ્યેત તન્ન કિંચિચ્ચ કા સ્યાદિતિ તાવન્ન પરિણામોઽસ્તિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

યથોક્તમ્ ।
પરિણામોઽચેતનસ્ય ચેતનસ્ય ન યુજ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

ઇતિ શ્રીકિરણે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

ન ચ ભાસમાનોઽસાવસત્યો બ્રહ્મતત્ત્વસ્યાપિ તથાત્વાપત્તેઃ ઇત્યસત્યવિભક્તાન્યરૂપોપગ્રાહિતા વિવર્ત ઇત્યપિ ન સંગતમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

અનેન ચાતિદુર્ઘટકિરત્વમેવ ભગવતો ધ્વનિતમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

યસ્માજ્જાગરાદિવિભેદં ચ પ્રકાશયતિ તત્રૈવ ચ સ્વાભેદમિતિ ભેદાત્મના તદભેદાત્મનોભયાત્મના ચ રૂપેણાપરાપરાપરાપરાશક્તિત્રયસ્વરૂપેણ સ્ફુરતીત્યનુત્તરષડર્ધતત્ત્વાત્મતયા ભગવાનેવ સ્ફુરતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

અતશ્ચજાગરાદિદશાવસ્થિતોઽપિ એવમિમં સ્વસ્વભાવં પરિશીલયન્ યશ્ચિનુતે સ શંકર એવેત્યુપદિષ્ટં ભવતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:

અથ યે એકમેવેદં સંવિદ્રૂપં હર્ષવિષાદાદ્યનેકાકારવિવર્તં પશ્યામ ઇત્યુક્ત્યા જ્ઞાનસંતાન એવ તત્ત્વમિતિ સૌગતા મન્યન્તે યે ચાહંપ્રતીતિપ્રત્યેયઃ સદૈવ સુખાદ્યુપધિતિરસ્કૃત આત્મેતિ મીમાંસકાઃ પ્રતિપન્નાસ્તાનેકેનૈવ શ્લોકેનાપવદતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૩:૧૯]
અહં સુખી ચ દુઃખી ચ રક્તશ્ચેત્યાદિસંવિદઃ ।
સુખાદ્યવસ્થાનુસ્યૂતે વર્તન્તેઽન્યત્ર તાઃ સ્ફુટમ્ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
ય એવાહં સુખી સ એવ દુઃખી સુખાનુશાયિના રાગેણ યુક્તત્વાદ્રક્તો દુઃખાનુશાયિના દ્વેષેણ સમ્બન્ધાદ્દ્વિષ્ટેત્યાદયઃ સંવિદો જ્ઞાનાનિ તા અન્યત્રેતિ અવસ્થાતર્યાત્મતત્ત્વે વર્તન્તે તત્રૈવાન્તર્મુખે વિશ્રામ્યન્તિ સ્ફુટં સ્વસાક્ષિકં કૃત્વા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૪:

અન્યથા ક્ષણિકજ્ઞાનાનાં સ્વાત્મમાત્રક્ષીણત્વાત્તત્સંસ્કારજન્મનામપિ વિકલ્પાનામનુભવાગોચરે પ્રવૃત્ત્યભાવાદનુસંધાનમિદં ન ઘટેત ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૪:

ચકારાસ્તુલ્યયોગિતાપરા અનુસંધાનં દ્યોતયન્તિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૪:

કીદૃશેઽન્યત્ર સુખાદ્યવસ્થા ઉદયપ્રલયિન્યોઽનુસ્યૂતા દૃબ્ધા યસ્મિંસ્તસ્મિન્ સુખાદ્યવસ્થાનુસ્યૂતેઽન્તઃસ્રક્સૂત્રકલ્પતયા સ્થિતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૪:

તા ઇત્યનેનાનુસંધીયમાનાવસ્થાનાં સ્મર્યમાણતામભિદધત્ક્ષણિકજ્ઞાનવાદિમતેઽનુભવસંસ્કારોત્પન્નત્વાદર્થાકારારૂષિતત્વેઽપિ સ્મૃતેઃ કામમનુભવસદૃશત્વં ભવતુ ન ત્વનુભવાનુભૂતાતીતકાલાર્થવ્યવસ્થાપકત્વં ઘટતે સર્વસંવિદન્તર્મુખે તુ પ્રમાતરિ સતિ સર્વં યુજ્યત ઇતિ સૂચિતવાનિત્યલં સુકુમારહૃદયોપદેશ્યજનવૈરસ્યદાયિનીભિરાભિઃ કથાભિઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૪:

એતદર્થિભિઃ પ્રત્યભિજ્ઞા પરીક્ષ્યા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૪:

ગ્રન્થકૃતૈવ તુ યત ઇહ યુક્તિરાસૂત્રિતા તતોઽસ્માભિઃ કિંચિદુદ્ઘાટિતમિતિ સચેતોભિર્નાસ્મભ્યમસૂયયિતવ્યમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૪:

મીમાંસકપરિહારાય તુ એતદિત્થં વ્યાખ્યાતવ્યમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૪:

અહં સુખીત્યાદિસંવિદો યાસ્તા અન્યત્રેતિ પુર્યષ્ટકસ્વરૂપે પ્રમાતરિ સુખાદ્યવસ્થાભિરનુસ્યૂતે ઓતપ્રોતરૂપે સ્ફુટં લોકપ્રતીતિસાક્ષિકં વર્તન્તે તિષ્ઠન્તિ ન ત્વસ્મદભ્યુપગતેઽસ્મિંશ્ચિદાનન્દઘને શંકરાત્મનિ સ્વસ્વભાવે ઇતિ ન સર્વદા સુખાદ્યુપાધિતિરસ્કૃતોઽયમાત્માપિ તુ ચિન્મયઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૪:

યદા તુ નિજાશુદ્ધયા વક્ષ્યમાણયાયં સ્વસ્વરૂપં ગૂહયિત્વા તિષ્ઠતિ તદા પુર્યષ્ટકાદ્યવસ્થાયાં સુખિત્વાદિરૂપતાસ્ય તત્રાપિ ન નિરોધસ્તૈઃ સુખાદિભિરસ્યેત્યુક્તમેવેતિ ન તત્તિરસ્કૃતોઽયં કદાચિદપિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૪:

અહં કૃશોઽહં સ્થૂલ ઇત્યાદિપ્રતીતિપરિહારેણ અહં સુખી દુઃખીત્યાદિ વદતોઽયમાશયઃ સુખિત્વાદિપ્રતીતિસંભિન્નાં પુર્યષ્ટકભૂમિમન્તર્મુખે પદે નિમજ્જયંસ્તદનુષઙ્ગેણ બાહ્યસ્યાપિ દેહઘટાદેર્ગલનાત્પ્રત્યભિજાનાત્યેવ સ્વં શિવસ્વભાવત્વમિતિ સર્વથા પુર્યષ્ટકશમનાયૈવ યત્ન આસ્થેય ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૪:

ઉક્તોપપત્તિસિદ્ધાં સમસ્તવાદાનામનુપપન્નતામનુવદન્નુપપત્તિસિદ્ધં સ્પન્દતત્ત્વમેવાસ્તીતિ પ્રતિજાનાતિ યુક્ત્યનુભવાગમજ્ઞો રહસ્યગુરુપ્રવરઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૪:૧૨]
ન દુઃખં ન સુખં યત્ર ન ગ્રાહ્યં ગ્રાહકં ન ચ ।
ન ચાસ્તિ મૂઢભાવોઽપિ તદસ્તિ પરમાર્થતઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
ઇહ યત્કિંચિદ્દુઃખસુખાદ્યાન્તરં નીલપીતાદિકં બાહ્યં ગ્રાહ્યં યચ્ચૈતદ્ગ્રાહકં પુર્યષ્ટકશરીરેન્દ્રિયાદિ તત્તાવત્સૌષુપ્તવદસંચેત્યમાનં સ્ફુટમેવ નાસ્તીતિ વક્તું શક્યમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

યદાપિ તુ સંચેત્યતે તદા સંચેત્યમાનસ્યાપ્યસ્ય ચૈતન્યમયત્વાચ્ચૈતન્યમેવાસ્તીત્યાયાતમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

યદાહુઃ ।
પ્રકાશાત્મા પ્રકાશ્યોઽર્થે નાપ્રકાશશ્ચ સિધ્યતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

ઇતિ રહસ્યતત્ત્વવિદોઽસ્મત્પરમેષ્ઠિનઃ શ્રીમદુત્પલદેવપાદાઃ શ્રીમદીશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

ઇહાપિ વક્ષ્યતે ।
તત્સંવેદનરૂપેણ તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તિતઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

ઇત્યતો દુઃખસુખાદિ નીલાદિ તદ્ગ્રાહકં ચ યત્ર નાસ્તિ તત્પ્રકાશૈકઘનં તત્ત્વમસ્તિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

નન્વેવં સર્વગ્રાહ્યગ્રાહકોચ્છેદે શૂન્યાત્મૈવ તત્ત્વમિત્યાયાતં નેત્યાહ ન ચાસ્તિ મૂઢભાવોઽપિ ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

મૂઢભાવો મૂઢત્વં શૂન્યરૂપતાપિ યત્ર નાસ્તિ સોઽપિ હિ ન પ્રથતે કથમસ્તિ પ્રથતે ચેત્તર્હિ પ્રથાત્મકત્વાન્નાસૌ કશ્ચિત્પ્રથૈવાસ્તિ ન ચ પ્રથાયાઃ કદાચિદ્ભાવો ભવતિ તદભાવે પ્રથાભાવસ્યાપ્યસિદ્ધેઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

ભવિષ્યતિ ચૈતત્ ।
ન તુ યોઽન્તર્મુખો ભાવઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

ઇત્યત્ર ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

અપિ ચ મૂઢભાવ ઐશ્વર્યાત્મકવિમર્શશૂન્યપ્રકાશમાત્રતત્ત્વો બ્રહ્મરૂપોઽપિ યત્ર નાસ્તિ યચ્છ્રુત્યન્તવિદઃ પ્રતિપન્નાઃ વિજ્ઞાનં બ્રહ્મ ઇતિ તસ્યાપિ સ્વાતન્ત્ર્યાત્મકસ્પન્દશક્તિં વિના જડત્વાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

યથોક્તં પ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ ।
સ્વભાવમવભાસસ્ય વિમર્શં વિદુરન્યથા ।
પ્રકાશોઽર્થોપરક્તોઽપિ સ્ફટિકાદિજડોપમઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

ભટ્ટનાયકસ્તોત્રેઽપિ ।
નપુંસકમિદં નાથ પરં બ્રહ્મ ફલેત્કિયત્ ।
ત્વત્પૌરુષી નિયોક્ત્રી ચેન્ન સ્યાત્ત્વદ્ભક્તિસુન્દરી ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

એવં ચ યત્ર સ્થિતમિત્યતઃ પ્રભૃતિ યત્તત્ત્વં વિચારિતં તદેવાસ્તિ તચ્ચાસ્ત્યેવ પરમાર્થતો યુક્ત્યનુભવાગમસિદ્ધેન રૂપેણ પરમાર્થત એવ ચાકલ્પિતેન પૂર્ણેન રૂપેણાસ્તિ ન તુ નીલાદિવત્કલ્પિતેન ।
યથોક્તં મહાગુરુભિઃ ।
એવમાત્મન્યસત્કલ્પાઃ પ્રકાશસ્યૈવ સન્ત્યમી ।
જડાઃ પ્રકાશ એવાસ્તિ સ્વાત્મનઃ સ્વપરાત્મભિઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

તત્રભવદ્ભર્તૃહરિણાપિ ।
યદાદૌ ચ યદન્તે ચ યન્મધ્યે તસ્ય સત્યતા ।
ન યદાભાસતે તસ્ય સત્યત્વં તાવદેવ હિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

સાવધારણત્વાત્સર્વવાક્યાનામેવકારોઽત્ર ત્રિર્યોજ્યઃ ।
એવમનેન સૂત્રેણ સુખાદ્યાકારસંવિત્સંતાનવાદિનાં સુખાદિકલુષિતપ્રમાતૃતત્ત્વવાદિનાં ગ્રાહ્યગ્રાહકનાનાત્વવાદિનાં સર્વેષામભાવવાદિનાં નિષ્પરામર્શપ્રકાશબ્રહ્મવાદિનાં ચ મતમનુપપન્નત્વાદસત્ત્વેનાનૂદ્ય પારમાર્થિકં સ્પન્દશક્તિરૂપમેવ તત્ત્વમસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞાતમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

અથ ચ યસ્મિન્નસ્મિન્ સોપદેશસાવધાનમહાનુભાવપરિશીલ્યે સ્ફુરત્તાસારે સ્પન્દતત્ત્વે સ્ફુરતિ દુઃખસુખગ્રાહ્યગ્રાહકતદભાવાદિકમિદં સદપિ ન કિંચિદેવ સર્વસ્યૈતચ્ચમત્કારૈકસારત્વાત્તદેવૈતદસ્તીત્યુપદિષ્ટમ્ ।
યન્મહાગુરવઃ ।
દુઃખાન્યપિ સુખાયન્તે વિષમપ્યમૃતાયતે ।
મોક્ષાયતે ચ સંસારો યત્ર માર્ગઃ સ શાંકરઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

શાંકરો માર્ગઃ શંકરાત્મસ્વભાવપ્રાપ્તિહેતુઃ પરાશક્તિરૂપઃ પ્રસરઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:

એવમુપપત્તિપરિઘટિતતત્ત્વપ્રત્યભિજ્ઞાનાય સાભિજ્ઞાનમુપાયં નિરૂપયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૫:૨૪]
યતઃ કરણવર્ગોઽયં વિમૂઢોઽમૂઢવત્સ્વયમ્ ।
સહાન્તરેણ ચક્રેણ પ્રવૃત્તિસ્થિતિસંહૃતીઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

લભતે તત્પ્રયત્નેન પરીક્ષ્યં તત્ત્વમાદરાત્ ।
યતઃ સ્વતન્ત્રતા તસ્ય સર્વત્રેયમકૃત્રિમા ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
તન્નિર્ણીતં તત્ત્વમાદરાત્શ્રદ્ધયા પ્રયત્નેન ચ ।
ઉદ્યમો ભૈરવઃ ।
ઇતિ શિવસૂત્રપ્રતિપાદિતેન સર્વભેદોપસંહારાત્મના નિજૌજોવૃત્તિસ્ફારણરૂપેણ પરિપૂર્ણાન્તર્મુખસ્વરૂપસેવનાત્મના ભૈરવરૂપેણોદ્યમેન પરીક્ષ્યમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૬-૭:

યત ઇયમિતિ સર્વસ્ય સ્વસંવિદિતા તસ્ય શંકરાત્મનઃ સ્વસ્વભાવસ્યાકૃત્રિમા સહજા સ્પન્દતત્ત્વરૂપા સ્વતન્ત્રતા સર્વત્ર જડાજડવિષયે સ્ફુરન્તી સ્થિતેતિ શેષઃ ।
કિં તત્તત્ત્વમિત્યાહ યત ઇત્યાદિ લભત ઇત્યન્તમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૬-૭:

અયમિતિ લોકપ્રસિદ્ધો ગોલકાદિરૂપો ન તુ શાસ્ત્રિતસ્તસ્ય નિત્યપરોક્ષત્વેનાયમિતિ નિર્દેશાભાવાત્કરણવર્ગસ્ત્રયોદશેન્દ્રિયાણિ વિશેષેણ મૂઢો માયાવશાજ્જડાભાસીભૂતોઽણોર્મૂઢાદપ્યધિકં મૂઢત્વં પ્રાપ્તોઽમૂઢવચ્ચેતનવત્સ્વયં પ્રવૃત્તિસ્થિતિસંહૃતીર્લભતે વિષયોન્મુખીભવતિ તત્ર રજ્યતે તતશ્ચ નિવર્તત ઇત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૬-૭:

કથં સહાન્તરેણ ચક્રેણ ઇહાન્તરં ચક્રં કરણેશ્વર્યો નાન્તઃકરણાનિ તેષાં વર્ગશબ્દેન સ્વીકારાત્ન વક્ષ્યમાણં પુર્યષ્ટકં તત્સ્થસ્યાન્તઃકરણત્રયસ્ય વર્ગશબ્દેનૈવ ગૃહીતત્વાત્તન્માત્રાણાં ચ વાસનામાત્રરૂપાણામુપદેશ્યમયોગિનં પ્રતિ સાક્ષાત્પ્રવૃત્ત્યાદિકર્તૃત્વેનાસિદ્ધેઃ યોગિનસ્તુ સાક્ષાત્કૃતતન્માત્રસ્ય સ્વયમેવ પરતત્ત્વપરિશીલનાવહિતસ્યોપદેશ્યત્વાભાવાત્તસ્માદેતદેકીયમતમસત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૬-૭:

વિમૂઢોઽમૂઢવદિત્યનેન કરણવર્ગ એવ સંબન્ધ્યો નત્વન્તરમપિ કરણેશ્વરીચક્રં તસ્ય ચિચ્ચમત્કારરૂપત્વાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૬-૭:

એવમભિદધાનસ્યાયમાશયઃ યદયં શંકરાત્મા સ્વસ્વભાવોઽતિદુર્ઘટકરિણઃ સ્વાતન્ત્ર્યાદ્યુગપદેવ સંવિત્તિસારં ચ કરણેશ્વરીચક્રં જડાભાસરૂપં ચ કરણવર્ગમેકતયૈવ નિર્ભાસયન્ પ્રવૃત્તિસ્થિતિસંહૃતીઃ કારયતિ યેન ભગવત્યઃ કરણેશ્વર્યો યથા તત્તદ્ભાવસૃષ્ટ્યાદિ વિદધતિ તથા કરણવર્ગો જડોઽપિ તત્કારીવ લક્ષ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૬-૭:

યદ્યપિ રહસ્યદૃષ્ટૌ ન કશ્ચિજ્જડઃ કરણવર્ગોઽસ્તિ અપિતુ વિજ્ઞાનદેહાઃ કરણેશ્વર્ય એવ વિજૃમ્ભન્તે તથાપીહ સુપ્રસિદ્ધપ્રતીત્યનુસારેણોપદેશ્યઃ ક્રમેણ રહસ્યાર્થોપદેશેઽનુપ્રવેશ્ય ઇત્યેવમુક્તમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૬-૭:

એવં ચ ગોલકાદિરૂપકરણવર્ગાપ્રવૃત્ત્યાદિક્રમેણ તદધિષ્ઠાતૃરૂપં નિજમરીચિચક્રં ચિન્વાનેનૈવ તદુભયપ્રચોદકં શ્રીમચ્છંકરાત્મકં સ્વસ્વરૂપં પરીક્ષણીયં યતસ્તત્પ્રાપ્તૌ તદીયાકૃત્રિમા સ્વતન્ત્રતાસ્ય યોગિનઃ સ્યાદિત્યપ્યનેનૈવોક્તં ભવતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૬-૭:

તદેતદેવ પરીક્ષણાર્હં પરમોપાદેયત્વાદેતદેવ ચ પરીક્ષિતું શક્યમુક્તયુક્ત્યા સુખોપાયત્વાતત એવાદરેણાભિલષિતવિષયોપભોગાનિરોધાત્મના બહુમાનેન ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૬-૭:

અત્ર પરીક્ષણસ્યેહત્યોપદેશાનુસારેણ પ્રાપ્તકાલતા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૬-૭:

યથોક્તં રહસ્યગુરુભિઃ ।
નિજનિજેષુ પદેષુ પતન્ત્વિમાઃ કરણવૃત્તય ઉલ્લસિતા મમ ।
ક્ષણમપીશ મનાગપિ મૈવ ભૂત્ત્વદ્વિભેદરસક્ષતિસાહસમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૬-૭:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૬-૭:

પરીક્ષ્યમિત્યર્હે શક્યે પ્રાપ્તકાલતાયાં પ્રૈષાદૌ ચ કૃત્યઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૬-૭:

અથ ચ જડઃ કરણવર્ગો યદ્બલાદમૂઢવત્પ્રવૃત્ત્યાદિ લભતે ઇતિ સર્વસ્યાનુભવસાક્ષિકમભિદધદિન્દ્રિયાદિચૈતન્યવાદિચાર્વાકમતમપ્યનેન વ્યુદસ્તવાન્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૬-૭:

અથ કથમુક્તં તતસ્તત્ત્વાચ્ચેતનતામિવાસાદ્યેન્દ્રિયાણિ સ્વયં પ્રવૃત્ત્યાદિ લભન્ત ઇતિ યાવતાયમેવ ગ્રાહક ઇચ્છયા દાત્રાદીનીવ કરણાનિ પ્રેરયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૬-૭:

યદપ્યુક્તં તત્તત્ત્વં પ્રયત્નેન પરીક્ષ્યમિતિ તદપિ કથં યતોઽસ્માકમિચ્છા બહિરેવાનુધાવતિ ન તુ તત્ત્વપરીક્ષાયાં પ્રવર્તિતુમુત્સહત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૬-૭:૧૬]
ન હીચ્છાનોદનસ્યાયં પ્રેરકત્વેન વર્તતે ।
અપિ ત્વાત્મબલસ્પર્શાત્પુરુષસ્તત્સમો ભવેત્ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
અયં લૌકિકઃ પુરુષ ઇચ્છૈવ નોદનં પ્રતોદસ્તસ્ય પ્રેરકત્વેન કરણપ્રવર્તનાર્થવ્યાપારણાય યસ્માન્ન પ્રવર્તતે અપિ તુ આત્મનશ્ચિદ્રૂપસ્ય યદ્બલં સ્પન્દતત્ત્વાત્મકં તત્સ્પર્શાત્તત્કૃતાત્કિયન્માત્રાદાવેશાત્તત્સમો ભવેતહંતારસવિપ્રુડભિષેકાદચેતનોઽપિ ચેતનતામાસાદયત્યેવ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૮:

તતસ્તત્તત્ત્વં ન કેવલં કરણાનિ યાવત્તત્પ્રેરકત્વેન શઙ્કિતં કલ્પિતમપિ પ્રમાતારં ચેતનીકૃત્ય સ્વયં પ્રવૃત્ત્યાદિપાત્રં કરોતિ યેનાસ્યાયમભિમાનોઽહં કરણાનિ પ્રેરયામીતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૮:

સ્પન્દતત્ત્વાનુવેધં વિનાપિ તુ સ એવ ન કિંચિદિતિ કરણાનાં ગ્રાહકસ્ય ચ સ્વરશ્મિચક્રપ્રસરાનુવેધેન ચેતનીભાવાપાદકં તત્ત્વં પરીક્ષ્યમિતિ યુક્તમેવ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૮:

યદિ પુનરિચ્છાખ્યેન પ્રતોદરૂપેણ કરણાન્તરેણ કરણાનિ પ્રેરયેત્તદપીચ્છાખ્યં કરણં પ્રેર્યત્વાત્કરણાન્તરં સ્વપ્રેરણાયાપેક્ષેત તદપ્યન્યદિત્યનવસ્થા સ્યાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૮:

યત્તૂક્તમસ્માકમિચ્છા ન તત્ર પ્રવર્તિતુમુત્સહતે ઇતિ તત્રાપ્યાદ્યં શ્લોકાર્ધમભ્યુપગમેન પરં તૂત્તરતયા યોજ્યમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૮:

સત્યં નાયં પુરુષસ્તત્ત્વપરીક્ષાર્થમિચ્છાં પ્રવર્તયિતું શક્નોતિ નેચ્છયા તત્ત્વં વિષયીકર્તું ક્ષમસ્તસ્યાવિકલ્પ્યત્વાદપિ તુ વિષયાનનુધાવન્તીમિચ્છાં તદુપભોગપુરઃસરં પ્રશમય્ય યદા ત્વન્તર્મુખમાત્મબલં સ્પન્દતત્ત્વં સ્વકરણાનાં ચ ચેતનાવહં સ્પૃશતિ તદા તત્સમો ભવેત્તત્સમાવેશાત્તદ્વત્સર્વત્ર સ્વતન્ત્રતામાસાદયત્યેવ યસ્માદેવં તસ્માત્તત્ત્વં પરીક્ષ્યમિત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૮:

શક્તિભૂમેઃ સ્પર્શાપ્રધાનત્વાદાત્મબલસ્પર્શાદિત્યુક્તમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૮:

નનુ ચાયં ક્ષેત્રી પરમેશ્વરમયોઽપિ કિં ન સદા પારિપૂર્ણ્યેન સ્ફુરતિ કસ્માદન્તર્મુખાત્મબલસ્પર્શમપેક્ષત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૮:૮]
નિજાશુદ્ધ્યાસમર્થસ્ય કર્તવ્યેષ્વભિલાષિણઃ ।
યદા ક્ષોભઃ પ્રલીયેત તદા સ્યાત્પરમં પદમ્ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
નિજા સ્વાત્મીયા સ્વસ્વાતન્ત્ર્યોલ્લાસિતા યેયં સ્વરૂપાવિમર્શસ્વભાવા ઇચ્છાશક્તિઃ સંકુચિતા સત્યપૂર્ણંમન્યતારૂપા અશુદ્ધિરાણવં મલં તન્મલોત્થિતકઞ્ચુકપઞ્ચકાવિલત્વાત્જ્ઞાનશક્તિઃ ક્રમેણ ભેદસર્વજ્ઞત્વકિંચિજ્જ્ઞત્વાન્તઃકરણબુદ્ધીન્દ્રિયતાપત્તિપૂર્વમત્યન્તં સંકોચગ્રહણેન ભિન્નવેદ્યપ્રથારૂપં માયીયં મલમશુદ્ધિરેવ ક્રિયાશક્તિઃ ક્રમેણ ભેદસર્વકર્તૃત્વકિંચિત્કર્તૃત્વકર્મેન્દ્રિયરૂપસંકોચગ્રહણપૂર્વમત્યન્તં પરિમિતતાં પ્રાપ્તા શુભાશુભાનુષ્ઠાનમયં કાર્મં મલમપ્યશુદ્ધિઃ તયાસમર્થસ્ય પૂર્યજ્ઞત્વકર્તૃત્વવિકલ્પસ્ય તત એવ કર્તવ્યેષુ લૌકિકશાસ્ત્રીયાનુષ્ઠાનેષ્વભિલાષિણોઽભીષ્ટાનવાપ્તેર્નિત્યમભિલાષવ્યાકુલસ્ય તત એવ ક્ષણમપ્યલબ્ધસ્વરૂપવિશ્રાન્તેઃ યદા ઉક્તવક્ષ્યમાણોપપત્ત્યનુભવાવષ્ટમ્ભતોઽભિલાષવિવશગ્રાહકાભિમાનાત્મા ક્ષોભઃ પ્રલીયેત અનાત્મન્યાત્માભિમાનનિવૃત્તિપુરઃસરમાત્મન્યનાત્માભિમાનોપશાન્તિપર્યન્તેન પ્રકર્ષેણ લીયેત તદા પરમં સ્પન્દતત્ત્વાત્મકં પદં સ્યાદસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાવિષયતાં યાયાદિત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૯:

ન તુ તદૈવ ભવતિ તસ્ય નિત્યત્વાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૯:

ઉક્તં ચ વિજ્ઞાનભૈરવે ।
માનસં ચેતના શક્તિરાત્મા ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ ।
યદા પ્રિયે પરિક્ષીણં તદા તદ્ભૈરવં વપુઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૯:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૯:

નિજાશુદ્ધિશબ્દેનમલં નામ દ્રવ્યં પૃથગ્ભૂતમસ્તીતિ યે પ્રતિપન્નાસ્તે દૂષ્યત્વેન કટાક્ષિતાઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૯:

નનુ ચ ગ્રાહકાહમ્ભાવાત્મનિ ક્ષોભે ક્ષીણે નિસ્તરઙ્ગજલધિપ્રખ્યમસ્પન્દમેવ તત્ત્વં પ્રસક્તમિત્યાશઙ્કાં શમયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૯:૬]
તદાસ્યાકૃત્રિમો ધર્મો જ્ઞત્વકર્તૃત્વલક્ષણઃ ।
યતસ્તદેપ્સિતં સર્વં જાનાતિ ચ કરોતિ ચ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
તદેત્યુપદેશ્યાપેક્ષયા અકૃત્રિમઃ સહજો ધર્મઃ પ્રાઙ્નિર્દિષ્ટસ્વતન્ત્રતારૂપઃ પરમેશ્વરસ્વભાવો જ્ઞત્વકર્તૃત્વે સામરસ્યાવસ્થિતપ્રકાશાનન્દાત્મની જ્ઞાનક્રિયે લક્ષણમવ્યભિચારિ સ્વરૂપં યસ્ય તાદૃક્તદા ક્ષોભોપશમેઽસ્ય પુરુષસ્ય સ્યાદભિવ્યજ્યત ઇત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૦:

કુત એતદભિવ્યજ્યત ઇત્યાહ યતસ્તદા પરમપદપ્રવેશસમયે સર્વમીપ્સિતમિતિ યદ્યજ્જિજ્ઞાસિતં ચિકીર્ષિતં વાસ્ય તત્પ્રવિવિક્ષાયામભૂત્તત્તજ્જાનાતિ ચ કરોતિ ચ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૦:

ચકારાવત્ર યૌગપદ્યમાહતુઃ ન તુ યથૈકે ચકારાભ્યાં જ્ઞાનક્રિયયોરૈકાત્મ્યં સૂચયતીતિ તદ્ધિ જ્ઞત્વકર્તૃત્વલક્ષણ ઇત્યનેનૈવૈકધર્મવિશેષણેન સમ્બન્ધિનિર્દેશેન વાસ્તવસ્વરૂપાભિધાયિનોક્તમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૦:

અથ યતઃ કરણેતિ નિજાશુદ્ધીતિ સૂત્રપ્રતિપાદિતોન્મેષક્રમસમાધાનસાક્ષાત્કૃતસ્ય સ્પન્દતત્ત્વસ્ય દૃઢાવષ્ટમ્ભાદ્વ્યુત્થાનમપિ સમાધ્યેકરસં કુર્વતો ભવોચ્છેદો ભવતીત્યાહ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૦:૪]
તમધિષ્ઠાતૃભાવેન સ્વભાવમવલોકયન્ ।
સ્મયમાન ઇવાસ્તે યસ્તસ્યેયં કુસૃતિઃ કુતઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
ઉક્તોપપત્ત્યુપલબ્ધ્યનુશીલનપ્રત્યભિજ્ઞાતં તં સ્પન્દતત્ત્વાત્મકં સ્વભાવમાત્મીયમધિષ્ઠાતૃભાવેન વ્યુત્થાનદશાયામપિ વ્યાપ્નુવન્તમવલોકયંશ્ચિન્વાનઃ ।
ન વ્રજેન્ન વિશેચ્છક્તિર્મરુદ્રૂપા વિકાસિતે ।
નિર્વિકલ્પતયા મધ્યે તયા ભૈરવરૂપધૃક્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૧:

ઇતિ તથા ।
સર્વાઃ શક્તીશ્ચેતસા દર્શનાદ્યાઃ સ્વે સ્વે વેદ્યે યૌગપદ્યેન વિષ્વક્ ।
ક્ષિપ્ત્વા મધ્યે હાટકસ્તમ્ભભૂતસ્તિષ્ઠન્ વિશ્વાકાર એકોઽવભાસિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૧:

ઇતિ શ્રીવિજ્ઞાનભૈરવકક્ષ્યાસ્તોત્રનિર્દિષ્ટસમ્પ્રદાયયુક્ત્યા નિમીલનોન્મીલનસમાધિના યુગપદ્વ્યાપકમધ્યભૂમ્યવષ્ટમ્ભાદધ્યાસિતૈતદુભયવિસર્ગારણિવિગલિતસકલવિકલ્પોઽક્રમસ્ફારિતકરણચક્રઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૧:

અન્તર્લક્ષ્યો બહિર્દૃષ્ટિનિમેષોન્મેષવર્જિતઃ ।
ઇયં સા ભૈરવી મુદ્રા સર્વતન્ત્રેષુ ગોપિતા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૧:

ઇત્યામ્નાતભગવદ્ભૈરવમુદ્રાનુપ્રવિષ્ટો મુકુરાન્તર્નિમજ્જદુન્મજ્જન્નાનાપ્રતિબિમ્બકદમ્બકલ્પમનલ્પં ભાવરાશિં ચિદાકાશ એવોદિતમપિ તત્રૈવ વિલીયમાનં પશ્યન્ જન્મસહસ્રાપૂર્વપરમાનન્દઘનલોકોત્તરસ્વસ્વરૂપપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ઝટિતિ ત્રુટિતસકલવૃત્તિઃ સ્મયમાનો વિસ્મયમુદ્રાપ્રવિષ્ટ ઇવ મહાવિકાસાસાદનાચ્ચ સહસૈવ સમુદિતસમુચિતતાત્ત્વિકસ્વભાવો યો યોગીન્દ્ર આસ્તે તિષ્ઠતિ ન ત્વવષ્ટમ્ભાચ્છિથિલીભવતિ તસ્યેયમિતિ સકલજગત્કમ્પકારિણી કુત્સિતા જનનમરણાદિપ્રબન્ધરૂપા સૃતિઃ પ્રવૃત્તિઃ કુતો નિજાશુદ્ધિલક્ષણસ્ય તદ્ધેતોરભાવાન્નૈવ ભવતીત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૧:

યથોક્તં શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે ।
તત્ત્વે નિશ્ચલચિત્તસ્તુ ભુઞ્જાનો વિષયાનપિ ।
નૈવ સંસ્પૃશ્યતે દોષૈઃ પદ્મપત્ત્રમિવામ્ભસા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૧:

વિષાપહારિમન્ત્રાદિસંનદ્ધો ભક્ષયન્નપિ ।
વિષં ન મુહ્યતે તેન તદ્વદ્યોગી મહામતિઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૧:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૧:

અથ યે શ્રુત્યન્તવિદક્ષપાદમાધ્યમિકાદયઃ ક્ષોભપ્રલયે વિશ્વોચ્છેદરૂપમભાવાત્મકમેવ તત્ત્વમવશિષ્યત ઇત્યુપાદિક્ષન્ તાન્ પ્રતિબોધયિતું તદુપગતતત્ત્વપ્રાતિપક્ષ્યેણ લોકોત્તરતાં પ્રકરણશરીરસ્ય સ્પન્દતત્ત્વસ્ય નિરૂપયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૧:૯]
નાભાવો ભાવ્યતામેતિ ન ચ તત્રાસ્ત્યમૂઢતા ।
યતોઽભિયોગસંસ્પર્શાત્તદાસીદિતિ નિશ્ચયઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

અતસ્તત્કૃત્રિમં જ્ઞેયં સૌષુપ્તપદવત્સદા ।
ન ત્વેવં સ્મર્યમાણત્વં તત્તત્ત્વં પ્રતિપદ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
અસદેવેદમગ્ર આસીત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

ઇત્યાદ્યુક્ત્યા શ્રુત્યન્તવિદાદ્યભિમતોઽભાવો ભાવ્યતાં નૈતિ ભાવનાયા ભાવ્યવસ્તુવિષયત્વાદભાવસ્ય ન કિંચિત્ત્વાદ્ભાવ્યમાનતાયાં વા કિંચિત્ત્વે સત્યભાવત્વાભાવાત્કિંચ ભાવકસ્યાપિ યત્રાભાવઃ સ વિશ્વોચ્છેદઃ કથં ભાવનીયઃ ભાવકાભ્યુપગમે તુ ન વિશ્વોચ્છેદો ભાવકસ્યાવશિષ્યમાણત્વાદિતિ ન વિશ્વાભાવ એવ તત્ત્વમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

અથ કલ્પિતોઽયં ભાવકો વિશ્વોચ્છેદં વિકલ્પકલ્પ્યમાનં ભાવયન્ ભાવનાપરિનિષ્પત્તૌ ભાવ્યતાદાત્મ્યાદભાવરૂપઃ સમ્પદ્યત ઇતિ પક્ષઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

તત્રોચ્યતે તત્રાભાવભાવનાયાં નામૂઢતા ન ચ તત્રાસ્ત્યમૂઢતા અપિ તુ મોહ એવાસ્તિ ।
યદ્યદેવાતિભાવ્યતે ।
ભાવનાપરિનિષ્પત્તૌ તત્સ્ફુટં કલ્પધીફલમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

ઇતિ ન્યાયાદ્વિશ્વોચ્છેદાત્મન્યભાવે ભાવ્યમાને ન કદાચિત્પરમાર્થાપ્તિર્ભવતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

અથોચ્યતે ।
સર્વાલમ્બનધર્મૈશ્ચ સર્વતત્ત્વૈરશેષતઃ ।
સર્વક્લેશાશયૈઃ શૂન્યં ન શૂન્યં પરમાર્થતઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

ઇતિ નાગાર્જુનોક્તમીદૃશં તચ્છૂન્યમિતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

સત્યં યદિ ચિદાનન્દઘના સ્વતન્ત્રા પારમાર્થિકી ભિત્તિભૂતા ભૂરભ્યુપેયતે યથા વિજ્ઞાનભૈરવાદૌ પારમેશ્વરીં દિક્કાલકલનાતીતા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

ઇત્યાદિના પારમાર્થિકીં ભિત્તિભૂતાં ચિદ્ભૂમિમવસ્થાપ્ય શૂન્યભાવનોક્તા અન્યથા ન શૂન્યમિતિ શૂન્યૈવેયમુક્તિઃ યદ્યદેવાતિભાવ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદિતત્વાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

યત્તુ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

સાવસ્થા કાપ્યવિજ્ઞેયા માદૃશાં શૂન્યતોચ્યતે ।
ન પુનર્લોકરૂઢ્યેવ નાસ્તિક્યાર્થાનુપાતિની ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

ઇત્યાલોકમાલાયામુક્તં તત્તુ સત્યં ત્વાદૃશામવિજ્ઞેયા અવિજ્ઞેયત્વાદ્વક્તુમશક્યેત્યુચ્યતાં શૂન્યતેતિ તુ કુતઃ શૂન્યતાપિ ચ યાવદ્ભાવ્યતે તાવદ્વિકલ્પોલ્લિખિતત્વાદસૌ વિવેજ્ઞૈય ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

યદિ ચ ત્વાદૃશાં સા જ્ઞાતુમશક્યા તત્તત્પદસાક્ષાત્કારાભિજ્ઞસદ્ગુરુસપર્યા કાર્યા ન તુ શૂન્યતેતિ સ્વમનીષિકયૈવ વ્યવહૃત્યાત્મા પરશ્ચાગાધે મહામોહે નિક્ષેપ્તવ્ય ઇત્યલમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

અથ કુતો જ્ઞાતં તત્ર મૂઢતાસ્તીત્યત્રાનેનોત્તરમાહ યત ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

અભિયોગઃ સમાધાનોત્થિતસ્ય કીદૃગહમાસમિતિ તદવસ્થાભિમુખવિમર્શાત્માભિલાપસ્તત્સંસ્પર્શાત્તદ્વશાદ્ધેતોસ્તદાસીદિતિ યતો નિશ્ચયઃ ગાઢમૂઢોઽહમાસમિતિ યતોઽસ્તિ પ્રતિપત્તિઃ અતો મોહાવસ્થૈવ સા કલ્પિતા તથા સ્મર્યમાણત્વાત્સા ચાનુભૂયમાનત્વાદનુભવિતુઃ પ્રમાતુરવસ્થાતૃરૂપસ્ય પ્રત્યુત સત્તામાવેદયતે ન ત્વભાવમિતિ વિશ્વાભાવાવસ્થાયાં ચિદ્રૂપસ્યાખણ્ડિતમેવ રૂપં તિષ્ઠતીતિ નામુષ્યાભાવો જાતુચિદ્વક્તું શક્યત ઇત્યુક્તં ભવતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

નનુ દૃષ્ટં નિશ્ચિતં નીલાદિ સ્મર્યતે ન ચ શૂન્યભૂતસ્ય ન્યગ્ભૂતબુદ્ધિવૃત્તેર્નિશ્ચયોઽસ્તિ તત્કથમુક્તં તદાસીદિત્યૌત્તરકાલિકાન્નિશ્ચયાન્મૂઢતા સેતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

ઉચ્યતે વેદ્યસ્યૈષા ગતિઃ યસ્માત્તદિદંતાસારમિદંતયા યાવત્પ્રમાત્રા સ્વાત્મોપારોહેણ ન નિશ્ચિતં તાવન્ન સ્મર્યતે વેદકસ્તુ કલ્પિતશૂન્યાદ્યવસ્થાસુ સંકુચિતોઽપ્યસાંકેતિકાહંતાપરમાર્થ એવેતિ ન તસ્ય સ્વાત્મનિ પૃથક્તાસ્તીતિ તન્નિશ્ચાયકો વિકલ્પઃ ઇત્યહંવિમૃશ્યમેવ તદા સ્વસંવેદને નૈવ સિદ્ધં શૂન્યપ્રમાતૃરૂપં વિશ્વપ્રતિયોગિત્વાચ્ચ સંકોચસાર ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

સદુત્તરકાલં સ્મર્યત ઇતિ ન કાચિદનુપપત્તિર્યસ્માદેવમતસ્તચ્છૂન્યાત્મકં પદં કૃત્રિમં તસ્માદ્ભૂતમભૂતં વા યદ્યદેવાતિભાવ્યતે ।
ઇતિ તદુક્તયૈવ નીત્યા અભૂતભાવનયૈવોત્થાપિતં પરમેશ્વરેણૈવ જ્ઞાનગોપનાયૈ મૂઢાનામુપેયતયા તથા ભાસિતમિત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

જ્ઞેયં જ્ઞાતવ્યં જ્ઞેયરૂપં ચ સદા સુષુપ્તવદિતિ દૃષ્ટાન્તઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

અયં ભાવઃ સદા સુષુપ્તં મોહરૂપમપ્રયાસસિદ્ધં સર્વસ્યાસ્ત્યેવ તત્કિમનેન સમાધિપ્રયત્નોપાર્જિતેનાન્યેન શૂન્યેન કૃત્યં દ્વયસ્યાપ્યવસ્તુત્વાવિશેષાદિતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

પ્રાયશ્ચાસ્મિન્ શૂન્યે દુરુત્તરે મહામોહાર્ણવ એવ વેદાન્તવિદક્ષપાદસાંખ્યસૌગતાદિપ્રાયા બહવોઽનુપ્રવિષ્ટાઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

સ્પન્દતત્ત્વસમાવિવિક્ષૂણામપિ ચ શિથિલીભૂતપ્રયત્નાનાં શૂન્યમેતદ્વિઘ્નભૂતમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

યદ્વક્ષ્યતિ ।
તદા તસ્મિન્મહાવ્યોમ્નિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

ઇત્યારભ્ય ।
સૌષુપ્તપદવન્મૂઢઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

અત એતદુચ્છેદે ગ્રન્થકારસ્ય મહાન્ સંરમ્ભો લક્ષ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

તથા ચેહ હેયતયૈવ તન્નિર્ણીયાપિ પુનરપિ નિર્ણેષ્યતે ।
કાર્યોન્મુખઃ પ્રયત્નો યઃ ।
ઇત્યત્ર ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

તતોઽસ્માભિરેતદ્દૂષણારમ્ભઃ કૃત ઇતિ ન નઃ કોપઃ કાર્યોઽત્રભવદ્ભિરુપદેશનિભાલનદત્તકર્ણૈઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

સૌગતેષુ દૂષિતેષુ શ્રુત્યન્તવાદાદયો દૂષિતા એવ તુલ્યન્યાયત્વાદિતિ નાભ્યધિકમુક્તમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

તદિદાનીં પ્રકૃતમેવ બ્રૂમહે તત્તુ સ્પન્દાખ્યં તત્ત્વમેવમિતિ શૂન્યવન્ન સ્મર્યમાણત્વં પ્રતિપદ્યતે તસ્ય સર્વદાનુસ્યૂતોપલબ્ધ્રેકરૂપસ્ય કદાચિદપ્યનુપલભ્યત્વાયોગાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

તથા ચાહુઃ ।
વિજ્ઞાતારમેરે કેન વિજાનીયાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

યદ્યપિ ચ સમાવેશદશા વ્યુત્થિતેન પ્રાણાદિસંસ્કારવશાત્સ્મર્યતે તથાપિ ન તાવદેવ સ્પન્દતત્ત્વમપિ તુ સર્વાનુસ્યૂતાનવચ્છિન્નપ્રકાશાનન્દસારપરપ્રમાતૃરૂપમેવ તત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

યદ્વક્ષ્યતિ ।
તસ્માચ્છબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

અતોઽસ્યાનવચ્છિન્નચમત્કારરૂપસ્ય ન જાતુચિત્સ્મર્યમાણત્વં મૂઢત્વં વા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

યસ્તુ તત્તત્ત્વમિતીહ તચ્છબ્દેનાસ્ય નિર્દેશઃ કૃતઃ સ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

સ્વાતન્ત્ર્યામુક્તમાત્માનમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાકારિકોક્તનીત્યા કલ્પિતસ્યૈવાપારમાર્થિકસ્વરૂપસ્ય ન તુ તત્ત્વતઃ પારમાર્થિકસ્ય ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

ન પ્રતિપદ્યત ઇત્યનેનેદમાહ અસ્ય તત્ત્વસ્ય સ્મર્યમાણત્વેન પ્રતીતિરેવ નાસ્તીતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:

નનુ યત્ર સ્થિતમિત્યાદૌ ચિદ્રૂપસ્યૈવ વિશ્વકાર્યરૂપતાગ્રાહિત્વમુક્તં તદ્ધ્યાનોત્થાપિતં કૃત્રિમમભાવાત્મકં રૂપં તે નૈવ ગૃહીતમિતિ કથમસ્યાનવચ્છિન્નચમત્કારરૂપમમૂઢત્વમિત્યાશઙ્કાયામાહ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૨-૧૩:૪૧]
અવસ્થાયુગલં ચાત્ર કાર્યકર્તૃત્વશબ્દિતમ્ ।
કાર્યતા ક્ષયિણી તત્ર કર્તૃત્વં પુનરક્ષયમ્ ॥ સ્પન્દકારિકા

કાર્યોન્મુખઃ પ્રયત્નો યઃ કેવલં સોઽત્ર લુપ્યતે ।
તસ્મિંલ્લુપ્તે વિલુપ્તોઽસ્મીત્યબુધઃ પ્રતિપદ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકા

ન તુ યોઽન્તર્મુખો ભાવઃ સર્વજ્ઞત્વગુણાસ્પદમ્ ।
તસ્ય લોપઃ કદાચિત્સ્યાદન્યસ્યાનુપલમ્ભનાત્ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
અત્ર સ્પન્દતત્ત્વે કાર્યત્વં કર્તૃત્વમિતિ ચ શબ્દિતં શબ્દવ્યવહારમાત્રેણ ભેદિતમવસ્થાયુગલમસ્તિ વસ્તુતો હિ તદેકમેવ સ્વતન્ત્રપ્રકાશઘનશંકરરૂપં તત્ત્વં કર્તૃસત્ત્વાવ્યતિરિક્તયા પ્રકાશાત્મના ક્રિયયા વ્યાપ્તં તદભેદેન પ્રકાશમાનં તત્ત્વભુવનશરીરતદભાવાદિરૂપત્વં સ્વીકુર્વત્કાર્યમિત્યુચ્યતે તદન્યસ્ય કસ્યાપિ કારણત્વાયોગાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:

યથોક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ ।
જડસ્ય તુ ન સા શક્તિઃ સત્તા યદસતઃ સતઃ ।
કર્તૃકર્મત્વતત્ત્વૈવ કાર્યકારણતા તતઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:

તસ્ય ચેદમેવ કાર્યત્વં યદયં વિચિત્રદેશકાલાદ્યાભાસસંયોજનવિયોજનક્રમેણાનન્તાન્ દેહનીલાદ્યાભાસાંશ્ચિદાત્મનઃ સ્વરૂપાદનતિરિક્તાનપિ મુકુરપ્રતિબિમ્બવદતિરિક્તાનિવાભાસયતિ યાવચ્ચ કિંચિદાભાસયતિ તત્સર્વમાભાસ્યમાનત્વાદેવ બહિર્મુખેન રૂપેણ ક્ષયધર્મકં ક્ષયશ્ચાસ્યેદંતાભાસનિમજ્જનેનાહંતારૂપતયાવસ્થાનમત એવ દેહાદેર્ગ્રાહકસ્ય યો વેદ્યાંશઃ સ એવ ભગવતા સૃજ્યતે સંહ્રિયતે ચ ન ત્વહંતાપ્રકાશાત્મકં કર્તૃરૂપં તસ્ય દેહાદ્યાવેશેઽપિ ભગવદેકરૂપત્વાતતસ્તત્ર તયોઃ કાર્યકર્તૃત્વયોર્મધ્યાત્કાર્યતા ક્ષયિણી કર્તૃત્વં ચિત્સ્વાતન્ત્ર્યરૂપં પુનરક્ષયં જગદુદયાપાયયોરપિ તસ્ય સ્વભાવાદચલનાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:

ચલને તુ જગદુદયાપાયાવપિ ન કૌચિચ્ચકાસ્યાતામિતિ મૂઢાદ્યવસ્થાયામપ્યખણ્ડિતચમત્કારસારમમૂઢમેવૈતત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:

નન્વભાવસમાધાનનિષ્પત્તૌ સુષુપ્તાદૌ ચાસ્ય કર્તૃત્વં નોપલભામહે ક્વચિદપિ પ્રવૃત્ત્યદર્શનાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:

સત્યં કાર્યોન્મુખ ઇન્દ્રિયાદિપ્રેરણાત્મકવ્યાપારપ્રવણો યઃ પ્રયત્નઃ સંરમ્ભઃ સોઽત્ર કાર્યક્ષયપદે લુપ્યતે વિચ્છિદ્યતે તસ્મિંલ્લુપ્તે સતિ અબુધોઽભાવસમાધ્યપહારિતાત્મરૂપો મૂઢો વિલુપ્તોઽસ્મીતિ મન્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:

યઃ પુનરન્તર્મુખોઽહંતાપ્રકાશરૂપઃ સ્વભાવોઽત એવ સર્વજ્ઞત્વગુણસ્યાસ્પદમુપલક્ષણં ચૈતત્સર્વકર્તૃત્વાદેરપિ તસ્ય લોપો ન કદાચિત્સ્યાદ્ભવતીતિ ન કદાચિદપિ સંભાવનીયોઽન્યસ્ય તલ્લોપમુપલબ્ધુઃ કસ્યાપ્યનુપલમ્ભાત્યદિ સ કશ્ચિદુપલભ્યતે સ એવાસાવન્તર્મુખશ્ચિદ્રૂપો ન ચેદુપલભ્યતે તર્હિ સા લોપદશાસ્તીતિ કુતો નિશ્ચયઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:

અથ ચાન્યઃ કશ્ચિત્તલ્લોપં નોપલભતેઽપિતુ સ એવ પ્રકાશાત્મા તત્કથં તસ્યાભાવઃ ।
એવં ચાન્યસ્યાનુપલમ્ભનાદિત્યત્રાન્યકર્તૃકસ્યોપલમ્ભસ્યાભાવાદિત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:

અથ ચ ઘટાભાવો યથા ઘટવિવિક્તભૂતલાદ્યુપલમ્ભનાન્નિશ્ચીયતે તથૈવાત્માભાવોઽપ્યાત્મવિવિક્તસ્ય કસ્યચિદુપલમ્ભાન્નિશ્ચીયેત તદુપલમ્ભકસત્તાવશ્યમ્ભાવિનીતિ તદુપલમ્ભકસ્વાત્મનાસ્તિતા ન સિધ્યતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:

યદિ ચ કાર્યોન્મુખપ્રયત્નલોપે સ લુપ્યેત તદોત્તરકાલમન્યસ્ય કસ્યાપ્યુપલમ્ભો ન ભવેતન્યોપલમ્ભાભાવઃ પ્રસજ્યેતેત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:

અપિ ચાન્યસ્ય બહિર્મુખસ્ય પ્રયત્નસ્ય સૌષુપ્તાદાવનુપલમ્ભાત્કથમન્તર્મુખસ્ય તત્ત્વસ્ય બાલિશૈર્લોપ આશઙ્કિતો યતોઽન્યસ્ય લોપેઽન્યસ્ય કિં વૃત્તમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:

અથ ચાન્યસ્ય કાર્યોન્મુખપ્રયત્નસ્યાનુપલમ્ભાદનુપલમ્ભપ્રકાશનાન્ન કદાચિત્પ્રકાશાત્મનોઽન્તર્મુખસ્ય તસ્યોપલબ્ધુર્લોપઃ યતોઽસાવન્તર્મુખોભાવઃ સર્વજ્ઞત્વગુણસ્યાસ્પદં તામપ્યભાવદશાં વેત્ત્યેવ અન્યથા સૈવ ન સિધ્યેદિતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:

અન્યસ્યેતિ કર્તરિ કર્મણિ ચ ષષ્ઠી ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:

અન્તર્મુખે કાર્યત્વપ્રતિયોગિતામિવ કર્તૃત્વસ્ય સમ્ભાવ્યાવસ્થાત્વમુક્તં વસ્તુતસ્તુ ઉક્તયુક્ત્યા તસ્યાવસ્થાતૃત્વમેવ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:

અન્તર્મુખ ઇતિ અન્તઃ પૂર્ણાહંતાત્મકં મુખં પ્રધાનં યસ્યેતિ યોજ્યમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:

એવમપ્રબુદ્ધો બહિર્મુખવ્યાપારનિરોધે ગ્રાહકસ્યાપ્યાત્મનોઽનુપપન્નમપ્યભાવં નિશ્ચિનુત ઇતિ પ્રતિપાદ્ય સુપ્રબુદ્ધાપ્રબુદ્ધયોર્યાદૃગાત્મોપલમ્ભસ્તં નિરૂપયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૪-૧૬:૧૭]
તસ્યોપલબ્ધિઃ સતતં ત્રિપદાવ્યભિચારિણી ।
નિત્યં સ્યાત્સુપ્રબુદ્ધસ્ય તદાદ્યન્તે પરસ્ય તુ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
તસ્ય પ્રાકરણિકસ્વભાવસ્ય યોપલબ્ધિઃ અનવચ્છિન્નઃ પ્રકાશઃ સા કથિતયુક્ત્યવષ્ટમ્ભાત્સુષ્ઠુ પ્રબુદ્ધસ્યાપ્રબુદ્ધતાસંસ્કારેણાપિ શૂન્યસ્ય સતતં ત્રિષ્વપિ જાગરસ્વપ્નસૌષુપ્તપદેષુ નિત્યમિતિ આદૌ મધ્યેઽન્તે ચાવ્યભિચારિણી અનપાયિની સ્યાદ્ભવત્યેવ સદાસૌ શંકરાત્મકસ્વસ્વભાવતયા સ્ફુરતીત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૭:

પરસ્યાપ્રબુદ્ધસ્ય પુનસ્તાસાં દશાનાં સ્વોચિતસંવિદ્રૂપાણાં પ્રત્યેકમાદાવુદ્બુભૂષાયામન્તે ચ વિશ્રાન્ત્યાત્મકાન્તર્મુખત્વે ન તુ સ્વોચિતાર્થાવભાસાવસ્થિતિરૂપે મધ્યપદે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૭:

યદુક્તં શ્રીશિવદૃષ્ટૌ ।
યાવત્સમગ્રજ્ઞાનાગ્રજ્ઞાતૃસ્પર્શદશાસ્વપિ ।
સ્થિતૈવ લક્ષ્યતે સા તુ તદ્વિશ્રાન્ત્યાથવા ફલે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૭:

ભટ્ટલોલ્લટેનાપિ તદાદ્યન્ત ઇત્યેવમેવ વ્યાખ્યાયિ સ્વવૃત્તૌ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૭:

ભટ્ટશ્રીકલ્લટવૃત્ત્યક્ષરાણ્યપેક્ષ્ય વયમપિ તદ્વૃત્ત્યક્ષરાનુરોધેન સૌત્રમર્થમતિવિમલમપિ ક્લિષ્ટકલ્પનયા વ્યાકર્તુમશિક્ષિતાઃ યત એવાસુપ્રબુદ્ધસ્ય તદાદ્યન્તેઽસ્તિ તદુપલબ્ધિઃ અત એવાયમિહાધિકારી સ્પન્દોપદેશૈઃ સુપ્રબુદ્ધીક્રિયતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૭:

યદ્વક્ષ્યતિ ।
અતઃ સતતમુદ્યુક્તઃ સ્પન્દતત્ત્વવિવિક્તયે ।
જાગ્રત્ ।
ઇત્યાદિ ।
સૌષુપ્તપદવન્મૂઢઃ પ્રબુદ્ધઃ સ્યાદનાવૃતઃ ।
ઇતિ ।
તથા સ્વપ્નેઽપિ ।
ઇત્યાદિ ।
પ્રબુદ્ધઃ સર્વદા તિષ્ઠેત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૭:

ઇત્યાદિ ચ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૭:

અત્ર હિ જાગરાદિત્રિષુ પદેષુ આદ્યન્તકોટિવન્મધ્યમપ્યર્થાવસાયાત્મકં પદં તુર્યાભોગમયં કર્તું પ્રબુદ્ધસ્ય સુપ્રબુદ્ધતાપાદનાયોપદેશઃ પ્રવૃત્તઃ એતચ્ચ નિર્ણેષ્યામઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૭:

તથા ચ શિવસૂત્રમ્ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તભેદે તુર્યાભોગસમ્ભવઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૭:

તથા ।
ત્રિષુ ચતુર્થં તૈલવદાસેચ્યમ્ ।
ઇતિ ।
ત્રિતયભોક્તા વીરેશઃ ।
ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૭:

સુપ્રબુદ્ધસ્ય ત્રિષુ પદેષુ યાદૃશ્યુપલબ્ધિસ્તાં વિભાગેન દર્શયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૭:૧૧]
જ્ઞાનજ્ઞેયસ્વરૂપિણ્યા શક્ત્યા પરમયા યુતઃ ।
પદદ્વયે વિભુર્ભાતિ તદન્યત્ર તુ ચિન્મયઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
સુપ્રબુદ્ધસ્ય ભૂમ્ના જ્ઞાનજ્ઞેયસ્વરૂપયા મધ્યમે પદે જ્ઞાનાગ્રપર્યન્તયોસ્તુ સ્વસ્વરૂપયૈવ સ્પન્દતત્ત્વાત્મના પરાશક્ત્યા યુક્તો વિભુઃ શંકરાત્મા સ્વભાવો જાગરાસ્વપ્નરૂપે પદદ્વયે ભાતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૮:

તત્ર હિ વિશ્વમસૌ સદાશિવેશ્વરવત્સ્વાઙ્ગવત્પશ્યતિ તદન્યત્ર તુ સુષુપ્તે ન તુ યથાન્યે સુષુપ્તતુર્યયોરિતિ ત્રિપદાવ્યભિચારિણી ઇતિ પ્રક્રાન્તે તુર્યસ્યાપ્રસ્તુતત્વાત્તદુપલબ્ધેરેવ ચ તુર્યરૂપત્વાતસૌ વિભુશ્ચિન્મય એવાસ્ય ભાતિ અશેષવેદ્યોપશમાદિત્યેતત્સુપ્રબુદ્ધાભિપ્રાયમેવ ન તુ વસ્તુવૃત્તાનુસારેણ તદન્યત્ર તુ ચિન્મયઃ ઇત્યસ્યાનુપપન્નત્વાપત્તેઃ લોકે સૌષુપ્તસ્ય મોહમયત્વાત્શિવાપેક્ષયા તુ જાગ્રત્સ્વપ્નયોરપિ ચિન્મયત્વાતેવમપિ ચ પ્રકૃતાનુપયુક્તત્વાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૮:

ઇતઃ પ્રભૃતિ પ્રથમનિઃષ્યન્દાન્તો ગ્રન્થઃ પ્રબુદ્ધસ્ય સુપ્રબુદ્ધતાયૈ સ્થિતો યથા ટીકાકારૈર્ન ચેતિતસ્તથા પરીક્ષ્યતાં સ્વયમેવ કિયત્પ્રતિપદં લિખામઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૮:

યથેયં જાગરાદિમધ્યદશાપિ પ્રબુદ્ધં ન પ્રતિબધ્નાતિ તથોપપાદયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૮:૪]
ગુણાદિસ્પન્દનિઃષ્યન્દાઃ સામાન્યસ્પન્દસંશ્રયાત્ ।
લબ્ધાત્મલાભાઃ સતતં સ્યુર્જ્ઞસ્યાપરિપન્થિનઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
ગુણાઃ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ યેષાં પ્રકૃતિતત્ત્વં વિભવભૂતે માયાતત્ત્વાવસ્થિતા ઇહાભિપ્રેતાઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૯:

યથોક્તં શ્રીસ્વચ્છન્દે માયામસૂરકવિન્યાસે ।
અધશ્છાદનમૂર્ધ્વં ચ રક્તં શુક્લં વિચિન્તયેત્ ।
મધ્યે તમો વિજાનીયાદ્ગુણાસ્ત્વેતે વ્યવસ્થિતાઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૯:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૯:

ત આદયો યેષાં કલાદીનાં ક્ષિત્યન્તાનાં સ્પન્દાનાં વિશેષપ્રસરાણાં તેષાં યે નિઃષ્યન્દાસ્તનુકરણભુવનપ્રસરાઃ નીલસુખાદિસંવિદશ્ચ તથા યોગ્યપેક્ષયા બિન્દુનાદાદયસ્તે સતતં જ્ઞસ્ય સુપ્રબુદ્ધસ્ય કસ્યચિદેવાપશ્ચિમજન્મનોઽપરિપન્થિનઃ સ્વસ્વભાવાચ્છાદકા ન ભવન્તીતિ નિશ્ચયઃ યતસ્તે સામાન્યસ્પન્દમુક્તરૂપમાશ્રિત્ય યત્ર સ્થિતમિત્યત્ર નિર્ણીતદૃશા લબ્ધાત્મલાભાસ્તત એવોત્પન્નાસ્તન્મયાશ્ચેત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૯:

તથાહિ ।
સ્વાઙ્ગરૂપેષુ ભાવેષુ પત્યુર્જ્ઞાનં ક્રિયા ચ યા ।
માયાતૃતીયે ત એવ પશોઃ સત્ત્વં રજસ્તમઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૯:

ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞોક્તદૃશા ચિતિશક્તિરેવ પારમેશ્વરી જ્ઞાનક્રિયામાયાશક્તિત્રિતયતયા શ્રીસદાશિવાદિપદે સ્ફુરિત્વા સંકોચપ્રકર્ષાત્સત્ત્વરજસ્તમોરૂપં ક્રીડાશરીરં શ્રયતિ યતો નિજચિચ્છક્તિસ્ફારમયત્વાત્તદધિષ્ઠિતમેવ સર્વદા સર્વં જાનન્ સુપ્રબુદ્ધો ગુણાદિવિશેષસ્પન્દાનનુચ્છિન્દન્નપિ સ્પન્દતત્ત્વાવેશમય એવ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૯:

યથા ત્વપ્રબુદ્ધાન્ બધ્નન્ત્યેતે તત્પ્રતિપાદયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૧૯:૭]
અપ્રબુદ્ધધિયસ્ત્વેતે સ્વસ્થિતિસ્થગનોદ્યતાઃ ।
પાતયન્તિ દુરુત્તારે ઘોરે સંસારવર્ત્મનિ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
અપ્રબુદ્ધધિયઃ પ્રાયઃ સર્વાનપ્રત્યભિજ્ઞાતપારમેશ્વરીશક્ત્યાત્મકનિજસ્પન્દતત્ત્વાન્ દેહાત્મમાનિનો લૌકિકાન્ પ્રાણાદ્યાત્માભિમાનિનશ્ચ મિતયોગિનસ્ત્વેતે પૂર્વોક્તા ગુણાદિસ્પન્દનિઃષ્યન્દાઃ સ્વસ્યાઃ સ્પન્દતત્ત્વાત્મનઃ સ્થિતેઃ સ્થગનાયોદ્યતા નિત્યં તદુદ્યમૈકસારાઃ દુઃખેનોત્તાર્યન્તેઽસ્માદ્દૈશિકૈર્જન્તુચક્રમિતિ દુરુત્તારે લઙ્ઘયિતુમશક્યે ઘોરે દુઃખમયે સંસરણમાર્ગે પાતયન્તિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૦:

યથોક્તં શ્રીમાલિનીવિજયે ।
વિષયેષ્વેવ સંલીનાનધોઽધઃ પાતયન્ત્યણૂન્ ।
રુદ્રાણૂન્યાઃ સમાલિઙ્ઘય ઘોરતર્યોઽપરાઃ સ્મૃતાઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૦:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૦:

તથા હિ પૂર્વં પ્રતિપાદિતા યેયં સ્પન્દતત્ત્વાત્મા પરાશક્તિઃ સૈવ વિશ્વસ્યાન્તર્બહિશ્ચ વમનાત્સંસારવામાચારત્વાચ્ચ વામેશ્વરીશક્તિઃ તદુત્થાપિતાનિ તુ ખેચરીગોચરીદિક્ચરીભૂચરીરૂપાણિ ચત્વારિ દેવતાચક્રાણિ સુપ્રબુદ્ધસ્ય પરભૂમિસંચારીણિ અપ્રબુદ્ધાનાં તુ અધરાધરસરણિપ્રેરકાણિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૦:

તથા હિ યા એવ સુપ્રબુદ્ધસ્ય ખે બોધગગને ચરન્ત્યઃ ખેચર્યોઽકાલકલિતત્વાભેદસર્વકર્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વપૂર્ણત્વવ્યાપકત્વપ્રથાહેતવસ્તા એવાપ્રબુદ્ધસ્ય શૂન્યપ્રમાતૃપદચારિણ્યઃ કઞ્ચુકરૂપતયા સ્થિતાઃ કાલકલિતત્વકિંચિત્કર્તૃતાકિંચિજ્ઝતાભિષ્વઙ્ગનિયમહેતવઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૦:

ગૌર્વાક્તદુપલક્ષિતાસુ સંજલ્પમયીષુ બુદ્ધ્યહંકારમનોભૂમિષુ ચરન્ત્યો ગોચર્યઃ સુપ્રબુદ્ધસ્ય સ્વાત્માભેદમયાધ્યવસાયાભિમાનસંકલ્પાઞ્જનયન્તિ મૂઢાનાં તુ ભેદૈકસારાન્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૦:

દિક્ષુ દશસુ બાહ્યેન્દ્રિયભૂમિષુ ચરન્ત્યો દિક્ચર્યઃ સુપ્રબુદ્ધસ્યાદ્વયપ્રથાસારાઃ અન્યેષાં દ્વયપ્રથાહેતવઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૦:

ભૂરૂપાદિપઞ્ચકાત્મકં મેયપદં તત્ર ચરન્ત્યો ભૂચર્યસ્તદા ભોગમય્યા આશ્યાનીભાવતયા તન્મયત્વમાપન્નાઃ ભૂચર્યઃ સુપ્રબુદ્ધસ્ય ચિત્પ્રકાશશરીરતયાત્માનં દર્શયન્ત્ય ઇતરેષાં સર્વતોઽપ્યવચ્છિન્નતાં પ્રથયન્ત્યઃ સ્થિતાઃ ઇત્યેવં પ્રમાત્રન્તઃકરણબહિષ્કરણપ્રમેયરૂપતયૈવ તાનિ ચત્વારિ ચક્રાણિ ગુણાદિસ્પન્દમયાન્યપ્રબુદ્ધબુદ્ધીંલ્લૌકિકાંસ્તથા બિન્દુનાદાદિપ્રથામાત્રસંતુષ્ટાન્ યોગિનસ્તત્તત્ત્વપ્રસરરૂપે સંસારે પાતયન્તિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૦:

યત એવમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૦:૯]
અતઃ સતતમુદ્યુક્તઃ સ્પન્દતત્ત્વવિવિક્તયે ।
જાગ્રદેવ નિજં ભાવમચિરેણાધિગચ્છતિ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
ઉક્તવક્ષ્યમાણરૂપસ્ય સ્પન્દતત્ત્વસ્ય વિવિક્તયે વિમર્શનાય સતતમુદ્યુક્તઃ ।
મય્યાવેશ્ય મનો યે માં નિત્યયુક્તા ઉપાસતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૧:

ઇતિ ગીતોક્તદૃશા સતતમેવાન્તર્મુખસ્વરૂપનિભાલનપ્રવણો યઃ સ જાગ્રદેવ જાગરાવસ્થાસ્થિત એવ નિજમાત્મીયં શંકરાત્મકં સ્વસ્વભાવમચિરેણાધિગચ્છતિ તથા અસ્ય શંકરાત્મા આન્તરઃ સ્વભાવઃ સ્વયમેવોન્મજ્જતિ યેન પ્રબુદ્ધો નિત્યોદિતસમાવેશાસાદનાત્સુપ્રબુદ્ધો જીવન્મુક્તો ભવતીત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૧:

યથાસ્યોદ્યુક્તસ્ય બલવદાલમ્બનવશોદિતાનાયાસતદન્યસકલવૃત્તિક્ષયમયીષુ નિયતાસુ યાસ્વવસ્થાસુ સ્પન્દનિધાનમુન્મુદ્રિતમભિમુખીભૂતમાસ્તે તા એતાઃ પ્રથમમુદ્યોગસ્ય વિષયા ઇત્યુપદેષ્ટુમાહ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૧:૩]
અતિક્રુદ્ધઃ પ્રહૃષ્ટો વા કિં કરોમીતિ વા મૃશન્ ।
ધાવન્વા યત્પદં ગચ્છેત્તત્ર સ્પન્દઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
સર્વત્ર તાવદુપાયમાર્ગે સમસ્તેતરવૃત્તિપ્રશમપૂર્વમેકાગ્રીભવન્તિ યોગિનઃ એતાસ્વતિક્રોધાદ્યવસ્થાસુ સ્વરસત એવ સમસ્તાપરવૃત્તિક્ષયમયીષુ યદિ સ્પન્દતત્ત્વવિવિક્તયે સતતમુદ્યુક્તો ઝટિત્યન્તર્મુખીભવન્તિ યોગિનસ્તત્સમીહિતમચિરેણૈવ લભન્તે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૨:

અયોગિનસ્ત્વત્ર મૂઢા એવેતિ તાત્પર્યમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૨:

તથાહિ સમનન્તરવિહિતદારુણોપઘાતશત્રુદર્શનાન્મર્મસ્પર્શિતત્તદ્વચનાકર્ણનાદ્વા પ્રથમમેવોન્મિષત્સંજિહીર્ષાદેવતાબલાદન્તર્મુખીભવદ્રશ્મિચક્રોઽતિક્રુદ્ધઃ ચિરપ્રાર્થિતપ્રાણેશીવદનેન્દુદર્શનાદેવ તત્ક્ષણમેવોન્મજ્જત્પૂર્ણાભિલાષદેવતાવશવિકાસિતાનુધાવત્સમસ્તકરણચક્રઃ પ્રહૃષ્ટો વા બલવદાતતાયિબલેન સર્વતો વલિતત્વાત્કાન્દિશીકઃ કિં કરોમીતિ મૃશન્ વિકલ્પયન્ સંશયધારાધિરોહાત્મનિ પદેઽનુપ્રવિષ્ટઃ ક્ષીણસકલાલમ્બનવિકસત્સંશયસંવિન્નિરાલમ્બનીકૃતવૃત્તિપ્રસરો વા મત્તવારણાદ્યનુબધ્યમાનો ધાવન્ શરીરનિરપેક્ષમેવ સ્વાત્મપ્રવણીકૃતેતરવૃત્તિપ્રસરદુદ્યોગદેવીપ્રેરણયાતિત્વરિતપલાયનક્રિયાવિષ્ટો વા એવમન્યાસ્વપ્યેવમ્પ્રાયાસુ સિંહાજગરાદ્યવલોકનજનિતમહાત્રાસાદ્યવસ્થાસુ યદ્વૃત્તિક્ષયાત્મકં પદં ગચ્છેદધિતિષ્ઠેત્સ્પન્દતત્ત્વવિવિક્તયે સતતમુદ્યુક્તો યો યોગિજનસ્તસ્ય તત્ર વૃત્તિક્ષયાત્મકે પદેઽવસ્થાવિશેષે સ્પન્દઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્પન્દતત્ત્વમભિમુખીભૂતમેવ તિષ્ઠતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૨:

તસ્માદેતદ્વૃત્તિક્ષયપદં સંચેત્ય ઝટિતિ કૂર્માઙ્ગસંકોચયુક્ત્યા ક્રોધસંશયવૃત્તીઃ પ્રશમય્ય મહાવિકાસવ્યાપ્તિયુક્ત્યા વા પ્રહર્ષધાવનવૃત્તીર્વિસ્ફાર્યાભિમુખીભૂતનિજસ્પન્દશક્તિવિમર્શવતા યોગિના ભયમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૨:

યથોક્તં શ્રીવિજ્ઞાનભૈરવે ।
કામક્રોધલોભમોહમદમાત્સર્યગોચરે ।
બુદ્ધિં નિસ્તિમિતાં કૃત્વા તત્તત્ત્વમવશિષ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૨:

આનન્દે મહતિ પ્રાપ્તે દૃષ્ટે વા બાન્ધવે ચિરાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૨:

આનન્દમુદ્ગતં ધ્યાત્વા તલ્લયસ્તન્મના ભવેત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૨:

ક્ષુતાદ્યન્તે ભયે શોકે ગહ્વરે વારણદ્રુતે ।
કુતૂહલે ક્ષુધાદ્યન્તે બ્રહ્મસત્તા સમીપગા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૨:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૨:

એવમેતાસ્વવસ્થાસૂક્તયુક્ત્યા પ્રથમં સ્પન્દશક્તિં પરિશીલ્ય તદનુ તામેવાનુસંદધત્સર્વાસ્વવસ્થાસુ તદ્દાર્ઢ્યાનુપ્રવેશમયીં જીવન્મુક્તતામાહરેત્સતતોદ્યુક્ત ઇત્યુપદિશતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૨:૧૦]
યામવસ્થાં સમાલમ્બ્ય યદયં મમ વક્ષ્યતિ ।
તદવશ્યં કરિષ્યેઽહમિતિ સંકલ્પ્ય તિષ્ઠતિ ॥ સ્પન્દકારિકા

તામાશ્રિત્યોર્ધ્વમાર્ગેણ ચન્દ્રસૂર્યાવુભાવપિ ।
સૌષુમ્નેઽધ્વન્યસ્તમિતો હિત્વા બ્રહ્માણ્ડગોચરમ્ ॥ સ્પન્દકારિકા

તદા તસ્મિન્મહાવ્યોમ્નિ પ્રલીનશશિભાસ્કરે ।
સૌષુપ્તપદવન્મૂઢઃ પ્રબુદ્ધઃ સ્યાદનાવૃતઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
અયં શંકરાત્મા સ્વભાવો યન્મમ વક્ષ્યતિ અભિવ્યક્તં સત્યચ્ચિદાનન્દઘનમનુભૂતપૂર્વં સ્વરૂપં માં વિમર્શયિષ્યતિ તદવશ્યમહં કરિષ્યે બહિર્મુખતાં હિત્વા તત્પ્રવણ એવ ભવિષ્યામિ ઇતિ સંકલ્પ્ય નિશ્ચિત્ય યામતિક્રોધાદ્યવસ્થાસ્વનુભૂતચરીં ચિદાનન્દઘનાં સ્પન્દાત્મિકામવસ્થામવલમ્બ્ય પ્રાપ્યત્વેનાભિસંધાય તિષ્ઠતિ શમિતવિકલ્પગતિમવિકલ્પામવસ્થામવિચલત્વેન ભજતે યો યોગી તદીયાં તામવસ્થાં સમાશ્રિત્ય ચન્દ્રસૂર્યૌ અપાનઃ પ્રાણશ્ચોભાવપિ હૃદયભૂમૌ મિલિત્વા યુગપદેવ સૌષુમ્નેઽધ્વનિ બ્રહ્મનાડ્યામૂર્ધ્વમાર્ગેણોદાનપથેનાસ્તમિતઃ શામ્યતઃ કથં બ્રહ્માણ્ડલક્ષણં ગોચરં હિત્વા બ્રહ્મબિલાધિષ્ઠાતૃબ્રહ્માધિષ્ઠિતમણ્ડં મુક્ત્વા ઊર્ધ્વકવાટાન્તાં દેહવ્યાપ્તિં ત્યક્ત્વા તદા ચોલ્લઙ્ઘિતદેહવ્યાપ્તિકેઽત એવ પ્રકર્ષેણ લીનાવુક્તરૂપૌ શશિભાસ્કરૌ યત્ર તસ્મિન્મહાવ્યોમ્નિ નિઃશેષવેદ્યોપશમરૂપે પરમાકાશે પ્રાપ્તેઽપિ યઃ શિથિલપ્રયત્નતયા ખેચર્યાદ્યાત્મના ગુણાદિસ્પન્દનિઃષ્યન્દેન વ્યામોહિતત્વાત્સૌષુપ્તપદવદ્ભવતિ સૌષુપ્તેન ચ સુપ્તમપ્યુપલક્ષિતં તેન ચ સ્વપ્નસુષુપ્તવત્યઃ શૂન્યાદિભૂમિમેવાધિતિષ્ઠતિ સ યોગી સમ્યગનભિવ્યક્તસ્વસ્વભાવો મૂઢ ઇત્યુચ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૩-૩૫:

યથોક્તં શ્રીભટ્ટકલ્લટેન ।
યાં સ્પન્દાત્મિકામવસ્થામવલમ્બ્ય ।
ઇતિ યોગિનઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૩-૩૫:

ઇતિ ચ ।
યસ્ય સ્વસ્વભાવાભિવ્યક્તિર્ન સમ્યક્વૃત્તા સ સ્વપ્નાદિના મુહ્યમાનોઽપ્રબુદ્ધો નિરુદ્ધઃ સ્યાત્ ।
ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૩-૩૫:

યસ્તુ તત્રાપિ પ્રયત્નપાટવાદુદ્યન્તૃતાબલાત્ક્ષણમપિ ન શિથિલીભવતિ સ તમસાનભિભૂતત્વાત્ચિદાકાશમયત્વેનૈવાવસ્થિતઃ પ્રબુદ્ધ ઉચ્યતે અત એવ સતતોદ્યોગવતૈવ યોગિના ભવિતવ્યમિત્યાદિષ્ટં ગુરુભિઃ ઇતિ શિવમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૧.૨૩-૩૫:૪]
સ્પન્દકારિકા, દ્વિતીયો નિઃષ્યન્દઃ
તદાક્રમ્ય બલં મન્ત્રાઃ સર્વજ્ઞબલશાલિનઃ ।
પ્રવર્તન્તેઽધિકારાય કરણાનીવ દેહિનામ્ ॥ સ્પન્દકારિકા

તત્રૈવ સમ્પ્રલીયન્તે શાન્તરૂપા નિરઞ્જનાઃ ।
સહારાધકચિત્તેન તેનૈતે શિવધર્મિણઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
તત્સ્પન્દતત્ત્વાત્મકં બલં પ્રાણરૂપં વીર્યમાક્રમ્ય અભેદેન આશ્રયતયાવષ્ટભ્ય ભગવન્તોઽનન્તવ્યોમવ્યાપ્યાદયો મન્ત્રાઃ સર્વજ્ઞબલેન સર્વજ્ઞત્વાદિસામર્થ્યેન શ્લાઘમાના જૃમ્ભમાણા અધિકારાય દેહિનાં પ્રવર્તન્તે સૃષ્ટિસંહારતિરોધાનાનુગ્રહાદિ કુર્વન્તીત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

સર્વજ્ઞશબ્દો ભાવપ્રધાનઃ સર્વકર્તૃત્વાદ્યુપલક્ષયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

યથા દેહિનાં કરણાન્યુપપાદિતદૃશા તદ્બલમાક્રમ્ય વિષયપ્રકાશાદૌ પ્રવર્તન્તે ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

તથા નિરઞ્જનાઃ કૃતકૃત્યત્વાન્નિવૃત્તાધિકારમલાઃ શાન્તવિશિષ્ટવાચકાત્મસ્વરૂપાસ્તત્રૈવ સ્પન્દાત્મકે બલે સમ્યગભેદાપત્ત્યા પ્રકર્ષેણાપુનરાવૃત્ત્યા લીયન્તે અધિકમલાન્મુચ્યન્તે આરાધકચિત્તેન ઉપાસકલોકસંવેદનેન સહ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

યથોક્તમ્ ।
અનુગૃહ્યાણુસંઘાતં યાતાઃ પદમનામયમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

યતશ્ચ તત એવોદિતાસ્તદ્બલેન વિસૃષ્ટાસ્તત્રૈવ લીયન્તે તેનૈતે મન્ત્રમન્ત્રેશ્વરાદયઃ શિવસ્ય પરમેશ્વરસ્ય સમ્બન્ધી ધર્મઃ સ્વભાવો વિદ્યતે યેષાં તે તથા સામાન્યસ્પન્દસારા ઇત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

નનુ કરણાનાં મન્ત્રાણાં ચ તતુદયાદૌ તુલ્યે કિમિતિ કરણાનિ ન સર્વજ્ઞાદિરૂપાણિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

ઉચ્યતે પરમેશ્વરો માયાશક્ત્યા શરીરકરણાનિ ભેદમયાનિ નિર્મિમીતે વિદ્યાશક્ત્યા ત્વાકાશીયવિચિત્રવાચકપરામર્શશરીરાન્મન્ત્રાન્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

વાચકસ્ય માયાપદેઽપિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

ઘટોઽયમિત્યધ્યવસા નામરૂપાતિરેકિણી ।
પરેશશક્તિરાત્મેવ ભાસતે ન ત્વિદંતયા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞોક્તનીત્યા પ્રમાતૃભૂમ્યનતિક્રાન્તેર્ન શરીરપુર્યષ્ટકાદિવદ્બોધસંકોચકત્વમસ્તીતિ યુક્તમેવૈષાં સર્વજ્ઞત્વાદિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

એતચ્ચ ।
ભેદે ત્વેકરસે ભાતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાકારિકાટીકાયાં વિતત્ય દર્શિતમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

એવં વિદ્યાપદાવસ્થિતસૃષ્ટ્યાદિકાર્યનન્તભટ્ટારકાદ્યપેક્ષયૈતદ્વ્યાખ્યેયમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

તથા દીક્ષાદિપ્રવૃત્તાનામાચાર્યાદીનાં કરણરૂપાઃ સર્વે મન્ત્રાસ્તત્સ્પન્દતત્ત્વરૂપં બલમાક્રમ્ય અનુપ્રાણકત્વેન અવષ્ટભ્ય આચાર્યાદીનામેવ સમ્બન્ધિનારાધકચિત્તેન સહ મોક્ષભોગસાધનાદ્યધિકારાય પ્રવર્તન્તે તત્રૈવ શાન્તવાચકશબ્દાત્મકશરીરરૂપા અત એવ ચ નિરઞ્જનાઃ શુદ્ધાઃ સમ્યક્પ્રલીયન્તે વિશ્રામ્યન્તિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

અત્ર વ્યાખ્યાને સહારાધકચિત્તેન ઇતિ પૂર્વશ્લોકેન યોજ્યમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

એવં ચ મન્ત્રાણામુદયપ્રલયકોટિવ્યાપિ પ્રવૃત્તાવપિ ભિત્તિભૂતમિતિ અભિહિતમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

એવં ચ દશાષ્ટાદશાદિભેદેન ભિન્ને શૈવે મન્ત્રાણાં સ્પન્દતત્ત્વસારતૈવેત્યુક્તં ભવતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:

એવં મન્ત્રમન્ત્રેશ્વરાદિરૂપા શુદ્ધાભિમતા સૃષ્ટિઃ શિવસ્વભાવેતિ પ્રતિપાદ્યાધુના અશુદ્ધાભિમતાપિ સા માયાદિરૂપા શિવસ્વરૂપૈવ ઇતિ ઉપપાદયન્ શ્રીમતશાસ્ત્રાદિરહસ્યદૃષ્ટિમપિ ઉપક્ષિપતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૧:૨૦]
યસ્માત્સર્વમયો જીવઃ સર્વભાવસમુદ્ભવાત્ ।
તત્સંવેદનરૂપેણ તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તિતઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

તસ્માચ્છબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ।
ભોક્તૈવ ભોગ્યભાવેન સદા સર્વત્ર સંસ્થિતઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
યતો જીવો ગ્રાહકઃ સર્વમયઃ શિવવદ્વિશ્વરૂપઃ તેન હેતુના શબ્દેષુ વાચકેષુ અર્થેષુ વાચ્યેષુ ચિન્તાસુ વિકલ્પજ્ઞાનાદિરૂપાસુ આદિમધ્યાન્તરૂપા સાવસ્થા નાસ્તિ યા શિવો ન ભવતિ સર્વમેવ શિવસ્વરૂપમિત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૩-૪:

યતશ્ચૈવમતો ભોક્તૈવ ચિદાત્મા ગ્રાહકો ભોગ્યભાવેન દેહનીલાદિરૂપેણ સદા નિત્યં સર્વત્ર વિચિત્રતત્ત્વભુવનાદિપદે સમ્યગનૂનાધિકતયા સ્થિતઃ ન તુ ભોગ્યં નામ કિંચિદ્ભોક્તુર્ભિન્નમસ્તિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૩-૪:

જીવ ઇત્યુપક્રમ્ય શિવ ઇત્યુપસંહારેણ જીવશિવયોર્વાસ્તવો ન કોઽપિ ભેદઃ ઇતિ દેહાદ્યવસ્થાસુ ન કાસુચિદપ્યપૂર્ણમન્યતા મન્તવ્યા અપિ તુ ચિદ્ઘનશિવસ્વભાવતૈવેતિ ભઙ્ગ્યોપદિશતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૩-૪:

યથોક્તં શરીરમપિ યે ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વમયં શિવરૂપતયા પશ્યન્તિ અર્ચયન્તિ ચ તે સિધ્યન્તિ ઘટાદિકમિવ તથાભિનિવિશ્ય પશ્યન્તિ અર્ચયન્તિ ચ તેઽપીતિ નાસ્ત્યત્ર વિવાદઃ ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાટીકાયામ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૩-૪:

ભટ્ટશ્રીવામનેનાપ્યુક્તમ્ ।
આલમ્બ્ય સંવિદં યસ્માત્સંવેદ્યં ન સ્વભાવતઃ ।
તસ્માત્સંવિદિતં સર્વમિતિ સંવિન્મયો ભવેત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૩-૪:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૩-૪:

કસ્માત્જીવઃ સર્વમયઃ ઇત્યત્ર હેતુઃ સર્વભાવાનાં સમુદ્ભવાદુત્પત્તિહેતુત્વાતપાદાનભાવપ્રધાનશ્ચ નિર્દેશઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૩-૪:

પ્રમાતૃમિતિમાનમેયમયભેદજાતસ્ય તે વિહાર ઇહ હેતુતાં સમુપયાતિ યસ્માત્ત્વયિ ।
નિવૃત્તવિવૃતૌ ક્વચિત્તદપયાતિ તેનાધ્વાધુના નયેન પુનરીક્ષ્યતે જગતિ જાતુચિત્કેનચિત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૩-૪:

ઇતિ શ્રીજ્ઞાનગર્ભસ્તોત્રોક્તનીત્યા સંવિદ્યેવ પ્રસૃતાયાં જગતઃ સદ્ભાવાત્સર્વભાવસમુદ્ભવત્વં જીવસ્ય યતશ્ચ જીવાદેવ ઉદયતિ વિશ્વમતોઽયં સર્વમયો વિશ્વશક્તિરિતિ યાવત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૩-૪:

નિર્ણીતં ચૈતદ્દ્વિતીયસૂત્રવૃત્તૌ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૩-૪:

સર્વમયત્વે હેત્વન્તરમાહ તત્સંવેદન ઇત્યર્ધેન ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૩-૪:

તસ્ય સર્વસ્ય નીલસુખાદેર્યત્સંવેદનં પ્રકાશસ્તેન રૂપેણ સ્વભાવેન તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તેઃ સર્વમયત્વસ્યોપલમ્ભાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૩-૪:

એવમનેન શ્લોકદ્વયેન રહસ્યચર્યાઃ સર્વભેદપાદપોન્મૂલોપપત્તિપરિઘટિતાશ્ચ જ્ઞાનોપદેશકથાઃ પ્રથમચરમસૂત્રાભ્યાં મહાર્થતત્ત્વં જાગ્રદાદિસૂત્રેણ ષડર્ધપરમાર્થઃ તદાક્રમ્ય ઇત્યનેન સર્વોપાસાસારતેત્યાદ્યુપક્ષિપ્તમિતિ સ્પન્દતત્ત્વેનૈવ વિશ્વોપદેશાઃ સ્વીકૃતાઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૩-૪:

અથૈતત્પ્રતિપત્તિસારતૈવ મોક્ષ ઇત્યાદિશતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૩-૪:૧૪]
ઇતિ વા યસ્ય સંવિત્તિઃ ક્રીડાત્વેનાખિલં જગત્ ।
સ પશ્યન્સતતં યુક્તો જીવન્મુક્તો ન સંશયઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
વાશબ્દઃ પ્રથમનિઃષ્યન્દોક્તનિમીલનસમાધિપ્રકારં વિકલ્પયનસ્યાઃ સમાપત્તેર્દુર્લભતાં ધ્વનયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૫:

તેનાયમર્થઃ ઈદૃશી તાવત્સંવિત્તિઃ દુર્લભા યસ્ય કસ્યચિદેવાપશ્ચિમજન્મનો ભવતિ સોઽખિલં જગત્ક્રીડાત્વેન પશ્યન્નિજસંવિદુન્મેષનિમેષાભ્યાં સૃજન્ સંહરંશ્ચ ।
મય્યાવેશ્ય મનો યે માં નિત્યયુક્તા ઉપાસતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૫:

ઇતિ સ્થિત્યા સતતસમાવિષ્ટો મહાયોગી જીવન્નેવ પ્રાણાદિમાનપિ વિજ્ઞાનાગ્નિનિર્દગ્ધાશેષબન્ધનો દેહપાતે તુ શિવ એવ જીવંશ્ચેદૃઙ્મુક્ત એવ ન તુ કથંચિદપિ બદ્ધઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૫:

ન સંશયઃ ઇત્યનેન ઇદં ધ્વનયતિ દીક્ષાદિના ગુરુપ્રત્યયતો મુક્તિઃ ઈદૃશાત્તુ જ્ઞાનાત્સમાચારાદ્વા સ્વપ્રત્યયત એવેતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૫:

ઇયમેવ મહાસમાપત્તિઃ સાધકાચાર્યાદીનામભીષ્ટપ્રાપ્તિહેતુઃ ઇતિ શ્લોકદ્વયેનાહ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૫:૫]
અયમેવોદયસ્તસ્ય ધ્યેયસ્ય ધ્યાયિચેતસિ ।
તદાત્મતાસમાપત્તિરિચ્છતઃ સાધકસ્ય યા ॥ સ્પન્દકારિકા

યમેવામૃતપ્રાપ્તિરયમેવાત્મનો ગ્રહઃ ।
ઇયં નિર્વાણદીક્ષા ચ શિવસદ્ભાવદાયિની ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
ઇહ શિવો ભૂત્વા શિવં યજેતિતિ યદુદ્ઘોષ્યતે તત્ર ધ્યાયિનશ્ચેતસિ સંવેદને તસ્યેતિ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ઇતિ પ્રતિપાદિતશિવસ્વભાવસ્ય ધ્યેયસ્ય અન્યસ્ય વા કસ્યચિત્તત્તત્સિદ્ધિહેતોર્મન્ત્રદેવતાવિશેષસ્ય અયમેવોદયઃ પ્રકટીભાવઃ યા સાધકસ્ય ધ્યાતુરાચાર્યાદેઃ ।
તસ્માચ્છબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

ઇતિ પ્રતિપાદિતરૂપા તદાત્મતાસમાપત્તિઃ શિવૈક્યાવેશો ન તુ પઞ્ચવક્ત્રાદેર્વ્યતિરિક્તસ્યાકારસ્ય દર્શનં ન તુ નિશ્ચયમાત્રેણ તદાત્મતાસમાપત્તિઃ અપિ તુ ઇચ્છતોઽવિકલ્પવિશ્વાહંતાત્મકશિવૈક્યરૂપેચ્છાપરામર્શાધિરૂઢસ્ય ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

એતદુક્તં ભવતિ અહમેવ તત્સંવેદનરૂપેણ તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તિતો વિશ્વશરીરશ્ચિદાનન્દઘનઃ શિવ ઇતિ સંકલ્પો યસ્યાવિકલ્પશેષીભૂતત્વેન ફલતિ તસ્ય ધ્યેયમન્ત્રદેવતાદિ કિં ન નામ અભિમુખીભવતિ સર્વસ્યૈતદદ્વયપ્રથાલગ્નત્વાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

યથોક્તમસ્મત્પરમેષ્ઠિપાદૈઃ ।
સાક્ષાદ્ભવન્મયે નાથ સર્વસ્મિન્ ભુવનાન્તરે ।
કિં ન ભક્તિમતાં ક્ષેત્રં મન્ત્રઃ ક્વૈષાં ન સિધ્યતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

ઇયમેવ ચ સમાપત્તિઃ પરમાદ્વયરૂપસ્યામૃતસ્ય પ્રાપ્તિઃ અન્યસ્મિંસ્ત્વમૃતે કતિપયકાલશરીરદાર્ઢ્યદાયિનિ પ્રાપ્તેઽપિ સાધકૈર્મરણમવશ્યમવાપ્યત એવેત્યેવકારાશયઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

એવં સર્વત્રાનેનૈવાશયેન શ્રીસ્વચ્છન્દે સ્થૂલદૃષ્ટ્યામૃતપ્રાપ્તિપ્રકરણે ।
નૈવ ચામૃતયોગેન કાલમૃત્યુજયો ભવેત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

ઇત્યુક્ત્યોપસંહૃત્ય તાત્ત્વિકસ્તત્પ્રાપ્તિપ્રકારઃ ।
અથવા પરતત્ત્વસ્થઃ સર્વકાલૈર્ન બાધ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

ઇત્યાદિના ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

સર્વં શિવશક્તિમયં સ્મરેત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

ઇતિ મધ્યેન ।
જીવન્નેવ વિમુક્તોઽસૌ યસ્યેયં ભાવના સદા ।
યઃ શિવં ભાવયેન્નિત્યં ન કાલઃ કલયેત્તુ તમ્ ।
યોગી સ્વચ્છન્દયોગેન સ્વચ્છન્દગતિચારિણા ।
સ સ્વચ્છન્દપદે યુક્તઃ સ્વચ્છન્દસમતાં વ્રજેત્ ।
સ્વચ્છન્દશ્ચૈવ સ્વચ્છન્દઃ સ્વચ્છન્દો વિચરેત્સદા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

ઇત્યનેન સહજસંદર્ભેણ સપ્રશંસં પશ્ચાદુપદિષ્ટઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

અયમેવાત્મનો ગ્રહો જ્ઞાનં યદુચ્યતે આત્મા જ્ઞાતવ્ય ઇતિ તત્રેદમેવ સર્વજ્ઞસર્વકર્તૃસ્વતન્ત્રશિવસ્વરૂપતયા પ્રત્યભિજ્ઞાનમાત્મનો જ્ઞાનં ન તુ ।
પુરુષ એવેદં સર્વમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

ઇતિ શ્રુત્યન્તવિદુક્તમ્ ।
ત આત્મોપાસકાઃ સર્વે ન ગચ્છન્તિ પરં પદમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

ઇત્યામ્નાયોક્તેઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

તથા દીક્ષાવસરે યોજનિકાદ્યર્થમયમેવ શિષ્યાત્મનોઽનુગ્રહઃ ઇમામેવ સમાપત્તિં વિદ્વાનાચાર્યઃ શિષ્યાત્માનં શિવે યોજયન્નાચાર્યો ભવતીત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

ઇયં સ્વપ્રત્યયસિદ્ધા પુત્રકાદેઃ શિવાત્મનઃ સદ્ભાવસ્ય પારમાર્થિકસ્વરૂપસ્ય દાયિની નિર્વાણદીક્ષા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

યથોક્તમ્ ।
એવં યો વેદ તત્ત્વેન તસ્ય નિર્વાણદાયિની ।
દીક્ષા ભવત્યસંદિગ્ધા તિલાજ્યાહુતિવર્જિતા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:

હૌત્રી દીક્ષાપિ દીક્ષૈવ તત્ર મા ભૂત્કસ્યચિદનાશ્વાસ ઇત્યાશયેનાત્રૈવકારો ન કૃતઃ શ્રીમહાગુરુપ્રવરેણેતિ શિવમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૨.૬-૭:૨૦]
સ્પન્દકારિકા, તૃતીયો નિઃષ્યન્દઃ
યથેચ્છાભ્યર્થિતો ધાતા જાગ્રતોઽર્થાન્ હૃદિ સ્થિતાન્ ।
સોમસૂર્યોદયં કૃત્વા સમ્પાદયતિ દેહિનઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

તથા સ્વપ્નેઽપ્યભીષ્ટાર્થાન્ પ્રણયસ્યાનતિક્રમાત્ ।
નિત્યં સ્ફુટતરં મધ્યે સ્થિતોઽવશ્યં પ્રકાશયેત્ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
ધત્તે સર્વમાત્મનીતિ ધાતા શંકરાત્મા સ્વભાવઃ સ યથા જાગ્રતઃ જાગરાયામભિવ્યક્તસ્વસ્વાતન્ત્ર્યસ્ય દેહિનો દેહભૂમિકામેવ પ્રકટીભૂતપિણ્ડસ્થજ્ઞાનસ્ય યોગિનઃ સમ્બન્ધિન્યેચ્છયાભ્યર્થિતોઽન્તર્મુખસ્વરૂપવિમર્શબલેન પ્રસાદિતો હૃદિ ચેતસિ સ્થિતાનર્થાનિતિ બિન્દુનાદાદિજ્ઞાનપુરઃ ક્ષોભપ્રતિભાચાલનબોધસ્તોભજ્ઞાનસંચારાદિપ્રયોજનાનિ સમ્પાદયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧-૨:

કથં સોમસૂર્યયોર્જ્ઞાનક્રિયાશક્ત્યોરુદયં કૃત્વા જ્ઞાનશક્ત્યા ભાસ્યમાનં હિ તત્તત્ક્રિયાશક્ત્યોન્મીલ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧-૨:

સમાવેશોન્મિષત્પ્રતિભાત્મકમૂલાવષ્ટમ્ભયુક્તિસ્ફારિતજ્ઞાનક્રિયાવ્યાપ્તિસારસવ્યેતરમરીચિવિસ્ફારણક્રમેણ તત્તદ્વેધસંક્રમણાદિ સમ્પાદયતિ યોગિશરીરાનુપ્રવિષ્ટઃ પરમેશ્વરઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧-૨:

યથા ચૈવં તથા ।
અનાગતાયાં નિદ્રાયાં વિનષ્ટે બાહ્યગોચરે ।
સાવસ્થા મનસા ગમ્યા પરા દેવી પ્રકાશતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧-૨:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧-૨:

પીનાં ચ દુર્બલાં શક્તિં ધ્યાત્વા દ્વાદશગોચરે ।
પ્રવિશ્ય હૃદયે ધ્યાયન્ સ્વપ્નસ્વાતન્ત્ર્યમાપ્નુયાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧-૨:

ઇતિ સમ્પ્રદાયસ્થિત્યા વમનગ્રાસસક્તતદુભયવિસર્ગારણિચિતિશક્તિપરામર્શમુખેન નિત્યં પ્રણયમનતિક્રામતો ભગવત્પ્રાર્થનાપરસ્ય યોગનિદ્રારૂઢસ્ય સ્ફુટતરમનાચ્છાદિતરૂપતયા મધ્યે સૌષુમ્નધામનિ સ્થિતો ધાતા સ્વપ્નેઽપ્યભીષ્ટાનેવાણવશાક્તશામ્ભવસમાવેશાદીનન્યાનપિ સમાવેશાભ્યાસરસોન્મૃષ્ટમતિમુકુરસ્ય જિજ્ઞાસિતાનર્થાનવશ્યં પ્રકટીકરોતિ નાસ્ય યોગિનઃ સ્વપ્નસુષુપ્તયોર્વ્યામોહો ભવતીત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧-૨:

સ્વપ્નેન સૌષુપ્તમપ્યુપલક્ષિતમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧-૨:

અત્રાભીષ્ટાર્થપ્રકાશે આવૃત્ત્યા અયમેવ હેતુઃ પ્રણયસ્ય પ્રાર્થનાયા અન્તર્મુખસ્વરૂપપરિશીલનોપાસાસંપાદ્યસ્ય માયાકાલુષ્યોપશમલક્ષણસ્ય પ્રસાદસ્ય ભગવતાનતિક્રમાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧-૨:

પરમેશ્વરો હિ ચિદાત્મા યદ્યન્તર્મુખોચિતસેવાક્રમેણાર્થ્યતે તત્તત્સંપાદયત એવ જાગ્રતઃ ઇતિ પરતત્ત્વે જાગરૂકસ્ય જાગરાવસ્થાસ્થસ્ય ચેતિ શ્લેષોક્ત્યા વ્યાખ્યેયમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧-૨:

યદિ પુનરેવં સાવધાનો ન ભવતિ તદા નાસ્ય યોગિતેત્યાહ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧-૨:૧૧]
અન્યથા તુ સ્વતન્ત્રા સ્યાત્સૃષ્ટિસ્તદ્ધર્મકત્વતઃ ।
સતતં લૌકિકસ્યેવ જાગ્રત્સ્વપ્નપદદ્વયે ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
યદ્યુક્તયુક્ત્યા નિત્યં નારાધ્યતે ધાતા તદા સ્વસ્વરૂપસ્થિત્યભાવે સતતં પ્રત્યહં લૌકિકસ્યેવ ચાસ્ય યોગિનોઽપિ જાગરાયાં સ્વપ્ને ચ સાધારણાસાધારણાર્થપ્રકાશનતન્નિશ્ચયનાદિસ્વભાવા પારમેશ્વરી સૃષ્ટિઃ સ્વતન્ત્રા સ્યાલ્લૌકિકવદ્યોગિનમપિ સંસારાવટ એવાસૌ પાતયેદિત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૩:

યથોક્તમ્ ।
પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનામૈશ્વરી ।
ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૩:

તદ્ધર્મકત્વતઃ ઇતિ સ્વપ્નજાગરાદિપદપ્રકાશને ભગવત્સૃષ્ટેઃ સ્વાતન્ત્ર્યસ્વભાવાદિત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૩:

એવં સ્વપ્નસૌષુપ્તનિર્દલનોપાયં સ્વપ્રબુદ્ધતાયૈ સંસાધ્ય સ્પન્દતત્ત્વસમાવેશોપાયં સુપ્રબુદ્ધસ્ય દૃષ્ટાન્તયુક્તિપૂર્વકં નિરૂપયતિ જિજ્ઞાસિતાર્થજ્ઞપ્તિરપીત્થં ભવતીત્યાદિશતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૩:૪]
યથા હ્યર્થોઽસ્ફુટો દૃષ્ટઃ સાવધાનેઽપિ ચેતસિ ।
ભૂયઃ સ્ફુટતરો ભાતિ સ્વબલોદ્યોગભાવિતઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

તથા યત્પરમાર્થેન યેન યત્ર યથા સ્થિતમ્ ।
તત્તથા બલમાક્રમ્ય ન ચિરાત્સમ્પ્રવર્તતે ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
હિશબ્દઃ કિલશબ્દાર્થે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૪-૫:

સાવધાનેઽપિ ચેતસિ દૂરત્વાદિદોષૈર્યથા કિલાર્થોઽસ્ફુટો દૃષ્ટો ભૂયોઽધ્યક્ષનિરીક્ષણાત્મના સ્વબલોદ્યોગેન ભાવિતો ભૃશમાલોકિતો ન કેવલં સ્ફુટો યાવત્સ્ફુટતરોઽપિ ભાતિ તથા યત્સ્પન્દતત્ત્વાત્મકં બલં યેનાનન્દઘનતાત્મના પરમાર્થેન યત્રેતિ શંકરાત્મનિ સ્વસ્વભાવે યથેતિ અભેદવ્યાપ્ત્યા સ્થિતં તત્કર્તૃ તથેતિ સ્વબલોદ્યોગેન અન્તર્મુખતદેકાત્મતાપરિશીલનપ્રયત્નેન સંભાવિતં શીઘ્રમેવ સ્ફુટતરત્વેન પ્રવર્તતે અભિવ્યજ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૪-૫:

કથમાક્રમ્યારાધકસ્ય કલ્પિતદેહાદિપ્રમાતૃભૂમિં સ્વાત્મન્યેવ નિમગ્નાં કૃત્વાથ ચ સ્પન્દાત્મકં બલમાક્રમ્ય સ્થિતસ્ય કલ્પિતદેહબુદ્ધિપ્રમાતૃભૂમિમસકૃદુત્તેજયતઃ સાધકસ્ય યોગિનો યજ્જિજ્ઞાસિતં નિધાનાદિ યત્ર દેશાદૌ યેન હેમાદિના પરમાર્થેન યથા સંનિવેશેન સ્થિતં તથા તદચિરાદેવ પ્રકાશતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૪-૫:

કર્તૃશક્ત્યાદિરપ્યમુત એવ બલાત્પ્રાદુર્ભવતીત્યાહ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૪-૫:૪]
દુર્બલોઽપિ તદાક્રમ્ય યતઃ કાર્યે પ્રવર્તતે ।
આચ્છાદયેદ્બુભુક્ષાં ચ તથા યોઽતિબુભુક્ષિતઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
યથા ક્ષીણધાતુરૃષિપ્રાયઃ સોઽપિ સ્પન્દાત્મકં બલમાક્રમ્ય સ્પન્દસમાવેશબલેન પ્રાણપ્રમાતૃભૂમિમસકૃદુત્તેજ્ય કાર્યેઽવશ્યકર્તવ્યે કર્મણિ પ્રવર્તતે અશક્યમપિ વસ્તુ તદ્બલાક્રમણેનૈવ કરોતીત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૬:

તથા યોઽપ્યતિબુભુક્ષિતઃ સોઽપિ તદ્બલાક્રાન્ત્યા ક્ષુત્પિપાસાદિ શમયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૬:

ન હિ ચિદ્ઘનાં ભૂમિમનુપ્રવિષ્ટસ્ય દ્વંદ્વાભિભવઃ કશ્ચિત્પ્રાણાદિભુવ એવ તદાશ્રયત્વાત્તસ્યાશ્ચેહ ચિદ્ભૂમૌ નિમગ્નત્વાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૬:

યત એવમુક્તસૂત્રોપપત્તિક્રમાનુસારેણેદૃક્સિદ્ધિસમુદાયોઽસ્માદ્ભવતીત્યતઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૬:૪]
અનેનાધિષ્ઠિતે દેહે યથા સર્વજ્ઞતાદયઃ ।
તથા સ્વાત્મન્યધિષ્ઠાનાત્સર્વત્રૈવં ભવિષ્યતિ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
અનેન સ્વસ્વભાવાત્મના સ્પન્દતત્ત્વેનાધિષ્ઠિતે વ્યાપ્તે દેહે સતિ યથા તદવસ્થોચિતાર્થાનુભવકરણાદિરૂપાઃ સર્વજ્ઞતાસર્વકર્તૃતાદયો ધર્મા આવિર્ભવન્તિ દેહિનઃ તથા યદ્યયં કૂર્માઙ્ગસંકોચવત્સર્વોપસંહારેણ મહાવિકાસયુક્ત્યા વા સ્વસ્મિન્નનપાયિન્યાત્મનિ ચિદ્રૂપે અધિષ્ઠાનં કરોતિ ઉક્તાભિજ્ઞાનપ્રત્યભિજ્ઞાતે તત્રૈવ સમાવેશસ્થિતિં બધ્નાતિ તદા સર્વત્રેતિ શિવાદૌ ક્ષિત્યન્તે એવમિતિ શંકરતદુચિતસર્વજ્ઞતાસર્વકર્તૃતાદિરૂપો ભવિષ્યતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૭:

ઇદમપ્યેતત્પ્રસાદેનેત્યાહ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૭:૨]
ગ્લાનિર્વિલુણ્ઠિકા દેહે તસ્યાશ્ચાજ્ઞાનતઃ સૃતિઃ ।
તદુન્મેષવિલુપ્તં ચેત્કુતઃ સા સ્યાદહેતુકા ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
મ્ના સર્વકેશાનામાસ્પદં તતશ્ચ દેહે યા ગ્લાનિઃ અર્થાદ્દેહાભિમાનિનઃ પુંસો યો હર્ષક્ષયોઽસૌ વિલુણ્ઠિકા પરસંવિદ્દ્રવિણાપહારેણ પારિમિત્યદૌર્ગત્યપ્રદા તસ્યાશ્ચ ગ્લાનેરજ્ઞાનતશ્ચિદાનન્દઘનસ્વસ્વરૂપાપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્સૃતિરુદ્ભવોઽવસ્થિતિશ્ચ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૮:

તદજ્ઞાનં પ્રદર્શયિષ્યમાણસ્વરૂપેણોન્મેષરૂપેણ ચેદ્વિલુપ્તં નિકૃત્તં તદાસૌ ગ્લાનિરજ્ઞાનાત્મનો હેતોરભાવાત્કુતઃ સ્યાન્ન ભવેદિત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૮:

ગ્લાન્યભાવે ચ દેહેઽવશ્યમ્ભાવિન્યો વ્યાધ્યાદિસંતાપાવસ્થા અપિ યથા યથા યોગિનોઽપકૃષ્યન્તે તથા તથા હેમ્ન ઇવાતિતાપ્યમાનસ્ય કાલિકાપગમે સ્વસ્વરૂપં દેદીપ્યત એવ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૮:

એવં ચ દેહાવસ્થિતસ્યાપિ સર્વદા ગ્લાન્યભાવ એવ પરયોગિનો વિભૂતિઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૮:

યથોક્તં પરમયોગિન્યા મદાલસયા બાલદારકાન્ પ્રયોગીકુર્વત્યા ।
ત્વં કઞ્ચુકે શીર્યમાણે નિજેઽસ્મિન્ દેહે હેયે મૂઢતાં મા વ્રજેથાઃ ।
શુભાશુભૈઃ કર્મભિર્દેહમેતન્મદાદિભિઃ કઞ્ચુકસ્તે નિબદ્ધઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૮:

ઇતિ મિતસિદ્ધ્યભિલાષિણો યોગિનઃ સમાવેશાભ્યાસરસેન દેહં વિધ્યતો વલીપલિતાદિવ્યાધિજયો ભવતીત્યપિ ભઙ્ગ્યાનેન પ્રતિપાદિતમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૮:

અથ યોઽયમુન્મેષઃ સ કિંસ્વરૂપઃ કિમુપાયલભ્યશ્ચેત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૮:૭]
એકચિન્તાપ્રસક્તસ્ય યતઃ સ્યાદપરોદયઃ ।
ઉન્મેષઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સ્વયં તમુપલક્ષયેત્ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
ભાવે ત્યક્તે નિરુદ્ધા ચિન્નૈવ ભાવાન્તરં વ્રજેત્ ।
તદા તન્મધ્યભાવેન વિકસત્યતિભાવના ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૯:

ઇતિ નીત્યા એકસ્યાં કસ્યાંચિદાલમ્બનવિશેષનિભૃતવિકારાત્મિકાયાં ચિન્તાયાં પ્રસક્તસ્ય એકાગ્રીભૂતસ્ય યોગિનો યત ઇતિ તદેકાગ્રતાપ્રકર્ષોલ્લસત્સંવિત્સ્ફારતસ્તદાલમ્બનનિમીલનાજ્ઝટિતિ ગ્રસ્તસમસ્તચિન્તાસંતતેરગ્નીષોમાવિભેદાત્મનઃ સ્પન્દતત્ત્વાદપર એવોદયશ્ચિચ્ચમત્કારાત્માન્ય એવ લોકોત્તર ઉલ્લાસઃ સ્યાત્સ તચ્ચમત્કારોન્મેષકત્વાદેવોન્મેષો વિજ્ઞાતવ્યોઽન્વેષણીયઃ ઇત્થમેવ યોગિના જ્ઞાતું શક્યઃ તતશ્ચ સ્વયમિતિ ઇદંતાવિષયત્વાભાવાદકૃતકપ્રયત્નાત્મનાવધાનેનાહંતયૈવોપેત્યાત્મનિ લક્ષયેતસાધારણેન ચમત્કારાત્મના પ્રત્યભિજાનીયાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૯:

યત એકસ્યાં વિષયવિચારાદિચિન્તાયાં પ્રસક્તસ્ય અપરસ્યાશ્ચિન્તાયા ઝટિત્યુદયઃ સ્યાત્સ ચિન્તાદ્વયવ્યાપક ઉન્મેષઃ ઇત્યન્યે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૯:

ઇદાનીં મિતયોગિજનપ્રયત્નસાધ્યાસ્વપિ તાસુ તાસુ સિદ્ધિષૂન્મેષણપરિશીલનમાત્રોદિતાસુ પરયોગિનો હેયત્વમેવ મન્તવ્યમિત્યાદિશતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૯:૪]
અતો બિન્દુરતો નાદો રૂપમસ્માદતો રસઃ ।
પ્રવર્તન્તેઽચિરેણૈવ ક્ષોભકત્વેન દેહિનઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
અત ઉન્મેષાદુપલક્ષ્યમાણાદપ્રલીયમાનસ્થૂલસૂક્ષ્માદિદેહાહમ્ભાવસ્ય યોગિનોઽચિરેણૈવ ભ્રૂમધ્યાદૌ તારકાપ્રકાશરૂપો બિન્દુરશેષવેદ્યસામાન્યપ્રકાશાત્મા નાદઃ સકલવાચકાવિભેદિશબ્દનરૂપોઽનાહતધ્વનિરૂપો રૂપમન્ધકારેઽપિ પ્રકાશનં તેજઃ રસશ્ચ રસનાગ્રે લોકોત્તર આસ્વાદઃ ક્ષોભકત્વેન સ્પન્દતત્ત્વસમાસાદનવિઘ્નભૂતતાવત્સંતોષપ્રદત્વેન વર્તન્તે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૦:

યદાહુઃ ।
તે સમાધાવુપસર્ગા વ્યુત્થાને સિદ્ધયઃ ।
ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૦:

એવમુન્મેષનિભાલનોદ્યુક્તસ્યાપિ દેહાત્મમાનિનો યોગિનો બિન્દુનાદાદયઃ ક્ષોભકા ભવન્તીત્યુક્તમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૦:

ઇદાનીમત્રોન્મેષાત્મનિ સ્વભાવે દેહપ્રમાતૃતાં નિમજ્જયતિ તદાકારામપિ પરપ્રમાતૃતાં લભત ઇત્યાહ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૦:૪]
દિદૃક્ષયેવ સર્વાર્થાન્ યદા વ્યાપ્યાવતિષ્ઠતે ।
તદા કિં બહુનોક્તેન સ્વયમેવાવભોત્સ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
યથા પશ્યન્તીરૂપાવિકલ્પકદિદૃક્ષાવસરે દિદૃક્ષિતોઽર્થોઽન્તરભેદેન સ્ફુરતિ તથૈવ સ્વચ્છન્દાદ્યધ્વપ્રક્રિયોક્તાન્ ધરાદિશિવાન્તાન્તર્ભાવિનોઽશેષાનર્થાન્ વ્યાપ્યેતિ સર્વમહમિતિ સદાશિવવત્સ્વવિકલ્પાનુસંધાનપૂર્વકમવિકલ્પાન્તમભેદવિમર્શાન્તઃક્રોડીકારેણાચ્છાદ્ય યદાવતિષ્ઠતે અસ્યાઃ સમાપત્તેર્ન વિચલતિ તાવદશેષવેદ્યૈકીકારેણોન્મિષત્તાવદ્વેદ્યગ્રાસીકારિમહાપ્રમાતૃતાસમાવેશચમત્કારરૂપં યત્ફલં તત્સ્વયમેવાવભોત્સ્યતે સ્વસંવિદેવાનુભવિષ્યતિ કિમત્ર બહુના પ્રતિપાદિતેન ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૧:

તસ્યોપલબ્ધિઃ સતતમિતિ પ્રતિજ્ઞાય તદનન્તરમુપપાદિતમુપાયજાતં પરિશીલયતઃ સતતં સ્પન્દતત્ત્વસમાવિષ્ટત્વં સુપ્રબુદ્ધસ્ય ભવતીતિ તદનન્તપ્રમેયસંભિન્નત્વાદુપદેશ્યહૃદયે સ્મારયન્નનુપ્રવેશયુક્ત્યુપસંહારભઙ્ગ્યાહ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૧:૨]
પ્રબુદ્ધઃ સર્વદા તિષ્ઠેજ્જ્ઞાનેનાલોક્ય ગોચરમ્ ।
એકત્રારોપયેત્સર્વં તતોઽન્યેન ન પીડ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
સર્વદા જાગરાસ્વપ્નસુષુપ્તસંવિદાદિમધ્યાન્તપદેષુ પ્રબુદ્ધસ્તિષ્ઠેતુન્મીલિતસ્પન્દતત્ત્વાવષ્ટમ્ભદિવ્યદૃષ્ટિઃ સુપ્રબુદ્ધતામેવ ભજેત ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૨:

કથં જ્ઞાનેન બહિર્મુખેનાવભાસેન સર્વં ગોચરં નીલસુખાદિરૂપં વિષયમાલોક્ય ।
તસ્માચ્છબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ।
ઇત્યુપપાદિતદૃશા વિમૃશ્ય એકત્ર સ્રષ્ટરિ શંકરાત્મનિ સ્વભાવે સર્વમારોપયેત્નિમીલનોન્મીલનદશયોસ્તદભેદેન જાનીયાત્પૂર્વાપરકોટ્યવષ્ટમ્ભદાર્ઢ્યાન્મધ્યભૂમિમપિ ચિદ્રસાશ્યાનતારૂપતયૈવ પશ્યેદિત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૨:

એવં ચ ન કેનચિદન્યેન વ્યતિરિક્તેન વસ્તુના બાધ્યતે સર્વસ્મિન્ સ્વાત્મનઃ સ્વીકૃતત્વાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૨:

યથોક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાકારેણ ।
યોઽવિકલ્પમિદમર્થમણ્ડજં પશ્યતીશ નિખિલં ભવદ્વપુઃ ।
સ્વાત્મપક્ષપરિપૂરિતે જગત્યસ્ય નિત્યસુખિનઃ કુતો ભયમ્ ।
ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૨:

તતોઽન્યેન ન પીડ્યતે ઇતિ યદુક્તં તત્ર કોઽસાવન્યઃ પીડકઃ કશ્ચ પીડ્યો યતઃ શિવાત્મકમેવ વિશ્વમુક્તમિત્યાશઙ્ક્ય પાશાનાં પશોશ્ચ સ્વરૂપં નિર્ણેતુમાહ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૨:૫]
શબ્દરાશિસમુત્થસ્ય શક્તિવર્ગસ્ય ભોગ્યતામ્ ।
કલાવિલુપ્તવિભવો ગતઃ સન્સ પશુઃ સ્મૃતઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
ઇહ યોઽયં પ્રકાશાત્મા સ્વસ્વભાવઃ શાંકર ઉક્તઃ અસૌ ।
વ્યવસ્થિતઃ કરોત્યેષ વિશ્વકારણમીશ્વરઃ ।
સૃષ્ટિં સ્થિતિં ચ સંહારં તિરોધાનમનુગ્રહમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

ઇતિ શ્રીસ્વચ્છન્દશાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા નિજશક્ત્યાશ્લિષ્ટઃ સદા પઞ્ચવિધકૃત્યકારી સ્વતન્ત્રઃ સ્પન્દલલિતેશ્વરાદિશબ્દૈરાગમેષૂદ્ઘોષ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

સ્વાતન્ત્ર્યશક્તિરેવાસ્ય સનાતની પૂર્ણાહંતારૂપા પરા મત્સ્યોદરી મહાસત્તા સ્ફુરત્તોર્મિઃ સારં હૃદયં ભૈરવી દેવી શિખા ઇત્યાદિભિરસંખ્યૈઃ પ્રકારૈસ્તત્ર તત્ર નિરુચ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

પૂર્ણાહંતૈવ ચાસ્યાનુત્તરાનાહતશક્તિસંપુટીકારસ્વીકૃતાદિક્ષાન્તવર્ણભટ્ટારિકા તત એવ સ્વીકૃતાનન્તવાચ્યવાકરૂપષડધ્વસ્ફારમયાશેષશક્તિચક્રક્રોડીકારાન્તઃ કૃતનિઃશેષસર્ગપ્રલયાદિપરમ્પરાપ્યક્રમવિમર્શરૂપૈવ નિત્યોદિતાનુચ્ચાર્યમહામન્ત્રમયી સર્વજીવિતભૂતા પરા વાક્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

એષૈવ ભગવત ઇયદ્વિશ્વવૈચિત્ર્યચલત્તામિવ સ્વાત્મનિ પ્રથયન્તી સ્પન્દતે ઇત્યર્થાનુગમાત્સ્પન્દ ઇતિ ઇહોચ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

એવં ચેયદ્વિશ્વશક્તિખચિતપરાશક્તિસુન્દરસ્ય સ્વાત્મનઃ સ્વરૂપગોપનક્રીડયા સ્વાત્મભિત્તાવેવાંશાંશિકયા નિર્ભાસનં ભગવાન્ યાવચ્ચિકીર્ષતિ તાવદેકૈવાભિન્નાપ્યસૌ તદીયા વિમર્શશક્તિરિચ્છાત્વં પ્રતિપદ્ય જ્ઞાનક્રિયારૂપતયા સ્થિત્વા શિવશક્તિપરામર્શાત્મકબીજયોનિભેદેન દ્વિધા ભૂત્વા વર્ગભેદેન તત્કલાભેદેન ચ નવધા પઞ્ચાશદ્ધા ચ સ્ફુરન્તી તદ્વિમર્શસારૈરઘોરઘોરઘોરતરૈઃ સંવિત્તિદેવતાત્મભિઃ રૂપૈઃ પ્રથમાના ભગવતઃ પઞ્ચવિધકૃત્યકારિતાં નિર્વહતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

યથોક્તં શ્રીમાલિનીવિજયોત્તરે ।
યા સા શક્તિર્જગદ્ધાતુઃ કથિતા સમવાયિની ।
ઇચ્છાત્વં તસ્ય સા દેવી સિસૃક્ષોઃ પ્રતિપદ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

સૈકાપિ સત્યનેકત્વં યથા ગચ્છતિ તચ્છૃણુ ।
એવમેતદિતિ જ્ઞેયં નાન્યથેતિ સુનિશ્ચિતમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

જ્ઞાપયન્તી જગત્યત્ર જ્ઞાનશક્તિર્નિગદ્યતે ।
એવં ભવત્વિદં સર્વમિતિ કાર્યોન્મુખી યદા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

જાતા તદૈવ તદ્વસ્તુ કુર્વત્યત્ર ક્રિયોચ્યતે ।
એવમેષા દ્વિરૂપાપિ પુનર્ભેદૈરનન્તતામ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

અર્થોપાધિવશાદ્યાતિ ચિન્તામણિરિવેશ્વરી ।
તત્ર તાવત્સમાપન્ના માતૃભાવં વિભિદ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

દ્વિધા ચ નવધા ચૈવ પઞ્ચાશદ્ધા ચ માલિની ।
બીજયોન્યાત્મકાદ્ભેદાદ્દ્વિધા બીજં સ્વરા મતાઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

કાદયશ્ચ સ્મૃતા યોનિર્નવધા વર્ગભેદતઃ ।
પૃથગ્વર્ણવિભેદેન શતાર્ધકિરણોજ્જ્વલા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

બીજમત્ર શિવઃ શક્તિર્યોનિરિત્યભિધીયતે ।
વર્ગાષ્ટકમિતિ જ્ઞેયમઘોરાદ્યમનુક્રમાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

તદેવ શક્તિભેદેન માહેશ્વર્યાદિ ચાષ્ટકમ્ ।
શતાર્ધભેદભિન્ના ચ તત્સંખ્યાનાં વરાનને ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

રુદ્રાણાં વાચકત્વેન કલ્પિતા પરમેષ્ઠિના ।
તદ્વદેવ ચ શક્તીનાં તત્સંખ્યાનામનુક્રમાત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

ઇત્યાદિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

તથા ।
વિષયેષ્વેવ સંલીનાનધોઽધઃ પાતયન્ત્યણૂન્ ।
રુદ્રાણૂન્યાઃ સમાલિઙ્ગ્ય ઘોરતર્યોઽપરાસ્તુ તાઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

મિશ્રકર્મફલાસક્તિં પૂર્વવજ્જનયન્તિ યાઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

મુક્તિમાર્ગનિરોધિન્યસ્તાઃ સ્યુર્ઘોરાઃ પરાપરાઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

પૂર્વવજ્જન્તુજાતસ્ય શિવધામફલપ્રદાઃ ।
પરાઃ પ્રકથિતાસ્તજ્જ્ઞૈરઘોરાઃ શિવશક્તયઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

એવં શબ્દરાશેઃ સમુત્થિતો વર્ગનવકરૂપો યો બ્રાહ્મ્યાદિદેવતાવર્ગઃ શિવસહિતસ્તસ્ય ભોગ્યતાં પાશ્યતાં ગતઃ સન્સ એવ શંકરાત્મા સ્વભાવઃ પશુઃ સ્મૃતઃ આગમેષુ તથોક્તઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

નનુ કથં ભોક્તા મહેશ્વર ઇમામવસ્થાં પ્રાપ્તઃ ઇત્યાશઙ્કાશાન્ત્યૈ વિશેષણદ્વારેણ હેતુમાહ કલાવિલુપ્તવિભવ ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

કલયતિ બહિઃ ક્ષિપતિ પારિમિત્યેન પરિચ્છિનત્તીતિ કલા માયાશક્તિઃ તયા વિલુપ્તવિભવઃ સ્વમાયયા ગૂહિતૈશ્વર્યઃ સ્થિત ઇત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

અથ ચ કલયા કિંચિત્કર્તૃત્વોપોદ્બલનાત્મના શક્ત્યા તદુપલક્ષિતેન કલાવિદ્યાકાલનિયતિરાગાત્મના કઞ્ચુકેન વિલુપ્તવિભવઃ સ્થગિતપૂર્ણત્વકર્તૃત્વાદિધર્મઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

ભવત્વેવં ભોગ્યતાં તુ કથમસૌ શક્તિવર્ગસ્ય ગતઃ ઇત્યત્રૈતદેવોત્તરમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

કલાભિરકારાદિવર્ગાધિષ્ઠાયિકાભિર્બ્રાહ્મ્યાદિભિસ્તદ્વર્ણભટ્ટારકાધિષ્ઠાતૃભૂતાભિશ્ચ શ્રીમાલિનીવિજયોક્તદેવતારૂપાભિઃ કલાભિરકારાદિવર્ણૈર્વિલુપ્તવિભવઃ સંકુચિતોઽસ્મિ અપૂર્ણોઽસ્મિ કરવાણિ કિંચિદિદમુપાદદે ઇદં જહામિ ઇત્યાદિવિચિત્રવિકલ્પકાવિકલ્પકપ્રતિપત્તિકદમ્બકાન્તરનુપ્રવિષ્ટસ્થૂલસૂક્ષ્મશબ્દાનુવેધકદર્થિતો હર્ષશોકાદિરૂપતાં નેનીયમાન ઇવ ક્ષણમપિ સ્વરૂપસ્થિતિં ન લભતે યતઃ અતોઽસાવુક્તરૂપઃ શક્તિવર્ગેણ ભુજ્યમાનઃ પશુરુક્તઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

કલયા અખ્યાત્યાત્મનાંશેન વિલુપ્તવિભવઃ સંકુચિત ઇવ ન તુ તત્ત્વતઃ શિવાત્મા સ્વભાવોઽસ્ય ક્વાપિ ગતઃ તદભાવે હિ સ એવ ન સ્ફુરેત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

તથાવભાસમાનૈરેવ કલાભિઃ સંકુચિતૈઃ શબ્દૈર્જ્ઞાનૈશ્ચ વિલુપ્તવિભવસ્તથારૂપમાત્માનં ન વિમ્રષ્ટું ક્ષમ ઇત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:

અધુના પશુઃ સંકુચિતદૃક્શક્તિબાધ્યઃ પાશ્યશ્ચેત્યેતદ્વિભજતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૩:૩૧]
પરામૃતરસાપાયસ્તસ્ય યઃ પ્રત્યયોદ્ભવઃ ।
તેનાસ્વતન્ત્રતામેતિ સ ચ તન્માત્રગોચરઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
તસ્ય પશોર્યઃ પ્રત્યયાનાં લૌકિકશાસ્ત્રીયવિકલ્પાનાં તદધિવાસિતાનાં ભિન્નાર્થજ્ઞાનાનાં વિકલ્પાનામપ્યુદ્ભવઃ વિનાશાઘ્રાત ઉત્પાદઃ સ પરસ્યામૃતરસસ્ય ચિદ્ઘનસ્યાનન્દપ્રસરસ્યાપાયો નિમજ્જનમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૪:

ઉદિતેષુ ભિન્નાર્થેષુ પ્રત્યયેષુ ચિદ્ભૂમિઃ સ્થિતાપ્યપરામૃશ્યમાનત્વાદસ્થિતેવ લક્ષ્યતે તત એવમુક્તમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૪:

તેન ચ પ્રત્યયોદ્ભવેનાયમસ્વતન્ત્રતામેતિ તદ્વશઃ સમ્પદ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૪:

યદુક્તં શ્રીશિવસૂત્રેષુ જ્ઞાનં બન્ધઃ ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૪:

શ્રીમદ્વ્યાસમુનિનાપિ માતાપિતૃમયો બાલ્યે ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૪:

શ્રીમદાલસયાપિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૪:

તાતેતિ કિંચિત્તનયેતિ કિંચિતમ્બેતિ કિંચિદ્દયિતેતિ કિંચિત્ ।
મમેતિ કિંચિન્ન મમેતિ કિંચિત્ભૌતં સંઘં બહુધા મા લપેથાઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૪:

ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૪:

પ્રત્યયસ્યોદ્ભવસ્તન્માત્રાણિ તીવ્રાતીવ્રભેદસામાન્યવૃત્તયો ગોચરો યસ્ય તથાભૂતો ભિન્નવેદ્યવિષય ઇત્યર્થઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૪:

અનેનેદમાહ યાવદિયં ભિન્નવેદ્યપ્રથા તાવદ્બદ્ધ એવ યદા તૂક્તોપદેશયુક્ત્યા સર્વમાત્મમયમેવાવિચલપ્રતિપત્ત્યા પ્રતિપદ્યતે તદા જીવન્મુક્ત ઇતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૪:

યથોક્તમિતિ વા યસ્ય સંવિત્તિઃ ઇત્યાદિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૪:

એવં ચ યત્પૂર્વમુક્તં તસ્માચ્છબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ઇત્યાદિ ન તેન સહ પરામૃતરસાપાયસ્તસ્ય યઃ પ્રત્યયોદ્ભવઃ ઇત્યસ્ય વૈષમ્યં કિંચિત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૪:

નનુ યદિ પ્રત્યયોદ્ભવોઽપ્યસ્ય પરામૃતરસાપાયઃ તત્કથમુક્તં શક્તિવર્ગસ્ય ભોગ્યતાં ગત ઇત્યાશઙ્કાં પરિહરતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૪:૧૩]
સ્વરૂપાવરણે ચાસ્ય શક્તયઃ સતતોત્થિતાઃ ।
યતઃ શબ્દાનુવેધેન ન વિના પ્રત્યયોદ્ભવઃ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
ચઃ શઙ્કાં દ્યોતયન્ તત્પરિહારરૂપં પ્રમેયાન્તરં સમુચ્ચિનોતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૫:

અસ્ય પશોઃ સ્વસ્ય શિવાત્મનો રૂપસ્યાવરણે ભિત્તિભૂતત્વેન પ્રથમાનસ્યાપિ સમ્યગપરામર્શને તન્નિમિત્તં વ્યાખ્યાતરૂપાઃ શક્તયઃ સતતમુત્થિતાઃ યાવદ્ધિ પરામૃતરસાત્મકસ્વસ્વરૂપપ્રત્યભિજ્ઞાનમસ્ય ન વૃત્તં તાવદેતાઃ સ્વસ્વરૂપાવરણાયોદ્યચ્છન્ત્યેવ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૫:

યતોઽસ્ય યઃ પ્રત્યયોદ્ભવો વિકલ્પકાવિકલ્પકજ્ઞાનપ્રસરઃ સ શબ્દાનુવેધેન અહમિદં જાનામિ ઇત્યાદિના સૂક્ષ્માન્તઃશબ્દાનુરઞ્જનેન સ્થૂલાભિલાપસંસર્ગેણ ચ વિના ન ભવતિ ઇતિ તિરશ્ચામપ્યસાંકેતિકઃ નિર્દેશપ્રખ્યઃ સ્વાત્મનિ ચ શિરોનિર્દેશપ્રખ્યોઽન્તરભ્યુપગમરૂપઃ શબ્દનવિમર્શોઽસ્ત્યેવ અન્યથા બાલસ્ય પ્રથમસંકેતગ્રહણં ન ઘટેત અન્તરૂહાપોહાત્મકવિમર્શશૂન્યત્વાત્ ।
સ્થૂલશબ્દાનુવેધમયસ્તુ વિકલ્પઃ સર્વસ્ય સ્વાનુભવસિદ્ધઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૫:

શ્લોકત્રયોક્તમર્થમુપસંહરન્નિયતઃ પ્રમેયસ્ય સામાન્યસ્પન્દતત્ત્વાદભિન્નતાં પ્રાગુક્તામનુબધ્નન્ તત્પ્રત્યભિજ્ઞાનાપ્રત્યભિજ્ઞાનમયૌ બન્ધમોક્ષૌ ઇતિ લક્ષયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૫:૪]
સેયં ક્રિયાત્મિકા શક્તિઃ શિવસ્ય પશુવર્તિની ।
બન્ધયિત્રી સ્વમાર્ગસ્થા જ્ઞાતા સિદ્ધ્યુપપાદિકા ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
સેતિ શ્લોકત્રયનિર્ણીતત્વાતિયમિતિ પ્રમેયપર્યન્તેન રૂપેણ સ્ફુરન્તી સ્વસ્વભાવરૂપસ્ય ચિદાત્મનઃ શિવસ્ય સમ્બન્ધિની સ્પન્દતત્ત્વાત્મિકા પરાભટ્ટારિકૈવ વિશ્વવૈચિત્ર્યાવસ્થિતિકારિત્વાત્ક્રિયાશક્તિઃ પ્રાઙ્નિર્ણીતદૃશા શિવ એવ ગૃહીતપશુભૂમિકે વર્તમાના પ્રાણપુર્યષ્ટકરૂપમમું કર્તૃતાત્મનાહંતાવિપ્રુષા પ્રોક્ષિતં કુર્વાણા તથારૂપેણાપ્રત્યભિજ્ઞાય સ્વરૂપાવારકત્વાદ્ધાનાદાનાદિપરિક્લેશહેતુત્વાચ્ચ બન્ધયિત્રી ભવતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૬:

યદા તુ સ્વસ્ય શિવાત્મનો રૂપસ્ય યો માર્ગઃ ।
શક્ત્યવસ્થાં પ્રવિષ્ટસ્ય નિર્વિભાગેન ભાવના ।
તદાસૌ શિવરૂપી સ્યાચ્છૈવી મુખમિહોચ્યતે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૬:

ઇતિ શ્રીવિજ્ઞાનભટ્ટારકોક્તનીત્યા પ્રાપ્ત્યુપાયઃ પરાશક્તિસ્તદાત્મતયાસૌ ક્રિયાશક્તિર્જ્ઞાયતે યોગિના યદા વા વિકલ્પકાવિકલ્પકપ્રસરેઽપિ શિવસ્વરૂપસ્ય સ્વાત્મનોઽંશભૂતમેવાશેષવેદ્યમનેનેક્ષ્યતે તદાસ્યાસૌ પરાનન્દમયીં પરાં સિદ્ધિમુપપાદયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૬:૩]
તન્માત્રોદયરૂપેણ મનોઽહમ્બુદ્ધિવર્તિના ।
પુર્યષ્ટકેન સંરુદ્ધસ્તદુત્થં પ્રત્યયોદ્ભવમ્ ॥ સ્પન્દકારિકા

ભુઙ્ક્તે પરવશો ભોગં તદ્ભાવાત્સંસરેદતઃ ।
સંસૃતિપ્રલયસ્યાસ્ય કારણં સમ્પ્રચક્ષ્મહે ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
પુર્યષ્ટકોત્થિતં ભોગં ભુઙ્ક્તે ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૭-૧૮:

યત એવ પ્રત્યયેષુ સુખાદિપ્રત્યયોદ્ભવઃ અત એવાસૌ પ્રત્યયોદ્ભવાત્પશુઃ પરવશઃ શબ્દાનુવેધક્રમેણ પદે પદે બ્રાહ્મ્યાદિદેવીભિરાક્ષિપ્યમાણઃ ન તુ સુપ્રબુદ્ધવત્સ્વતન્ત્રઃ તસ્ય પુર્યષ્ટકસ્ય ભાવાદેવ પુનઃપુનરુદ્બોધિતવિચિત્રવાસનઃ સંસરેત્તત્તદ્ભોગોચિતભોગાયતનાનિ શરીરાણ્યર્જયિત્વા ગૃહ્ણાતિ ચોત્સૃજતિ ચ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૭-૧૮:

યતશ્ચૈવમતોઽસ્ય પુર્યષ્ટકસંરુદ્ધસ્ય યા સંસૃતિસ્તસ્યા યઃ પ્રકૃષ્ટો લયઃ પુર્યષ્ટકાત્મકમલોચ્છેદેન વિનાશઃ તસ્ય કારણં સમ્યક્સુખોપાયં પ્રચક્ષ્મહે સમનન્તરમેવ બ્રૂમઃ તથા સમ્પ્રચક્ષ્મહે પ્રકરણેઽસ્મિન્ સ્વયં પ્રતિપાદિતવન્તઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૭-૧૮:

વર્તમાનસામીપ્યે વર્તમાનવદ્વા ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૭-૧૮:

ઇતિ વર્તમાનપ્રયોગઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૭-૧૮:

એતત્પ્રતિપાદયનાદ્યસૂત્રોક્તમર્થં નિગમયતિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૭-૧૮:૬]
યદા ત્વેકત્ર સંરૂઢસ્તદા તસ્ય લયોદયૌ ।
નિયચ્છન્ ભોક્તૃતામેતિ તતશ્ચક્રેશ્વરો ભવેત્ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
યદા પુનરયમુક્તાઃ પરતત્ત્વસમાવેશોપદેશયુક્તીઃ પરિશીલયનેકત્ર પૂર્ણાહંતાત્મનિ સ્પન્દતત્ત્વે સમ્યગવિચલત્વેન રૂઢઃ સમાવિષ્ટસ્તન્મયો ભવતિ તદા તસ્યેતિ પૂર્વસૂત્રનિર્દિષ્ટસ્ય પુર્યષ્ટકસ્ય તદ્દ્વારેણૈવ વિશ્વસ્ય નિમીલનોન્મીલનસમાવેશાભ્યાં લયોદયૌ નિયચ્છન્ પ્રથમસૂત્રનિર્ણીતદૃશા એકસ્માદેવ શંકરાત્મનઃ સ્વભાવાત્સંહારં સર્ગં ચ કુર્વન્ ભોક્તૃતામેતિ ધરાદિશિવાન્તસમગ્રભોગ્યકવલનેન પરમપ્રમાતૃતાં સતીમેવ પ્રત્યભિજ્ઞાનક્રમેણાવલમ્બેત ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૯:

તતશ્ચ પ્રથમસૂત્રનિર્ણીતસ્ય શક્તિચક્રસ્ય સ્વમરીચિનિચયસ્યેશ્વરોઽધિપતિર્ભવેત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૯:

અનેનૈવ ચ દેહેન મહેશ્વરત્વમવાપ્નોત્યેવેતિ યાવત્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૯:

એવં ચોપક્રમોપસંહારયોર્મહાર્થસંપુટીકારં દર્શયન્ તત્સારતયા સમસ્તશાંકરોપનિષન્મૂર્ધન્યતામસ્યાવિષ્કરોતિ શાસ્ત્રસ્ય શ્રીમાન્ વસુગુપ્તાચાર્યઃ ઇતિ શિવમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૩.૧૯:૪]
સ્પન્દકારિકા, ચતુર્થો નિઃષ્યન્દઃ
અગાધસંશયામ્ભોધિસમુત્તરણતારિણીમ્ ।
વન્દે વિચિત્રાર્થપદાં ચિત્રાં તાં ગુરુભારતીમ્ ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
તામસામાન્યાં ભગવતીં ગુરું શૈવી મુખમિહોચ્યતે ઇતિ સ્થિત્યા શિવધામપ્રાપ્તિહેતુત્વાદાચાર્યરૂપામ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૪.૧:

અથ ચ ગુરું પશ્યન્ત્યાદિક્રોડીકારાત્મહતીં ભારતીં પરાં વાચં તથા ગુરોરાચાર્યસ્ય સમ્બન્ધિનીમુપદેષ્ટ્રીં ગિરં ચિત્રાં લોકોત્તરચમત્કારરૂપાં વન્દે સર્વોત્કૃષ્ટત્વેન સમાવિશામિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૪.૧:

અથ ચ સર્વાવસ્થાસુ સ્ફુરદ્રૂપત્વાદભિવદન્તીમુદ્યન્તૃતાપ્રયત્નેનાભિવાદયે સ્વરૂપવિમર્શનિષ્ઠાં તાં સમાવેષ્ટું સંમુખીકરોમિ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૪.૧:

કીદૃશીમગાધો દુરુત્તરો યઃ સંશયઃ પૂર્ણાહંતાનિશ્ચયાભાવાત્મા વિચિત્રઃ શઙ્કાકલઙ્કઃ સ એવ વિતતત્વેનામ્ભોધિસ્તસ્ય સમ્યગુત્તરણે યા તારિણી નૌરિવ તામિત્યુભયત્રાપિ યોજ્યમ્ ।
તથા વિચિત્રાર્થાનિ નાનાચમત્કારપ્રયોજનાનિ પદાનિ વિશ્રાન્તયો યસ્યાં પરસ્યાં વાચિ તાં વિચિત્રાણિ રમ્યરચનાનુપ્રવિષ્ટાનિ અર્થપદાનિ વાચ્યવાચકાનિ યસ્યાં ગુરુવાચિ તામ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૪.૧:

પ્રસિદ્ધપ્રભાવસ્વનામોદીરણાત્સમ્ભાવનાપ્રત્યયેનાર્થિનઃ પ્રવર્તયન્ ગૂહનીયતયા મહાફલતામસ્ય શાસ્ત્રસ્ય નિરૂપયતિ શાસ્ત્રકારઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૪.૧:૫]
લબ્ધ્વાપ્યલભ્યમેતજ્જ્ઞાનધનં હૃદ્ગુહાન્તકૃતનિહિતેઃ ।
વસુગુપ્તવચ્છિવાય હિ ભવતિ સદા સર્વલોકસ્ય ॥ સ્પન્દકારિકા

[સ્પન્દકારિકાનિર્ણય]
એતચ્છાસ્ત્રોક્તમેતજ્જ્ઞાનમેવ પુરુષાર્થપ્રાપ્તિહેતુત્વાદ્ધનમલભ્યમપિ દુષ્પ્રાપમપિ લબ્ધ્વા શંકરસ્વપ્નોપદેશસારં શિલાતલાદવાપ્ય પ્રકાશવિમર્શાત્મકં હૃદયમેવ વિશ્વાન્તઃપ્રવેશાવકાશપ્રદત્વાદ્ગુહા તસ્યામન્તેન નિશ્ચયેન કૃતા નિહિતિઃ સ્થાપના યેન અર્થાત્તસ્યૈવ જ્ઞાનધનસ્ય તસ્ય સ્વામિનઃ શ્રીવસુગુપ્તાભિધાનસ્ય ગુરોર્યથૈવ તચ્છિવાય જાતં તદ્વદધિકારિનિયમસંકોચાભાવાત્સર્વલોકસ્યાપિ હૃદ્ગુહાન્તકૃતનિહિતેર્યત્નાદસામયિકાત્ગોપયતઃ દૃઢપ્રતિપત્ત્યા ચ સ્વાત્મીકુર્વતઃ સદા શિવાય ભવતિ નિત્યશંકરાત્મકસ્વસ્વભાવસમાવેશલાભાય સમ્પદ્યત ઇતિ શિવમ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૪.૨:

યદ્યપ્યસ્મિન્ વિવૃતિગણના વિદ્યતે નૈવ શાસ્ત્રે લોકશ્ચાયં યદપિ મતિમાન્ ભૂયસોત્તાનવૃત્તિઃ ।
જાનન્ત્યેતે તદપિ કુશલાસ્તેઽસ્મદુક્તેર્વિશેષં કેચિત્સારગ્રહણનિપુણાશ્ચેતનારાજહંસાઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૪.૨:

અનન્તાપરટીકાકૃન્મધ્યે સ્થિતિમમૃષ્યતા ।
વિવૃતં સ્પન્દશાસ્ત્રં નો ગુરુણા નો મયાસ્ય તુ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૪.૨:

વિશેષલેશઃ સંદોહે દર્શિતઃ પૂર્વમદ્ય તુ ।
રુદ્રશક્તિસમાવેશશાલિનઃ શિવરૂપિણઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૪.૨:

શૂરનામ્નઃ સ્વશિષ્યસ્ય પ્રાર્થનાતિરસેન તત્ ।
નિર્ણીતં ક્ષેમરાજેન સ્ફારાન્નિજગુરોર્ગુરોઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૪.૨:

યેષાં નો ધિષણોપદેશવિશદા સદ્દૈશિકૈર્દર્શિતા શ્રીમચ્છામ્ભવશાસનોપનિષદા યેષાં ન ભગ્નો ભ્રમઃ ।
યે નાસ્વાદિતપૂર્વિણો મૃદુધિયઃ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞામૃતં તેનાત્રાધિકૃતાઃ પરૈઃ પુનરિદં પૂર્ણાશયૈશ્ચર્વ્યતામ્ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૪.૨:

શિવાદિક્ષિત્યન્તો વિતતવિતતો યોઽધ્વવિભવઃ સ્ફુરન્નાનાસર્ગસ્થિતિલયદશાચિત્રિતતનુઃ ।
ઇયદ્વિશ્વં યસ્ય પ્રસરકણિકાસૌ વિજયતે પરઃ સંવિત્સ્પન્દો લસદસમસૌખ્યાયતનભૂઃ ॥ સ્પન્દકારિકાનિર્ણય૪.૨:૭]
�