Language

ENहिગુ
Scripture Library

spandakārikā · Chapter 1

1

p. १)
oṃ namaḥ svaspandātmasaṃvinmūrtaye śaṃbhave /
atha spandakārikāḥ
śrīrāmakaṇṭhācāryaviracitavivṛtyupetāḥ /
prathamo niṣyandaḥ /
daśādikkālādyairakalitacidālokavapuṣaḥ sadā tādṛksvātmānubhavitṛtayā
visphurati yaḥ /
nijo dharmaḥ śambhoranupamacamatkārasarasaḥ paraṃ śāktaṃ tattvaṃ jagati
jayati spanda iti tat [digādivṛttayaḥ śaktāvanudbhinnaprasaratyā tanmayā eva
svālakṣaṇyena bhātumaprabhaviṣṇavaḥ śaktirapi śaktimadaunmukhyena
tanmātrāvaśeṣā kevalamanubhavitṛrūpavisphuraṇamāśliṣṭā / ata eva
digādikalanayā akalitaṃ cinmātraṃ vapuḥ iti prathamapādena śaktimān
parāmṛṣṭaḥ / śeṣeṇa spandaśabdasya sārthakatāṃ prakaṭayituṃ
śaktimadabhivyañjikā tatsamavāyinī brahmāhrādādiparyāyā śāktavijṛmbhaṇā
parāmṛśyate / jayati-padābhidheyaṃ sarvautkarṣyaśālitvaṃ śāktatattvasya
avagamyate / tataśca tatsamāveśarasaparibhogavigāhanavatāṃ bhaktibhājāṃ
bhuktimuktisaṃpattipātratā viśvābhilaṣaṇīyatā ca dhvanyate /]

2

p. २)
tajjñairadarśitadiśaḥ svayamāviśantaḥ kecinnisargagahanaṃ viṣamaṃ bhramantu
/
tenaiva yatpunaramī hatavartmanānyān ākārayanti gamanāya mahānbhramo'yam
[vijñajanopadiṣṭasatsaṃpradāyamantareṇa nisargagambhīraṃ
śaivāgamābdhimavagāhamānānāṃ vāmākhyaśaktisaṃvṛtasaṃvidāṃ
svopajñatayā saṃbhāvanāvatāṃ vastuto vinā pāratīralābhaṃ madhye
nimagnaprāyataiva / tadīyaduṣpathe tu bhramimanubhavatāṃ tadanugānāṃ yā
pāradarśanāya taccodanā hanta tat cakṣurunmeṣamandhakūpanipatanam / ataḥ
tādṛśajanān pāraṃ laṅghayitumayaṃ madīyo yatraḥ iti /]

3

nānāvādānilaughānanavasarakṛtānyonyasaṃghaṭṭaghorodghātānāpādayadbhiḥ
śravaṇavidalanoddāmaśabdaprabandhān /
śāstrābdhiḥ kṣobhyate
yairvivaraṇarabhasādudyadāvartabhīmabhrāntibhraṣṭāgamārthaplavavidhuramati
-stārito'rthī janastaiḥ

4

kaścidbhinnarucirvidannapi paraṃ tattvaṃ viparyasyati
dveṣadhvāntaviruddhabuddhiritaro jātyaiva cānyo jaḍaḥ /
itthaṃ durlabha eva sarvahṛdayagrāhī girāṃ saṃgrahaḥ kiṃtvete'dya vivekinaḥ
katipaye santyatra pātraṃ satām

5

p. ३)
kenāpi grathitāṃ prasāraṇadhiyā kaiściddvisūtrīkṛtāmekīkṛtya yathāgamaṃ
viracitāṃ spandārthasūtrāvalīm /
īśānugrahaśaktivajraśikhayā viddheṣu vidvanmanomāṇikyeṣu
niveśayāmyahamimāṃ kartuṃ kṛtārthāṃ dvayīm [prathamaṃ
śrīvasuguptapādaiḥ sūtrāvaliḥ d.bdhā / tadanu bhaṭṭaśrīkallaṭādibhiḥ siddhaiḥ
saṃvṛtārthavivṛtyā praguṇīkṛtā / adhunā tu sūtrasaṃdarbhaṇa##-
spandārthasūtrāvalī ekīkṛtya saṃyojya vṛttisaṃvāditārthavivaraṇaṃ
kroḍīkṛtya ca āgamāmnātaparamārthanirṇītyā viśiṣṭaracanayā upetā
parāśaktipātākhyacubhyakamaṇiśikhayā anuviddhāsu sahṛdayānāṃ
vimalamanoratnajātiṣu nigumpayate / yatparimalasaubhāgyādicacanayā
sudhāmayasvāmiprāsādamadhyāruhya
niratiśayasukhānubhūtiranargalavikacitavṛttyā surasyate iti /]

1

yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagataḥ pralayodayau /
taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ śaṃkaraṃ stumaḥ

1

taṃ śaṃkaraṃ - śreyasaḥ kartāraṃ stumaḥ - praśaṃsāmaḥ / taṃ kaṃ yasya
unmeṣa-nimeṣābhyāṃ - śaktiprasarapralayābhyāṃ jagato - viśvasya
pralayodayau - vināśaprādurbhāvau / atra yathāsaṃkhyaṃ na vivakṣitamiti
vakṣyāmaḥ / taṃ kīdṛśaṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ
p. ४)
śaktīnāṃ vakṣyamāṇasvarūpāṇāṃ cakraṃ - samūhaḥ sa eva vibhava##-
vastusaṃgatistu kathaṃ (?) - iti vicāryam / śaṃkarastāvat nityam
avyabhicaradekasvabhāva eka eva padārthaḥ paramārthasan - iti prakaraṇasya asya
tātparyaṃ tathānirvāhāt tasya parasparaviruddhau anityau nimeṣonmeṣātmakau
avasthāviśeṣau saṃbandhitvena kathaṃ pratipāditau (?) kartṛprathayā hi
anayā evaṃ pratipādyate - śaṃkara unmiṣati nimiṣati iti / evaṃ ca
anityāvasthāyogitvaṃ nitye bhagavati anupapannam tat kathamuktaṃ
yasyonmeṣanimeṣābhyām iti (?)
atrocyate - unmeṣa-nimeṣaśabdābhyāṃ tadupacaritavṛttibhyām
icchāmātramekaṃ śaṃkarasaṃbandhi pratipādyate sa ca tasya nityo dharmaḥ
svabhāvabhūtaḥ tasya unmeṣa-nimeṣaśabdavācyatvaṃ dvitvaṃ ca
p. ५)
upacārāt yato jagata eva parameśvaramāyāśaktyudbhāvitakāryarūpatvāt anityasya
pralayodayasaṃbhave sati nimeṣonmeṣau vastutaḥ saṃbhavataḥ / tau ca
īśvarecchāmātranimittakau iti udayātmakonmeṣahetutvāt īśvarecchaiva unmeṣaśabdena
pralayātmakanimeṣahetutvāt nimeṣaśabdena ca upacaryate / yathā āyuṣkāraṇatvāt
āyuḥśabdena ghṛtam / sā ca avyatiriktā śaṃkarasya śaktiḥ tadavagama eva ca
ātmaiśvaryapratyabhijñālakṣaṇasiddherhetuḥ / sā ca didṛkṣyeva sarvārthān (३ ni.
११ kā.) ityatra vakṣyamāṇanyāyena sāṃsārikapuruṣaprasiddhecchāsādṛśyāt
tadavagamopāyatayā icchāśabdena vyapadiśyate / yathā hi puruṣasya icchāvasthāyām
iṣyamāṇaḥ padārthaḥ svarūpāvyatirekeṇaiva avatiṣṭhate tathā bhagavataḥ śaktau
anantāvabhāsaviśeṣacitraṃ jagat manāgapi anupajātaviśeṣāt svarūpāt avyatirekeṇaiva
avatiṣṭahte / seyaṃ paramārthasatī śivadaśā yā evaṃ tadvidvadbhiḥ stūyate
p. ६)
sadā sṛṣṭivinodāya sadā sthitisukhāsine /
sadā tribhuvanāhāratṛptāya svāmine namaḥ //
iti / tathā īśvarapratyabhijñāyām
yā caiṣā pratibhā tattatpadārthakramarūpitā /
akramānantacidrūpaḥ pramātā sa maheśvaraḥ //
iti / ittham ekasyā eva pārameśvaryāḥ śakteḥ icchā-jñāna-kriyāvyapadeśaḥ
idantonmiṣanmāyāśaktijanita eva yataḥ śivadaśāmekāṃ muktvā māyāśaktiḥ sarvatra
kṛtapadā yadvaśāt ekasmin śivatattve paramārthasati sadāśivādi##-
ni० १४ kā०) ityādiślokavyākhyānāvasare pratipādayiṣyate / sā evaṃlakṣaṇā
pārameśvarī śaktiḥ svalīlollāsitasya jagato'vasthādvayahetutvāt dvitvenāpi ca upacaritā /
tena idamatra prathamaślokapūrvārdhe tātparyam - yasya icchāmātreṇa jagataḥ
pralayodayau taṃ stumaḥ / tacca yathāsaṃkhyam atra mukhyayā
p. ७)
vṛttyā nāpekṣaṇīyam unmeṣeṇa udayo nimeṣeṇa pralayaḥ - iti tu arthasaṃkhyā
samavaiti / etacca icchāmātram unmeṣanimeṣau - ityetāvattātparyaṃ pratipādayituṃ
svayaṃ vṛttikṛtā bhaṭṭakallaṭena vyākhyātam
saṃkalpamātreṇa
iti / ye tu yathāsaṃkhyasamarthanānurodhāt yasya unmeṣe kriyāśaktipratisaṃhārāt
svarūpavikāse jagataḥ pralayo vināśaḥ nimeṣe prasṛtakriyāśaktitvāt
svarūpasaṃkocarūpe jagataḥ udaya udbhavaḥ iti vyācakṣāṇāḥ śaṃkarasyaiva
pāramārthikau unmeṣanimeṣau dharmatvena pratipādayanti te ca kālpanikameva arthaṃ
paramārthatvena pratipadyamānāḥ tathā darśanasya asya antaraṃ nanu praviṣṭāḥ
(?) - iti namastebhyaḥ /
nanu nityāvyabhicaradekasvabhāvasya bhagavataḥ śaktirapi tādṛgeva pratipāditā
tayorabhedābhyupagamāt / tat kathaṃ vyākhyātaṃ śaktīnāṃ cakramiti (?)
atra brūmaḥ / nanu idameva tat niratiśayam
p. ८)
aiśvaryam īśvarasya iha vivakṣitaṃ yat sarvatra aham - iti
svarūpaparāmarśamātrāvyabhicāre'pi niravadhivijṛmbhamāṇavicitrāvabhāsakhacitaṃ
trailokyālekhyam idam ullikhatiḥ ittham ullikhyamānamapi etat paramārthataḥ
parāmṛśyamānaṃ tatsvabhāvāt manāgapi ca yat na bhidyate /
yathoktam
parameśvaratā jayatyapūrvā tava sarveśa yadīśitavyaśūnyā /
aparāpi tathaiva te yayedaṃ jagadābhāti yathā tathā na bhāti //
iti / anyatrāpi
likhate jagattritayacitramadbhutapratibhāparisphuritaśaṃsi te namaḥ /
susitaikasūkṣmanijaśaktivartikāracitāvabhāsaśataśobhi śaṃbhave //
iti / etacca evaṃvidhaṃ śāṃkaramaiśvaryaṃ
tadanugrahagrastasamastamāyātamastvaprakāśitaparamārthānāṃ svasaṃvedyameva
suprabuddhānāṃ mahātmanām / īśvaraśaktipātaprabodhitānāṃ tu samyak
upanatasadgurūpadeśakrameṇa
p. ९)
abhyasyatāṃ pratyāsannasvānubhavam / aprabuddhāḥ punaḥ anupadeśyā eva iti / etadeva
iha purastāt pratipādayiṣyamāṇam / tat evaṃvidhe sthite śaṃkarasya pāramaiśvarye yā
imāḥ paramādbhutamāyāśaktivaśāt cidacidbhedena dvividhā api avāntarabhedāt
aparyantā bhāvavyaktayaḥ sā parameśvarasya svarūpāt abhinnā śaktirekaiva tāttvikī
idamiti parāmarśabhedamātrajanmanā tu nānānāmarūpavibhaktabhāvabhedena
avabhāsamānā satī bahutvena vyapadiṣṭā śaktīnāṃ cakram - iti / śaktiśabdena ca
bhāvavyaktīnāṃ vyapadeśe parameśvarāt śaktimato bhedābhāvapratipādanameva
prayojayam / etā eva vibhavaḥ aiśvaryamaīśvarasya tābhireva tasya itthaṃ
vibhavanaśīlatvāt / yathoktaṃ pārameśvare
saktiśca śaktimāṃścaiva padārthadvayamucyate /
śaktayo'sya jagatkṛtsnaṃ śaktimāṃśca maheśvaraḥ //
p. १०)
iti / evaṃ ca svaśaktibhūtasya asya vibhavasya asau prabhavaḥ - utpattikāraṇaṃ na tu
svarūpavyatiriktasya anyataḥ kutaścit labdhātmanaḥ ataśca yasya ityādinā
prathamaślokapūrvārdhena śaṃkarasya jagatkāraṇatve pratipādite'pi
śakticakrātmakasvaiśvaryabhūtajagatprabhavatvalakṣaṇaviśeṣapratyāyanaparam kdam
tam ityādinā ślokāparārdhena viśeṣaṇaṃ na punaruktam / etadeva vṛttikṛtā
vyākhyātam
vijñānadehātmakasya śakticakraiśvaryasya
utpattihetutvam * * * * * * * * (?) /
ityādinā / vijñānadeho - viśuddhasaṃvinmātramūrtiḥ maheśvaraḥ sa ātmā -
svabhāvo yasya śakticakrātmana aiśvaryasya - iti hi tasya artho'bhimataḥ / kiṃ ca yasya
evaṃvidhadharmāvyabhicāraḥ sa parameśvaro vyākhyāsyamānārthena śaṃkaraśabdena
iha pratipāditaḥ /
p. ११)
sa ca ātmaiva nānyaḥ - iti yattacchabdopalakṣitavākyopanibandhaḥ sūcayati yataḥ
ślokapañcāśatprapañcitaprakaraṇārthaparyālocanayā tasyaiva
proktaviśeṣaṇāvyabhicāraḥ paryavasyati / etadeva vṛttikṛtā darśitam anena
svasvabhāvasyaiva śivātmakasya
iti vyācakṣaṇena svasya - ātmanaḥ sva - ātmīyo bhāvaḥ - svarūpaṃ
svasvabhāvaḥ - iti hi tasya vigraho'bhipretaḥ / tat asya ādyaślokasya ayaṃ
tātparyārthaḥ prakaraṇanirvāhyavastupratijñābandharūpaḥ yat - parameśvaraḥ
icchāmātreṇa jagataḥ pralayodayau vidadhāti labdhasthitikamapi jagat
tacchaktivibhūtirekaiva māyāvaśāt tu nānātvena avabhāsate - iti / idameva
arthadvayam atra prakaraṇe vistāryate upapattyupalabdhipradarśanakrameṇa / tathā ca -
prathamata eva māyāvaśāt svarūpapratyavamarśasya anullāsāt vedyāt
dehāderavyatirekeṇa pratibhāsamānasyaiva
p. १२)
ātmano vyatirekaḥ pradarśyate / tato vedyasyaiva jagato vedakāt tasmāt
upalabdhatāttvikasvabhāvāt śaktibhāvena avyatiriktatvam - iti asminneva arthadvaye

upapattyupalabdhī - iti caturniṣyandaḥ spandasiddhānto'nena ślokena āsūtritaḥ /
siddhāntatā ca asya siddhasyaiva - na sādhyasya - īśvaratattvasya anto -
niṣṭhā niścayaḥ iti kṛtvā yadi vā nānāsiddhāntoditasya jñāna-kriyā##-
ityasyaiva siddhāntatā / kiṃ ca prārabdhaprakaraṇāvighnaparisamāptiprayojanenāpi anena
ādiślokena saṃbandhādayo'pi sūcyante - ityādiśanti guravaḥ / tacca sarvaṃ
śaṃkaraṃ stumaḥ ityata eva vākyāt labhyate / yataḥ upāyalakṣaṇaṃ
śreyaḥśāstrarūpaṃ mukhyatayā upeyalakṣaṇaṃ ca ātmaiśvaryapratyabhijñārūpaṃ
tadubhayamapi
p. १३)
śam ityanena padena uktam / tasya kartā śaṃkaraḥ ityanvarthā iyaṃ saṃjñā
parameśvarasya / ata etacchāstrātmakaśreyasaḥ sākṣāt kartā parameśvara eva /
tatsaṃpradāyamimaṃ nibadhnadbhiḥ kartṛvyapadeśo'dhigataḥ / evam īśvaraśāstrayoḥ
kartṛkāryalakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ / abhidheyamiha śaṃkarasvarūpamiti stumaḥ iti padāt
pratīyate / upādeyavastusvarūpapratipādanameva stutyarthaḥ - iti hi niścitaṃ
vipaścidbhiḥ / ataḥ śāstrābhidheyayoḥ pratipādya-pratipādakabhāvalakṣaṇaḥ
saṃbandhaḥ / prayojanaṃ ca ātmaiśvaryapratyabhijñātmakaṃ śaṃkarapadādeva
avasīyate / parasyāpi hi śreyasaḥ kartṛtvena īśvara eva vyākhyātaḥ - iti
abhidheya-prayojanayoḥ upāyopeyabhāvalakṣaṇaḥ / saṃbandhaḥ / iti vyākhyātāḥ
saṃbandhādayastrayaḥ /abhidhānamasya śāstrasya spanda iti / yataḥ spandatattvaviviktaye /
(१ ni० २१ kā० २ pā०) ityādau ihaiva vyavahāraḥ / spanda-śabdaśca ayaṃ
svasvabhāvaparāmarśamātrasya
p. १४)
nityasya śūnyatāvyatirecanakāraṇabhūtasya tāvanmātrasaṃrambhātmanaḥ
śaktyaparābhidhānasya pārameśvarasya dharmasya kiṃciccalanāt spanda iti arthānugamāt
vācakatvna vyapadiṣṭaḥ / tatpratipādanahetutvāt śāstramapi idaṃ spandaśabdena
abhidhīyate / viṣayaśca [agra viṣayaśabdena upadeśaviṣayaḥ adhikārī nirdiśyate
śāstrāntareṣu viṣayaśabdenābhidheyaṃ vivakṣitam iha tu abhidheyaṃ vyākhyātapūrvam
/] asya
viśuddhaśraddhābhaktiprakarṣapiśunitaparameśvaraparaśaktipātapronmīlyamāna##-
samyagupanatadīkṣādisaṃskāro guruvacanacodanāmātrāvaśeṣasvātmaiśvaryopalabdhiḥ
tādṛśasyaiva iha upadeśyatvena purastāt parigṛhītatvāt / iti abhidhāna-viṣayāvapi
avagantavyau / vyākhyātaśca ayamādiślokaḥ samastaprakaraṇārthopakṣepagarbhaḥ

2

nannu sura-nara-tiryagādibhedena pravibhaktatanu-karaṇa##-
p. १५)
prāṇabhṛtprapañcasya sukha-duḥkha-kṣuttṛṣṇā##-
parasparadūrabhinno yaḥ svabhāvaḥ sa kathaṃ
samanantarapratipāditādbhutaiśvaryaśaṃkarābhedena pratijñātaḥ yena evaṃ
vyākhyātam (?) yasya evaṃpratipāditaviśeṣaṇāvyabhicāraḥ sa kathaṃ
śaṃkaro mamaiva ātmā (?) - iti ata āha
yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam /
tasyānāvṛtarūpatvānna nirodhosti kutracit

2

tasya - asya vakṣyamāṇasya tattvasya na kvacit - kasmiṃścit deśe kāle ākāre
avasthāviśeṣe vā nirodhaḥ - avacchedaḥ idanteyattāvyapadeśahetuḥ
vedyavastudharmaḥ asti - vidyate kuto hetoḥ (?) anāvṛtarūpatvāt -
jātyādyabhimānarūpeṇa
p. १६)
malena anāvṛtam anācchādita. rūpaṃ yasya tat tathā tasya bhāvaḥ tattvaṃ tasmāt / tasya
anāvṛtatvopapattipratipādanāya viśeṣaṇamāha yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ
yasmācca nirgatam - iti / idam iti vedyatayāvasthitaṃ sarvam iti yatra yatra darśane
yathā yathā parikalpitaṃ tat aśeṣaṃ kāryaṃ kartradhīnasadbhāvaṃ yatra - yasmin
vedakatvena kartṛtvena ca avasthite ādheyasamastapadārthasārthasāmānyādhārabhūte
ekasmin sthita. - tena tena pṛthivyādinā ghaṭapaṭa-gavādinā vā rūpeṇa
labdhapratiṣṭhaṃ yadantargatasya sarvasya vastunaḥ prakāśamānatvāt
svarūpasattāsādanamityarthaḥ / nanu sūryādiprakāśāntargataṃ ghaṭapaṭādidravyaṃ tena
tena rūpeṇa prakāśamānatvāt sattām āsādayati tathaiva sarvamidaṃ kāryaṃ yatra sthitam
ityuktam uta anyena prakāreṇa (?) ityāha - yasmācca nirgatam iti -
pradhānādikāraṇāntaraparihāreṇa yasmāt
p. १७)
ekakartṛbhūtāt ekasmāt kāraṇāt nirgatam udbhūtam / tat ayamatrārthaḥ - yaḥ
padārthaḥ sarvasya idantāpannatayā prameyabhūtasya śāstreṣu nānāvibhāgena
saṃgṛhītasya tattvavrātasya ekaḥ prakāśakatvena sthitihetutvāt ādhārabhūtaḥ
kartṛtvāt ca prabhavaḥ kāraṇaṃ svayaṃ ca vedyatvasaṃsparśāsahiṣṇutvāt
māyīyapramātrantarāviṣayabhūto'navacchinnamahimā nirmalacinmātraikarūpaḥ sa iha
svasvabhāvaśabdenābhimataḥ na tu jātyādyavacchinnābhimānasaṃkocitātmano
māyāśaktyapahnutasvaiśvaryasaṃvidaḥ kāryavargāntaḥpātinaḥ prāṇiprabandhasya
svarūpaṃ svasvabhāvaḥ / iti yuktam uktam ātmaiva śaṃkara iti / tat etat vṛttikṛtā
kathaṃ punaḥ svasvabhāvasyaiva saṃsāriṇaḥ śivatvena vyapadeśaḥ iti ākṣipya
yatra sthitam idaṃ jagat yasmāt ca utpannam
p. १८)
iti vivṛṇvatā pratisamāhitam /
tasya saṃsāryavasthāyām
iti / vṛttirevaṃ boddhavyā - saṃsāriṇāṃ tanmāyāvabhāsitajātyādyabhimānā
māyīyāvasthā tasyāmapi tasya svasvabhāvasya tattvato nirodho nāsti iti

3

nanu yo'yaṃ svabhāvākhya evaṃpratipāditaḥ padārthaḥ sa kiṃ kevalāt
āgamājñāmātrāt om iti abhyupagantavyaḥ uta praguṇābhyām upapattyupalabdhibhyāṃ
vyutpādyābhyāṃ pratipattigocaratāṃ netuṃ śakyaḥ (?) - iti
saṃśayacchedāya ślokāntareṇa upapattiṃ yāṃ pratipādayiṣyati tadavatāraṇārtham
idaṃ tāvat ucyate - sakalaprakaraṇapratipādyārthatattvalabdhapratiṣṭhayā parayā
prajñayā svasvabhāvasya parāmarśāvasare
ravikiraṇaspṛṣṭanīhāranikaraniḥsāranaśyatsvarūpayā saṃprati tu
dvaitamahāmohatimirātmanā vijṛmbhamāṇayā māyāśaktyā
p. १९)
āviṣṭānāṃ sarvapramātṝṇāṃ pāramārthikāt vedakāt svabhāvāt pracyutyeva vedya
eva dehādau vedakabhāvena ahamiti pratyayaḥ paramadurbhedasya bhedagranthermūlam /
tatastebhyo dehādibhyaḥ tasya ahaṃpratyayātmanaḥ svasvabhāvasya vyatirecanāya
samanantarapratijñātasya sarvathā nirodhābhāvasya upalabdhaye svānubhavapramāṇām
upapattiṃ prastāvayan āha
jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati /
nivartate nijānnaiva svabhāvādupalabdhṛtaḥ

3

ataḥ tasya svabhāvasya na kvacit nirodhaḥ asti yataḥ asau nijāt ātmīyāt anupādheḥ
svabhāvāt svarūpāt na nivartate nānyathā bhavati na cyavate iti saṃbandhaḥ / kīdṛśāt
svabhāvāt (?) upalabdhṛtaḥ upalambhakāt jñātuḥ anubhavituḥ ityarthaḥ /
kadā ca na nivartate (?) jāgradādivibhede prasarpati api jāgradādinā
p. २०)
yo vibhedo vyatirekaḥ avasthānām anyonyavailakṣaṇyaṃ tasmin prasarpati
vijṛmbhamāṇe ādigrahaṇāt svapna-suṣuptāvasthe gṛhyete smṛtyādyavasthāḥ
svapnenaiva saṃgṛhītāḥ tulyarūpatvāt madamūrchādyavasthāśa suṣuptena / tatra jāgrat
iti jāgarāvasthaiva śāstreṣu prasiddhā yasyāṃ śrotrādibhiḥ indriyaiḥ śabdādīn
indriyārthān gṛhṇan prasṛtaśaktiḥ puruṣaḥ parispandate / svapnaḥ svāpāvasthā
yasyāṃ svavyāpārapariśrāntaḥ śrotrādivihāraviratāvapi manasaiva asau viṣayān
parigṛhṇāti / suṣuptaṃ gāḍhanidrārūpā sukhasvāpāvasthā manovyāpārasyāpi
vyuparame sati yatra vyatiriktavedyasaṃvedanaṃ tātkālikaṃ nāsti / smṛtyavasthā
anubhūtaviṣayāsaṃpramoṣātmikā svapnasadṛśī manasaiva viṣayagrahaṇasāmyāt /
madaḥ pānātiśayajaḥ cittendriyavṛttipramoṣarūpo vikāraḥ / mūrchā
viṣādaviṣādibhojanādijanitamohātmā / evamādivedyagrahaṇābhāvasāmyāt suṣuptatulyā
p. २१)
anyā api yāḥ kāścanāpi avasthāḥ saṃbhavanti tā etāsu eva anarbhavanti / etannimittake
vibhede pravartamāne'pi nijāt upalabdhuḥ svabhāvāt asau na nivartate / yadi avasthātmaka
eva ayam upalabdhā syāt tat avasthāvat so'pi vibhidyeta / yāvatā tāsāṃ vibhede prasarpati
ayaṃ svabhāvāt avasthāvyatiriktāt na nivartate / iti apiśabdasya arthaḥ / katham etat
pratipadyāmahe - yat avasthātāpi san avasthāsu bhinnarūpāsu prasarantīṣvapi sa
ekasmāt svabhāvāt na nivartate iti (?) atra hetugarbhaṃ viśeṣaṇam āha -
kīdṛśi tasmin prasarpati (?) tadabhinne abhinna ekarūpo
nirviśeṣopalabdhṛtvamātreṇa lakṣaṇena yuktaḥ svasvabhāvo vyāpakatvena svayam
anubhūyamāno yatra sa tathā tasmin / avasthābhede'pi upalabdhṛlakṣaṇasya avasthātuḥ
abhedaḥ -
p. २२)
iti sarvasya atra svānubhavaḥ pramāṇam / tathāhi - yo'ham asvāpsaṃ sa jāgarmi iti
ekānusaṃdhātṛsūtranibaddhatvena svayam anubhūyamānā jāgarādayo'vasthāḥ
prasarpanti / etābhyaśca anyadavasthāntaram ānantye'pi saṃsāriṇāṃ jantūnāṃ na
saṃbhavati / ato yathā ekasmin dehe avasthāvyatiriktarūpa upalabdhā vyāpaka ekaḥ tathā
sarvadeheṣvapi sa eva eko vyāpakaḥ siddhaḥ dehabhede'pi tasya
upalabdhṛmātravyatiriktalakṣaṇāntarābhāvāt / pratipāṇi pṛthaktvena ahamiti tu
pratyayo māyīyo na tattvikaḥ / tadvyudāsārthameva prakaraṇārambhaḥ / so'pi ca
upalabdhṛtvamātram ekaṃ svalakṣaṇaṃ na vyabhicaratyeva / iti svasvabhāva eva śaṃkara
- iti samyak upapāditaṃ svānubhavānapahnavinaḥ prabuddhān prati / etābhireva
avasthābhiḥ yogaśāstraprasiddhāsvapi jāgarādyavasthāsu tasya abhedaḥ pratipādito
veditavyaḥ /
p. २३)
tāsvapi tasya upalabdhṛtvena vyāpakatayā avasthānāt / tāśca saṃkṣepato lakṣyante /
tatra dhyeye arthe cetasā jhagiti pravṛttimātraṃ jāgarāvasthā dhāraṇā iti kvacitprasiddhā
/ tatraiva visadṛśapratyayaparihāreṇa samānapratyayapravāhaikatānatānusaṃdhānaṃ
svapnāvasthā dhyānam iti yām āhuḥ / krameṇa aikāgryātiśayāt
pratyayāntarāsaṃkīrṇasūkṣmadhyeyābhāsamātraviśeṣatā cittasya savedyasuṣuptāvasthā
yāṃ vitarkavicārānandāsmitānurūpānugamalakṣaṇasya saṃprajñātasya samādheḥ
ānandāsmitāmātrānugatam avasthāviśeṣam ācakṣate / yastu
virāmapratyayābhyāsapūrvaḥ saṃskāraśeṣo'nyaḥ (pā० १ sū० १७ pātañjale)
iti kṛtalakṣaṇaḥ asaṃprajñātaḥ samādhiḥ tat apavedyasuṣuptam / sarvāsu etāsu ca
anubhavitṛrūpasya vyāpakasya ekasya svabhāvasya sattā sthitaiva /
p. २४)
yataḥ sālambane tāvat samādhau vyatiriktavedyasadbhāvāt laukikāvasthāvat vedakasya
upalabdhuḥ sattvaṃ sphuṭam eva / yatra tu nirālambanatvāt abhāvarūpatvaṃ tatra
tatkālameva vedyāsaṃvedanamātraṃ na tu vedakasya vedakatvābhāvaḥ suṣuptādivat tato
niḥsṛtasya sā avasthā smartavyatayā vedyatvam āpannā vyāpakasya sadbhāvam
abhivyañjayatyeva / ye punaḥ vedyasaṃvedanasāmarthyābhāvamātravyāmohitā
upalabdhāramātmānameva asatyaṃ manyante tān purastāt pratibodhayiṣyati / etat sarvaṃ
vṛttikṛtā
jāgradādināpi bhede pravartamāne na tasya svarūpamāvriyate
ityādinā granthena sūcayitvā viṣaśaktidṛṣṭāntena pramāṇīkṛtam

4

nanu jāgarādiṣu avasthāviśeṣeṣu svabhāvāt upalabdhuḥ [upalabdhṛrūpāt ityarthaḥ
/] asau na nivartate svaraya ātmana
p. २५)
upalabdhurjñānasya bhāvāt svānubhavarūpāt ekarūpatayā avasthānāt - iti yat
pratipāditam tat katham (?) yataḥ tāsu avasthāsu anubhavituḥ evaṃvidhāḥ
pratyayāḥ prādurbhavanti tat yathā - manuṣyo'haṃ brāhmaṇo'haṃ devadatto'haṃ
yuvāhaṃ vṛddho'haṃ kṛśo'haṃ sthūlo'ham - ityādayo dehālambanāḥ
sukhito'haṃ duḥkhito'ham - ityādayo buddhyālambanāḥ kṣudhito'haṃ tṛṣito'ham ##-
- iti pratyavamarśapratyeyaḥ suṣuptādyavasthātaḥ pratibuddhasya śūnyālambanaḥ
prādurbhavati / ta ete dehādayaḥ sarva eva anityāḥ tadālambanaśca ahaṃpratyayo'pi anitya
eva / iti kathamuktam upalabdhuḥ [upalabdhṛtāviṣayasya ityarthaḥ /] svabhāvāt
asau na nivartate (?) ityata āha
p. २६)
ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaścetyādisaṃvidaḥ /
sukhādyavasthānusyūte vartante'nyatra tāḥ sphuṭam

4

ahaṃ sukhī ityādayo yāḥ saṃvidaḥ tā anyatra vartante tataḥ asau svabhāvāt ekasmāt na
nivartate - iti saṃbandhaḥ / antaraṅgatvāt mukhyā buddhyālambanāḥ saṃvido'tra
nirdiṣṭāḥ / ādigrahaṇāt tu dehādyālambanāḥ saṃgṛhītāḥ / tāśca pūrvaṃ
pratipāditāḥ / tena sarvā etāḥ saṃvidaḥ anyatra yathāpratipāditābhyaḥ sukhādibhyaḥ
avasthābhyo vyatirikte sukhādyupalabdhari vartante saritaḥ sāgare iva tatra
vigalitānyonyabhedā aikyena avatiṣṭhante tādātmyam āpadyante ityarthaḥ / etat ca sphuṭaṃ
svānubhavasaṃvedyatvāt suprakaṭameva / ataśca ekaiva saṃvit upalabdhṛrūpā ahamiti
sphurantī pāramārthikī māyāśaktijanitatathāvidhasvabhāvaparāmarśābhāvabalāt
sukhādyanityavastuvedakatvena
p. २७)
ahaṃ sukhī duḥkhī ca - ityādinā buddhyādyavasthāsāmānādhikaraṇyam upagatā satī
saṃvida iti bahuvacanena nirdiṣṭā / yadi punaḥ sukhādivedyavastusaṃbandhāt sukhādivat
saṃvido'pi ahaṃ pratyayarūpāḥ paramārthata eva bahvayaḥ syuḥ tadā
smṛtipratyabhijñādyanusaṃdhānaṃ na syāt asati ca tasmin sarvavyavahārocchedaḥ
prasaktaḥ sa ca neṣṭaḥ tataḥ anyatra iti nirdiṣṭasya arthasya viśeṣaṇam āha - etāḥ
saṃvidaḥ kīdṛśi anyatra vartante (?) sukhādyavasthānusyūte sarveṣu
sukhādiṣu sukhaduḥkhamoharūpeṣu avasthāviśeṣeṣu utpādavināśadharmakatvāt
anityeṣu vedyatvasāmānyāt śabdādiviṣayasamānavṛttiṣu ahamiti upalabdhātmakena
ekena rūpeṇa vyāpakatayā sthite / yataḥ ahaṃ sukhī duḥkhī ca ityevamādiṣu pratyayeṣu
ullasatsu dvau arthau sphurataḥ / ekaḥ sukhādyātmā
p. २८)
vedyarūpaḥ - sa vedyatvādeva ghaṭādivat anityatvena nānātvena ca pratipadyate
ahamiti aparo vedakarūpaḥ - sa ca pūrvāparāvasthāvyāpakatvena
samastapramātṛprasiddhaḥ sakalavyavahārahetoḥ anusaṃdhānasya kartā nitya
upalabdhṛmātrarūpatvāt eka eva prakāśate / tat evam - yathā jāgradādinā hetunā
vibhede prasarpatyapi ayam abhinnasvalakṣaṇa eka eva tathā
jāgradādyavasthāntargatasukhitvādipratyayāsaṃtānena hetunā vibhede pravartamāne'pi
abhinnasvalakṣaṇa eka eva yataḥ ihāpi yo'haṃ sukhī jātaḥ sa idānīṃ duḥkhī rakto vā sthita
- iti ekānusaṃdhātṛnibaddhā eva avasthāḥ pratīyante / tasmāt
anantajantusaṃtānavartibhiḥ aśeṣaiḥ avasthāviśeṣaiḥ īṣadapi
anupajanitopalabdhṛmātrasvabhāvānyathābhāvaḥ svayaṃsiddho
nityanirāvaraṇarūpatvāt
p. २९)
sarvatra aniruddhaḥ tāttvikaḥ svasvabhāva eva śaṃkara iti / tat etat
sa ca anusyūta eva sarvāsu avasthāsu
ityādinā vyākhyāya
sa svabhāvaḥ paraḥ smṛtaḥ //
iti siddhāntīkṛtaṃ vṛttikṛtā

5

evaṃ svasvabhāvasya śivatvena vyapadeśo yukta iti upapādya idānīṃ tasya saṃgraheṇa
lakṣaṇam anuvadan paramārthasattāṃ pratipādayitum āha na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na
grāhyaṃ grāhako na ca / na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ

5

tat vakṣyamāṇaviśeṣaṇaṃ vastu svasvabhāvaśabdavācyaṃ paramārthataḥ tattvataḥ asti
tadvyatiriktaṃ sarvam asatyasadbhāvam ityarthaḥ / kiṃ tat (?) yatra na
duḥkhaṃ na sukhaṃ na ca grāhyaṃ na grāhako na mūḍhabhāvo'pi asti / anena
sukhādirūpatāpratiṣedhena vedyatvam asya pratiṣidhyate / dvividhaṃ
p. ३०)
hi vedyam - bāhyam ābhyantaraṃ ca / tatra ābhyantaraṃ sukhādi
antaḥkaraṇavedyatvāt tat yatra nāsti pratipāditaviviktavedakaikasvabhāvatvāt tasya /
bāhyaṃ tu śabdādi vedyaṃ tat grāhyaśabdena nirdiṣṭaṃ śrotrādibāhyendriyagṛhītaṃ
hi tat antaḥkaraṇena sukhādyātmakaṃ vedyate tadapi yatra nāsti / na hi tasya rūpaṃ
śabdādiviṣayātmakatvena grāhyatām āpadyate / grāhako'pi māyīyaḥ pramātā atra
vivakṣitaḥ na tu tāttvika upalabdhṛmātrasvarūpaḥ tasya evaṃ nityasattvena
pratipādyamānatvāt / evaṃ māyīyo dehādyahaṃkāramayo grāhako'pi yatra nāsti /
grāhakamiti tu pāṭhe grāhakam indriyam iti vyācakṣate tadapi yatra nāsti / evaṃ
grāhyagrahaṇasvarūpavyatiriktaṃ grahītṛmātrasvabhāvaṃ yat tattvaṃ tat asti iti /
nanu ca evaṃ sati mūḍhāvasthaiva asau -
p. ३१)
iti pratipāditaṃ bhavati tasyāṃ hi sukhādirūpatābhāvaḥ / etat nirākartum āha - na
cāsti mūḍhabhāvo'pi iti - mūḍhasya bhāvo mūḍhatvaṃ
vedyavedanasāmarthyābhāvaḥ so'pi yatra nāsti na vidyate yataḥ tasyāpi avasthāntare
mūḍho'hamāsam - iti pratyavamṛśyamānatvāt vedyatvaṃ sthitameva kevalaṃ
tatkālamanupalambhaḥ / vedyatvasadbhāve ca mūḍhāvasthāyāḥ kathaṃ
vedakaikasvabhāvavasturūpatvaṃ syāt (?) yadyevaṃ mūḍhabhāvo'pi tatra
nāsthi tatpratipattigocarasamastavedyavasturūpatāpratiṣedhāt abhāvamātraṃ tat - iti
pratipāditaṃ syāt / tatpratikṣepārtham āha - tadasti paramārthataḥ iti - yat
evaṃviśiṣṭatayā vyākhyātaṃ tat vastu paramārthataḥ asti satatam
aviluptopalabdhṛmātralakṣaṇasvabhāvatvāt / yat punaḥ sukhādi tat
kalpanāmātralabdhātmakaṃ kṣaṇabhaṅguraṃ sarvadā vedyameva vedakaikasvabhāvāt
ātmano
p. ३२)
dūrabhinnam / ato yat yat vedyabhūmikāyāṃ vartate tat sarvam asat anityatvāt / yastu
vedakaḥ sa eka eva paramārthasan ityarthaḥ / tat idaṃ
tasya cāyaṃ svabhāva
ityādinā granthena vṛttikṛtā vyākhyātam

6

idānīm asya paramārthasata ātmana eva śivasya
samastavastusaṃpādanasvatantraśaktitvapratipādanapūrvam upādeyatamatvam upadeṣṭuṃ
yugalakamāha idānīm asya paramārthasata ātmana eva śivasya
samastavastusaṃpādanasvatantraśaktitvapratipādanapūrvam upādeyatamatvam upadeṣṭuṃ
yugalakamāha
yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam /
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ //
labhate tatprayatnena parīkṣyaṃ tattvamādarāt /
yataḥ svatantratā tasya sarvatreyamakṛtrimā

7

७ //
tat tattvaṃ svasvabhāvākhyaṃ vastu paramārthasattvena avasthitaṃ prayatnena
prakṛṣṭena yatnena satatam aviluptena udyogena ādarāt śraddhātiśayāt
p. ३३)
parīkṣyaṃ sarvāsu anubhavadaśāsu vakṣyamāṇopadeśānusāreṇa krameṇa
vedyavedakalakṣaṇarāśidvayavibhajanaparatayā vedakasvarūpaparāmarśāt ātmatvena
sphuṭīkāryam / yataḥ tasya iyam adhunaiva prastutavyākhyānā svatantratā
svecchāmātrādīnasakalakāryakartṛtvarūpā sarvatra sarvasmin dehe daśāviśeṣe vā
avasthitasyāpi akṛtrimā sahajaiva na tu upādānasahakāryādikāraṇāntarāpekṣiṇī -
yataḥ saṃsāriṇāmapi tatsvātantryamahimnaiva samastavyavahārasaṃpattiḥ
māyāvyāmohavaśāt tu satyasvabhāvaparāmarśābhāvāt sarvaḥ saṃsārī paratantra iva
vyavaharati sarvakriyāsu vyatiriktakāraṇāpekṣasarvārthasiddhikatvāt - tasmāt
svābhāvikasvātantryaprāptaye tat tattvaṃ parīkṣyam na tu
sukhaduḥkhamohagrāhyagrāhakarūpapratiṣedhāt tat avastubhūtam avagantavyam iti
upadiṣṭam / idānīm
p. ३४)
iyam iti nirdiṣṭāṃ svatantratāṃ pratipādayituṃ yacchabdaviśiṣṭaṃ viśeṣaṇaṃ
vyākhyāyate / kiṃ tat tattvaṃ parīkṣyaṃ (?) yato yasmāt ayaṃ karaṇavargaṃ
karaṇānāṃ śrotrādīnāṃ bāhyānāṃ manaḥprabhṛtīnām ābhyantarāṇām
indriyāṇāṃ vargaḥ trayodaśakaraṇasamūhaḥ pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ labhate
pravṛttiḥ jighṛkṣitārthonmukhatāsamunmiṣadavasthā sthitiḥ
gṛhītārthaviśrāntyavasthā saṃhṛtiḥ kṛtakṛtyatvāt bāhyārthaparityāge
svavyāpāroparamaḥ pratyastamayāvasthā etāḥ labhate prāpnoti / kīdṛśaḥ karaṇavargaḥ
(?) vimūḍhaḥ prāyaśo jaḍatayaiva prasiddhaḥ / kathaṃ labhate (##?
bāhyābhyantaram indriyacakraṃ pravṛttyādicetanavyāpārasamarthaṃ yatsaṃsparśabalāt
bhavati tat tattvam ātmatvena sphuṭīkṛtaṃ sat indriyacaitanyāpādanasvātantryavat
sarvaviṣayasvātantryalābhāya
p. ३५)
kalpate eva ataḥ parīkṣyaṃ yena abhyāsadaśāyāmeva abhivyajyamāne svātantrye
paraśarīrāveśādikrīḍā upapadyate / tat idam
na ca sukhādirūpo yadā nāsau
ityādinā
tasmāttattattvaṃ yatnena parīkṣitavyam
ityādinā ca pṛthak vyākhyātaṃ vṛttau

8

nanu kimidam ucyate - tat kiṃcit tattvaṃ parīkṣyaṃ yadvaśāt indriyāṇi
cetanībhavantīti kila evaṃ vyavahāro vyavasthitaḥ - sarvaḥ kaścit cetanaḥ pramātā
dharmādharmasaṃbandhāt icchākhyena guṇena saṃyujyamāno heye upādeye vā
viṣayabhūte prayatnavān bhūtvā tenaiva icchākhyena guṇena karaṇavargaṃ jaḍameva
tattadviṣayahānopādānādau prerayati sa ca tatprerito jaḍa eva dātrādivat svakāryaṃ karoti /
tat kathamuktam - yataḥ kāraṇabhūtāt amūḍhavat
p. ३६)
pravṛttyādi labhate iti vyākhyātaṃ ca - yatsaṃsparśabalāt eva hetoḥ
pravṛttyādicetanavyāpārasaṃpādanasamartho bhavai (?) ityāśaṅkya
yathā eṣa karaṇavargaḥ cetanībhavati tathā saṃsāripuruṣasya vyavahārapradarśanena
sphuṭīkartumāha nahīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate / api
tvātmabalasparśātpuruṣastatsamo bhavet

8

nahi na khalu icchānodanasya icchaiva nodanaṃ nudyate anena iti pratodādi karaṇaṃ tasya
prerakatvena indriyavargaṃ prati codakatvena asau puruṣaḥ saṃsārī pramātā vartate
avatiṣṭhate / yathā kaścit devadattādiḥ kenacit karaṇabhūtena hastādinā jaḍaṃ pratodādi
prerayati na evam ayam āntaraḥ puruṣaḥ icchayā jaḍaṃ karaṇavargaṃ svaviṣaye
pravartayati api tu ātmabalasparśāt ātmanaḥ parasya pramātuḥ sarvakartuḥ īśvarasyaiva
p. ३७)
svabhāvasyaiva yat balaṃ sāmarthyaṃ kāraṇāntaranairapekṣyeṇa
akhilavastusaṃpādanaśaktatā tatsparśāt tatsaṃparkāt tatsamo bhavet tena
ātmaśabdoktena pareṇa kartrā tulyaḥ saṃpadyate / idamatra tātparyam - yatraiva
svasvabhāve sthitvā ātmaśabdapratipāditaḥ parameśvaro jagadidaṃ
pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ yatheṣṭaṃ lambhayituṃ svatantraḥ tatraiva sthitvā puruṣo'pi
ayaṃ saṃsārī karaṇavargaṃ svaviṣaye pravṛttyādi lambhayituṃ svatantraḥ tena tatsamo
bhavet iti uktam / tato yathā īśvaraḥ sarvavyāpikābhyāṃ jñānakriyākhyābhyāṃ
śaktibhyāṃ viśvaṃ pravṛttyādi prāpayan sarvaṃ jānāti ca karoti ca tathā puruṣaḥ
tadbalasparśādeva upajātajñatvakartṛtvasāmarthyo māyāvaśāt niyataviṣayābhyāṃ
jñānakriyāśaktibhyāṃ antarbahīrūpakaraṇavargatayā prasṛtābhyāṃ svaviṣayaṃ
jānāti ca karoti ca - iti tatsāmyam asya uktam
na ca icchāpreraṇena karaṇāni prerayati
p. ३८)
ityādi vivṛtametat vṛttau

9

nanu svavyāpāre karaṇavargaṃ pravartayan puruṣaḥ īśvarabhūmikāsādanāt tadvat
svātantryam āpnoti - iti tayoḥ īśvarapuruṣayoḥ abhedaḥ eva pratipāditaḥ syāt kathaṃ
bhedanibandhanam īśvarasāmyaṃ puruṣasya pratipāditaṃ tasyāṃ daśāyām (##?
nijāśuddhyāsamarthasya kartavyeṣvabhilāṣiṇaḥ /
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam

9

satyam asti abhedaḥ tasyām avasthāyām anayoḥ / kintu ayaṃ puruṣo nijayā sahajayā
dehādyātmapratipattimūlarāgādirūpayā aśuddhyā malena hetunā abhilāṣī
kṣaṇikasukhalavalubdhaḥ tayaiva ca tatsādhanabhūtaviṣayāvāptihetuṣu kartavyeṣu kriyāsu
asamarthaḥ śaktidaridro - yataḥ icchan api abhimataṃ na āpnoti - evaṃvidhasya
asya yadā yasmin
p. ३९)
kāle kṣobhaḥ pratniyataśarīrādyālambanāhaṃpratyayātmā māyīya upaplavaḥ pralīyeta
kṛtrimālambanottīrṇasvābhāvikāhaṃpratyayaprabhākarprakāśasaṃparkāt
prāleyapaṭalavat vigalet vinaśyet tadā paramaṃ niruttaraṃ padaṃ sthānaṃ syāt
sadbhāvena prakāśeta - abhedaḥ ātmapuruṣaśabdapratipāditayoḥ parāparayoḥ
saṃvidoḥ tasyāmeva daśāyām upalabhyatayā pratheta ityarthaḥ / tadetat -
svasvabhāve pratiṣṭhānam idam (iti) anena ślokena pratipāditam / upapādyatāṃ
nāma darśanāntareṣu taistaiḥ prakāraiḥ aśuddhiḥ asya puṃsaḥ iha tu etāvatyeva asau ##-
ahaṃpratyayaḥ pravartate tāvanmātranibandhanā hi sarvāḥ saṃsāritvapratipattayaḥ
tasminneva vigalite svasvabhāvābhivyaktilakṣaṇā parā
p. ४०)
śuddhiriti / yaduktam
jāte dehapratyayadvīpabhaṅge prāptaikadhye nirmale bodhasindhau /
avyāvartyaivendriyagrāmamantarviśvātmā tvaṃ nityameko'vabhāsi //
tathā
nātmādhīnatve'p viśvaṃ niyoktuṃ sarvo hastādīniveṣṭe yatheṣṭam /
bālo rājevātmaśaktyaprabodhāt tvayayantaḥsthe sarvaśaktistu sarvaḥ //
iti / tadetat tāvat
sa cāsya
ityādinā vṛttau vyākhyātam

10

nanu pralīnadehādyahaṃpratyayalakṣaṇakṣobho nivātaniścalajaladhivat supraśāntasthitiḥ
ātmaiva paramapadaśabdapratipāditaḥ tat kathaṃ tadbalasparśāt puruṣaḥ tadvilakṣaṇaṃ
kṣobhātmakameva dharmam āsādayet yena yukta indriyavargaṃ pravṛttyādi lambhayan
ahaṃ karomi ahaṃ jānāmi
p. ४१)
iti svaviṣayaṃ pratipadyamānaḥ kṣubhita eva bhavati (?) - iti
anātmajñānāṃ mativibhramabhaṅgāyāha
tadāsyākṛtrimo dharmo jñatvakartṛtvalakṣaṇaḥ /
yatastadepsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca

10

tadā tasmin yathoktakṣobhaparikṣayopalakṣite kāle ātmanaḥ asya akṛtrimaḥ
sahajasiddhaḥ satatamavyatirikto jñatvakartṛtvalakṣaṇo dharmaḥ guṇo'styeveti śeṣaḥ
yato yasmāt avyabhicāriṇo guṇāt kāraṇabhūtāt sarvam akhilam īpsitaṃ jñeyatayā
kāryatayā avāptumiṣṭaṃ vastu sa puruṣaḥ tadā tasyāṃ daśāyāṃ
satyasvabhāvasaṃbandhalakṣaṇayogātmikāyāṃ na tu anyadā -
dehādyālambanāhaṃpratītisārasaṃsāripuruṣadaśāyāṃ jānāti ca karoti ca / kim uktaṃ
bhavati (?) - jñatvamupalabdhṛtvaṃ nāma asyātmano'vyatirikto guṇaḥ
sa ca idantāvaseyasya
p. ४२)
vastuno jñeyatayā kāryatayā ca dvaividhyāt dvitvena upacaryate / vastuta ekaiva īśvarasya
svabhāvapratyavamarśarūpā ucyate tāvanmātrasaṃrambharūpatvāt kriyāśabdena ca
udghoṣyate / sa ca evaṃvidho dharmaḥ asya vedyatvapratītyupaplavāsaṃspṛṣṭe
vedakaikalakṣaṇe svabhāve sthitasya sarvajñatayā sarvakartṛtayā ca vijṛmbhate / yat
punaḥ tādṛksvabhāvapratyavamarśābhāvāt vedya eva dehādau
vedakapratyayanibandhanaṃ jñatvaṃ kartṛtvaṃ ca tat kṛtrimaṃ parimitaviṣayaṃ ca /
tasmāt ātmano jñatvakartṛtvalakṣaṇāvyatiriktadharmatā svabhāva eva na tu
kṣobhāvasthā / tādṛśaṃ ca ātmabalaṃ spṛśan saṃsāripuruṣaḥ
karaṇavargapravartanādinā svaviṣaye jñatvakartṛtvābhyāṃ yujyamānastatsamo bhavet
- iti yat uktaṃ tadeva upapannam / tadetat
yatastasminpralīnakṣobhātmake kāle
ityādinā vṛttikṛt vyācaṣṭa

11

p. ४३)
ittham ātmasvarūpam upapattyā vyavasthāpya tatpratipattiphalaṃ pradarśayitum āha
tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvamavalokayan /
smayamāna ivāste yastasyeyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ

11

tam iti sarvanāmnā ślokadaśakapratipāditamātmatattvaṃ pratyavamṛśyate / tam
evaṃlakṣaṇaṃ svabhāvam ātmānam adhiṣṭhātṛbhāvena sarvaśarīreṣu sarvāvasthāsu
sarvadā sarvatra anubhavitṛmātreṇa sarvam ākramya avasthitatvāt ananyādhiṣṭheyaḥ
ahameva ekaḥ svatantraḥ parameśvaraḥ adhiṣṭhātā ityevaṃrūpatayā avalokan uktayā
upapattidṛśā vakṣyamāṇayā ca upalabdhyupadeśadṛśā paśyan pratyabhijānan
smayamāna iva vismṛtaparapramātṛrūpātmatattvapratyabhijñānāt
māyīyapramātṛsvarūpam asatyamapi itthaṃ prathamānaṃ vimṛśan vismayamiva
āpanno ya āste nirviplavāṃ sthitim anubhavati tasya evaṃlakṣaṇasya
p. ४४)
yoginaḥ iyaṃ suprasiddhā dehādyahaṃpratītimātramūlā kusṛtiḥ
janmajarāmaraṇādidvandvayogāt kutsitā garhitā sṛtiḥ saraṇaṃ
nānāyonyantarabhramaṇaṃ kutaḥ (?) - pratipāditakṣobharūpāyā
aśuddheḥ hetubhūtāyā abhāvāt asīnasya gatiriva nāstyeva ityarthaḥ / vṛttikṛtā ca
evaṃ yataḥ sarvānusyūta eva ayamātmā
ityādinā vyākhyātametat

12

idānīṃ samastavedyadharmavirahitasvarūpasyātmatattvasyopādeyatayā
pratipādanādabhāva eva prāpyatayopadiṣṭo bhavati - iti manyamānān
pratibodhayitumāha
nābhāvo bhāvyatāmeti na ca tatrāstyamūḍhatā /
yato'bhiyogasaṃsparśāttadāsīditi niścayaḥ

12

abhāvo vastuśūnyatā bhāvyatāṃ bhāvanīyatvaṃ samādhāvālambanabhāvaṃ naiti na
gacchati abhāvabhāvabhāvanayoḥ parasparavirodhāt bhāvo
p. ४५)
hi saṃvidviṣayatāyogyaḥ padārtho dhyeyatayā ālambanībhavitumarhati na punaḥ na kiṃcit /
yathā kvacit upadiṣṭam
abhāvaṃ bhāvayettāvadyāvattanmayatāṃ vrajet //
iti / bhavatu vāsau dhyātṛ-dhyāna-dhyeyavikalpocchedarūpā samādhyavasthā
yāmabhāva iti manyante vismṛtātmānaḥ / na ca tatra tasminnavasthāviśeṣe amūḍhatā
mūḍhatvābhāvo vidyate yato'bhiyogasaṃsparśāt vyutthānāvasare
tādṛgdaśāntarānusaṃdhānaviṣayeṇābhiyogena tatkālapratyuditenābhilāpena
saṃsparśāt saṃparkāt tat daśāntaram āsīt abhūdatītam iti niścayaḥ adhyavasāyaḥ syāt /
kim uktaṃ bhavati (?) - abhāvasamādhilabdhapratiṣṭho yogī tato
vyutthitaḥ san yadi tāmavasthāṃ nānusaṃdadhyāt tat kathaṃ labdhapratiṣṭho'smi - iti
pratyayo'sya syāt (?) asati ca tasmin samādhivyutthānayoḥ
p. ४६)
vyatirekāgrahaṇam / tasmāt tadānīṃ tādṛśīṃ daśām aham anvabhavam - iti
avaśyaṃ smaryate / tacca atītatvena smaryamāṇatvādeva anityaṃ sukhādivat ātmanaḥ
svarūpaṃ na bhavati tasya cidrūpasya anubhavitṛtvena sarvadā vartamānatvāt
smartrantareṇa smaryamāṇatvaṃ na saṃbhavati / vyākhyātam etat vṛttau
na tvabhāvo bhāvanīyaḥ
ityādinā

13

tat sphuṭīkartum āha
atastatkṛtrimaṃ jñeyaṃ sauṣuptapadavatsadā /
na tvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate

13

ata āsīt tat iti bhūtatvena abhiyujyamānatvāt tat abhāvasamādhisaṃjñitaṃ vastu
kṛtrimaṃ jñeyaṃ bhāvābhāvadaśāyogitvāt kalpanākṛtam
p. ४७)
anityaṃ boddhavyaṃ sadā na kācidasau kālakalā vidyate yasyāṃ sā tādṛśī
samādhyavasthā nityatvena avatiṣṭhate / kathaṃ kṛtrimaṃ jñeyaṃ (?) ##-
saṃvidadhikaraṇaṃ tena tulyam / kimuktaṃ bhavati (?) - yathā laukikī
suṣuptāvasthā niviḍamohātmakatvāt sato'pi vedyavedakavibhāgasya tatkālam agrahaṇe sati
abhāvarūpā iva satī prabodhakālapratyuditānusaṃdhānaviṣayatām āpādyamānā
atītatvena smaryamāṇatvāt anityā tadvat abhāvasamādhyavasthāpi anityā vyutthānasamaye
bhūtatvena smaryamāṇatvasāmyāt / etena sarve evaṃprāyāḥ samādhayaḥ
suṣuptāvasthāyāmeva antarbhavanti - iti pratipāditam na tu punaḥ tat tattvam iha
upādeyatamatayā upadiṣṭaṃ svasvabhāvalakṣaṇaṃ vastu evam anena uktaprakāreṇa
smaryamāṇatvaṃ pratipadyate tasya hi nityoditatvāt sadā vartamānatvameva / tadetat
p. ४८)
ato'bhāvabhāvanayā samādhilabdhabhūmikasyāpi
ityādinā vṛttau vivṛtam

14

athaivaṃ nityoditatvāt sadā prakāśamānamapi tat tattvam apratyabhijñāyamānatvāt
bandhahetuḥ ato labdhopadeśena sarvāvasthāsu
vedyavedakarūpatattvadvayasaṃgṛhītaviśvaprapañcavibhajanaparatayā vedakāṃśam
ahamiti sarvavedyasvarūpottīrṇameva pratyavamṛśatām ātmīkāryam / - iti
upadeṣṭuṃ tasya tattvasya svamāyāvaibhavodbhāsitaṃ dvairūpyaṃ pratipādayitumāha
avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam /
kāryatā kṣayiṇī tatra kartṛtvaṃ punarakṣayam

14

atra asmin iha pratipādite ātmākhye parasmin tattve avasthāyugalaṃ dve avasthe
saṃbhavataḥ /
p. ४९)
anena vividhadarśanaprakriyāprabandhavyavasthāpitatattvādibhedāt aparyantamapi
heyopādeyarūpaṃ vastu lakṣaṇadvayayogāt dvitvenaiva saṃgṛhya pratipāditam
ānantye'pi viśvavaicitryasya dve eva tattve ityarthaḥ / eka eva tu paramārthasan parameśvara
ātmā nirupama-niṣpratīghāta - nirupādānanijaiśvaryaśaktibalād dvitvena
ātmānam avabhāsayan krīḍati - iti pratipādayitum avasthāśabdena nirdeśaḥ kṛtaḥ
ekameva tat tattvaṃ dvitvena avatiṣṭhate ityarthaḥ / kīdṛśam avasthāyugalaṃ (##?
aham iti ekā avasthā svatantrā dvitīyā tu tadviparītā kāryarūpā bhogyā vedyā jaḍā
paratantrā tābhyāṃ śabditaṃ kathitam / śabditaśabdena anayoḥ saṃjñāmātrabhedo na
vāstavaḥ - iti pratipāditam / tataḥ kāryarūpā
p. ५०)
yā iyam avasthā sā prakāśamānatvamātralabdhatmakatvāt ātmanaḥ paramakāraṇāt
kartṛśabdena vyapadiṣṭāt prakāśaikasvabhāvāt na bhidyate yataḥ śakticakrātmakasya
svavibhavasya prabhavatvena etat tattvaṃ prāgeva pratipāditam / tatra tasmin itthaṃbhūte
avasthāyugale kāryatā kṣayiṇī kāryarūpāvasthā kṣaṇabhaṅginī yat yat idaṃ
mukulitatattvaparāmarśatayā kāryarūpatvenaiva avasīyate tat sarvam
udayavyayasaṃbandhāt pratikṣaṇavinaśvaram kartṛtvaṃ punarakṣayaṃ
kartṛrūpāvasthā nityā nityoditasarvāvasthāvyāpakatvopalabdhṛtvamātradharmakatvāt
avināśi / tadevam ekameva kartāraṃ jñātāraṃ sarvādhiṣṭhātāraṃ satatam ātmatvena
anusaṃdadhāno yastiṣṭhati tasya bandhānupapattiḥ - iti pūrvaślokena saṃbandhaḥ /
tadetat
avasthādvayameva
ityādinā vṛttau vyākhyātam

15

p. ५१)
nanu yat upalabdhṛrūpaṃ tattvaṃ tat akṣayamityuktaṃ tacca nopapadyata eva
abhāvasamādhyavasthāsu upalabhyasvarūpābhāvāt kathaṃ tasyākṣayatvam (##?
kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ kevalaṃ so'tra lupyate /
tasmiṃllupte vilupto'smītyabudhaḥ pratipadyate

15

kārye nirmeye vedye vā vastuni unmukhaḥ tasya tathāsaṃpādane pravaṇo yaḥ prayatnaḥ
kartṛtvaṃ (tve) sahaja utsāhaḥ sa kevalaṃ sa eva paraṃ kāraṇaṃ vyāpārahetuḥ
tasyāṃ daśāyāṃ kāryasya sthūlarūpasya abhāvāt lupyate anabhivyaktatayā ātmanyevaṃ
nyagbhūyeva avatiṣṭhate / tasmin prayatne tatkālameva lupte sati abudhaḥ
tattvāvabodhaśūnyo vilupto'smi - iti pratipadyate nāhamasmīti bhāvavilakṣaṇatayā
vastu parichindata evaṃvidhaḥ pratyaya upapannaḥ
p. ५२)
paricchinatti cet kartṛtvena prathamataraṃ sanneva asau siddhaḥ kathaṃ niṣedhasya
viṣayaḥ syāt (?) tat idam āyātam - yathā kaścit devadatto
gṛhādyavasthitaḥ kenāpi āhūto - bho devadatta (?) - iti sa
ātmānam apahnotukāmaḥ pratyāha - nāhamasmīti evamukte pratyuta sthito'hamasmi
- iti pratipāditaṃ bhavati na tvasaṃnidhānam / tasmāt abhāvasamādhyavasthāsu
kāryābhāvāt karaṇavyāpāraviratimātreṇātmābhāvapratyayo bhrāntireveti /
vyākhyātametat vṛttau
kāryasaṃpādanasāmarthyam
ityādinā

16

enamevārthaṃ viśeṣayitum āha /
na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam /
tasya lopaḥ kadācitsyādanyasyānupalambhanāt

16

na tu punaḥ tasya paramārthasataḥ parasya tattvasya
p. ५३)
kadācit kasyācidapi samādhyādyupalakṣitāyāṃ kālakalāyāṃ lopaḥ svarūpocchedaḥ
syāt upapadyeta anyasya tadvyatiriktasya vedyarūpasya anityasya vastunaḥ anupalambhanāt
anubhavābhāvāt na hi vedyaṃ nāsti vedako'pi nāsti - iti vaktuṃ śakyam / kasya tasya
lopo na syāt (?) yaḥ antarmukhovyatiriktabāhyavedyābhāvāt antaḥ
svātmanyeva mukhaṃ jñaśaktiryasya sa tādṛśo bhāva ātmākhyaṃ tattvaṃ yataḥ
sarvajñatvaguṇāspadaṃ sakalavedyavargavedakatārūpasya guṇasya dharmasyāspadam
ananyasādhāraṇam adhikaraṇam / idamatra tātparyam - ātmano jñānakriyābhedena
dvividhā yā śaktiḥ sā puruṣāvasthāyām antaḥkaraṇabahiṣkaraṇavyāpāroparame sati
kevalasvātmamātrābhimukhajñaśaktimātratvenāvaśiṣyate tena antarmukho bhāva
ityuktam / mukhaśabdena ca śakteḥ vyavahāro dṛṣṭo yathā pārameśvare
p. ५४)
śaivīmukhamihocyate //
ityādau / evaṃ ca vyutthānāvasare tādṛgdaśānyathānupapattisadbhāvaḥ / sa bhāvo
bāhyaviṣayāgrahaṇamātravyāmohaiḥ abhāva iti taiḥ yogibhiḥ pratipadyate na tu satatam
aviluptajñaśakeḥ tasya bhāvasya ātmavilakṣaṇavastvanupalambhāt kathaṃcit lopa
upapadyate tadā hi asau svabhāvameva abhalagaganatalavat sarvato vyatiriktaṃ
sarvavyāpakaṃ citmātrarūpatayā anubhavati kevalaṃ mohaparavaśatayā
vismṛtānusaṃdhāyakasvātmarūpaḥ tathā na pratipadyate / prabuddhastu yathā
pratipadyate tathā upāyaṃ purastāt upadekṣyati / vyākhyātametat
na tu yo'ntarmukho'ntaścakrārūḍha
ityādinā vṛttau

1

iti śrīrājānakarāmakṛtāyāṃ vivṛtyākhyāyāṃ spandakārikāṭīkāyāṃ
vyatirekopapattinirdeśo nāma prathamo niḥṣyandaḥ

1

p. ५५)
atha
vyatiriktasvabhāvopalabdhirnāma
dvitīyo niṣyandaḥ //
evaṃ yathāpratijñātaṃ dehādivyatiriktamātmatattvaṃ svānubhavasiddhayopapattyā
vyavasthāpya idānīṃ tadupalabdhyupāyopadeśāvasare
suprabuddhaprabuddhāprabuddhabhedena trividhe lokatantre kastāvat prastutopadeśapātram
(?) - iti viṣayavyavasthāpanāya āha
tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī /
nityaṃ syātsuprabuddhasya tadādyante'parasya tu

1

tasya yathāpratipāditasya svātmana eva parameśvarasya upalabdhiḥ anubhavo nirvikalpā
pratipattiḥ nityaṃ sarvadā sarvāsu anubhavdaśāsu suprabuddhasya suṣṭu prabuddhasya
dehādyahaṃpratyayadīrghaduḥsvapnamayayā
p. ५६)
mohamahānidrayā manāgapi anāvṛtasaṃvidaḥ siddhasādhyasya samyagdarśinaḥ syāt
upapadyate / kīdṛśī (?) satatam avyavadhānena tripadāvyabhicāriṇī triṣu
jāgarasvapnasuṣupteṣu padeṣu saṃvedanabhūmikāsu avyabhicāriṇī avisaṃvādinī
kayācidapi avasthayā anabhibhūtatvāt avyavahitasaṃnidhiḥ / evam etasya suprabuddhasya
svīkṛtasvātmaiśvaryalakṣaṇaparasiddherihopadeśaviṣayatvaṃ nāstyeva
kṛtakṛtyatvāt / aparasya tatsamanantarasya dvitīyasya prabuddhasya
paraśaktipātaprabhātālokavilupyamānamāyātamisratayā
samunmiṣadviśadavivekacakṣuṣaḥ kṣīyamāṇamohavaśāt
avijṛmbhamāṇamohotsāhasaṃpadaḥ tadādyante teṣāṃ jāgarādīnāṃ trayāṇāṃ
padānām ādibhūtaṃ yat padaṃ jāgradavasthātmakaṃ tasya antabhūtaṃ yatpadadvayaṃ
svapnasuṣuptākhyaṃ tatra tasya
p. ५७)
ātmatattvasya upalabdhiḥ syāt / vṛttikṛdabhiprāyānusāreṇa tadādyantapadasya evaṃ
vigrahaḥ kṛtaḥ yataḥ
svapnasuṣuptādau
iti tena etatpadaṃ vyākhyātam / atra ca ādiśabdena
svapnasuṣuptāvasthāsaṃgṛhītasmṛtimohādyavasthāparigrahaḥ tasyābhipretaḥ / evaṃ
ca vyākhyānasya ayamāśayaḥ -iha dvividha ātmatattvasya upalabdhyupadeśāḥ
upakrānto nirvāhyaśca ekaḥ sarvavyatiriktacinmātrasvasvarūpaviṣayaḥ aparo
viśvātmakatacchakticakraviṣayaḥ / ubhayarūpopi ayamupadeśaḥ asmin
suṣuptasvapnarūpapadadvaye'pi prabuddhasya prāyaśo nopayujyate padatraya iva
suprabuddhasya tattvopalabdheraprayatnasiddhatvāt yata
etatpadadvayavartisaṃvitpratyavamarśamātrādeva yathāpratipāditaparatattvopalabdhiḥ
svayameva tasya upapadyate
p. ५८)
tathāhi - yadā vigalitasakalavedyavikalpatvāt niṣkevalāṃ suṣuptāvasthāṃ
prabodhadaśāyām ātmanaḥ parāmṛśati tadā
sarvoparāgarahitasvarūpamātraviśāntanityāviluptacetayitṛmātrasvabhāvam ātmatattvaṃ
svayameva upalabhate / yadā ca tattadvibhinnasvakāraṇavirahe'pi
sphuṭatarāvabhāsacetanācetanavicitrabhāvacakranirmāṇamayīṃ vinidraḥ san ātmanaḥ
svapnāvasthāṃ parāmṛśati tadā tenaiva dṛṣṭāntena prabodhabalāt paramakāraṇasya
svabhāvasyaiva parameśvarasya
svecchāmātravyatiriktakāraṇāntaranirapekṣasarvakartṛtārūpaṃ tattvamupalabhate /
aprabuddhasya punaretat prayatnaśatairapi samarpyamāṇaṃ tumbakatoyadravavat nāntaḥ
sparśaṃ karoti / tadevam asmin padadvaye prabuddhasya upalabdhiḥ syāt - iti
pratipādyate / pariśiṣṭe jāgratturyākhye padadvaye
p. ५९)
sā asya nāsti - iti arthāt uktaṃ bhavati / ato jāgarāvasthāyāṃ
śabdādiviṣayagrahaṇavyagrendriyavyāpāravyavahitaṃ turyāvasthāyāṃ ca lokottaratvāt
atyantāparicitaṃ svayaṃ durlakṣaṃ paraṃ tattvam iti tadupalabdhau tatra prabuddho'pi
upadeśamapekṣata eva / yata āha vṛttikāraḥ
jāgratturyau tvāgamamātragamyau
iti /
tasya cidrūpasya sarvagatasya
ityādinā vyākhyātavān vṛttikṛt etat

2

evamupadeśaviṣayaṃ vyavasthāpya idānīṃ pārameśvarasya tattvasya sarvavyatiriktatvena
sārvarūpyeṇa ca dviprakārasya jāgarādiṣu caturṣvapi padeṣu pravibhāgapratipādanāyāha
jñānajñeyasvarūpiṇyā śaktyā paramayā yutaḥ /
padadvaye vibhurbhāti tadanyatra tu cinmayaḥ

2

p. ६०)
vibhuḥ vyāpaka īśvaraścinmātramūrtirātmā padadvaye jāgarasvapnābhidhāne paramayā
atyadbhutarūpatvāt sarvātiśāyinyā śaktyā nijena sāmarthyena yutaḥ sahito bhāti cakāsti
prakāśate / kīdṛśyā śaktyā (?) jñānejñeyasvarūpiṇyā jñāyate'nena
iti jñānaṃ bāhyābhyantaraṃ karaṇacakraṃ grahaṇātmakaṃ jñaptimātraṃ vā jñeyaṃ
grāhyaṃ śabdādi sukhādi ca viṣayajātamanantaviśeṣaṃ tadeva rūpaṃ vidyate yasyāḥ sā
tathā tayā / kimuktaṃ bhavati (?) - parameśvara eva svamāyāvaśāt
nānākṣetrajñarūpatayāvabhāsamānaḥ svāmeva avyatiriktāṃ parāṃ śaktiṃ
jñānajñeyabhāvena avabhāsayan jāgarasvapnadaśāvyavahāramudbhāvayati etadeva ca
asyāḥ śakteḥ pāramyam - yat svasya vaibhavasvarūpasya
prakāśamānatāmatirodadhatī jñānajñeyamayānantarūpatayā sphurati / bhinne tu
abhedāprathanamātraprāṇe
p. ६१)
māyātamasi vigalitajñātṛjñānajñeyavibhāgavibhramam ekameva paramārthasat
citprakāśaikarūpaṃ tādṛksvabhāvānubhavitṛtāmātradharmalakṣaṇaśaktikaṃ
tattvamiṣyate yata āha tadanyatra tu cinmaya iti / tasmāt uktarūpāt padadvayāt anyatra
aparatra suṣuptaturyābhidhāne padadvaye cinmayo vibhurbhāti cetayata iti cit
upalabdhṛsvabhāva ātmā īśvaraḥ tanmātraprakṛtiḥ tayoḥ
padayorvyatiriktavedanīyābhāvāt niṣkalasvātmamātraviśrāntaśaktirīśvara eva
prakāśata ityarthaḥ / nanu jāgarasvapnayorjñānajñeyamayatvena
suṣuptaturyayościnmayatvenaiva prakāśanābhedāt padadvayameva tatkathaṃ
padacatuṣṭayam iti (?) atra ucyate jāgarasvapnapadārthānāṃ
sthairyāsthairyapratipattivikalpakṛto'sti bheda iti tatpadadvayam yataḥ īśvaraparikalpitaḥ
sargo jāgarāvasthāyā dṛḍhatvena
p. ६२)
pratipadyate svapne tu adṛḍhatvena kṣetrajñaparikalpita ityanayoḥ padayorbhedakāraṇam /
suṣuptāvasthāyāṃ tu sadapi cinmātrarūpaṃ tattvaṃ
mohavaśādahamityupalabdhṛcamatkāravirahāt asadivābhāti tasyaiva tu tattvasya
paramārthasattayā ātmatvenopalabdhisturyapade - ityayaṃ suṣuptaturyayorbhedaḥ / tena
catvāryeva padāni viśva-taijasa-prājña-turyādisaṃjñābhiḥ
śāstrāntareṣvapi prasiddhāni /
jñānajñeyabhedena dvirūpam
ityādinā vyākhyātametadvṛttau

13

idānīmuktena prakareṅ prabuddhasyaiva upadeśyatvamupakrāntaṃ dṛḍhayitum
aprabuddhānāṃ ca tatpratiṣeddhuṃ ślokatrayamāha
guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt /
labdhātmalābhāḥ satataṃ syurjñasyāparipanthinaḥ

4

p. ६३)
aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ /
pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani

5

ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye /
jāgradeva nijaṃ bhāvamacireṇādhigacchati

3

ataḥ prastutavyākhyānaślokatrayanirdiṣṭāt hetoḥ jāgradeva prabuddha eva nijaṃ bhāvam
ātmīyāṃ pāramārthikīṃ sattām acireṇa alpīyasā kālena adhigacchati samyag upalabdhyā
svīkaroti / evakāreṇāprabuddhaṃ vyavacchinatti / kīdṛśaḥ sannadhigacchati (##?
upacaritasāmānyaviśeṣātmakatayā dviprakāratvena vyākhyāsyamānasya yattattvaṃ
paramārthaḥ yathākramamupādeyatayā heyatayā ca niścitaṃ rūpaṃ tasya viviktaye
vivekāya pṛthakkaraṇāya eṣa upādeyatamaḥ
p. ६४)
paramakāraṇabhūtasya satyasya ātmasvarūpasya - ayamahamasmi ataḥ sarvaṃ
prabhavati atraiva ca pralīyate - iti pratyavamarśātmao nijo dharmaḥ sāmānyaspandaḥ
tathaite atyantaheyā viśeṣaspandā anātmabhūteṣu dehādiṣu
ātmābhimānamudbhāvayantaḥ parasparabhinnamāyīyapramātṛviṣayāḥ -
sukhito'haṃ duḥkhito'ham - ityādayo guṇamayāḥ pratyayapravāhāḥ saṃsārahetavaḥ
- iti vibhāgāya satataṃ sarvāsu avasthāsu avyavadhānena udyuktaḥ
uktavakṣyamāṇopapattyupalabdhyupāyapratipattyabhivyajyamānasvabalavṛṃhaṇatvāt
avyāhatotsāhamadhyavasitaḥ / etena prabuddha eva upāyapariśīlanaikatānaḥ san acireṇa
svarūpamupalabhate nānyaḥ - iti pratipāditam / kuto hetoḥ sa evādhigacchati nānyaḥ
(?) ityāha - guṇādispandaniḥṣyandā ityādi yato
guṇādispandaniḥṣyandā jñasyāparipanthinaḥ syuḥ iti saṃbandhaḥ / spandānāṃ
kṣetrajñajñānādiśaktīnāṃ
p. ६५)
niḥṣyandā nānārthaunmukhyena prasṛtāḥ pravāhā bhinnāḥ pratyayāḥ
spandaniḥṣyandāḥ guṇā ādayaḥ prathame pradhānaṃ yeṣāṃ te guṇādayaḥ
sukhādyātmakatvena sattvādimayāḥ guṇādayaśca te spandaniḥṣyandā - ahaṃ sukhī
duḥkhī mūḍhaḥ - ityādayo jñānabhedāḥ / kiṃrūpāḥ (?)
sāmānyaspandasaṃśrayāt labdhātmalābhāḥ sāmānyasya
sarvavyāpakasyāntarlīnānantaviśeṣaspandasya parasya śaktisphuritasya saṃśrayāt
samyak ananyaśaraṇatayā śrayaṇād bhajanāddhetoḥ labdhātmalābhāḥ labdha āsāditaḥ
tena tena bhinnenākāreṇa ātmanaḥ svasvarūpasya lābha udayo yaiste tathāvidhā
guṇādispandaniḥṣyandāḥ jñasya
parameśvarānugrahoditaheyopādeyapratyayapramātṛbhāvasya sāmānyaspanda eva
parameśvaramukhyaśaktitvena
p. ६६)
pratiṣṭhitanirvikapapratipatteḥ sukhādyupādhyuparāgajanitānyonyabhinnarūpebhyo
viśeṣaspandebhyo vyāvṛttasvaśaktyabhimānasya
uktavakṣyamāṇayuktyabhyāsanityodyogena vijigīṣamāṇasya aparipanthinaḥ syuḥ
svabalāvirbhāvāt pratihatasvabhāvāvaraṇasāmarthyāḥ santaḥ apratidvandvinaḥ
saṃpadyeran paratattvopalabdhyutsāhaṃ nihantuṃ na prabhaveyuriti yāvat / idamatra
tātparyam - ye kecana yasya kasyacinmāyīyasya pramātuḥ sukhādyātmakatvāt
guṇamayāḥ spandaniḥṣyandāḥ pratyayasaṃdhānāḥ prasaranti te sarve ekameva
sāmānyaspandamāśritya taṃ tamātmānaṃ pratilabhante prabuddha eva tu
tadudayābhijñaprajñāpātram atastasya nityodyoginaḥ sataḥ ete prayogino bhavituṃ na
prabhavanti / ye
p. ६७)
tvaprabuddhāḥ tairete durnivāraprasarāḥ ityāha - aprabuddhadhiyastu ityādi -
aprabuddhā pārameśvaraparānugrahavirahādavigalitagāḍhājñānanidrā dhīḥ prajñā
yeṣāṃ te tathā tān punaramī yathāvyākhyātā guṇādispandaniḥṣyandā ghore
vibhīṣikāśatasaṃkulatvād dāruṇe ata eva duruttāre durlaṅghye saṃsāravartmani janmādi
prabandhamārge pātayanti tatrānavarataṃ bhrāmayanti / kīdṛśāḥ santaḥ (##?
sthitirnirvikalpapratipattiprabhavā susthirā pratiṣṭhā tasyāḥ sthagane sadya eva ācchādane
udyatā gṛhītodyogāḥ pratipakṣabhūtasya prabodhasyābhāvāt
labdhaprasaratvādevamupacaritāḥ / kim uktaṃ bhavati (?) - yathā
kāṃścit rājādīn
p. ६८)
pramāditvādyavasthāsattvāt sadapi sainyādisvasāmarthyaṃ sattvenāpratipadyamānān
antaraprekṣiṇo vipakṣāḥ svapadavyaparopaṇabaddhābhiyogā mahati vyasane pātayanti ā
svasāmarthyasadbhāvapratipatteḥ / evamaprabuddhasya sarvakartṛtvādilakṣaṇaṃ nijaṃ
mahimānaṃ sāmānyaspandarūpaṃ vidyamānamapi apratibuddhyamānasya
sarvakāryaparatantraṃ dehādisargamevātmatvenāvagacchata ete labdhaprasarāḥ
sukhito'ham ityādayo guṇapradhānāḥ pratyayapravāhāḥ satye svātmani sthitiṃ
vyavadhāya saṃsāramevāsādayanti ā prabodhaprāpteḥ - iti prabuddhā
evāsyopadeśasya viṣayā nāprabuddhāḥ / teṣāṃ hi kathaṃcid
gṛhītamapyupadeśavacanaṃ niścāyakapratipattiśithilaprajñatvānnāntarviśrāmyati /
yathoktaṃ kenāpi
jñeyatvamapyupagatā hṛdaye na roḍhuṃ śaktāḥ pramūḍhamanasāmupadeśavācaḥ /
ārdratvamādadhati kiṃ nalinīdalānāṃ śliṣṭā nirantaratayāpi nabho'mbudhārāḥ //
p. ६९)
iti / tatra
jāgradavasthāyāmeva
iti vṛttigranthaḥ prakṛtānusāreṇa prabuddhāvasthāyām - iti boddhavyam / yadi vā
satatodyuktapadena prabuddhasvīkāre sati satatodyuktaḥ prabuddho
vakṣyamāṇopadeśakrameṇa jāgradavasthāyāṃ vyavahāradaśāyāmeva nijaṃ
bhāvamadhigacchati - iti vyākhyeyam / vyākhyātametat ślokatrayaṃ vṛttau
vibhāgena
ataḥ satataṃ sarvakālaṃ yaḥ karoti
ityādinā / tathā
guṇaspandasya sattvarajastamorūpasya
ityādinā / tathā
svalpabodhāṃstu
ityādinā granthena

5

४

6

evaṃ prabuddhasyaiva jāgaraturyapadayorupadeśyatve vyavasthāpite
sarvaśarīrisādhāraṇajāgradvṛttyantaralīnāmeva tāvatparatattvopalabdhimupadeṣṭumāha
atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan /
dhāvanvā yatpadaṃ gacchettatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ

6

p. ७०)
sāmānyaviśeṣabhedena pratiṣṭhitāpratiṣṭhitarūpatvāt spandasya dvaividhye sthite
upādeyaḥ pratiṣṭhitaḥ spandaḥ tatra pade upalabhyate iti saṃbandhaḥ / yaḥ
pratiṣṭhitaścalatvavyapadeśahetuḥ
sukhitvādyanityaviśeṣaspandāviṣayatvādaprakampasthitiḥ svabhāvamātrādhāraḥ
sāmānyarūpo mukhyaḥ spandaḥ pratyastamitasamastaviśeṣaśakticakraparamātmadharmaḥ
sa tatra tasmin adhunaiva nirdiśyamāne pade upalakṣaṇīyaḥ / kasmin (?)
yatpadam atikruddho gacchet pratyagrakṣata-dāruṇopadrava-dviṣaddarśanādinā
tīvratarakopāviṣṭaḥ tajjanyavikārāvasthāyāḥ prāgeva jhaṭiti jātamātrakrodho yatpadaṃ
yāṃ bhūmikāṃ gacchet manasā āsādayet tathā atiprahṛṣṭo yatpadaṃ gacchet
mṛtapratyutthitaprāṇasamapramadādidarśanādinā prahṛṣṭaḥ prakṛṣṭena
parameṇātiśayena hṛṣṭaḥ pramudita ānandanirbharaḥ tathaiva utpannamātraharṣo
yatpadaṃ gacchet tathā kiṃ karomi iti
p. ७१)
mṛśan yat padaṃ gacchet kruddhena rājñā ripuṇā vā balavatābhiyuktastatpratīkārāya
kartavyaniścayamalabhamānaḥ kevalaṃ kiṃ karomi kimupāyamatrāvalambeya - iti
pratipattimūḍha eva mṛśan vikalpayan nirālambanacittavṛttiryāṃ
bhūmikāmadhitiṣṭhet tatra pratiṣṭhitaspandopalabdhirityarthaḥ etena prakāratrayeṇa
duḥkha-sukha##-
evaṃvidhāni prakārāntarāṇi saṃgṛhītāni veditavyāni / tena atikruddhavat
aśaṅkiteṣṭajanavināśaśravaṇādinā kāraṇena
atiśokāviṣṭo'piśokavyañjakāsrupralayādivikṛteḥ prāgeva samunmiṣitamātraśoko
yatpadaṃ gacchet tathā akasmāt kupitakṛṣṇoragavyāghrādigrāsagocaragamanādinā
nimittena atibhītaḥ tathaiva sadyaḥ samudbhūtamātrabhayo yatpadaṃ gacchet
tathātyantajugupsāspadapadārthadarśanādihetunā
p. ७२)
jātamātrajugupso yatpadaṃ gacchet tatrāpi pratiṣṭhitaspandopalabdhiḥ - ityupadiṣṭaṃ
bhavati krodha-śoka-bhaya-jugupsābhedena caturvidhasya duḥkharāśeḥ
atikruddhaśabdena upalakṣitatvāt / tathā
prahṛṣṭavannijavīryabalasaṃpattisaṃbhāvanādihetunā suduṣkaramapi kāryaṃ
nirvartayituṃ nirvikalpameva utsahamāno jhaṭiti yatpadaṃ gacchet tathaiva
adṛṣṭapūrvaparamaramaṇīyādipadārthadarśanādinā sapadi ativismayāviṣṭo yatpadaṃ
gacchet tathā kuhanādinā kāraṇena utpannamātrātihāso yatpadaṃ gacchet tatrāpi
pratiṣṭhitaspandopalabdhiḥ - ityupadiṣṭaṃ bhavati harṣotsāha - vismaya##-
kiṃkartavyatāmūḍhavat dūratvādinā dṛṣṭārthaniścayāvadhāraṇābhāvāt
saṃśayāviṣṭo yatpadaṃ gacchet tatrāpi pūrvavadupalabdhiḥ - ityupadiṣṭaṃ bhavati
vismaraṇādidaśāsu tattvāpratipattilakṣaṇasya
p. ७३)
bahuvidhasya moharāśeḥ kiṃkartavyatāmūḍhabhāvena upalakṣaṇāt /
evamantaḥkaraṇavyāpārarūpajāgradavasthāśrayaṃ paratattvopalabdhyupāyamabhidhāya
buddhīndriyavyāpārarūpajāgradavasthāśrayasya asya yathā hyartho'sphuṭo dṛṣṭaḥ
(४ ni० ६ ka०) ityatra prasaṅgādvakṣyamāṇatvāt saṃprati
karmendriyavyāpārarūpajāgradavasthāśrayaṃ taṃ padaṃ pratipādayitumāha -
dhāvanvā yatpadaṃ gacchet tatra iti tatra tasminnapi pade pratiṣṭhitaspandopalabdhiḥ / tatra
hi icchāprayatnajñānakriyādivṛttīnāṃ vibhāgāgrahaṇād advayeśvararūpābhivyaktiḥ
/ tathā hi - dhāvataḥ pratipadaṃ
padojjihīrṣoddhāraprayatnadeśāvadhāraṇapadavinyāsakriyādiṣu vṛttiviśeṣeṣu satsveva
anavadhāryamāṇavibhāgatvāt asatsviva saṃvit avibhāgaparasvabhāvamātrapratiṣṭhitā
bhavati tadā paravaśa eva pumānaiśvaraṃ rūpamāviśati / etadapi
vāgādikarmendriyavyāpāropalakṣaṇārthaṃ veditavyam / tena dhāvadvad
p. ७४)
aticaturavarṇasvaroccāravyagravāgvṛttirapi yatpadaṃ gacchet tathā
vīṇāveṇuvādanāditvaritataravyāpāryamāṇakarāṅgulikalāpo yatpadaṃ yacchet tatrāpi
pratiṣṭhitaspandopalabdhiḥ - ityupadiṣṭaṃ bhavati sarvakarmendriyavyāpārāṇāṃ
dhāvatpadena upalakṣaṇāt / yathā hyartho'sphuṭo dṛ.ṣta ityādiśloke
buddhīndriyavyāpāragatām etāmupalabdhiṃ darśayiṣyati / yadyapi ca sarvasya
prāṇabhṛtaḥ sarvāsu avasthāsu sarvendriyavṛttayo na antareṇa
nityoditapratiṣṭhitaspandaprakāśaparisphuritasamāpattim unmiṣitumeva prabhavanti tathāpi
māyāśaktyudbhāvitabhedāvabhāsabalāt nānātvena ullasadbhiḥ anantaiḥ
jñānakriyāviśeṣaiḥ vyavadhīyamāna ivāsau pratiṣṭhitaḥ spandaḥ prabuddhasyāpi
upalabdhigocaratvaṃ gamayitumaśakya - iti tadupalabdhiyogyāḥ kāścideva
atikruddhatvādayo daśā upāyatvena saṃgṛhya upadiṣṭāḥ / etāśca prabuddhasya
pratyavamṛśyamānāḥ sadyaḥ pratiṣṭhitaspandopalabdhyupāyatāṃ
p. ७५)
bhajante na tu anubhūyamānāḥ sā hi avasthā duḥkhādimayayeva / tato niṣkrāntastu
prabuddha upadeśabalād upajātatādṛśātmasvarūpavivecanakṣamaprajñātiśayaḥ
spandatattvamanubhavati yadanuśīlanaikāgryāt krameṇa suprabuddhapadavīmadhirūḍhaḥ
sarvatra anubhaviṣyati - iti / vivṛtametat
tasya ca spandatattvasya
ityādinā vṛttau

7

atha jāgradvṛttyantarlīnaturyadaśāgatasvabhāvopalabdhaye
ślokatrayamupāyopadeśamāha tatra yugalakaṃ tāvat
yāmavasthāṃ samālambya yadayaṃ mama vakṣyati /
tadavaśyaṃ kariṣye'hamiti saṃkalpya tiṣṭhati //
tāmāśrityordhvamārgeṇa candrasūryāvubhāvapi /
sauṣumne'dhvanyastamito hitvā brahmāṇḍagocaram

8

८ //
tāṃ yacchabdopalakṣitavākyanirdiṣṭām avasthāṃ
p. ७६)
daśām āśritya āsādya puruṣasya candrasūryau manaḥprāṇau dvāvapi yugapadeva
astamitaḥ pralīyete / kiṃ kṛtvā (?) tādṛgdaśāśrayaṇasāmarthyādeva
brahmāṇḍagocaraṃ hitvā yadantastadbahiḥ - iti brahmāṇḍa. śarīraṃ sa eva gocaraḥ
svaprasarādhikaraṇaṃ taṃ hitvā tyaktvā saṃvedyatābhāvādatikramyetyarthaḥ / kena pathā
astamitaḥ (?) ūrdhvamārgeṇa sarvātiriktena alaukikena vartmanā / tathā ca##-
- iti dvidhā saṃsāragocaraiva ālambanīyaṃ nijaṃ viṣayamatītya tasyāṃ daśāyāṃ
madhyasthatāṃ prāpya svakāraṇa eva astameti tathā sūryaśabdoditā prāṇaprasararūpā
kriyāśaktiḥ nānānāḍīsaṃcāralakṣaṇāṃ kusṛtimakhilāṃ khilīkṛtya
sāmānyaprāṇarūpatāmāpannā lokātiriktena pathā svapada eva śāmyati / tataḥ
sauṣumne'dhvanyastamita ityāha - suṣumnābhidhā śarīramadhyamadhyāsitā yā nāḍī
p. ७७)
tadīye adhvani parasyāḥ pārameśvaryāḥ śakteḥ pravahaṇamārge praśāmyataḥ
jñeyakāryoparāgaparityāgāt paraśaktirūpatāmāpadyete - iti yāvat / kāṃ tāṃ
daśāmāśritya (?) ityāha - yāmavasthāṃ samālambya
samyaktyaktasamastavastuvyāpṛtistimitasarvaśaktitayā avalambya avaṣṭabhya
kasmiṃścidavasare puruṣastiṣṭhati / kiṃ kṛtvā (?) samālambyeti
samālambanakriyāpūrvabhāvikriyāntaraniṣṭhaṃ vākyamāha - iti saṃkalpya iti
ityevaṃ saṃkalpaṃ kṛtvā / kathaṃ (?) yadayaṃ mama vakṣyati
tadavaśyaṃ kariṣye'ham iti yasya ājñātikramāt sadya eva prāṇātyayādiranarthaḥ
samāpatati so'tra rājādiḥ ayam iti nirdiṣṭaḥ ayaṃ yad vastu mama kartavyataṃyā vakṣyati
jalpiṣyati tadavaśyaṃ sarvātmanā parihṛtasamastānyakaraṇīyo'haṃ kariṣye
saṃpādayāmi - iti yugalakasya vākyārthasaṃgatiḥ / idaṃ tu tātparyam -
kenacitkāraṇena avaśyakaraṇīyavacasā prabhaviṣṇunā kārayitavyavastuvivakṣayā
p. ७८)
ākṣiptasya puṃsaḥ tadvacanaśuśrūṣāmātraniviḍāvadhānatvāt
samastavṛttipratyastamaye sati saṃvit turīyāṃ daśām avaśyamevāviśati
tatpratyavamarśābhyāsāt paratattvopalabdhiḥ - iti / atra brahmāṇḍagocaraśabdena
śarīrākāśasya candrasūryaśabdābhyāṃ manaḥprāṇaprasarayośca pratipādanam /
prayojanam anena upadeśena
pratyabhijñāpitaturīyadaśāpratyavamarśābhyāsakāṣṭhādhirohiṇaḥ prabuddhasya
nikhilabāhyābhyantarādhvātikrāntaparamapadaviśrāntilābhaḥ - iti / vyākhyātametat
pṛthak vṛttikṛtā
yāṃ spandarūpāmavasthām
ityādinā
tasya tāmavasthām
ityādinā ca granthena

9

nanu evaṃvidhā daśā sarvasya kasyacitkathaṃcit upajāyata eva tatkimupadeśena -
ityāha
tadā tasminmahāvyomni pralīnaśaśibhāskare /
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ

9

p. ७९)
tadā tatra tādṛśadaśāviśiṣṭe kāle sauṣumnādhvaśabdapratipādite mahāvyomni
paramākāśe samastavedyavyatiriktasvarūpatvāt
śabdaguṇātmakabhūtākāśasvarūpavailakṣaṇyācca mahāvyomaśabdapratipādite
svasvabhāva eva kīdṛśe (?) pralīnaśaśibhāskare
pratyastamitasamastajñānakriyāprasaraprapañce mūḍhaḥ
parameśatigmaraśmiparamaśaktyaṃśusparśābhāvād
anidrāṇapaśupratyayanidrāvasādaḥ sauṣuptapadavatsyāt suṣuptāvasthāyāmiva bhavet /
yathā suṣuptāvasthā pralīnākhilavedyaprapañcarūpāpi aprabuddhasya tatkālam
anubhavasāmarthyābhāvāt mohamayayeva tathā eṣā turyadaśāpi mohātmikaiva /
prabuddhaḥ punarīśvaraśaktipātaprabhāvāt prakarṣeṇa lokātiriktātiśayena buddhaḥ
pratyuditasamyagjñānadṛṣṭiḥ tādṛgdaśāpratyavamarśāvasarānubhūtaturyābhogaḥ
anāvṛto dehādyavacchinnāhaṃpratyayarūpeṇa
p. ८०)
āvaraṇena viyuktaḥ syāt saṃpadyeta / tadetat
tasminmahāvyomni
ityādinā granthena vyākhyātaṃ vṛttau

10

evaṃ dehādivedyavargavyatiriktatvena
sarvadaśānusyūtopalabdhṛmātralakṣaṇaikasvabhāvatvena ca upapāditasya
pratipāditopalabdhyupāyasya svātmana eva śaṃkarasya yatsāmarthyaṃ tadeva
avaśyakaraṇīyaśāstracoditakriyāsādhanabhūtānāṃ mantrāṇāṃ vīryam - iti
prabuddhameva upalabdhatādṛgātmasvabhāvaṃ prati upadeṣṭuṃ yugalakamāha
tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ /
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām //
tatraiva saṃpralīyante śāntarūpā nirañjanāḥ /
sahārādhakacittena tenaite śivadharmiṇaḥ

11

११ //
tena prastutavyākhyānena hetunā ete mantrā ārādhyadevatāvācakā varṇādisaṃniveśāḥ
śivadharmiṇaḥ śivasya parameśvarasyānanyasādhāraṇaḥ sarvajñatvādirguṇo
p. ८१)
dharmaḥ sa vidyate yeṣāṃ te tathā śivādabhinnasvarūpā ityarthaḥ / kena hetunā (##?
sāmarthyaṃ śaktim ākramya uccicārayiṣāvasthāyāṃ tadabhedopapattyā svīkṛtya
sarvajñabalaśālinaḥ sarvajñasya śivasya balena śaktyā ślāghamānā santaḥ
adhikārāya pravartante yathāsvaṃ pratiniyatakāryasaṃpādanasvāmyārthyaṃ prasaranti /
ete hi anāsāditaparameśvarābhedadaśā utpādavināśadharmakavarṇamātrātmakāḥ
tṛṇamapi kubjayitumaśaktāḥ uktabalākramaṇena tu niyatetikartavyatāsahāyā
dīkṣādivṛścikaviṣākarṣaṇāntaparāparasvakāryasaṃpādanādhikārāpratihataśaktayo
bhavanti / yadyevaṃ sarvamantrāṇāmuktabalākramaṇalakṣaṇavīryasāmyaṃ tat
kathameṣāṃ bhinnādhikāritvaṃ sarve sarvārthasādhanādhikṛtāḥ kathaṃ na bhaveyuḥ
(?) - ityatra parameśvaraparikalpitaniyatiniyantritatvameva
p. ८२)
hetuṃ pratipādayitumupamānamāha - kathamete mantrā niyatādhikārāya pravartante
sādhakānāṃ (?) - dehināṃ karaṇanīva yathā hi
dehādimātrānityavastuvyavasthitātmābhimānānāṃ sarvaśarīrabhṛtāṃ karaṇāni
indriyāṇi yataḥ karaṇavargo'yam ityatra pratipāditayuktyā parameśvarādeva
cetanatvāpādanahetupravṛttyādilābhasāmye satyapi karaṇāni
tatparikalpitaniyatiśaktibalāt śabdādiviṣayaprakāśanamātraparyavasitasāmarthyāni
yathāsvaṃ pṛthakpṛthagadhikārāya pravartante na sarvāṇi sarvasmai tathaivaite
mantrāḥ sādhakānāṃ svīkṛtaparasvabhāvāhaṃbhāvapratipattīnāṃ
yathāniyamitādhikārāya pravartante tasmāt karaṇavat sarvajñabalaśālino'pi mantrā
niyatādhikārā eva / tataśca śivadharmiṇo mantrā yatkṛtādhikārāḥ santo nirañjanā
añjanāt vācyoparāgarūpāt malāt varṇādirūpabhāvanātmakādvā niṣkrāntāḥ ata eva
śāntarūpāḥ śāntaṃ śuddhaṃ saṃvinmātrāvaśeṣatvāt
p. ८३)
nirvikāraṃ rūpamātmā yeṣāṃ te tādṛśāḥ santaḥ tatraiva śive paramakāraṇe
svasvabhāve saṃpralīyante tadaikyamupagacchanti / kena sākam (?)
ārādhakacittena saha sādhakamanasā sākaṃ / tasyāṃ hi
daśāyāmabhisamdhyupādhivirahāt svābhāvikamātrāvaśeṣaṃ yat sādhakacittaṃ tena
sākam / kimanena tāttvikamantravīryaṃ patipāditaṃ bhavati (?) tadidaṃ
bhavati - mantracetasoḥ udayāstamayadaśayoḥ paramakāraṇāt śivādabhedaḥ -
iti mantrātmakatayā sādhakacittātmakatayā ca śivaśaktireva
varṇasaṃkalpādirūpadhāriṇī uditā satī saṃprati
anāsāditasvasvabhāvabalasparśapratipattīnāṃ sādhakānāṃ bhedavibhramamutpādayantī
niyatārthasādhanādhikārāya paryavasyati / yastu yathāpratipādite svasvabhāve eva
sudṛḍhātmapratipattiḥ tasya udayāstamayajñasya sarvamantrāḥ
p. ८४)
sarvārthasādhanādhikāriṇo bhavanti tattaditikartavyatāsāhityaniyamādyapekṣāṃ vinā ā
satāṃ vā mantrāḥ yadyadvacanaṃ yena yenābhisaṃdhinā uccārayati tat
tasyāmoghamantratāmāpadyate - iti svabhāvabalākramaṇameva siddhaṃ svato
mantrāṇāṃ vīryaṃ pratyavamraṣṭavyaṃ yoginā - iti tātparyārthaḥ /
upalakṣaṇārthaṃ mantavyaṃ caitat / uktopapattyā na kevalaṃ mantrā eva śivadharmiṇo
yāvanna kācitkriyā jñānaṃ kāryaṃ jñeyaṃ vā vastu saṃbhavati yat
paratattvābhedāpattilabdhātmakaṃ sat śivātmakameva na bhavati - iti
samanantarameva vakṣyati / vyākhyātam etat vṛttau
yadbalaṃ nirāvaraṇācidrūpam
ityādinā

2

iti rājānakaśrīrāmaviracitāyāṃ spandavivṛtau vyatiriktasvabhāvopalabdhirnāma dvitīyo
niṣyandaḥ

1

p. ८५)
atha
viśvasvabhāvaśaktyupapattirnāma
tṛtīyo niḥṣyandaḥ //
idānīṃ pakṣāntaropanyāsabhaṅgyā prakaraṇārambhaślokāparārdhapratijñātaṃ
svasvabhāvasyaiva śivasya viśvavyaktimayaśakticakravibhavanaśīlatvamavasarapraptam
upapattyupalabdhibhyāṃ nirvāhayituṃ ślokatrayamāha
yasmātsarvamayo jīvaḥ sarvabhāvasamudbhavāt /
tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ

2

tena śabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ /
bhoktaiva bhogyabhāvena sadā sarvatra saṃsthitaḥ

3

iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat /
sa paśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ

1

p. ८६)
yasya iti vā saṃvittiḥ sa jīvanmukta iti saṃbandhaḥ ityevam idānīmeva
pratipādyaprakāreṇa yasya vā sādhakottamasya saṃvittiḥ samyak jñānaṃ sa satatam
avyavadhānena sarvāvasthāsu yuktaḥ samāhitaḥ uktavakṣyamāṇopadeśadṛśā
svabhāvabalapariśīlanāpramattaikāgramānasaḥ sa jīvan niyatadehādhikaraṇān prāṇān
dhārayan eva muktaḥ
sarvavyāpakasarvātmakasarveśvarasvatantrasvasvabhāvāhaṃkārapratipattidārḍhyena
janmādivirodhāt niṣkrāntaḥ parameśvara eva saṃvṛtta - ityatra na saṃśayo na
bhrāntiḥ svasaṃvedyopapattyupalabdhiniṣprakampatvāt asya arthasya / kiṃ kurvan
jīvanmuktaḥ (?) akhilam aśeṣamanantavastuvyaktivicitraṃ jagat viśvaṃ
krīḍātvena svanirmitacarācarabhāvakrīḍanakoparacitalīlāmātratayā paśyan vibhāvayan /
sarvo hi janaḥ
anunmiṣitasvasvabhāvanibhālanakṣamavimalavijñānadṛṣṭirātmano'nyonyataśca
p. ८७)
vibhinna idamakhilaṃ bhāvajātaṃ kutaścidanyataḥ kāraṇāt udbhūtam aniśaṃ
manyamānaḥ tadbhāvajanyaharṣaśokabhayādivikārān anubhavan bhavādhvani punaḥ
punaḥ janmādibandhanabhājanatāṃ bhajate / yastu pratipādyaprakāreṇa
utpannaparasaṃvidabhivyaktiḥ sa yathā kaścit krīḍāparaḥ svaparikalpitaiḥ
bhayakrodhādikāraṇabhūtabhāvapraticchandakaiḥ krīḍan tadyāthātmyaveditvāt
bhayādivikārakāluṣyaṃ manāgapi nāpadyate tathaiva bhāvānāṃ
svasvabhāvaśaktivijṛmbhitamātratayā yāthātmyavedī san san manāgapi vikṛtiṃ na
āpadyate / evaṃ sarvaṃ krīḍātvenaiva paśyan jīvanneva muktaḥ / kathaṃ yasya saṃvittiḥ
(?) iti - tenetyādiślokena pratipādayati tena vakṣyamāṇena hetunā
śabdārthacintāsu sā avasthaiva nāsti yā na śivaḥ - iti yasya saṃvittiḥ sa jīvanmuktaḥ
iti / śabdo'rthapratyāyakaḥ padasamudāyaḥ arthojātyādibhedāt bahuvidham
p. ८८)
abhidheyaṃ vastujātaṃ tayoḥ cintā tathā tathā vikalpanāḥ anantacintanīyavastūparāgāt
vicitrāṇi jñānāni yanmayo vyavahāraḥ etāsu śabdārthacintāsu sā avasthā daśā na
kācit śabdacintārūpā arthacintārūpā vā saṃbhavati yā śiva eva sākṣāt na bhavati / yata
evaṃ tadā bhoktā anubhavitaiva īśvaraḥ sadā nityaṃ sarvatra sarvāsu avasthāsu
bhogyabhāvena anubhavanīyavastvātmanā sthito na pṛthak kiṃcit bhogyaṃ nāmāsti
tattvānavamarśamātravijṛmbhitam etat bhoktṛbhogyavibhāgarūpam / kena hetunā na
sāvasthā na yā śivaḥ (?) ityāha - yasmāt jīvaḥ ātmā sarvamayo
viśvarūpaḥ parasparavyatiriktapratipattiḥ jīvasyāpi yo vyavahāraḥ so'pi
vedyavedakābhedapūrvakatayaiva upapanna - ityarthaḥ kuta etat (?)
tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ sarvabhāvasamudbhavāt
p. ८९)
sarvamayo jīvaḥ tasya kasyacit saṃvedyasya ghaṭasukhādeḥ yat saṃvedanaṃ jñānaṃ tasya
yat svabhāvaḥ tena hetunā yā tādātmyapratipattiḥ tadabhedasaṃvit tato hetoḥ nirvartamāno
yaḥ sarvabhāvasamudbhavaḥ sarveṣāṃ bhāvānāṃ utpattiḥ tasmāt sarvamayo jīvaḥ /
kimuktaṃ bhavati - jīvasyaiva vyavahāro vicāryamāṇo'yaṃ
vastuyāthātmyamupapādayati / tathāhi - ayaṃ svaviṣayaṃ saṃvidanneva
samudbhāvayati sṛjati saṃvedyamānameva hi vastu svarūpaṃ labhate na tu
asaṃvedyamānaṃ saṃvedyamānatā ca tena tena rūpeṇa prakāśamānatā
prakāśamānatvaṃ ca prakāśādavyatiriktaṃ nānyat kiṃcit / yadāha nyāyavādī
cetanāccāpi vedyatvādatadrūpāpravedanāt /
iti / evaṃ ca yat yat ayaṃ jīvaḥ saṃvetti tattadasya śarīrameva saṃpadyate na tu
niyataśirapāṇyādyavayavasamniveśa
p. ९०)
eva so'pi hi asya saṃvedyamānatāvasthāyāmeva śarīrībhavati anyadā tu vyatirikto viṣaya
eva / tathā ca - saṃvedyamānatvasāmānyāt dvividhaṃ śarīramasyāmnātaṃ
tattvavidbhiḥ bhūtātmakaṃ bhāvātmakaṃ ca tatra
māyāśaktivaibhavavismāritatāttvikasvabhāvatayā vastusaṃvedanāvasare
svarūpāparāmarśatvamukulitasāmarthyo'yaṃ jīvaḥ avacchinnāhaṃkārāspadatayā
śiraḥpāṇyādimaccharīratvena yat parāmṛśati tat asya sṛṣṭyādimayatvāt
bhūtātmakam - ityuktam / yattu vyatiriktaṃ śabdādiviṣayatvena parāmṛśati
tadbhāvātmakaṃ / paramārthe tu vicāryamāṇe dvayamapyasya śarīraṃ
saṃvedyamānatvāviśeṣāt / evaṃ saṃvedyamānatālakṣaṇabhāvasaṃsargāvasthāyāṃ
jīvaḥ saṃvedyavastvavyatirekāt sarvamayo viśvarūpaḥ sthito'pi san
tathāvastusaṃvedanatattvaparāmarśānunmeṣāt sarvamidam
ātmavyatiriktakāraṇāntaralabdhātmakatvena ātmanaḥ parasparataśca pṛthaktvena
vyavacchindan
p. ९१)
ātmānaṃ ca dehādyanityabhāvāhaṃbhāvena adhyavasyan janmādibandhabhāk saṃsārī
jīva iti vyapadiśyate / yadā tu
śivadivākaraśaktyaṃśupātajanitaprabodhonmiṣitaviśadadṛṣṭisphuṭatara##-
yathāvasthitavastusaṃvedanaparāmarśaśaktibhirvyaktibhāk bhavati tadā sa eva
saṃkalpamātravilikhitāvicitraviśvavyaktimayaśakticakraḥ śivaḥ saṃpadyate / tena uktam
- tattadvastusaṃvedanasvabhāvabalena yā tādātmyapratipattiḥ
saṃvedyamānavastvabhedasaṃvittitaḥ sarvabhāvasamudbhavaḥ tasmāt jīvaḥ tāvat
sarvamayaḥ tena ca tasya sarvamayatvapratipattilakṣaṇena hetunā sā avasthā nāsti yā
śivamayī na bhavati tataśca bhoktaiva īśvaro bhogyabhāvena īśitavyavasturūpatayā sadā
sarvatra saṃsthitaḥ / evaṃ yasya vā saṃvittiḥ sa jīvanmukta - iti
vākyasamanvayasaṃkalanārthametat
p. ९२)
punaruktam - ityanena ślokatrayeṇa ātmana eva viśvarūpatvena sthitiḥ pratipāditā
viśvaprapañcasya nimittāntarānupapatteḥ / yathoktaṃ brahmavidā
kalpayatyātmanātmānamātmā devaḥ svamāyayā /
sa eva buddhyate bhedāditi vedāntaniścayaḥ //
iti / tathā anyenāpi stutidvāreṇoktam
vividhairupādhibhiravasthitairbahiḥ sphaṭikādivattava vicitratocyatām /
yadi te kadācana kathaṃcana kvacidbhavituṃ kṣamāstvadavabhāsataḥ pṛthak //
paramāṇupākapariṇāmavibhramādyuta vā vivarta iti viśvamiṣyatām /
vibudhottamairyadiha tadvikalpanāstava śaktireva na tathopapādayet //
tadihāpi ca pratinimeṣamunmiṣannimiṣadvikalpavividhāṃśumaṇḍalaḥ /
atha cātiśuddhavapuradbhutaikabhūḥ sphurasi tvameva śiva cinmayo maṇiḥ //
p. ९३)
vyākhyātametat vṛttau pṛthak pṛthak
sarvātmaka evāyamātmā
ityādinā
tena tathāvidhena
ityādinā
evaṃ svabhāve yasya
ityādinā ca granthena

3

२

3

iti śrīrājānakaśrīrāmaviracitāyāṃ spandavivṛtau viśvasya
svasvabhāvaśaktimātratvopapattirnāma tṛtīyo niḥṣyandaḥ

1

p. ९४)
atha
abhedopalabdhirnāma
caturtho niḥṣyandaḥ //
idānīmiyameva upapattiḥ sugṛhītā satī abhedopalabdhyupāyaḥ - iti pradarśayituṃ
mantranyāsādisamastavidhisaṃskārakatvamasyāḥ pratipādayitumāha
ayamevodayastasya dhyeyasya dhyāyicetasiḥ /
tadātmatāsamāpattiricchataḥ sādhakasya yā

1

tasya kasyacit dhyeyasya tena tenākāreṇa smartavyasya mantravācyasya devatāviśeṣasya
udayaḥ tattadarthakriyāsaṃpādinā amoghaśaktinā tena tenopāsyenākāreṇa prathanam kva
adhikaraṇe (?) - dhyāyicetasi dhyāyinaḥ smartuḥ saṃbandhini cetasi
saṃkalpe ko'sāvudayaḥ (?) - icchataḥ icchāvasthāyāṃ
p. ९५)
vartamānasya mantramuccicārayiṣoḥ sādhakasya abhiyuktasya vastusāmarthyasiddhā yā
tadātmatāsamāpattiḥ tasya dhyeyasya ya ātmā svarūpaṃ tasya bhāvastadātmatā tayā
samāpattirekībhāvaḥ / idamatra tātparyam -
nyāsādihetormantroccāraṇecchāvasthāyāṃ mantraruddhānyadevatākārāyāṃ
sādhakacetasaḥ svayamaprayatnena saṃpādyamānaṃ yadabhinnarūpatvaṃ sa eva
parāmarśakṣamasaṃvido dhyāturmukhya ārādhyadevatāyāḥ pratyakṣadarśanarūpa
udayo na tu vyatirekavibhāvyamānākāratā - iti anayaiva saṃvidā śivarūpatāpatteḥ /
śivo bhūtvā śivaṃ yajet /
ityasya vidheḥ caritārthatvam /
ayameva tatsaṃvedanadvāreṇa
ityādinā vyākhyātametat vṛttau

2

asyā eva saṃvido vidhyantarasaṃskārakatvamāha
iyamevāmṛtaprāptirayamevātmano grahaḥ /
iyaṃ nirvāṇadīkṣā ca śivasadbhāvadāyinī

2

p. ९६)
iyameva yathāpratipāditā śarīrādivinaśvaravastvālambanāhaṃpratyayarūpasya
svaprakāśavyatiriktavedyabhāvapratītimayasya mithyājñānasya ucchedāt
anavacchinnasvacchasvacchandasvabhāvamātraikatattvopalabdhirūpā saṃvit samyag
jñānam amṛtaprāptiḥ amṛtasya avināśinaḥ śivātmakasyātmanaḥ prāptirupalabdhiḥ
kila arthānugatāmṛtaprāptirbhavati na tu dravyaviśeṣātmakasya jaḍasyānityasya
vastunaḥ kasyacit prāptiramṛtaprāptiḥ sā hi jīvasya
kālāntarasthāyiśarīratvakāraṇabhāvāt etadupacāreṇa evamucyate / tathā ayamevātmano
grahaḥ yā evaṃvidhā mantroccāraṇecchākṣaṇabhāvinī saṃvit so'yamevātmano jīvasya
graho grahaṇaṃ teṣu teṣu hi dīkṣādiṣu vidhiviśeṣeṣu ātmanaḥ śiṣyasaṃbandhinaḥ
svasya vā grahaṇaṃ śāstreṣu upadiśyate / yathā udāhṛtaṃ vṛttau
ātmao grahaṇaṃ kuryāddīkṣākāle gururdhiyā /
p. ९७)
iti / tena tādṛgvidhisaṃpattaye parikalpitarūpaviśeṣasyātmano yā
paramakāraṇabhūtasvabhāvābhedasamāpattirupajāyate sā parāmṛśyamānā
ātmagrahaṇātmakavidhisaṃpadikā bhavati na tu anyathā tasyāmūrtasya grahaṇaṃ
saṃbhavati grahītuḥ paramātmanaḥ sarvavyāpakasaṃvidrūpāt tasyābhinnatvāt / tathā
iyameva nirvāṇadīkṣā nirvāṇaṃ nirvṛtirdvaitapratyayalakṣaṇakṣobhaparikṣayāt
ātyantikī praśāntiḥ saṃvidaḥ svasvabhāvavyavasthitiḥ tadarthā dīkṣā
svarūpasaṃbodhadānātmako bhedamayabandhakṣapaṇalakṣaṇaśca saṃskāraviśeṣaḥ sā
caivaṃrūpā nirvāṇadīkṣā iyameva pratipāditā saṃvit etatkāraṇatvāt tasyāḥ / yata eṣā
saṃvit śivasadbhāvadāyinī śivasya svasvabhāvasyaiva parameśvarasya yaḥ sadbhāvaḥ
sattā yena rūpeṇa ahamevāsmi
p. ९८)
iti pratipattirabādhitā siddhyavasthāyāmupapadyate tasya dāyinī pratipādikā sa hi niruttaraḥ
saṃskāraḥ suprabuddhagurorgocaraḥ paramaśivātmakasvarūpaprāptimātro na tu
bāhyasādhanasādhyavidhiviśeṣātmaka iti / vyākhyātametat
iyameva sā mithyājñānaśūnyasya
ityādinā vṛttau

3

evamuttamavidhisaṃskārakāraṇatvamasyāḥ saṃvidaḥ pratipādya idānīṃ
siddhyantarakāraṇatvaṃ saṃsārivyavahāranidarśanena pratipādayituṃ ślokadvayamāha
yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthān hṛdi sthitān /
somasūryodayaṃ kṛtvā saṃpādayati dehinaḥ

4

tathā svapne'pyabhīṣṭārthānpraṇayasyānatikramāt /
nityaṃ sphuṭataraṃ madhye sthito'vaśyaṃ prakāśayet

3

p. ९९)
yathā dehino dehamātrameva ātmatvena pratipannasya sarvasya saṃsāriṇo jāgrato
yathāsvaṃ viṣayagrahaṇavyagrendriyavṛttilakṣaṇāṃ jāgarāvasthām anubhavato hṛdi
sthitān āśayaniviṣṭān draṣṭum abhīṣṭān bhāvān icchābhyarthitaḥ icchayā
didṛkṣārūpayā abhyarthitaḥ tadavasthāsvabhāvabalāt tādātmyasamāpattyā
tadarthasaṃpatteḥ yācita iva dhātā sarvakartā parameśvaraḥ paramātma saṃpādayati
yathābhiprāyaṃ cakṣuṣoḥ udayam
abhipretārthāvadhāraṇamātrāvadhānarūpasvarūpaprathanaṃ vidhāya -
ityupamānavākyam / idamatra tātparyam - yo yaḥ kaścit saṃsārī yamevārthaṃ
draṣṭumutpanneccho bhavati sa taddidṛkṣāvasthāyāṃ jhagityavaśa eva paramātmānaṃ
dhātāramabhedena āviśati sā avasthā asya prārthanā - ityupacaritā tatpūrvakatayā
abhīṣṭārthaprāpteḥ /
p. १००)
sa tayā abhyarthito dhātā tāvanmātrārthaprathanāya avadhānātmanā cakṣuṣoḥ
svarūpavyaktilakṣaṇamudayaṃ kṛtvā saṃnihiteṣvapi anyeṣu bahuṣu dṛśyeṣu
yaddidṛkṣayaiva abhyarthitaḥ tamevārthaṃ pradarśayati nānyat / cakṣuṣorudayaṃ
kṛtvā - iti upalakṣaṇamātrametat mantavyam / tena śuśrūṣābhyarthitaḥ
śravaṇayorudayaṃ kṛtvā śravyāntarasaṃnidhāvapi śuśrūṣitameva arthaṃ śrāvayati
dhātā dehinaḥ - iti sarvendriyeṣvapi yojyam / cakṣuṣośca somasūryaśabdena
pratipādanena viśvarūpāt dhāturjīvasya vāstavābhedapratipādanaprayojanam /
upalakṣaṇārthaṃ ca vṛttikṛtaiva vyākhyātam
cakṣurādiṣvavadhānena
ityatrādigrahaṇāt / itthaṃ sarvajīvānāṃ sarvārthaprathanamicchāpūrvakaṃ bhavat sā ca
icchāvasthā saṃsāriṇaḥ paramakāraṇābhedarūpā - iti parameśvara eva svatantro
yatheṣṭamidamakhilaṃ prakāśayati -
p. १०१)
iti paramārthaṃ tadīyamāyāśaktijanitadehādivyavacchedāḥ saṃsāriṇo na prapadyante /
yastu prabuddha
uktopadeśābhyāsaprakarṣakaṣaṇapāṣāṇaniśitīkṛtaprajñākṛpāṇīnikṛttakalpa##-
saṃsmaryamāṇaḥ taṃ pratyabhijñātumalam - iti siddhāvyatirekasamādhiyoginaṃ
prati idamupameyavākyenopadiśyate / yathā vā taireva pratipāditayuktyā icchābhyarthitaḥ
san sarvārthān prathayati tathaiva tena prakāreṇa nityaṃ sarvadā sarvāsu
jñātṛjñeyasaṃbandhadaśāsu praṇayasya icchāvasthāyāṃ
tādātmyapratipattirūpāyāḥ prārthanāyāḥ anatikramāt anullaṅghanāt
pratyavamarśāvahitatvena anupekṣaṇāt svapne'pi svavyāpāroparatacakṣurādau
manomātragrāhyasvasṛṣṭiviṣayāyāṃ svāpāvasthāyāṃ yāvad abhīṣṭān
sādhakābhimatāneva arthān sphuṭataram
p. १०२)
atiprakaṭaṃ kṛtvā madhye sthito hṛdaye sadāsīno'vaśyaṃ niyamena asau dhātā
prakāśayet prathayet - iti tathetyāderupameyavākyasyārthaḥ / tātparyaṃ punaridaṃ
- yaḥ sarvadā sarvānubhaveṣu dhātuḥ sarveśvarasya svasvabhāvasya
tallīnatvalakṣaṇaṃ praṇayaṃ svasāmarthyasiddhaṃ pratikṣaṇapratyavamarśāvahitatvāt
nātikrāmati tasyāsau dhātā jāgaravat svapne'pi abhimatānevārthān prakāśayati na tasya
svapnapadārthāḥ svātantryeṇa pravartamānāḥ
sarvakartṛtvalakṣaṇasvaśaktipratibandhamudbhāvayanti asaṃsāritvāt kiṃtu svatantraḥ
svaśaktyā yatheṣṭaṃ tān sṛjati / yathāha bhartṛhariḥ
pravibhajyātmanātmānaṃ sṛṣṭvā bhāvān pṛthagvidhān /
sarveśvaraḥ sarvaśaktiḥ svapne bhoktā prapadyate //
iti / ata eva svapnasvātantryametat - ityuktam / tasya svapnajāgarayorviśeṣo nāsti -
iti tamovaraṇanirbhedaḥ sa evoktaḥ /
dehādyahantājanito'navacchinnasvamāhātmyanirodhaḥ
p. १०३)
tamaḥ tena varaṇaṃ sthaganaṃ svabhāvatirodhānaṃ tasya
nirbhedo'nantanijavaibhavābhivyaktivaśāt vināśaḥ sa hi tasyāmavasthāyāmāvirbhavati /
vyākhyātametat vṛttau pṛthak pṛthak
yathā asya anabhivyaktasvasvarūpasya
ityādinā / tathā
svapne'pyabhīṣṭārthāneva paśyati
ityādinā granthena

5

४ //
atha evaṃvidhasamādhivyutthānamātrāt saṃsārisamānatāṃ yoginaḥ pratipādayan
nityayuktatāṃ draḍhayitumāha
anyathā tu svatantrā syātsṛṣṭistaddharmakatvataḥ /
satataṃ laukikasyeva jāgratsvapnapadadvaye

5

anyathā tu uktātprakārāt anyena prakāreṇa sarvakartuḥ svatantrasya parameśvarasya ekasya
mamaivedaṃ
p. १०४)
jagatkāryam - iti pratipattyabhāvarūpeṇa vartamānasya yogino jāgratsvapnapadadvaye
jāgarasvāpadaśayoḥ taddharmakatvataḥ sargaguṇātmakatvāt sṛṣṭiḥ
nānābhāvanirmitiḥ satatam ātmatattvasaṃvidudayāt svatantrā syāt vāstavena
svatantrasvātmamātrakartṛtvena aparāmṛśyamānā satī
vicitravibhramadānasvacchandā durnivāratādṛksāmarthyaprasarā bhavet / kasyeva
(?) - laukikasyeva saṃsāriṇo lokasya yathā / idamatra tātparyam -
jāgarāsvapnalakṣaṇaṃ padadvayaṃ sargasvabhāvaṃ tatra hi jñānajñeyabhāvena
pārameśvaryāḥ śakteḥ sthitiḥ pratipāditā tādṛśi asmin dvayātmake padadvaye yo
yogī yathoktasaṃvittisamādhānāparityāgāt apyutthitaḥ syāt tasya sarvathā svatantre
sarvakartari svātmani suvyavasthitasya
p. १०५)
sṛṣṭisvabhāvaṃ tatpadadvayaṃ śaktipratibandhāya na prabhavati yastu ato'nyathā syāt sa
lokavannijayaiva bhāvasṛṣṭyā paravaśīkriyate - iti nityayuktena yoginā
bhāvyamityarthaḥ / tadetat
anyathā svarūpasthityabhāve
ityādinā vyākhyātametadvṛttau

6

idānīmatītānāgatavyavahitaviprakṛṣṭādivastuvijñānamanayaiva saṃvidā sulabham ##-
yathā hyartho'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāne'pi cetasi /
bhūyaḥ sphuṭataro bhāti svabalodyogabhāvitaḥ

7

evaṃ yatparamārthena yatra yena yathā sthitam /
tattathā balamākramya na cirātsaṃpravartate

6

p. १०६)
yathā hi kasyacit sāvadhāne tadarthadidṛkṣāniviḍaprayatne'pi cetasi sati jhagiti
dṛṣṭamātro'rthaḥ asphuṭaḥ aprakaṭo bhāti prathate bhūyo'nantaraṃ
svabalodyogabhāvitaḥ svasyātmanaḥ sarvajñasya balaṃ sāmarthyaṃ jñatvādilakṣaṇā
śaktiḥ tayā udyogaḥ udyamo niviḍatarāvadhānatayā darśanotsāhaḥ tena bhāvito
lakṣitaḥ san sphuṭataro bhāti pratyabhijñāyamānaniravaśeṣaviśeṣaḥ so'yam iti prathate
- ityupamānavākyam / asyedaṃ tātparyaṃ - yasya kasyacit draṣṭumabhīṣṭo'rtho
jhagiti visphāritamātracakṣuṣo na samyak dṛśyatāmāpadyate punaḥ kṣaṇāntare
taddeśagatasyaiva tathaiva nyakṣanikṣiptākṣasya sphuṭataraḥ prakāśate tatra ko hetuḥ
(?) - na hi tena draṣṭṭavyatiriktaṃ viśeṣadarśanasādhanaṃ
kiṃcidāhriyate tena tāttvikasvabhāvānupraveśa
p. १०७)
eva tasya saṃjāyate yadbalasparśāt tasya so'rtho yāthātmyena prathate - tataḥ
svabalodyogamātraṃ sarvārthaprakāśanasādhanaṃ sarvadehināṃ nānyatkiṃcit /
evaṃvidhārthaprakāśanaṃ sarvaprāṇisādhāraṇamapi prabuddhasya yogina eva
pratyavamṛśyamānaṃ sat tathā prakāśate nānyasya
māyātimiratiraskṛtasamyagdarśanasya iti yogī eva anena upadeśena smāryate evam
ityādyupameyavākyoktena / yathā hi asphuṭadṛṣṭo'rthaḥ svabalamevākramya
sphuṭataraṃ prakāśate evam anenaiva upamānavākyoktena prakāreṇa balaṃ
svasvabhāvasāmarthyam ākramya didṛkṣākṣaṇe tat abhedena adhiṣṭhāya vartamānasya
yoginaḥ tathā tenaiva tattadavasthākāradeśakālādyavisaṃvādinā prakāreṇa
saṃpravartate samyagabhivyaktimeti samyak
p. १०८)
jñeyatayā abhimukhībhavati / kiṃ tadvastu (?) - paramārthena tattvato yat
vastu gavādi yathā yena avasthātmanā prakāreṇa yena yādṛśena viśiṣṭasāsnādimatā
ākāreṇa yatra yasmin vyavahitaviprakṛṣṭādau deśe bhūtādau vā kāle sthitaṃ tattathā
saṃpravartata - iti / ayamatra bhāvārthaḥ - asphuṭe'rthe dṛṣṭe tasya
sphuṭatarāvabhāsāya sarvajñasvasvabhāvābhedo yaḥ sarvasya kasyacit aprayatnena
utpadyate prabuddhaḥ tatparāmarśābhyāsāt deśakālādivyavahitānapi
yathābhimatānarthān tattvato jānāti - ityabādhitāyāṃ yuktau sthitāyāṃ
sarvajñatvādiguṇābhivyaktau ayameva hetuḥ / ata evoktam
parimitaviṣayamatītānāgatajñānaṃ na
kiṃcidāścaryaṃ nirāvaraṇasvasvabhāvatvāt
iti / tasyāṃ hi daśāyāṃ deśakālādyaniruddhaṃ svasvabhāvabalamabhivyajyate /
p. १०९)
asphuṭo'rtho dṛṣṭaḥ ityupalakṣaṇārthametanmantavyam tena śrutādiṣvevameva yojyam /
etena ca dṛśyāderarthasya sphuṭataradarśanādyarthaṃ prayatnaviśeṣāvasthāyāṃ
saṃpādyamānena pratiṣṭhitaspandānupraveśena
sarvabuddhyakṣavyāpārātmakajāgradavasthāśrayaḥ paratattvopalabdhyupāyaḥ
prasaṅgāt pratipādito veditavyaḥ vyākhyātametadvṛttikṛtā ślokadvayaṃ pṛthak
pṛthak yathā kila dūrasthita
ityādinā
tathā tenaiva prayatnaviśeṣeṇa
ityādinā granthena

8

७ //
athaitayaiva yuktyā kṣuttṛṣṇādijayaṃ pratipādayitumāha
durbalo'pi tadākramya yataḥ kārye pravartate /
ācchādayedbubhukṣāṃ ca tathā yo'tibubhukṣitaḥ

8

yato yasmāddhetorbalaṃ sarvakartṛtvasvātantryalakṣaṇaṃ
p. ११०)
sāmarthyamātmīyamākramya pūrvoktayā yuktyā tatrāvyatirekeṇa sthitvā durbalo'pi
apacitadehadhātutvāt asamartho'pi san kaścit kārye bhārodvahanādivyāpāre pravartate
kriyāpradhāno bhavati - etat dṛṣṭāntavākyam / asyedaṃ tātparyam - yaḥ
parikṛśakāyatvāt aśakta eva saṃdhyādivyāpāramārabhamāṇaḥ abhyāsabalāt
viṣayāntare balavattareṇāpyaśakyaṃ vyāyāmādikarma kartuṃ prabhavati tasya tathā
sāmarthyotpattau prākpratipāditayuktyā svasvabhāvabalākramaṇamekaṃ varjayitvā
nānyatkiṃcinnimittam / tattu yatheṣṭasarvakartṛtvalakṣaṇaṃ balamātmatattvasya
māyīyaḥ kartā māyāpratibaddhaśaktitvāt
niyatakāraṇāntarāpekṣaniyatakāryasaṃpādanasāmarthyaṃ manyate / so'pīdamahaṃ
kartuṃ śaknomi - ityavikalotsāhadaśāyāṃ tadeva balamavalambamānaḥ
tatkāryasaṃpādanakṣamo bhavati - iti yuktiryogina eva pratipattigocarī bhavati - iti
tāmetāṃ dṛṣṭāntīkṛtya
p. १११)
taṃ pratyeva idaṃ dārṣṭāntikavākyena upadiśyate - yathā durbalo'pi
balavatsaṃpādyakāryasapādanasamarthaḥ svasvabhāvabalākramaṇādeva bhavati tathā
tenaiva prakāreṇa sarvakāryasaṃpādanasvatantraṃ svabalamākramya tat svaśaktitayā
adhiṣṭhāya yo'tibubhukṣitaḥ atyarthaṃ bhojanecchāviṣṭaḥ sa tāṃ bubhukṣām
ācchādayet sthagayet nyakkuryāt nityatṛptākṛtakasvarūpasāmarthyaprathanāt
annādyabhyavahārakāraṇameva kṣunnivṛttyādikāryam - iti
niyatiśaktipratibandhavidalane sati atyantaṃ tāṃ tirobhāvayet nityatṛpta eva
syādityarthaḥ /
durbalaḥ kṣīṇadhāturapi
ityādinā vyākhyātametadvṛttau

9

evaṃ pṛthak sarvajñatvasarvakartṛtvādiguṇavyaktyupāyopapattīḥ pratipādya
punarekopapattinidarśanena
p. ११२)
tāḥ pratipādayitumāha
anenādhiṣṭhite dehe yathā sarvajñatādayaḥ /
tathā svātmanyadhiṣṭhānātsarvatraivaṃ bhaviṣyati

9

anena ātmanā cetayitrā adhiṣṭhite ahamiti pratipattyā adhyāsite dehe śarīre
sarvajñatādayaḥ śarīrāśrayāṇi sarvāṇi jñeyāni kāryāṇi ca teṣu jñatā
jñātṛtvamādiryeṣāṃ tānyeva kartṛtvādayo dharmāḥ yathā sarvasya sthitā - iti
dṛṣṭāntavākyam / asyedaṃ tātparyam - yadyadayamātmā ahamiti-pratipattyā
adhitiṣṭhati tattadasya śarīram tadāśrayaṃ ca sarvamayaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ vā jñeyaṃ
kāryaṃ ca jānāti ca karoti ca - ityanena nidarśanena tathaiva tenaiva prakāreṇa
ahaṃtayā dehādhiṣṭhānavat svātmani svasvabhāve na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra
ityādinoktalakṣaṇe dehādivyatiriktaviśuddhādvayacinmātravapuṣi adhiṣṭhānāt ahaṃtayā
adhyāsanāt evaṃ śarīrāśrayasamastajñeyakāryavastu
p. ११३)
jñātṛtvādivat sarvatra sakaleṣvapi bhuvaneṣu yoginaḥ sarvajñatādayo bhaviṣyanti
avaśyamabhivyaktiṃ yāsyanti parasparavyatirikta-dehamātrāhaṃbhāvalakṣaṇa##-
sarvajñatādayaḥ sarvatra abhivyajyanta eva ityarthaḥ /
anena ātmasvabhāvena
ityādinā vyākhyātametat vṛttau

10

evaṃ vyādhivalīpalitādyucchedāya upapattimāha
glānirviluṇṭhikā dehe tasyāścājñāntaḥ sṛtiḥ /
tadunmeṣaviluptaṃ cetkutaḥ sā syādahetukā

10

glāniḥ māndyādijanitā harṣahāniḥ sā dehe śarīre viluṇṭhikā
dhātubalavarṇatejaḥśaktyādīnāṃ haṭhena hartrī tasyāścājñānataḥ
pratipāditatattvāvagamābhāvāt
p. ११४)
sṛtiḥ saraṇaṃ pravṛttiḥ tat ajñānam unmeṣaviluptaṃ cet unmeṣeṇa vakṣyamāṇena
svabhāvālokavikāsena viluptaṃ vicchinnaṃ nirmūlatāṃ nītaṃ yadi tadā asau glāniḥ
ahetukā kāraṇarahitā kuto bhavet na bhavedeva nirnimittasya utpādābhāvāt ajñānaṃ
nāma janma-pariṇāma-vivṛddhi-kṣaya##-
janmādivikārādhikaraṇe kalevarādau ātmābhimānaḥ yasmiṃśca sati aprabuddho janaḥ
tadvikārān janmādīn ātmani āropayan glānyā viluṇṭhyate / yastu
vakṣyamāṇonmeṣapariśīlanād āvirbhūtasatyātmapratyayaḥ tasya kutaḥ glāniḥ - iti
mukhyaṃ phalaṃ sahajānandahānirūpāyā
p. ११५)
glānerabhāvaḥ gauṇastu valīpalitādyabhāvaḥ yataḥ tadā kutaḥ sā glāniḥ kāraṇarahitā
bhavet - iti vyākhyāya punarvṛttikṛtā vyākhyātam
anenaiva kāraṇena valīpalitābhāvaḥ śarīradārḍhyaṃ ca yoginām
iti

11

atha unmeṣasya glānikāraṇabhūtājñānavināśahetoḥ svarūpapratipādanāya āha
ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ /
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet

11

sa tu sa punarunmeṣaḥ svasvabhāvābhāsavikāso vijñeyo boddhavyo lakṣaṇīyaḥ / ko'sau
(?) - ekacintāprasaktasya ekasyāṃ cintāyāṃ dṛśyamāna##-
cintyābhāsānuparaktajñānātmanaḥ svasvabhāvaprakāśāt kāraṇabhūtāt
p. ११६)
aparasyāḥ cintāyāḥ grāhyālambino jñānāntarasya udayaḥ utpattiḥ syāt / taṃ ca yogī
svayaṃ ātmanaiva upalakṣayet - paramārthaparameśvaraḥ sarvato viviktaḥ
paramakāraṇaṃ paramātmā ayamahamasmi - iti pratipadyeta / nahi tasya śabdādivat
idantayā svarūpamupalakṣayituṃ śakyaṃ - svasaṃvedanasaṃviditasvabhāvatvāt /
tasyaivaṃvidhasya nityoditasyāpi upadeśyaṃ prati tadānīmeva abhivyajyamānatvāt
unmeṣaśabdena vyapadeśaḥ kṛtaḥ / yastvevaṃ manyate - yasyāṃ cintāyāṃ
satyām aparacintodayaḥ sā cintaiva cintāntarakāraṇaṃ nāntarālavarti vastvantaraṃ vidyate
yaccintādvayasvarūpavyatirekeṇa upalakṣaṇīyātmakaṃ dvitīyacintākāraṇaṃ syāt - iti
taṃ pratikāraṇabhāvena kāryabhāvena ca abhimatasya pūrvāparībhūtasya cintādvayasya
eṣa saṃbandho na siddhyati anusaṃdhātāraṃ tṛtīyaṃ vinā / pūrvaṃ kāraṇam
p. ११७)
aparā ca kāryabhūtā cintā - iti yo'nusaṃdhatte yaścāsau anapahnavanīyo'nusaṃdhātā
so'nusaṃdheyacintādvayavyāpakaviśuddhacinmātrasvarūpaḥ sarvakāraṇamātmaivonmeṣa
ityuktaḥ / ata eva vṛttikṛtā vyākhyātam
cintādvayānte vyāpakatayā anubhūyamānaḥ
ityādinā

12

idānīṃ tattatsādhanaviśeṣābhiniviṣṭānāṃ yogināṃ prāyeṇa yāḥ prāpyaphalatayā
abhīṣṭāḥ siddhayaḥ tā etadupāsāyogino vighnaparamparā eva
ityunmeṣābhyāsaprabhāvaṃ pratipādayitumāha
ato bindurato nādo rūpamasmādato rasaḥ /
pravartante'cireṇaiva kṣobhakatvena dehinaḥ

12

ataḥ asmāt pratipāditasvarūpāt unmeṣāt
jāgarādyavasthāgatasukhaduḥkhādyanubhavadaśāsu aviluptena avadhāenana
pratikṣaṇavinaśvaravicitraparatantratuccharūpāt
p. ११८)
vedyavastuno vaidharmyeṇa bhāvyamānāt sarvakāraṇabhūtāt acireṇa alpena kālena etāni
siddhacihnāni kṣobhakatvena saṃtoṣa-smayābhimānādibhiḥ cittavyutthāpakatvena
dehino nitarāmanunmūlitadehādyahaṃpratyayasya yoginaḥ pravartante prādurbhavanti / kāni
tāni (?) - binduḥ bhrūmadhyādau pradeśe
dhyānābhyāsaprakarṣapravardhamānottarottaraprasādastejoviśeṣo yo bindubhedābhyāsāt
dharātattvadhyāyināmabhivyajyate / tathā - nādo
vegavannadyoghanirghoṣaghanopakramaḥ
kramasūkṣmībhāvābhivyajyamānamadhumattamadhukaradhvanitānukārī svoccarito
dhvaniviśeṣo yaṃ vyomatattvābhyāsinaḥ śṛṇvanti / tathā - rūpaṃ
santamasādyāvaraṇe'pi sati tattaddṛśyavastvākāradarśanaṃ yat
tejastattvanyakṣanikṣiptamatayo [nyekṣeṇa kārtsnyenetyarthaḥ /]
p. ११९)
nirīkṣante / tathā - raso rasavadvastuvirahe'pi amṛtāsvādo mukhe
lolāgralambikādidhāraṇānirataiḥ [lolāgraṃ jihvāmūlam / ; lambikā tālurandhram /
] aptattvadhyāyibhirya upalabhyate pavanatattvadhyāyināṃ sparśaviśeṣo'pi
yo'bhivyajyate so'pi asmāt pravartata - iti atra draṣṭavyam / idamatra tātparyam -
unmeṣābhyāsayoginā tattaddhāraṇādyabhyāsaciralabhyāsvapi aciraprāpyāsu etāsu
upalabdhiṣu saṃtiṣiṇā na bhāvyam - niruttarapadārohapratyūhabhūtatvādāsām /
etāścetarayogināṃ kramabhāvinyo'pi unmeṣābhyāsayogināṃ tadabhisaṃdhivirahāt
akrameṇāpi pravartante iti tathaiva nirdiṣṭāḥ / vyākhyātametat
ato'smāt unmeṣāt
ityādinā vṛttau

13

p. १२०)
evam unmeṣopadeśena ātmano dehādivedyavyatiriktasvarūpatāṃ prāk bahubhiḥ prakāraiḥ
pratipāditāṃ saṃgraheṇa pratipādya idānīṃ tathaiva tasya sakalalokasvānubhavasiddhaṃ
vyavahāraṃ pradarśanīkṛtya viśvarūpatāṃ saṃkṣepataḥ pratipādayan
samastaprakaraṇārthatātparyamāha
didṛkṣayeva sarvārthānyadā vyāpyāvatiṣṭhate /
tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate

13

yadā yasmin kāle sādhako didṛkṣayeva draṣṭumicchayā yathā sarvārthān akhilān
prameyapadavījuṣo bhāvān vyāpya svasaṃvitprakāśena ācchādya tadantarlīnān kṛtvā
avatiṣṭhate nānātvadarśanabhrāntinivṛtterekatra tattve viśrāmyati tadā tasyāṃ
daśāyāṃ yatphalamanubhūyate tatra bahunā bhūyasā uktena phalābhidhānena kiṃ
(?)
p. १२१)
tatpratipādanecchayā granthasahasrāṇyapi uktāni nirarthakāni bhavanti tasya
vacanagocarātītatvāt ata āha svayaṃ tadavabhotsyate iti tat tādṛśaṃ phalaṃ
svayamātmanaiva vyatiriktasādhananirapekṣeṇa pratipatsyate abhiyuktaḥ svasaṃvedyatvāt
tasya / idamatra tātparyam - yoginā sarvabhāvānāṃ svasvabhāvāvyatirekajijñāsunā
svānubhūtā didṛkṣāvasthā nidarśanīkāryā tathā hi - draṣṭumabhīṣṭā bhāvāḥ
svasvabhāvābhedena vyavatiṣṭhante bhāvabhedahetoridantāpratyayasya anunmeṣāt tadā
yathā didṛkṣāvasthāyāṃ kṣetrajñasvabhāvādabhedaḥ taddidṛkṣitānāṃ bhāvānāṃ
tathā paramātmasvabhāvāt akhilajagadbhāvānāmabheda eva - iti
pūrvopadiṣṭavyatiriktātmasvarūpopalabdhiparāmarśābhyāsāt
unmiṣitadidṛkṣākṣaṇopalakṣaṇakṣamavijñānacakṣuṣaṃ yoginaṃ pratyeva
ayamupadeśaḥ māyāśaktijanitena hi vikalpatimireṇa tiraskṛtasamyagjñānadṛśa
ekameva nirvibhāgacinmātrasvarūpamātmatattvaṃ
p. १२२)
pramātṛbhedena prameyabhedena ca nānārūpaṃ paśyanto
didṛkṣitadṛśyamānadṛṣṭādyavasthāvibhāgaṃ bhāvānāṃ parikalpya
didṛkṣitānāmapi teṣāṃ jīvasvabhāvādabhedaṃ vastusantameva parāmraṣṭumaśaktāḥ
kuto jagadbhāvānāṃ paramātmasvabhāvānām abhedaṃ pratipadyeran tadā yoginaiva
dṛṣṭāntīkṛtasvadidṛkṣākṣaṇaparāmarśadiśā
svasvabhāvābhedamakhilabhuvanabhāvābhāsānāṃ bhāvayatā
bhedadhvāntanirbhedabhāskareṇa bhavitavyam / vyākhyātametat
didṛkṣā draṣṭumicchā tadavasthāstha iva
ityādinā vṛttau

14

enameva upadeśaṃ draḍhayitumāha
p. १२३)
prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhejjñānenālocya gocaram /
ekatrāropayetsarvaṃ tato'nyena na pīḍyate

14

sarvadā sarvāsu anubhavadaśāsu prabuddhastiṣṭhet pratipāditopadeśābhyāsaparatvāt
animīlitasamyagjñānadṛṣṭiḥ jāgradeva āsīta / kathaṃ (?) - jñānena
saṃvedanena gocaraṃ viṣayam ālocya paricchedya tathārūpatayā niścitya ekatra jñātari
svātmani sarvaṃ paricchedyam āropayet arpayet tadabhinnatayā pratipadyeta ityarthaḥ /
tataśca sarvabhāvānāmekapramātṛsvarūpābhedapratipattirūpāt āropaṇāt anyena
vyatiriktatayā avabhāsamānena prameyeṇa vakṣyamāṇena kalādyātmakena bhāvajātena
na pīḍyate vinaśvarabhāvāhaṃbhāvapratipattyādinā pāśena saṃsāracakre nibadhya na
kadarthyate / idamatra tātparyam - yaṃ
p. १२४)
yamarthaṃ rūpādikaṃ cakṣurādijñānena pramātā ālocayati niścinoti sa sa
niścayāvasthāyāṃ pramātṛrūpāt abhinna eva bhavati niścitatvaṃ hi nāma vastunaḥ
prakāśamānatvaṃ tacca prakāśamānatvādabhinnameva nānyadbhavitumarhati
prakāśavyatiriktarūpatve tasya prakāśamānatānupapatteḥ / evaṃ niścayāvasthāyāṃ
prakāśamātrasvarūpapramātrabhedaḥ sarvabhāvānāṃ svabhāvasiddhaḥ tata evaṃvidho
grāhyagrahītṛgrahaṇasaṃbandhaḥ sthito'pi aparāmṛśyamāno nānātvamohajālena
badhnāti sarvajantūn ataḥ sarvāvasthāsu avirataparāmarśo bhavet
yenaikapramātṛparamārthatvaṃ jagadbhāvānāṃ pratipannaḥ san punaḥ saṃsārī na syāt
/ tadevaṃ prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhet ityuktam /
prabuddho'saṃkucitaśaktiḥ
ityādinā vyākhyātametat vṛttau

15

p. १२५)
idānīmevaṃ svayaṃ saṃvyavasthitaḥ svātmaiva parameśvaraḥ ekaḥ padārthaḥ san
nijayaiva māyāśaktyā pratipaśu bhedena ātmānamavabhāsayan krīḍati - iti tattvato
dvitīyapadārthābhāvameva samarthayamānaḥ paśusvarūpapratipādanadvāreṇa
śaktiprasarakrīḍāmeva asya pratipādayitumāha
śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām /
kalāviluptavibhavo gataḥ san sa paśuḥ smṛtaḥ

15

sa iyatā prabandhena pratipādayitavyasvarūpa ātmaiva īśvaro vakṣyamāṇena hetunā
parādhīnasarvavṛttitvena anavabāsitātmā paśuḥ tiryakprāyaḥ smṛtaḥ anāditvāt
saṃsārakrīḍāvyavahārasya sadā smaryamāṇatvena sthitaḥ / kīdṛśaḥ san (##?
p. १२६)
kalāviluptavibhavo bhogyatāṃ gataḥ san pārameśvaryāḥ śakteḥ
vakṣyamāṇavāgrūpaprasarābhiprāyeṇa ādi-kṣāntavarṇasamudāyātmikāyā
stadviparītaṃ [viparītam ityato'nantaramasya ślokasyāvaśiṣṭavyākhyābhāgo
yāvatsamasamūlādarśapustakeṣu vinaṣṭasattayā truṭito'sti / ataḥ idaṃ vyākhyānaṃ
padyārthabhijñānāya spandapradīpikāgranthāt prakṣipyopanyasyate -
śabdānāṃ rāśiḥ śabdarāśiḥ varṇasamūhaḥ mātṛkā akārādi kṣakārāntā
śabdajananī varṇātmakatvāt śabdānām tatsamutthasya kādivargātmakasya
brāhmayādiśakticakrasya kalābhiḥ kakārādyakṣaraiḥ viluptavibhavaḥ dṛtamahā
vyāptiḥ svasvabhāvātpracyāvitaḥ ata evāsya bhogyatāṃ gataḥ san puruṣaḥ paśuḥ ucyate
ajñatvāt / uktaṃ ca īśvarapratyabhijñāyām
svāṅgarūpeṣu bhāveṣu pramātā kathyate patiḥ /
māyāto bhediṣu kleśakarmādikaluṣaḥ paśuḥ //
iti / anyatrāpi
bhedagranthivibhaṅge hi karmātmaikyaṃ prapadyate /
so'vijñātaḥ paśuḥ prokto vijñātaḥ patireva saḥ /
iti

16

]
parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ /
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ

16

p. १२७)
* * * * * * * * * * * * *
* (?) (parāmṛteti asya padyasyāpi asvatantrya ityanta
ādyavyākhyābhāgaḥ samastamūlādarśapustakeṣu
pūrvapadyavyākhyābhāgavadvinaṣṭasattayā truṭito'sti / ato'sya padyasyāpyarthajñāpakaṃ
vyākhyānaṃ spandapradīpikāgranthādeva prakṣipya upanyasyate -
tasya ca paśoryaḥ pratyayodbhavaḥ śrotrādidvāreṇa viṣayadarśane
smaraṇādijñānotpattiḥ sa eva parāmṛtarasāt svarūpodayāt apāyaḥ pracyutiḥ yataḥ sa
pumān tenāsvatantratāṃ pāratantryam asarvagatādim eti prāpnoti sa ca pratyayodbhavaḥ
tanmātragocaraḥ śabdādiviṣayaviṣayaḥ tadabhilāṣātmaka ityarthaḥ

16

asvatantro vyatiriktasādhanasāmagryapekṣasakalasamīhitārthaḥ pumān tadbhāvamāpadyate
jāgarasvapnasuṣuptāvasthopameyasakala-vijñānākala##-
yatastasya pratyayodbhava eva parāmṛtarasāpāyaḥ param anuttaram amṛtamavināśi
advayacinmayaṃ śivākhyaṃ svarūpaṃ tasya rasaḥ tathāpratyavamarśātmaka āsvādaḥ
tasmāt apāyaḥ pṛthagbhāvo'nyathāvṛttiḥ idamityādivikalparūpaḥ /
p. १२८)
idamatra vākye garbhīkṛtam - ekasyaiva parasya tattvasya
svecchāparikalpitānugrāhyānugrāhakabhāvaviviktātmano'nugrāhyopāyārthaṃ tathaiva
svecchayā parikalpitaśivaśaktisadāśiveśvarāvidyātmakavibhāgābhāsasya
prakriyāśāstreṣu yat pañcrūpatvaṃ vyavasthitaṃ tat parāmṛtaśabdena rasaśabdena ca
saṃgraheṇa uktam / tathā ca - ahamityeva
atyantabhedasaṃsparśaśūnyaparamaśivākhyasvabhāvavācakatvena parāmṛtaśabdaḥ
tatparāmarśarūpaśaktitattvavācakatvena ca rasaśabdaḥ
atyantapraśānntaniṣparāmarśaśūnyaprāyaśivatattvavādimatanirāsārthaṃ yaḥ
prayuktaḥ sa pūrvaṃ vyākhyāta eva tadevaṃ tattvadvayaṃ śivaśaktyākhyaṃ
yadabhinnamapi svarūpapratipādanānyathānupapattyā vibhajya tattvavidbhiḥ
p. १२९)
prakāśayate / tathā ca tattvagarbhastotre gurubhiḥ
satatamaviluptopalabdhṛtvalakṣaṇasvadharmarūpāyāḥ śakteḥ
prādhānyapratipādanābhiprāyeṇa śivatattvamevamastūyata /
yasyā nirupadhijyotīrūpāyāḥ śivasaṃjñayā /
vyapadeśaḥ parāṃ tāṃ tvāmambāṃ nityamupāsmahe //
iti / śaktitattvaṃ ca viditaparamārthaiḥ
svarūpapratyavamarśasāmānyaspandādisaṃjñābhiḥ vyavahriyamāṇaṃ
tatparyāyabhūtonmeṣādipadābhidheyatayā pratipāditam / yaduktam
kiṃciducchūnatāpatterunmeṣādipadābhidhāḥ /
pravartante tvayi śive śaktitā te yadāmbike //
iti / na ca yadāśabdaśrutibhramāt kadācideṣā śaktyavasthā bhavati kadācinna bhavati iti
mantavyam yataḥ svabhāvasaṃvedanātmako nityaḥ sāmānyaspandarūpa eva dharmaḥ
kiṃciducchūnatā ityuktam /
p. १३०)
tataḥ paraṃ sadāśiveśvaravidyākhyaṃ tattvatrayamapi parāmṛtaśabdavācyameva
yataḥ parameśvarasya paramārthataḥ ekatve'pi atyadbhutasvaiśvaryavīryeṇa
viśuddhacinmātrarūpatayā viśvātmakatvena ca antarbahīrūpaṃ dvaividhyaṃ
yadavasthitam tatra viśvātmakasya bāhyasya rūpasya jñeyakāryabhāvena
labdhasvarūpatvāt ekāpi tacchaktiḥ jñānakriyārūpatayā dvitvena upacaryate / tacca
jñānakriyātmakatvaṃ yatra bahiragṛhītonmeṣamantaḥ sāmyenaivāvatiṣṭhate
traiguṇyamiva avyaktāvasthāyāṃ sā parameśvarabhogātmakajñānakriyārūpatve'pi
antarmukhatvāt nimeṣātmikā sadāśivadaśā / yatra punaḥ śakteḥ kriyāprādhānyena
bahirgṛhītonmeṣāyāḥ parāhaṃbhāvaviśrāntiḥ sā īśvaradaśā / yasyāṃ
punarjñānaśaktyudrekeṇa asyā bahirmukhatvaṃ
bāhyābhyantararūpasāmānādhikaraṇyaparyavasāyitvāt svarūpaviśrāntiniṣṭhatvameva
p. १३१)
sā vidyādaśā iti / tisṛṣvapi etāsu daśāsu bhedapratipattimūlatvāt labdhātmikāpi
māyāśaktiḥ parasyāḥ saṃvidaḥ sarvāpūrakaparipūrṇāhaṃkāralakṣaṇe svabhāve eva
viśrāntatvāt pratyastamitā satī paramānandanirbharaśivarūpaṃ tirodhātuṃ nālam iti
padatrayametatparāmṛtameva / yaduktaṃ tattvagarbha eva
jñānakriyāsvarūpeṇa pravṛttāyāstu te śive /
sadāśivatvaṃ jagadurbhogāhvaṃ tattvavedinaḥ //
guṇībhūtajñaśaktistvaṃ vyaktībhūtakriyātmikā /
yadā tadaiśvaraṃ tattvaṃ vyaktatāmeti vṛttimat //
pravṛttāvunmukhībhūtā bhavestvaṃ parame yadā /
jñānaśaktistadodārā vidyā tvaṃ parigīyase //
iti / tathā īśvarapratyabhijñāyām
evamantarbahirvṛttiḥ kriyā kālakramānugā /
mātureva tadanyonyāviyukte jñānakarmaṇī //
p. १३२)
kiṃ tvāntaradaśodrekātsādākhyaṃ tattvamāditaḥ /
bahirbhāvaparatve tu parataḥ pārameśvaram //
īśvaro bahirunmeṣo nimeṣo'ntaḥ sadāśivaḥ /
sāmānādhikaraṇyaṃ ca sadvidyāhamidaṃdhiyoḥ //
idaṃbhāvopapannānāṃ vedyabhūmimupeyuṣām /
bhāvānāṃ bodhasāratvādyathāvastvavalokanāt //
iti / tataḥ paraṃ tu parasparaparihārāvasthitāhaṃpratītilakṣaṇabhinnaviṣayāpeṣiṇi
nānābhedaniyatātmābhimānatvāt tāttvikasvaiśvaryānabhijñe kṣetrajñattve
māyāśaktireva kevalā prabhorviśvarūpaiśvaryaprathāspadabhūtā vijṛmbhate /
yathoktaṃ tattvagarbhe eva
yadā tvevaṃvidhādatra nijā bhogājñatā paśoḥ /
tadā māyāsvarūpeti gīyase vaibhavāśrayaḥ //
iti / pratyabhijñāyāmapi
p. १३३)
bhede tvekarase bhāte'haṃtayānātmanīkṣite /
śūnye buddhau śarīre vā māyāśaktirvijṛmbhate //
iti / sā iha pratyayodbhavaśabdena pratipāditā yato'hamityeva śivātmakasya svabhāvasya
parāmarśātmakaṃ samyak jñānaṃ tasyaiva ca svabhāvasya viśvarūpatayā
avabhāsamānasya idantollekhane bhedodbhāvanasāmarthyaṃ māyākhyā śaktirākhyātā
na tu vastvantaraṃ kiṃcit / idamiti ca parāmṛśyamāno'rthaḥ
prakāśamānatvamatikramya anyathābhavituṃ yato na śaknoti tato bhedarūpāṇi asau
māyā prakāśātmakapārameśvaradharmatvānatikramāt bhagavataḥ śaktireva
iyamatyadbhutā yat svarūpaṃ sa eva evaṃ pratyapādayat /
daivī hyeṣā guṇamayī mama māyā duratyayā /
māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te //
iti / tathāhi atrāyamarthaḥ - eṣā mama daivīmāyā devasya itthaṃkrīḍanaikarasasya
īśvarasya
p. १३४)
sataḥ śaktitvena saṃbandhinī kiṃsvarūpā (?) - gunabhayī guṇāḥ
sukhādyātmānaḥ sattvādyabhidhānāḥ tatprakṛtikā sā hi bhedāvabhāsasvabhāvā
bhinnaścārthaḥ śabdādiviṣayātmakaḥ viṣayaśca sukhādisaṃvedanaparyavasitātmā ##-
duḥkhena atyetuṃ śakyā tadatikramaṇe kṛtotsāhaiḥ prabuddhairapi sapadi
sakalasaṃsāryavasthocchedānupapatteḥ bhedavyavahārasya durlaṅghyatvāt / kiṃ tu
māmeva ye prapadyante chinnadvaitadaśāpratiṣṭhitasaṃvidaḥ suprabuddhāḥ santo
māmevaikaṃ tattvamabhedenātmatayā pratyabhijānate te madbhāvamāpannā
enāmatitaranti / tasyāṃ hi daśāyāṃ divasadyutāviva dyotamānāyām iyaṃ yāminīva
nirmūlanaṣṭasvarūpā tairevātikrāntā
p. १३५)
bhavati / yaduktaṃ stotre
samādhivajreṇāpyanyairabhedyo bhedabhūdharaḥ /
parāmṛṣṭaśca naṣṭaśca tvadbhaktibalaśālibhiḥ //
evaṃpratyayodbhavamātraṃ māyā tanmūlaṃ ca kṣetrajñatattvaṃ paśuparyāyeṇa
asvatantraśabdenātra pratipāditam / pratyayodbhavarūpayā hi anayā māyayā svabhāvāt
pracyāvitasya asya taddharmaviparītena kālādirūpeṇa suprasavena pāśapañcakena
grathitasya pāratantryaṃ paśutvamudbhāvyate / tathā ca - ayam anayā vyāmohitaḥ
anavacchinnatvādirūpaṃ svadharmam aparāmṛśan tadviparītena avacchedakena
kalanātmanā bhūtabhaviṣyadādivikalpavibhaktena kālākhyena tathā
sarvātmakatvadharmavismṛteḥ sarvatra niyatakāryakāraṇabhāvākhyātmakena
niyatināmnā tathā sarvakartṛtvasarvajñatvalakṣaṇadharmadvayaudāsīnyāt
kiṃcitkartṛtva-kiṃcijjñatvarūpābhyāṃ
p. १३६)
kalāvidyābhidhānābhyāṃ tathā prepsitārthavirahāt
nityanirabhilāṣatvalakṣaṇasvadahrmāparāmarśāt viṣayābhilāṣitārūpeṇa rāgākhyena ca
pāśena badhyamānaḥ parādhīnavṛttiḥ paśuḥ saṃbadhyate / eṣa ca māyāśakteḥ
pañcabhedaḥ prasavaḥ samastasya paśuprabandhasya aviśeṣeṇa svarūpamāvṛtya
vyavasthitaḥ / yastu pratiprāṇi vicitrabuddhyādirūpatayā pariṇaman tamāvṛṇoti tasya
pradhānākhyasya prasavasya prapañcaṃ pratyayodbhavaviṣayapratipādanadvāreṇāha sa ca
tanmātragocaraḥ iti sa ca paśutvakāraṇaṃ pratyayodbhavaḥ tanmātragocaraḥ tanmātrāṇi

śabdādisāmānyāni gocaro viṣayo yasya sa tathā pratyayo hi ayaṃ pratyeyaṃ bhinnaṃ
viṣayamapekṣya prādurbhavati viṣayaviṣayibhāvaśca grahītṛgrahaṇagrāhyarūpe tritaye
sati upapadyate / tadapi tritayaṃ sādhāraṇaṃ pravṛttikāraṇaṃ vinā na
p. १३७)
syāt iti / taccatuṣṭayamanena vākyenākṣiptam / tatra grahītā pratyayavān paśuḥ grāhyāḥ
prādhānyena śabdasparśarasarūpagandhāḥ ākāśādisthūlabhūtāśrayā viśeṣātmakā
guṇāḥ tadātmanā samastaviṣayopalabdheḥ / teṣāṃ cātropādāne upapanne sāmānye
sarvaviśeṣāṇāmantarbhāvaḥ - iti sāmānyavācinā tanmātraśabddena upāttāḥ / taiḥ
śabdādibhirāśrayabhūtāni sthūlāni ākāśādibhūtāni ākṣiptāni nirāśrayāṇāṃ
teṣāmanupapatteḥ / tadetat daśavidham kāryam / sa ca pratyayavān paravaśaḥ paśuḥ
viṣayitve sati iṣṭāniṣṭaviṣaye hānādānakriyāyāṃ karaṇamapekṣate / tatra yena viṣayaṃ
niścinoti tatprakāśapradhānaṃ buddhyākhyaṃ karaṇaṃ / yena ca anātmabhūtaṃ
dehādikamartham ātmatayā abhimanyate tadviparyayātmakaṃ
niyamapradhānamahaṃkārākhyaṃ yena ca pravṛttipradhāne na viṣayaṃ vikalpayati
tatsaṃśayātmakaṃ mano'bhidhānam -
p. १३८)
iti trividhamantaḥkaraṇaṃ yathottaraṃ kāryatvenoktam / yena tu śabdādīn gṛhṇāti
tacchrotrādibuddhīndriyapañcakam / yena vacanādikriyāṃ karoti
tadvāgādikarmendriyapañcakam - iti daśavidhaṃ bahiṣkaraṇam / tacca
ahaṃkārakārtayaiva uktam / tadetadābhyantaraṃ bāhyaṃ ca karaṇam / evaṃ
trayoviṃśatividhaḥ kāryakaraṇavargo viṣayitvānyathānupapattyā atrākṣiptaḥ / tathā
pravartakaṃ hetumantareṇa viṣayapravṛtterabhāvādapi viṣayatvaṃ upapadyate - iti sa
heturatra sukhādyātmā pradhānābhidhāna ākṣiptaḥ / tathāhi - sukhaṃ pratiprāṇi
svavāsanānuguṇeṣṭaviṣayaprāptestṛptiranitya ānandaḥ tena prayuktaḥ san
iṣṭaviṣayādānāya pravartate tadviparyayo duḥkham anirvṛtiḥ tato'niṣṭaviṣayahānāyaḥ
ubhayanyagbhāvastu mohaḥ tasmin sati vyavatiṣṭhate - iti sukhaduḥkhamohātmakaṃ
prakāśapravṛtitiniyamārthaṃ sattvādyabhidhānaguṇatrayamayaṃ vikārāvasthāyāmapi
anyonyāvinābhūtatvāt
p. १३९)
ekameva pradhānākhyaṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ
vividhavāsanānuguṇanānārūpakāryakaraṇātmakasvapariṇāmaprapañcānugata##-
anenaivābhiprāyeṇa vṛttikṛtā sa ca tanmātragocaraḥ ityasya padasya
rūpādyabhilāṣātmakaḥ
iti paryāyaḥ prayuktaḥ / rūpādiṣu yo'bhilāṣo rāgaḥ tannimittakatvāt tadātmakaḥ
pratyayodbhavaḥ tataśca abhilāṣaprapañca eva sukhādyātmakaṃ pradhānaṃ kāraṇaṃ
ityeṣā prādhānikī tattvacaturviṃśatiḥ sa ca tanmātragocaraḥ ityanenākṣiptā / prāk ca
dvādaśa tattvāni nirṇītāni tadyathā - śivādividyāntāni pañca māyā
kālādipañcakaṃ paśutattvaṃ ca - iti ṣaṭtriṃśattattvarūpatayā pārameśvarī ekaiva
śaktirvijṛmbhate / vyākhyātaprāyametat vṛttau
p. १४०)
parāmṛtarasāt svarūpāt apāyaḥ pracyutiḥ
ityādinā

17

evaṃ pratyayodbhavasya paśutvakāraṇabhāve pratipādite śaktivargasya bhogyatāṃ gataḥ
san paśuḥ smṛtaḥ - iti pūrvoktavirodhaparihārārthamāha
svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ /
yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ

17

asya evaṃpratyayāpāditapaśutvasya ātmanaḥ svarūpāvaraṇe svarūpasya śivātmakasya
svabhāvasya āvaraṇe tathāpratyavamarśābhāvamātreṇa hetunā vyavadhāne sthagane
tannimittaṃ śakayaḥ prāguktāḥ satatotthitāḥ patipaśuvyavahārasya na kadācit uparamāt
satataṃ nityam utthitāḥ uditāḥ yataḥ asvatantratāpādanātmanā amṛtarasāpāyahetutvena
pratipādito yaḥ pratyayodbhavaḥ
p. १४१)
sa śabdānuvedhena śabdasaṃbhedena vinā na saṃbhavati - iti śeṣaḥ / etadeva kutaḥ
(?) iti cet taducyate - śabdaḥ khalu pratyavamarśātmā
avabhāsātmano'rthasya anyataḥ
khaḍgodakādarśāderantaḥkroḍīkṛtatattatpadārthasārthāt jaḍāt bhedataḥ
svabhāvabhūta eva / tathā ca pratyabhijñā
svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ viduranyathā /
prakāśo'rthoparakto'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ //
iti / anyatrāpi uktam
na so'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamaṃ vinā /
anuviddhamiva jñānaṃ sarvaṃ śabdena bhāsate //
iti / sa ca sarvāvacchedavirahitaviśuddhacitprakāśātmakamukhyārthaniṣṭhaḥ san
pratyavamarśa ityucyate /
jātiguṇakriyābhidhānādivividhaviśeṣāvacchinnabhinnarūpaviśvātmakārthāva##-
rūpaṃ tatsaṃketatvena vyavasthitaḥ
p. १४२)
śrotragrāhyo dhvaniviśeṣātmako'rtha eva prāyeṇa śabda iti vyavahriyate /
tasmācchabdarūpatāmāpannāḥ pratyayodbhavaprāṇabhūtāḥ śaktaya evāsya
svarūpāvaraṇe sadodyuktā - iti śaktivargasya bhogyatāṃ gataḥ san paśuḥ smṛtaḥ
- iti pūrvoktenāvirodhaḥ pratipāditaḥ /
svarūpasyasvasvabhāvasyācchādane
ityādinā vṛttau vyākhyātametat

18

athāsya śabdaparyantasya prasarasya parasyāśca śakterabhedapratipādanapūrvaṃ
tatsvarūpāpratyabhijñāmātranibandhanau bandhamokṣau pratipādayitumāha
seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī /
bandhayitrī svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā

18

sā śivasya svasvabhāvasyaiva parameśvarasya kriyātmikā
tatsvarūpapratyavamarśalakṣaṇavyāpāraśarīrā
p. १४३)
śaktiḥ avyabhicārī dharmaḥ samarthatārūpaḥ iyaṃ pratipāditaprasararūpā śaktiḥ yaiva
advayacinmātrasvabhāvapratyavamarśinī parā śaktiḥ parameśvarasya saiva iyam
itthaṃ-prasṛtya avabhāsate tattvato nāsti asyāḥ tato bheda ityarthaḥ / yathoktaṃ
vṛttau
na sā jīvakalā kācitsaṃtānadvayavartinī /
vyāptrī śivakalā yasyāmadhiṣṭhātrī na vidyate //
iti / asya hi ślokasyāyamarthaḥ - jīvasya puṃsaḥ paśoḥ kalānāṃ dvividhaḥ saṃtāno
- jñānarūpaḥ kriyārūpaśca tatra jñānarūpo'ntaḥkaraṇātmakaḥ trividhaḥ
kriyārūpo bahiṣkaraṇātmakaḥ svabhāvasthaprāṇaśaktisahita ekādaśavidhaḥ - iti
caturdaśavidho jīvakalāsaṃtānaḥ saṃgrahāt dvividha eva saṃtānadvayavartinī
jīvasyātmanaḥ kalā sā na kācit saṃbhavati iti śeṣaḥ yasyāṃ vyāptrī
deśakālādyanavacchinnavaibhavādhiṣṭhātrī vedyatvādinā sarvamadhiṣṭhāya
ātmaparatantraṃ kṛtvā vartamānā
p. १४४)
śivakalā śivasya paramātmanaḥ kalā parā śaktiḥ uktarūpā na vidyate sattāṃ
vyabhicarati saiva itthamavabhāsate ityarthaḥ / vaiśvarūpye'pi avabhāsalakṣaṇasya
sāmānyarūpasya śivadharmasya vyāpakasya atirobhāvāt saiva parā śaktiriyam aparā
sthūlakriyārūpā - iti parāparayoḥ śaktyorabheda eva pāramārthikaḥ
pratyabhijñāpitaḥ / tadetat jñānagarbhastotre'pyuktam
bahiṣkaraṇabuddhyahaṃkṛtimanaḥsuṣumnāśrayāccaturdaśasu caṇḍike pathiṣu yena
yena vrajet /
kalā śivaniketanaṃ janani tatra sma te daśodayāti durlabhā jagati yā surairapyaho //
asyāpi ślokasyāyaṃ tātparyārthaḥ - śrotrādipañcakaṃ vāgādipañcakaṃ
daśavidhaṃ bahiṣkaraṇaṃ buddhyahaṃkāramanāṃsi trividhamantaḥkaraṇaṃ
madhyamaprāṇaśca - iti kalāyāḥ cidātmikāyāḥ śakteḥ caturdaśa bhedāḥ / teṣāṃ
ye tāvanta eva panthānaḥ
p. १४५)
prasaramārgāsteṣu madhye yena yena kenacidekatamena pathā eṣā kalā śivaniketanaṃ
vrajet śivaḥ paramātmā sa eva niketanamālayastad gacchet tatra daśā udayati - iti
saṃbandhaḥ / śivaniketanaṃ vrajet - iti māyīyabhedapratyayavyatirekeṇa
śivākhyasvapadāśrayaṇarūpaḥ pāramārthikaḥ kalāyā vyāpāraḥ siddhavat
vyavahṛtaḥ / iyaṃ hi kalā śivātmakāt nijāspadāt na duḥkhaṃ na sukham ityādinā
kṛtalakṣaṇāt udeti kṛtakṛtyā ca tatraivānte(ntaḥ)praviśya samarasībhavati
saridiva sāgare madhye'pi buddhyādyanyonyabhinnaprasararūpatayā nānātvena
avabhāsamānāpi jalarūpatvamiva sāmānyaṃ cidātmakatvaṃ na vyabhicarati - iti na
kadācit śivasvabhāvāt apaiti kiṃtu māyāśaktivyāmohitaiḥ na tathā pratyabhijñāyate
- iti / evameṣā kalā yena yena pathā śivaniketanaṃ vrajet
p. १४६)
tatra sā tādṛśī svasaṃvedyatvāt vyapadeṣṭumaśakyā kasyacit prabuddhasyaiva daśā
avasthā udayati abhivyajyate yā surairbrahmādibhirapi durlabhā te hi
pratyayodbhavajanitabrahmatvādyavacchinnapāśavābhimānānatikramāt śivarūpāṃ
patidaśāṃ kathamāpnuyuḥ - iti / prakṛtamidānīṃ vyākhyāyate - kiṃtu
evaṃ-rūpāpi asau pārameśvarī kriyātmikā parā śaktiḥ paśuvartinī bandhayitrī
paśau bhedapratyayodbhavāpāditapāratantrye puṃsi vartamānā bandhasya
janmādiprabandhaparivartanātmakasya saṃsārasya kartrī / - paśuḥ kila sarvato
vyavacchinnasya ātmana eva svatvena enām adhyavasyan
iṣṭāniṣṭaviṣayopādānahānajanitasukhādyanubhavamātraparyavasitanijajñānakriyāparisp
andatvāt aparāmṛṣṭatatparamārtho vyavachhinatti / sā caivaṃ vyavachhinnatvena
gṛhyamāṇā tam ā prabodhaprayudayāt
p. १४७)
paśutvena badhnāti - iti paśuvartinī bandhayitrī ityuktam / nanu evaṃ##-
- jñātā viditā śivātmakasvasvabhāvapratyavamarśakriyārūpatayā pratyabhijñātā
satī siddhyupapādikā siddheḥ ātmaiśvaryādhigamalakṣaṇāyāḥ parāyāḥ
ānuṣaṅgikavividhavibhūtyāvirbhāvaūpāyāśca aparāyāḥ upapādikā
vastusvabhāvabalāt saṃpādayitrī yata eṣā svamārgasthā svasmin ātmīye
śivasvabhāvarūpe mārge adhvani sthitā tadvyatiriktaviṣayāntaranivṛttagatirityarthaḥ
pratyayodbhavarūpamāyāvaibhavodgāvitabhidāpekṣayā tu paśuvartinī jīvakalā -
ityucyate pratyuditaprabodhasya tu yathāvasthitatvena pratyabhijñāyamānā sarvāḥ
siddhīrupapādayati / iti ślokārthaṃ vyākhyāya idānīṃ yathā eṣā svamārgasthā tathā
vititya pratipādyate / eṣā
p. १४८)
hi parameśvarasvarūpaprakāśapratyavamarśamātrarūpā paraiva śaktiḥ vāgrūpatayā
prasṛtā - iti parameśvareṇa śāstreṣu bahuśaḥ pradarśayatā sarvadā
svamārgasthatvamasyāḥ pratipāditam / tathā ca śrīmālinīvijaye
yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī /
icchātvaṃ tasya sā devi sisṛkṣoḥ saṃprapadyate //
saikāpi satyanekatvaṃ yathā gacchati tacchṛṇu /
evametaditi jñeyaṃ nānyatheti suniścitam //
jñāpayantī jagatyatra jñānaśaktirnigadyate /
evaṃ bhavatvidaṃ sarvamiti kāryonmukhī yadā //
jātā tadaiva tattadvatkurvatyatra kriyā matā /
evaṃ yathā dvirūpaiva punarbhedairanekatām //
arthopādhivaśādyāti cintāmaṇirivaiśvarī /
tatra tāvatsamāpannā mātṛbhāvaṃ vibhidyate //
dvidhā ca navadhā bhedaiḥ pañcāśaddhā ca mālinī /
ityādinā prakāśito'yamarthaḥ / tathā śabdādvayavādibhirapi
p. १४९)
vivṛttivācoyuktyā tatprasaraṃ pratipādayadbhiḥ svamārgasthatvameva asyāḥ
pradarśitam / yadāhuḥ
vāgrūpatā cedutkrāmedavabodhasya śāśvatī /
na prakāśaḥ prakāśeta sā hi pratyavamarśinī //
iti / saiṣā atyantābhedadaśā yasyāṃ sphuṭameva asyāḥ svamārgasthatvam / yadā punaḥ
idamiti nānārūpaṃ vibhaktatvena kramikatvena ca antaḥ parisphuritamakhilaṃ jagat
avimarśāt upasaṃhṛtya vibhāgakramaśūnyasvamahimni svabhāvavyomni nimiṣantī
svarūpaprakāśamātrapariśeṣaiva bhavati tadā āntarasya parasya jñātuḥ
paśyantyabhidhānavāgrūpā vivṛttiḥ - ityuktā / yadāhuḥ
avibhāgā tu paśyantī sarvataḥ saṃhṛtakramā /
svarūpajyotirevāntaḥ sūkṣmā vāganapāyinī //
iti / atrāpi svamargasthaiva eṣā / yadā prāṇaprayatnavyatirekeṇa pratiprāṇi
śarīrāntarasvoditānādinidhanadhvaniviśeṣātmakatayā
p. १५०)
kālādikramaṃ varṇādivibhāgaṃ bhāvinamanugacchantī prasaraṃ gṛhṇāti tadā
madhyamākhyavāgrūpā vivṛttiḥ - ityabhihitā tadāpi
saṃvinmātraprakṛtikatvamanatikrāntā svamārgasthaiva eṣā / yaduktam
kevalaṃ buddhyupādānā kramarūpānupātinī /
prāṇavṛttimatikramya madhyamā vāk pravartate //
iti / yadā tu prayoktṛpuruṣecchānuvidhāyiprayatnaprerite prāṇābhidhāne maruti
śarīroddeśeṣu uraḥprabhṛtiṣu jātābhighāte saiva sāmānyadhvanirūpā
svaravyañjanādibhedavibhaktākārādiniyatavarṇarūpatāṃ prayoktṛbhede'pi
avyabhicarantī prasarati tadā varṇabhedādivyañjakaprāṇamātrāśrayā
vaikharyabhidhānavāgrūpā vivṛttiḥ - ityuktam /
p. १५१)
yaduktam
sthāneṣvabhihate vāyau kṛtavarṇaparigrahā /
vaikharī vāk prayoktṝṇāṃ prāṇavṛttinibandhanā //
iti / tadāpi asau deśakālādhāraprayoktādivaicitryaiḥ
avikāyaniyatavarṇasamudāyātmikatāṃ puruṣecchādisāpekṣābhivyaktikāmajahatī nityaiva
saṃvidrūpatvamapi anugatameva madhyamāvadasyāmapi - iti svamārgasthatvamapi
asyā na vyāhanyate / evamasau vaikharīrūpatāmāpannāpi
mātṛkāvargavarṇapadavākyārthabhedena aparyantaṃ prasaraṃ gṛhṇāti / yathā ca
varṇavaikharīrūpā iyam evamanantaprasarā tathā svaravaikharīrūpāpi

svaragrāmamūrcchanātānajātarāgādibhedenāpi anantaprasarā / tadevam iyaṃ
pārameśvarī parā śaktiḥ
p. १५२)
svabhāvapratyavamarśakriyādinā sāṃketikaśabdaparyantena niravadhinā svamahimnā
prasṛtāpi sarvasyaiva padārthajātasya sāmānyasaṃvitprakāśavyatirekeṇa
anupapannasvātmalābhasya pratyavamarśinī satī sarvadā svamārgasthatvaṃ na vyabhicarati
/ tataśca - jagatkrīḍārtham īśvarodbhāvitamāyāśaktijanitaiḥ
nānāvikalparūpairāvaraṇaiḥ saṃbadhyamānāpi
anugrahaśaktisparśonmeṣitasatyatadrūpagrahaṇakuśalavimalavijñānadṛśaḥ
pramātṝn pratitaiḥ sthagayitumatyantaṃ tirodhātumaśakyaiva - yaduktam
seyamākīryamāṇāpi nityamāgantukairmalaiḥ /
antyā kaleva somasya nātyantamabhibhūyate //
iti / tat itthaṃ paramameva kāraṇaṃ yathāvibhaktaśabdarūpatayāpi prasṛtam - iti
sthitam /
satyaṃ parāgataṃ sūkṣmaṃ niravadyamanuttaram /
atha brahma paraṃ śāntamādivarṇatvamāgatam //
p. १५३)
ityādi / tathā ca śabdādvayamvāde sāmānyena
śabdārthobhayarūpo'paryantāvāntarabhedo yo'yamīśvarasya śaktiprasaraḥ taṃ
vivartavācoyuktyā vyavaharati sma / yadāha
athāyamāntaro jñātā sūkṣme vāgātmani sthitaḥ /
vyaktaye svasya rūpasya śabdatvena vivartate //
anādinidhanaṃ brahma śabdatattvaṃ yadakṣaram /
vivartate'rthabhāvena prakriyā jagato yataḥ //
iti / atra brahmaparyāyaśabdatattvatayā pārameśvararameva rūpaṃ nirdiṣṭam / tat -
iyaṃ parā śaktireva svamārgasthā jñātā tathā samyakpratipannasvabhāvā satī
saṃpūrṇāṃ siddhim upapādayati - ityuktam / seyameva vaikharīrūpatāmāpannā
puruṣaprāṇaparispandādhīnābhivyaktikatvāt sthūlā kriyāśaktiḥ - ityapi kvaciduktā
tatpūrvā ca madhyamā vāk icchāśaktiḥ tatpūrvā ca paśyantī
p. १५४)
jñānaśaktiḥ - iti / tadevaṃ śaktitve sati śaktimantamiyam apekṣate -
ityabhinnamātṛkātmakaḥ śabdarāśirūpakriyāśaktipradhāna aiśvaro vigraho'syāḥ
samāśrayaḥ yatra idaṃ vargādibhiḥ vākyaparyantaiḥ svaprasarabhedaiḥ vijṛmbhate /
yo'pi vākyarūpaḥ prasaro'syāḥ sa nityānityabhedena dvividhaḥ - tatra mantrātmakaḥ
śāstrātmakaśca nityaḥ lokikavyavahāraviṣayalaukikavākyātmakastu anityaḥ / evaṃ
parameśvaraśaktitvena pratyabhijñāyamānā eṣā vāṅmayī vibhūtiḥ parasiddhipradā
nānāpaśusaṃbandhitayā tu avacchidyamānā bandhaheturbhavati - iti /
vyākhyātametad vṛttau
sā ceyaṃ kriyātmikā kriyāsvabhāvā
ityādinā

19

evaṃ patisvabhāvasyaiva ātmatattvasya svamāyāvabhāsitaṃ paśutvaṃ pratipādya idānīṃ
paśoḥ sato vidyodayāt svamārgasthatvena abhijñāyamānā eṣā
p. १५५)
parā śaktiḥ patitvābhivyaktimāvahantī saṃsāravicchedahetuḥ yathā bhavati tathā
saṃsārakāraṇapratipādanapūrvaṃ hetukathanaṃ pratijānānaḥ ślokadvayamāha
tanmātrodayarūpeṇa mano'haṃbuddhivṛttinā /
puryaṣṭakena saṃruddhastadutthaṃ pratyayodbhavam

20

bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tadbhāvātsaṃsaredataḥ /
saṃsṛtipralayasyāsya kāraṇaṃ saṃpracakṣmahe

19

ato hetoḥ asya uktavakṣyamāṇarūpasya paśoḥ yaḥ saṃsṛtipralayaḥ saṃsārakṣayaḥ
tasya kāraṇaṃ hetuṃ saṃpracakṣmahe yugalakāt asmāduttareṇa ślokena samyak
prakarṣeṇa ca brūmahe / atra vyadhikaraṇena ṣaṣṭhyau vyākhyeye / kuto hetoḥ (##?
sūkṣme śarīre tanmātrapañcakaṃ guṇatrayam - iti
sthūlaśarīrakāraṇabhūtamaṣṭakam
p. १५६)
yat saṃniviṣṭaṃ tanmukhaṃ puryaṣṭakam tatkāryatvāt sthūlamapi śarīraṃ tacchabdena
iha puryaṣṭakam - ityucyate tena saṃruddhaḥ tāvanmātramātmatvenābhimanyamāno
vismṛtasarvātmakatvādisvasāmarthyavaśāt baddhaḥ ata eva paravaśaḥ
sarvaśaktisvabhāvavyatiriktakāraṇāntarādhīnasakalasamīhitārthasiddhatvāt asvatantraḥ
san bhogaṃ
māyāvabhāsitānādinijakarmopacitavāsanānuguṇasukhādisaṃvedanātmakatayā
paryavasitaṃ svaviṣayamātraṃ bhuṅkte anubhavati / kīdṛśaṃ tadutthaṃ tasmāt
puryaṣṭakāt utthitamudbhūtaṃ - dehabandhe hi sati bhoganirvṛttirupapadyate - /
kaṃ taṃ bhogam (?) pratyayodbhavaṃ
prāgvyākhyānasvarūpaniyatasvaviṣayajñānotpādarūpaṃ -
svaviṣayamātrabhoktṛtvābhimānarūpasya pratyayasya utpāda eva bhogaḥ - ityarthaḥ
/ kīdṛśena puryaṣṭakena saṃruddhaḥ (?) - tanmātrodayarūpeṇa
tanmātrāṇi
p. १५७)
sthūlabhūtakāraṇabhāvena īśvarecchayaiva avabhāsitāḥ sūkṣmāḥ śabdādayaḥ
teṣāmudayaḥ sthūlaśarīrabhāvapariṇatākāśādyātmanā abhivyaktiḥ / tathā ca - atra
yadyannāḍyādi suṣiraṃ tadākāśaṃ śabdatanmātrodayaḥ yadyat sakriyaṃ prāṇādi sa
vāyuḥ sparśatanmātrodayaḥ yadyat uṣṇaprabhāsvarādirūpaṃ agnyādi tattejo
rūpatanmātrodayaḥ yadyat dravarūpaṃ rudhirādi tā āpaḥ rasatanmātrodayaḥ yadyat
kaṭhinaṃ māṃsāsthisnāyavādi sā pṛthvī gandhatanmātrodayaḥ - iti tanmātrodayo
rūpamākāro yasya tat tathā tena / evaṃ tanmātrodayarūpatvaṃ vyākhyāya
guṇodayarūpatvaṃ darśayituṃ viśeṣaṇāntaramāha - mano'haṃbuddhivṛttinā iti /
anubhūyamānasya asya ātmalābho'nubhavaśca antaḥkaraṇaniṣṭhaḥ - iti manasi
rajoguṇodaye ahaṅkāre tamoguṇodaye buddhau ca sattvaguṇodayarūpāyāṃ
vṛttirvartanam
p. १५८)
avasthitiḥ yasya tādṛśena / sa ca evaṃvidhena puryaṣṭakena saṃruddhaḥ san paśuḥ
tadbhāvāt tasya puryaṣṭakasya sthūlasūkṣmasya bhāvāt vidyamānatvāt aprabodhe sati
anucchedāt saṃsaret anavarataṃ nānāśarīrabhogavāsanākarmacakrabhramamanubhavet ā
prabodhaprayudayāt / idamatra tātparyam - dehasaṃruddhasya puṃsaḥ
pratiniyatasukhādisaṃvedanātmani bhoge yo bhoktṛtvābhimānaḥ tat saṃsārakāraṇam
ato'sya nirāvaṇasvasvarūpasthitimātraṃ saṃsāravināśahetuṃ saṃpracakṣmahe - iti /
vyākhyātametat vṛttikṛtā
tanmātrodaya
ityādinā
bhuṃkte'śnāti paravaśaḥ
ityādinā ca

21

२० //
adhunā ātmana eva śivasya yathoktaiśvaryarūpaṃ patitvaṃ yena abhivyajyate tat
samanantaraṃ pratijñātam upāyāntaram upadiśan prakaraṇamupasaṃharati
yadā tvekatra saṃrūḍhastadā tasya layodbhvau /
niyacchan bhoktṛtāmeti tataścakreśvaro bhavet

21

yadā tu yasmin punaḥ kāle sthūlasūkṣmatvāt anayoḥ puryaṣṭakasaṃjñānirdiṣṭayoḥ
pratyayodbhavamātramūlayoḥ śarīrayoḥ madhyāt ekatra anyatarasmin athavā -
prākpratipāditopapattyā saṃvedyamānasyaiva arthasya śarīratve vyavasthite
bhūtātmakabhāvātmakabhedena sthūlasūkṣmayoḥ śarīrayormadhyādekatra athavā -
dhyeyatayā ālambanīyayoḥ sthūlasūkṣmayorbhāvayormadhyāt ekatra saṃrūḍhaḥ samyak
avilambatayā rūḍhaḥ
p. १६०)
ekāgratāprakarṣāt abhedena pariṇatasaṃvit sādhakaḥ tadā tasmin kṣaṇe tasya abhedena
pratipannasya yathoktasya śarīrasya layodbhavau tyāgagraharūpau vināśotpādau niyacchan
bhoktṛśabdena vakṣyamāṇasya satyasya kartuḥ ātmana eva kāryatayā avadhārayan ##-
nirvikalpatayā vyavasthāpayan bhoktṛtāmeti bhokturupalabdhṛmātrasvabhāvasya
paramātmano bhāvo bhoktṛtā tāmāpnoti satīmapi tadānīmeva pratyabhijñayā svīkurute
tataḥ satyātmasvarūpapratyabhijñālakṣaṇāt hetoḥ cakreśvaro bhavet cakrasya
prākpratipāditasthityā carācarabhāvaparyantena prapañcena prasṛtasya
śabdarāśisamutthasya svaśaktisamūhasya īśvaro'dhiṣṭhātā
svaiśvaryavijṛmbhāmātratayā avagamyamānasya
p. १६१)
yatheṣṭaviniyoktā saṃpadyeta / tadaiva svābhāvikasvātantryābhivyakteḥ
paśupratyayapradhvaṃse sati śakticakrabhogyatāṃ vimucya
tadbhoktṛbhāvarūpamaiśvaryaṃ pratipādyeta ataḥ tau layodbhavau tatra bhoktari ātmani
niyacchet - iti vākyārthaḥ / idamatra tātparyam - yathā sarvaḥ kaścit dehī
dehamātrapratiṣṭhitātmābhimāno bāhyasya ghaṭādeḥ padārthasya grāhyatayaiva
pratipannasya tyāgagrahau tādṛśi svātmani niyacchan ahameva etayoḥ kartā - iti
niścinvan tāvati svatantraṃ kartāraṃ śarīritāniviṣṭamātmānaṃ manyate tathaiva tasya
śarīrasya vedyabhūmikāpādanena kriyamāṇau tyāgagrahau tadvilakṣaṇe sarvadā
vedyatvasaṃsparśāsahiṣṇau ananyasādhāraṇakartṛtvasvabhāve satye svātmani
vastusāmarthyāt niyamaṃ
p. १६२)
bhajantāvapi aprabuddhatvāt na pratipadyate tataḥ
śarīraśarīrivivekagrahaṇayogyaprajñaprabuddhameva prati ayamupadeśaḥ yataḥ
tādṛśa eva anugrahaśaktiśakalitasaṃśayagranthiḥ parameśvarasya
evaṃvidhaviśeṣopadeśapātram / yadāha
ayaṃ sarvasya prabhava itaḥ sarvaṃ pravartate /
iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ //
maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam /
kathayantaśca māṃ nityaṃ tuṣyanti ramayanti ca //
teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam /
dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māṃ prāpayanti te //
teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ /
nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā //
iti / yasmāt upadeśāt anuśīlyamānāt asya ekatra iti pratipāditasya śarīrasya abhedena
pratibhāsamānasya sataḥ samanantaraṃ
p. १६३)
vedyīkriyamāṇasya tyāgagrahātmakau layodbhavau tadvidharmiṇi bhoktari sarveśvare
svātmanyeva svātantryeṇa kāryatayā niyamyamānau niyantuḥ
parasvabhāvapratyabhijñāmāvahantau sarvaiśvaryāya kalpete tataḥ tau tatra niyacchet ##-
pralayodayau jagadapi tatsvarūpābhedāt tasya svaśakticakramayo vibhava - iti
yathopakrāntārthanirvāhāt ekameva tattvaṃ
svarūpaparāmarśamātrāvyabhicāradharmakaṃ paramārthasan ato vyatiriktaṃ kiṃcit na
saṃbhavati - iti upapāditam / yaduktam
paramārthe tu naikatvaṃ pṛthaktvādbhinnalakṣaṇam /
pṛthaktvaikatvarūpeṇa tattvamekaṃ prakāśate //
yatpṛthaktvamasaṃdigdhaṃ tadekatvānna bhidyate /
yadekatvamasaṃdigdhaṃ tatpṛthaktvānna bhidyate //
p. १६४)
dyauḥ kṣamā vāyurādityaḥ sāgarāḥ sarito diśaḥ /
antaḥkaraṇatattvasya bhāgā bahiravasthitāḥ //
iti / ayamevārthaḥ uktyantareṇa svastotre pratipādito'smābhiḥ
citrālokavikalpakalpitanavākalpāṅkanānākṛtiṃ nṛtyantīṃ bahudhā bahiḥ
svavapuṣo'pyantarna bhinnāṃ punaḥ /
nityaṃ nūtanakautukaḥ priyatamāṃ svāṃ śaktimālokayan
acchinnāpratimapramodamahimā śaṃbhurjayatyekakaḥ //
iti / tat atra samanantaravyākhyāte śloke prakaraṇārambhaślokapratijñātaḥ
svasaṃvedanasaṃvedya ātmaiśvaryādvayalakṣaṇo'rtho nirvāhitaḥ / vyākhyātametat
vṛttikṛtā
yadā punarekatra sthūle sūkṣme vā
ityādinā granthena

4

iti śrīrājānakaśrīrāmaviracitāyāṃ spandavivṛtau
śaktyātmakaviśvāvyatirekopalabdhiḥ prakīrṇaṃ ca caturtho niṣyandaḥ samāptaḥ

1

p. १६५)
idānīm ātmana eva ekasya tattvasya saṃśayamātram aprathane kāraṇaṃ tacca
sadgurūpadeśavyatirekeṇa na śakyamunmūlayitum parameśvaro hi gurumūrtimāviśya
anugrāhyān svapratyabhijñāpanena prabodhayati - iti
nijagurusarasvaīstavanadvāreṇāha
agādhasaṃśayāmbhodhisamuttaraṇatāriṇīm /
vande vicitrārthapadāṃ citrāṃ tāṃ gurubhāratīm

1

tām aśakyasvarūpapratipādanāṃ hṛdi sphurantīṃ gurubhāratīṃ vande guroḥ
vasuguptābhidhānasya sākṣāt
siddhamukhasaṃkrāntasamastarahasyopaniṣadbhūtaspandatattvāmṛtaniḥṣyandasya
bhāratīṃ vācaṃ staumi / kīdṛśīm (?) - agādha
p. १६६)
ityādyārdhena viśeṣaṇam avidyamāno gādho viśrāntibhūmikā yatra tādṛśo yaḥ
saṃśayaḥ tattvāpratipattirūpo vibhramaḥ sa eva durjaravikalpormijālasaṃkulatvādinā
ambhodhiḥ samudraḥ tasya samuttaraṇe samyak vilaṅghane tāriṇīm nāvam / tathā
vicitrārthapadāṃ vicitraḥ atyadbhutaḥ artho'bhidheyaṃ vastu yeṣāṃ tādṛśi padāni
yasyāṃ sā / tathā tāṃ citrāṃ ghaṭanāviśeṣaśālitvāt vismayādhāyinīm /
viśeṣaṇādvayena anena arthagataṃ śabdagataṃ ca atiśayaṃ tuṣṭāva yato'tra
sakalalokāśayanirviṣayaḥ katipayalokottaraprabuddhahṛdayasaṃvādī vicitro'rthaḥ
padānāṃ tādṛgarthapratipādanaśālinī ca citrā padavākyaracanā - iti om /
vyākhyātametat vṛttau
agādho hi apratiṣṭho'nantaḥ
ityādinā granthena

1

p. १६७)
eṣa spandābhidhāno nidhiriha vivṛto vītasaṃdehasarpatrāsaḥ
saṃpūrṇasiddhipradaniratiśayajñānamāṇikyagarbhaḥ /
sarvārthibhyo vilabdhyā svayamapi sahajānandabhogopalabdhyā bhavyānāmasya lābhaṃ
saphalayatu paraṃ śaṃkarasya prasādaḥ

2

sadvidyāsarasīvibhūṣaṇavarasphārotpaloccāśayaprotsarpatparipakvabodhamadhupenedaṃ
mayāgāyi yat /
rāmeṇānupamapramodamadhuraṃ baddhāvadhānasya tacchrotuḥ kasya na cetanasya tanute
viśrāntimantaḥ parām

3

cetasyākulite kvacitkuviṣaye tūṣṇīṃ vidvatya sthitāṃ vyāvartya praṇayātprasādya ca
śanaiḥ kāntāṃ nijāṃ cetanām /
cumbanto vigaladvibhāganiviḍāśleṣollasannūtanānandaspandanimīlitākṣamaniśaṃ
bhūyāsta bhavyāśayāḥ

4

atyuktaṃ yadihāstyanuktamapi yadyadvā duruktaṃ
budhaistatsūkṣmāṃśanirūpaṇaikanibhṛtaprajñairavajñāyatām /
puṣpāntarmakarandasārakaṇikāsvādotsukāḥ kānane kiṃ vindanti
kaṭhorakaṇṭakaśikhāsparśa yathāṃ ṣaṭpadāḥ

5

śaśijyotirdīpaprabhṛtibhiraśakyaṃ śamayituṃ yadāsīnniḥspandīkṛtasakalalokaṃ kila
tamaḥ /
gate tatredānīṃ kṣayamamalasūryāgamahate kṛtārthāḥ saṃkocaṃ vijahatu vinidrā
janadṛśaḥ

6

p. १६८)
jayati janamariṣṭāduddharantī bhavānī jayati nijavibhūtivyāptaviśvaḥ smarāriḥ /
jayati ca gajavaktraḥ so'tra yasya prasādāduparamati samasto vighnavargopasargaḥ

saṃpūrṇā iyaṃ vṛttyanusāriṇī spandavivṛtiḥ /
kṛtistatrabhayato
mahāmāheśvarācāryaśiromaṇirājānakaśrīmadutpaladevapādapadmānujīvino
rājānakaśrīrāmakaṇṭhasya iti śivam //

Original text: spandakārikā (rāmakaṇṭhācāryaviracitavivṛtyupetā) · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc