સ્પન્દકારિકા · અધ્યાય 1

પ્. ૧)
ઓં નમઃ સ્વસ્પન્દાત્મસંવિન્મૂર્તયે શંભવે ।
અથ સ્પન્દકારિકાઃ
શ્રીરામકણ્ઠાચાર્યવિરચિતવિવૃત્યુપેતાઃ ।
પ્રથમો નિષ્યન્દઃ ।
દશાદિક્કાલાદ્યૈરકલિતચિદાલોકવપુષઃ સદા તાદૃક્સ્વાત્માનુભવિતૃતયા
વિસ્ફુરતિ યઃ ।
નિજો ધર્મઃ શમ્ભોરનુપમચમત્કારસરસઃ પરં શાક્તં તત્ત્વં જગતિ
જયતિ સ્પન્દ ઇતિ તત્ [દિગાદિવૃત્તયઃ શક્તાવનુદ્ભિન્નપ્રસરત્યા તન્મયા એવ
સ્વાલક્ષણ્યેન ભાતુમપ્રભવિષ્ણવઃ શક્તિરપિ શક્તિમદૌન્મુખ્યેન
તન્માત્રાવશેષા કેવલમનુભવિતૃરૂપવિસ્ફુરણમાશ્લિષ્ટા । અત એવ
દિગાદિકલનયા અકલિતં ચિન્માત્રં વપુઃ ઇતિ પ્રથમપાદેન શક્તિમાન્
પરામૃષ્ટઃ । શેષેણ સ્પન્દશબ્દસ્ય સાર્થકતાં પ્રકટયિતું
શક્તિમદભિવ્યઞ્જિકા તત્સમવાયિની બ્રહ્માહ્રાદાદિપર્યાયા શાક્તવિજૃમ્ભણા
પરામૃશ્યતે । જયતિ-પદાભિધેયં સર્વૌત્કર્ષ્યશાલિત્વં શાક્તતત્ત્વસ્ય
અવગમ્યતે । તતશ્ચ તત્સમાવેશરસપરિભોગવિગાહનવતાં ભક્તિભાજાં
ભુક્તિમુક્તિસંપત્તિપાત્રતા વિશ્વાભિલષણીયતા ચ ધ્વન્યતે ।]

પ્. ૨)
તજ્જ્ઞૈરદર્શિતદિશઃ સ્વયમાવિશન્તઃ કેચિન્નિસર્ગગહનં વિષમં ભ્રમન્તુ
।
તેનૈવ યત્પુનરમી હતવર્ત્મનાન્યાન્ આકારયન્તિ ગમનાય મહાન્ભ્રમોઽયમ્
[વિજ્ઞજનોપદિષ્ટસત્સંપ્રદાયમન્તરેણ નિસર્ગગમ્ભીરં
શૈવાગમાબ્ધિમવગાહમાનાનાં વામાખ્યશક્તિસંવૃતસંવિદાં
સ્વોપજ્ઞતયા સંભાવનાવતાં વસ્તુતો વિના પારતીરલાભં મધ્યે
નિમગ્નપ્રાયતૈવ । તદીયદુષ્પથે તુ ભ્રમિમનુભવતાં તદનુગાનાં યા
પારદર્શનાય તચ્ચોદના હન્ત તત્ ચક્ષુરુન્મેષમન્ધકૂપનિપતનમ્ । અતઃ
તાદૃશજનાન્ પારં લઙ્ઘયિતુમયં મદીયો યત્રઃ ઇતિ ।]

નાનાવાદાનિલૌઘાનનવસરકૃતાન્યોન્યસંઘટ્ટઘોરોદ્ઘાતાનાપાદયદ્ભિઃ
શ્રવણવિદલનોદ્દામશબ્દપ્રબન્ધાન્ ।
શાસ્ત્રાબ્ધિઃ ક્ષોભ્યતે
યૈર્વિવરણરભસાદુદ્યદાવર્તભીમભ્રાન્તિભ્રષ્ટાગમાર્થપ્લવવિધુરમતિ
-સ્તારિતોઽર્થી જનસ્તૈઃ

કશ્ચિદ્ભિન્નરુચિર્વિદન્નપિ પરં તત્ત્વં વિપર્યસ્યતિ
દ્વેષધ્વાન્તવિરુદ્ધબુદ્ધિરિતરો જાત્યૈવ ચાન્યો જડઃ ।
ઇત્થં દુર્લભ એવ સર્વહૃદયગ્રાહી ગિરાં સંગ્રહઃ કિંત્વેતેઽદ્ય વિવેકિનઃ
કતિપયે સન્ત્યત્ર પાત્રં સતામ્

પ્. ૩)
કેનાપિ ગ્રથિતાં પ્રસારણધિયા કૈશ્ચિદ્દ્વિસૂત્રીકૃતામેકીકૃત્ય યથાગમં
વિરચિતાં સ્પન્દાર્થસૂત્રાવલીમ્ ।
ઈશાનુગ્રહશક્તિવજ્રશિખયા વિદ્ધેષુ વિદ્વન્મનોમાણિક્યેષુ
નિવેશયામ્યહમિમાં કર્તું કૃતાર્થાં દ્વયીમ્ [પ્રથમં
શ્રીવસુગુપ્તપાદૈઃ સૂત્રાવલિઃ દ્.બ્ધા । તદનુ ભટ્ટશ્રીકલ્લટાદિભિઃ સિદ્ધૈઃ
સંવૃતાર્થવિવૃત્યા પ્રગુણીકૃતા । અધુના તુ સૂત્રસંદર્ભણ##-
સ્પન્દાર્થસૂત્રાવલી એકીકૃત્ય સંયોજ્ય વૃત્તિસંવાદિતાર્થવિવરણં
ક્રોડીકૃત્ય ચ આગમામ્નાતપરમાર્થનિર્ણીત્યા વિશિષ્ટરચનયા ઉપેતા
પરાશક્તિપાતાખ્યચુભ્યકમણિશિખયા અનુવિદ્ધાસુ સહૃદયાનાં
વિમલમનોરત્નજાતિષુ નિગુમ્પયતે । યત્પરિમલસૌભાગ્યાદિચચનયા
સુધામયસ્વામિપ્રાસાદમધ્યારુહ્ય
નિરતિશયસુખાનુભૂતિરનર્ગલવિકચિતવૃત્ત્યા સુરસ્યતે ઇતિ ।]

યસ્યોન્મેષનિમેષાભ્યાં જગતઃ પ્રલયોદયૌ ।
તં શક્તિચક્રવિભવપ્રભવં શંકરં સ્તુમઃ

તં શંકરં - શ્રેયસઃ કર્તારં સ્તુમઃ - પ્રશંસામઃ । તં કં યસ્ય
ઉન્મેષ-નિમેષાભ્યાં - શક્તિપ્રસરપ્રલયાભ્યાં જગતો - વિશ્વસ્ય
પ્રલયોદયૌ - વિનાશપ્રાદુર્ભાવૌ । અત્ર યથાસંખ્યં ન વિવક્ષિતમિતિ
વક્ષ્યામઃ । તં કીદૃશં શક્તિચક્રવિભવપ્રભવં
પ્. ૪)
શક્તીનાં વક્ષ્યમાણસ્વરૂપાણાં ચક્રં - સમૂહઃ સ એવ વિભવ##-
વસ્તુસંગતિસ્તુ કથં (?) - ઇતિ વિચાર્યમ્ । શંકરસ્તાવત્ નિત્યમ્
અવ્યભિચરદેકસ્વભાવ એક એવ પદાર્થઃ પરમાર્થસન્ - ઇતિ પ્રકરણસ્ય અસ્ય
તાત્પર્યં તથાનિર્વાહાત્ તસ્ય પરસ્પરવિરુદ્ધૌ અનિત્યૌ નિમેષોન્મેષાત્મકૌ
અવસ્થાવિશેષૌ સંબન્ધિત્વેન કથં પ્રતિપાદિતૌ (?) કર્તૃપ્રથયા હિ
અનયા એવં પ્રતિપાદ્યતે - શંકર ઉન્મિષતિ નિમિષતિ ઇતિ । એવં ચ
અનિત્યાવસ્થાયોગિત્વં નિત્યે ભગવતિ અનુપપન્નમ્ તત્ કથમુક્તં
યસ્યોન્મેષનિમેષાભ્યામ્ ઇતિ (?)
અત્રોચ્યતે - ઉન્મેષ-નિમેષશબ્દાભ્યાં તદુપચરિતવૃત્તિભ્યામ્
ઇચ્છામાત્રમેકં શંકરસંબન્ધિ પ્રતિપાદ્યતે સ ચ તસ્ય નિત્યો ધર્મઃ
સ્વભાવભૂતઃ તસ્ય ઉન્મેષ-નિમેષશબ્દવાચ્યત્વં દ્વિત્વં ચ
પ્. ૫)
ઉપચારાત્ યતો જગત એવ પરમેશ્વરમાયાશક્ત્યુદ્ભાવિતકાર્યરૂપત્વાત્ અનિત્યસ્ય
પ્રલયોદયસંભવે સતિ નિમેષોન્મેષૌ વસ્તુતઃ સંભવતઃ । તૌ ચ
ઈશ્વરેચ્છામાત્રનિમિત્તકૌ ઇતિ ઉદયાત્મકોન્મેષહેતુત્વાત્ ઈશ્વરેચ્છૈવ ઉન્મેષશબ્દેન
પ્રલયાત્મકનિમેષહેતુત્વાત્ નિમેષશબ્દેન ચ ઉપચર્યતે । યથા આયુષ્કારણત્વાત્
આયુઃશબ્દેન ઘૃતમ્ । સા ચ અવ્યતિરિક્તા શંકરસ્ય શક્તિઃ તદવગમ એવ ચ
આત્મૈશ્વર્યપ્રત્યભિજ્ઞાલક્ષણસિદ્ધેર્હેતુઃ । સા ચ દિદૃક્ષ્યેવ સર્વાર્થાન્ (૩ નિ.
૧૧ કા.) ઇત્યત્ર વક્ષ્યમાણન્યાયેન સાંસારિકપુરુષપ્રસિદ્ધેચ્છાસાદૃશ્યાત્
તદવગમોપાયતયા ઇચ્છાશબ્દેન વ્યપદિશ્યતે । યથા હિ પુરુષસ્ય ઇચ્છાવસ્થાયામ્
ઇષ્યમાણઃ પદાર્થઃ સ્વરૂપાવ્યતિરેકેણૈવ અવતિષ્ઠતે તથા ભગવતઃ શક્તૌ
અનન્તાવભાસવિશેષચિત્રં જગત્ મનાગપિ અનુપજાતવિશેષાત્ સ્વરૂપાત્ અવ્યતિરેકેણૈવ
અવતિષ્ટહ્તે । સેયં પરમાર્થસતી શિવદશા યા એવં તદ્વિદ્વદ્ભિઃ સ્તૂયતે
પ્. ૬)
સદા સૃષ્ટિવિનોદાય સદા સ્થિતિસુખાસિને ।
સદા ત્રિભુવનાહારતૃપ્તાય સ્વામિને નમઃ ॥
ઇતિ । તથા ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્
યા ચૈષા પ્રતિભા તત્તત્પદાર્થક્રમરૂપિતા ।
અક્રમાનન્તચિદ્રૂપઃ પ્રમાતા સ મહેશ્વરઃ ॥
ઇતિ । ઇત્થમ્ એકસ્યા એવ પારમેશ્વર્યાઃ શક્તેઃ ઇચ્છા-જ્ઞાન-ક્રિયાવ્યપદેશઃ
ઇદન્તોન્મિષન્માયાશક્તિજનિત એવ યતઃ શિવદશામેકાં મુક્ત્વા માયાશક્તિઃ સર્વત્ર
કૃતપદા યદ્વશાત્ એકસ્મિન્ શિવતત્ત્વે પરમાર્થસતિ સદાશિવાદિ##-
નિ૦ ૧૪ કા૦) ઇત્યાદિશ્લોકવ્યાખ્યાનાવસરે પ્રતિપાદયિષ્યતે । સા એવંલક્ષણા
પારમેશ્વરી શક્તિઃ સ્વલીલોલ્લાસિતસ્ય જગતોઽવસ્થાદ્વયહેતુત્વાત્ દ્વિત્વેનાપિ ચ ઉપચરિતા ।
તેન ઇદમત્ર પ્રથમશ્લોકપૂર્વાર્ધે તાત્પર્યમ્ - યસ્ય ઇચ્છામાત્રેણ જગતઃ
પ્રલયોદયૌ તં સ્તુમઃ । તચ્ચ યથાસંખ્યમ્ અત્ર મુખ્યયા
પ્. ૭)
વૃત્ત્યા નાપેક્ષણીયમ્ ઉન્મેષેણ ઉદયો નિમેષેણ પ્રલયઃ - ઇતિ તુ અર્થસંખ્યા
સમવૈતિ । એતચ્ચ ઇચ્છામાત્રમ્ ઉન્મેષનિમેષૌ - ઇત્યેતાવત્તાત્પર્યં પ્રતિપાદયિતું
સ્વયં વૃત્તિકૃતા ભટ્ટકલ્લટેન વ્યાખ્યાતમ્
સંકલ્પમાત્રેણ
ઇતિ । યે તુ યથાસંખ્યસમર્થનાનુરોધાત્ યસ્ય ઉન્મેષે ક્રિયાશક્તિપ્રતિસંહારાત્
સ્વરૂપવિકાસે જગતઃ પ્રલયો વિનાશઃ નિમેષે પ્રસૃતક્રિયાશક્તિત્વાત્
સ્વરૂપસંકોચરૂપે જગતઃ ઉદય ઉદ્ભવઃ ઇતિ વ્યાચક્ષાણાઃ શંકરસ્યૈવ
પારમાર્થિકૌ ઉન્મેષનિમેષૌ ધર્મત્વેન પ્રતિપાદયન્તિ તે ચ કાલ્પનિકમેવ અર્થં
પરમાર્થત્વેન પ્રતિપદ્યમાનાઃ તથા દર્શનસ્ય અસ્ય અન્તરં નનુ પ્રવિષ્ટાઃ
(?) - ઇતિ નમસ્તેભ્યઃ ।
નનુ નિત્યાવ્યભિચરદેકસ્વભાવસ્ય ભગવતઃ શક્તિરપિ તાદૃગેવ પ્રતિપાદિતા
તયોરભેદાભ્યુપગમાત્ । તત્ કથં વ્યાખ્યાતં શક્તીનાં ચક્રમિતિ (?)
અત્ર બ્રૂમઃ । નનુ ઇદમેવ તત્ નિરતિશયમ્
પ્. ૮)
ઐશ્વર્યમ્ ઈશ્વરસ્ય ઇહ વિવક્ષિતં યત્ સર્વત્ર અહમ્ - ઇતિ
સ્વરૂપપરામર્શમાત્રાવ્યભિચારેઽપિ નિરવધિવિજૃમ્ભમાણવિચિત્રાવભાસખચિતં
ત્રૈલોક્યાલેખ્યમ્ ઇદમ્ ઉલ્લિખતિઃ ઇત્થમ્ ઉલ્લિખ્યમાનમપિ એતત્ પરમાર્થતઃ
પરામૃશ્યમાનં તત્સ્વભાવાત્ મનાગપિ ચ યત્ ન ભિદ્યતે ।
યથોક્તમ્
પરમેશ્વરતા જયત્યપૂર્વા તવ સર્વેશ યદીશિતવ્યશૂન્યા ।
અપરાપિ તથૈવ તે યયેદં જગદાભાતિ યથા તથા ન ભાતિ ॥
ઇતિ । અન્યત્રાપિ
લિખતે જગત્ત્રિતયચિત્રમદ્ભુતપ્રતિભાપરિસ્ફુરિતશંસિ તે નમઃ ।
સુસિતૈકસૂક્ષ્મનિજશક્તિવર્તિકારચિતાવભાસશતશોભિ શંભવે ॥
ઇતિ । એતચ્ચ એવંવિધં શાંકરમૈશ્વર્યં
તદનુગ્રહગ્રસ્તસમસ્તમાયાતમસ્ત્વપ્રકાશિતપરમાર્થાનાં સ્વસંવેદ્યમેવ
સુપ્રબુદ્ધાનાં મહાત્મનામ્ । ઈશ્વરશક્તિપાતપ્રબોધિતાનાં તુ સમ્યક્
ઉપનતસદ્ગુરૂપદેશક્રમેણ
પ્. ૯)
અભ્યસ્યતાં પ્રત્યાસન્નસ્વાનુભવમ્ । અપ્રબુદ્ધાઃ પુનઃ અનુપદેશ્યા એવ ઇતિ । એતદેવ
ઇહ પુરસ્તાત્ પ્રતિપાદયિષ્યમાણમ્ । તત્ એવંવિધે સ્થિતે શંકરસ્ય પારમૈશ્વર્યે યા
ઇમાઃ પરમાદ્ભુતમાયાશક્તિવશાત્ ચિદચિદ્ભેદેન દ્વિવિધા અપિ અવાન્તરભેદાત્
અપર્યન્તા ભાવવ્યક્તયઃ સા પરમેશ્વરસ્ય સ્વરૂપાત્ અભિન્ના શક્તિરેકૈવ તાત્ત્વિકી
ઇદમિતિ પરામર્શભેદમાત્રજન્મના તુ નાનાનામરૂપવિભક્તભાવભેદેન
અવભાસમાના સતી બહુત્વેન વ્યપદિષ્ટા શક્તીનાં ચક્રમ્ - ઇતિ । શક્તિશબ્દેન ચ
ભાવવ્યક્તીનાં વ્યપદેશે પરમેશ્વરાત્ શક્તિમતો ભેદાભાવપ્રતિપાદનમેવ
પ્રયોજયમ્ । એતા એવ વિભવઃ ઐશ્વર્યમઈશ્વરસ્ય તાભિરેવ તસ્ય ઇત્થં
વિભવનશીલત્વાત્ । યથોક્તં પારમેશ્વરે
સક્તિશ્ચ શક્તિમાંશ્ચૈવ પદાર્થદ્વયમુચ્યતે ।
શક્તયોઽસ્ય જગત્કૃત્સ્નં શક્તિમાંશ્ચ મહેશ્વરઃ ॥
પ્. ૧૦)
ઇતિ । એવં ચ સ્વશક્તિભૂતસ્ય અસ્ય વિભવસ્ય અસૌ પ્રભવઃ - ઉત્પત્તિકારણં ન તુ
સ્વરૂપવ્યતિરિક્તસ્ય અન્યતઃ કુતશ્ચિત્ લબ્ધાત્મનઃ અતશ્ચ યસ્ય ઇત્યાદિના
પ્રથમશ્લોકપૂર્વાર્ધેન શંકરસ્ય જગત્કારણત્વે પ્રતિપાદિતેઽપિ
શક્તિચક્રાત્મકસ્વૈશ્વર્યભૂતજગત્પ્રભવત્વલક્ષણવિશેષપ્રત્યાયનપરમ્ ક્દમ્
તમ્ ઇત્યાદિના શ્લોકાપરાર્ધેન વિશેષણં ન પુનરુક્તમ્ । એતદેવ વૃત્તિકૃતા
વ્યાખ્યાતમ્
વિજ્ઞાનદેહાત્મકસ્ય શક્તિચક્રૈશ્વર્યસ્ય
ઉત્પત્તિહેતુત્વમ્ * * * * * * * * (?) ।
ઇત્યાદિના । વિજ્ઞાનદેહો - વિશુદ્ધસંવિન્માત્રમૂર્તિઃ મહેશ્વરઃ સ આત્મા -
સ્વભાવો યસ્ય શક્તિચક્રાત્મન ઐશ્વર્યસ્ય - ઇતિ હિ તસ્ય અર્થોઽભિમતઃ । કિં ચ યસ્ય
એવંવિધધર્માવ્યભિચારઃ સ પરમેશ્વરો વ્યાખ્યાસ્યમાનાર્થેન શંકરશબ્દેન
ઇહ પ્રતિપાદિતઃ ।
પ્. ૧૧)
સ ચ આત્મૈવ નાન્યઃ - ઇતિ યત્તચ્છબ્દોપલક્ષિતવાક્યોપનિબન્ધઃ સૂચયતિ યતઃ
શ્લોકપઞ્ચાશત્પ્રપઞ્ચિતપ્રકરણાર્થપર્યાલોચનયા તસ્યૈવ
પ્રોક્તવિશેષણાવ્યભિચારઃ પર્યવસ્યતિ । એતદેવ વૃત્તિકૃતા દર્શિતમ્ અનેન
સ્વસ્વભાવસ્યૈવ શિવાત્મકસ્ય
ઇતિ વ્યાચક્ષણેન સ્વસ્ય - આત્મનઃ સ્વ - આત્મીયો ભાવઃ - સ્વરૂપં
સ્વસ્વભાવઃ - ઇતિ હિ તસ્ય વિગ્રહોઽભિપ્રેતઃ । તત્ અસ્ય આદ્યશ્લોકસ્ય અયં
તાત્પર્યાર્થઃ પ્રકરણનિર્વાહ્યવસ્તુપ્રતિજ્ઞાબન્ધરૂપઃ યત્ - પરમેશ્વરઃ
ઇચ્છામાત્રેણ જગતઃ પ્રલયોદયૌ વિદધાતિ લબ્ધસ્થિતિકમપિ જગત્
તચ્છક્તિવિભૂતિરેકૈવ માયાવશાત્ તુ નાનાત્વેન અવભાસતે - ઇતિ । ઇદમેવ
અર્થદ્વયમ્ અત્ર પ્રકરણે વિસ્તાર્યતે ઉપપત્ત્યુપલબ્ધિપ્રદર્શનક્રમેણ । તથા ચ -
પ્રથમત એવ માયાવશાત્ સ્વરૂપપ્રત્યવમર્શસ્ય અનુલ્લાસાત્ વેદ્યાત્
દેહાદેરવ્યતિરેકેણ પ્રતિભાસમાનસ્યૈવ
પ્. ૧૨)
આત્મનો વ્યતિરેકઃ પ્રદર્શ્યતે । તતો વેદ્યસ્યૈવ જગતો વેદકાત્ તસ્માત્
ઉપલબ્ધતાત્ત્વિકસ્વભાવાત્ શક્તિભાવેન અવ્યતિરિક્તત્વમ્ - ઇતિ અસ્મિન્નેવ અર્થદ્વયે

ઉપપત્ત્યુપલબ્ધી - ઇતિ ચતુર્નિષ્યન્દઃ સ્પન્દસિદ્ધાન્તોઽનેન શ્લોકેન આસૂત્રિતઃ ।
સિદ્ધાન્તતા ચ અસ્ય સિદ્ધસ્યૈવ - ન સાધ્યસ્ય - ઈશ્વરતત્ત્વસ્ય અન્તો -
નિષ્ઠા નિશ્ચયઃ ઇતિ કૃત્વા યદિ વા નાનાસિદ્ધાન્તોદિતસ્ય જ્ઞાન-ક્રિયા##-
ઇત્યસ્યૈવ સિદ્ધાન્તતા । કિં ચ પ્રારબ્ધપ્રકરણાવિઘ્નપરિસમાપ્તિપ્રયોજનેનાપિ અનેન
આદિશ્લોકેન સંબન્ધાદયોઽપિ સૂચ્યન્તે - ઇત્યાદિશન્તિ ગુરવઃ । તચ્ચ સર્વં
શંકરં સ્તુમઃ ઇત્યત એવ વાક્યાત્ લભ્યતે । યતઃ ઉપાયલક્ષણં
શ્રેયઃશાસ્ત્રરૂપં મુખ્યતયા ઉપેયલક્ષણં ચ આત્મૈશ્વર્યપ્રત્યભિજ્ઞારૂપં
તદુભયમપિ
પ્. ૧૩)
શમ્ ઇત્યનેન પદેન ઉક્તમ્ । તસ્ય કર્તા શંકરઃ ઇત્યન્વર્થા ઇયં સંજ્ઞા
પરમેશ્વરસ્ય । અત એતચ્છાસ્ત્રાત્મકશ્રેયસઃ સાક્ષાત્ કર્તા પરમેશ્વર એવ ।
તત્સંપ્રદાયમિમં નિબધ્નદ્ભિઃ કર્તૃવ્યપદેશોઽધિગતઃ । એવમ્ ઈશ્વરશાસ્ત્રયોઃ
કર્તૃકાર્યલક્ષણઃ સંબન્ધઃ । અભિધેયમિહ શંકરસ્વરૂપમિતિ સ્તુમઃ ઇતિ પદાત્
પ્રતીયતે । ઉપાદેયવસ્તુસ્વરૂપપ્રતિપાદનમેવ સ્તુત્યર્થઃ - ઇતિ હિ નિશ્ચિતં
વિપશ્ચિદ્ભિઃ । અતઃ શાસ્ત્રાભિધેયયોઃ પ્રતિપાદ્ય-પ્રતિપાદકભાવલક્ષણઃ
સંબન્ધઃ । પ્રયોજનં ચ આત્મૈશ્વર્યપ્રત્યભિજ્ઞાત્મકં શંકરપદાદેવ
અવસીયતે । પરસ્યાપિ હિ શ્રેયસઃ કર્તૃત્વેન ઈશ્વર એવ વ્યાખ્યાતઃ - ઇતિ
અભિધેય-પ્રયોજનયોઃ ઉપાયોપેયભાવલક્ષણઃ । સંબન્ધઃ । ઇતિ વ્યાખ્યાતાઃ
સંબન્ધાદયસ્ત્રયઃ ।અભિધાનમસ્ય શાસ્ત્રસ્ય સ્પન્દ ઇતિ । યતઃ સ્પન્દતત્ત્વવિવિક્તયે ।
(૧ નિ૦ ૨૧ કા૦ ૨ પા૦) ઇત્યાદૌ ઇહૈવ વ્યવહારઃ । સ્પન્દ-શબ્દશ્ચ અયં
સ્વસ્વભાવપરામર્શમાત્રસ્ય
પ્. ૧૪)
નિત્યસ્ય શૂન્યતાવ્યતિરેચનકારણભૂતસ્ય તાવન્માત્રસંરમ્ભાત્મનઃ
શક્ત્યપરાભિધાનસ્ય પારમેશ્વરસ્ય ધર્મસ્ય કિંચિચ્ચલનાત્ સ્પન્દ ઇતિ અર્થાનુગમાત્
વાચકત્વ્ન વ્યપદિષ્ટઃ । તત્પ્રતિપાદનહેતુત્વાત્ શાસ્ત્રમપિ ઇદં સ્પન્દશબ્દેન
અભિધીયતે । વિષયશ્ચ [અગ્ર વિષયશબ્દેન ઉપદેશવિષયઃ અધિકારી નિર્દિશ્યતે
શાસ્ત્રાન્તરેષુ વિષયશબ્દેનાભિધેયં વિવક્ષિતમ્ ઇહ તુ અભિધેયં વ્યાખ્યાતપૂર્વમ્
।] અસ્ય
વિશુદ્ધશ્રદ્ધાભક્તિપ્રકર્ષપિશુનિતપરમેશ્વરપરશક્તિપાતપ્રોન્મીલ્યમાન##-
સમ્યગુપનતદીક્ષાદિસંસ્કારો ગુરુવચનચોદનામાત્રાવશેષસ્વાત્મૈશ્વર્યોપલબ્ધિઃ
તાદૃશસ્યૈવ ઇહ ઉપદેશ્યત્વેન પુરસ્તાત્ પરિગૃહીતત્વાત્ । ઇતિ અભિધાન-વિષયાવપિ
અવગન્તવ્યૌ । વ્યાખ્યાતશ્ચ અયમાદિશ્લોકઃ સમસ્તપ્રકરણાર્થોપક્ષેપગર્ભઃ

નન્નુ સુર-નર-તિર્યગાદિભેદેન પ્રવિભક્તતનુ-કરણ##-
પ્. ૧૫)
પ્રાણભૃત્પ્રપઞ્ચસ્ય સુખ-દુઃખ-ક્ષુત્તૃષ્ણા##-
પરસ્પરદૂરભિન્નો યઃ સ્વભાવઃ સ કથં
સમનન્તરપ્રતિપાદિતાદ્ભુતૈશ્વર્યશંકરાભેદેન પ્રતિજ્ઞાતઃ યેન એવં
વ્યાખ્યાતમ્ (?) યસ્ય એવંપ્રતિપાદિતવિશેષણાવ્યભિચારઃ સ કથં
શંકરો મમૈવ આત્મા (?) - ઇતિ અત આહ
યત્ર સ્થિતમિદં સર્વં કાર્યં યસ્માચ્ચ નિર્ગતમ્ ।
તસ્યાનાવૃતરૂપત્વાન્ન નિરોધોસ્તિ કુત્રચિત્

તસ્ય - અસ્ય વક્ષ્યમાણસ્ય તત્ત્વસ્ય ન ક્વચિત્ - કસ્મિંશ્ચિત્ દેશે કાલે આકારે
અવસ્થાવિશેષે વા નિરોધઃ - અવચ્છેદઃ ઇદન્તેયત્તાવ્યપદેશહેતુઃ
વેદ્યવસ્તુધર્મઃ અસ્તિ - વિદ્યતે કુતો હેતોઃ (?) અનાવૃતરૂપત્વાત્ -
જાત્યાદ્યભિમાનરૂપેણ
પ્. ૧૬)
મલેન અનાવૃતમ્ અનાચ્છાદિત. રૂપં યસ્ય તત્ તથા તસ્ય ભાવઃ તત્ત્વં તસ્માત્ । તસ્ય
અનાવૃતત્વોપપત્તિપ્રતિપાદનાય વિશેષણમાહ યત્ર સ્થિતમિદં સર્વં કાર્યં
યસ્માચ્ચ નિર્ગતમ્ - ઇતિ । ઇદમ્ ઇતિ વેદ્યતયાવસ્થિતં સર્વમ્ ઇતિ યત્ર યત્ર દર્શને
યથા યથા પરિકલ્પિતં તત્ અશેષં કાર્યં કર્ત્રધીનસદ્ભાવં યત્ર - યસ્મિન્
વેદકત્વેન કર્તૃત્વેન ચ અવસ્થિતે આધેયસમસ્તપદાર્થસાર્થસામાન્યાધારભૂતે
એકસ્મિન્ સ્થિત. - તેન તેન પૃથિવ્યાદિના ઘટપટ-ગવાદિના વા રૂપેણ
લબ્ધપ્રતિષ્ઠં યદન્તર્ગતસ્ય સર્વસ્ય વસ્તુનઃ પ્રકાશમાનત્વાત્
સ્વરૂપસત્તાસાદનમિત્યર્થઃ । નનુ સૂર્યાદિપ્રકાશાન્તર્ગતં ઘટપટાદિદ્રવ્યં તેન
તેન રૂપેણ પ્રકાશમાનત્વાત્ સત્તામ્ આસાદયતિ તથૈવ સર્વમિદં કાર્યં યત્ર સ્થિતમ્
ઇત્યુક્તમ્ ઉત અન્યેન પ્રકારેણ (?) ઇત્યાહ - યસ્માચ્ચ નિર્ગતમ્ ઇતિ -
પ્રધાનાદિકારણાન્તરપરિહારેણ યસ્માત્
પ્. ૧૭)
એકકર્તૃભૂતાત્ એકસ્માત્ કારણાત્ નિર્ગતમ્ ઉદ્ભૂતમ્ । તત્ અયમત્રાર્થઃ - યઃ
પદાર્થઃ સર્વસ્ય ઇદન્તાપન્નતયા પ્રમેયભૂતસ્ય શાસ્ત્રેષુ નાનાવિભાગેન
સંગૃહીતસ્ય તત્ત્વવ્રાતસ્ય એકઃ પ્રકાશકત્વેન સ્થિતિહેતુત્વાત્ આધારભૂતઃ
કર્તૃત્વાત્ ચ પ્રભવઃ કારણં સ્વયં ચ વેદ્યત્વસંસ્પર્શાસહિષ્ણુત્વાત્
માયીયપ્રમાત્રન્તરાવિષયભૂતોઽનવચ્છિન્નમહિમા નિર્મલચિન્માત્રૈકરૂપઃ સ ઇહ
સ્વસ્વભાવશબ્દેનાભિમતઃ ન તુ જાત્યાદ્યવચ્છિન્નાભિમાનસંકોચિતાત્મનો
માયાશક્ત્યપહ્નુતસ્વૈશ્વર્યસંવિદઃ કાર્યવર્ગાન્તઃપાતિનઃ પ્રાણિપ્રબન્ધસ્ય
સ્વરૂપં સ્વસ્વભાવઃ । ઇતિ યુક્તમ્ ઉક્તમ્ આત્મૈવ શંકર ઇતિ । તત્ એતત્ વૃત્તિકૃતા
કથં પુનઃ સ્વસ્વભાવસ્યૈવ સંસારિણઃ શિવત્વેન વ્યપદેશઃ ઇતિ આક્ષિપ્ય
યત્ર સ્થિતમ્ ઇદં જગત્ યસ્માત્ ચ ઉત્પન્નમ્
પ્. ૧૮)
ઇતિ વિવૃણ્વતા પ્રતિસમાહિતમ્ ।
તસ્ય સંસાર્યવસ્થાયામ્
ઇતિ । વૃત્તિરેવં બોદ્ધવ્યા - સંસારિણાં તન્માયાવભાસિતજાત્યાદ્યભિમાના
માયીયાવસ્થા તસ્યામપિ તસ્ય સ્વસ્વભાવસ્ય તત્ત્વતો નિરોધો નાસ્તિ ઇતિ

નનુ યોઽયં સ્વભાવાખ્ય એવંપ્રતિપાદિતઃ પદાર્થઃ સ કિં કેવલાત્
આગમાજ્ઞામાત્રાત્ ઓમ્ ઇતિ અભ્યુપગન્તવ્યઃ ઉત પ્રગુણાભ્યામ્ ઉપપત્ત્યુપલબ્ધિભ્યાં
વ્યુત્પાદ્યાભ્યાં પ્રતિપત્તિગોચરતાં નેતું શક્યઃ (?) - ઇતિ
સંશયચ્છેદાય શ્લોકાન્તરેણ ઉપપત્તિં યાં પ્રતિપાદયિષ્યતિ તદવતારણાર્થમ્
ઇદં તાવત્ ઉચ્યતે - સકલપ્રકરણપ્રતિપાદ્યાર્થતત્ત્વલબ્ધપ્રતિષ્ઠયા પરયા
પ્રજ્ઞયા સ્વસ્વભાવસ્ય પરામર્શાવસરે
રવિકિરણસ્પૃષ્ટનીહારનિકરનિઃસારનશ્યત્સ્વરૂપયા સંપ્રતિ તુ
દ્વૈતમહામોહતિમિરાત્મના વિજૃમ્ભમાણયા માયાશક્ત્યા
પ્. ૧૯)
આવિષ્ટાનાં સર્વપ્રમાતૄણાં પારમાર્થિકાત્ વેદકાત્ સ્વભાવાત્ પ્રચ્યુત્યેવ વેદ્ય
એવ દેહાદૌ વેદકભાવેન અહમિતિ પ્રત્યયઃ પરમદુર્ભેદસ્ય ભેદગ્રન્થેર્મૂલમ્ ।
તતસ્તેભ્યો દેહાદિભ્યઃ તસ્ય અહંપ્રત્યયાત્મનઃ સ્વસ્વભાવસ્ય વ્યતિરેચનાય
સમનન્તરપ્રતિજ્ઞાતસ્ય સર્વથા નિરોધાભાવસ્ય ઉપલબ્ધયે સ્વાનુભવપ્રમાણામ્
ઉપપત્તિં પ્રસ્તાવયન્ આહ
જાગ્રદાદિવિભેદેઽપિ તદભિન્ને પ્રસર્પતિ ।
નિવર્તતે નિજાન્નૈવ સ્વભાવાદુપલબ્ધૃતઃ

અતઃ તસ્ય સ્વભાવસ્ય ન ક્વચિત્ નિરોધઃ અસ્તિ યતઃ અસૌ નિજાત્ આત્મીયાત્ અનુપાધેઃ
સ્વભાવાત્ સ્વરૂપાત્ ન નિવર્તતે નાન્યથા ભવતિ ન ચ્યવતે ઇતિ સંબન્ધઃ । કીદૃશાત્
સ્વભાવાત્ (?) ઉપલબ્ધૃતઃ ઉપલમ્ભકાત્ જ્ઞાતુઃ અનુભવિતુઃ ઇત્યર્થઃ ।
કદા ચ ન નિવર્તતે (?) જાગ્રદાદિવિભેદે પ્રસર્પતિ અપિ જાગ્રદાદિના
પ્. ૨૦)
યો વિભેદો વ્યતિરેકઃ અવસ્થાનામ્ અન્યોન્યવૈલક્ષણ્યં તસ્મિન્ પ્રસર્પતિ
વિજૃમ્ભમાણે આદિગ્રહણાત્ સ્વપ્ન-સુષુપ્તાવસ્થે ગૃહ્યેતે સ્મૃત્યાદ્યવસ્થાઃ
સ્વપ્નેનૈવ સંગૃહીતાઃ તુલ્યરૂપત્વાત્ મદમૂર્છાદ્યવસ્થાશ સુષુપ્તેન । તત્ર જાગ્રત્
ઇતિ જાગરાવસ્થૈવ શાસ્ત્રેષુ પ્રસિદ્ધા યસ્યાં શ્રોત્રાદિભિઃ ઇન્દ્રિયૈઃ શબ્દાદીન્
ઇન્દ્રિયાર્થાન્ ગૃહ્ણન્ પ્રસૃતશક્તિઃ પુરુષઃ પરિસ્પન્દતે । સ્વપ્નઃ સ્વાપાવસ્થા
યસ્યાં સ્વવ્યાપારપરિશ્રાન્તઃ શ્રોત્રાદિવિહારવિરતાવપિ મનસૈવ અસૌ વિષયાન્
પરિગૃહ્ણાતિ । સુષુપ્તં ગાઢનિદ્રારૂપા સુખસ્વાપાવસ્થા મનોવ્યાપારસ્યાપિ
વ્યુપરમે સતિ યત્ર વ્યતિરિક્તવેદ્યસંવેદનં તાત્કાલિકં નાસ્તિ । સ્મૃત્યવસ્થા
અનુભૂતવિષયાસંપ્રમોષાત્મિકા સ્વપ્નસદૃશી મનસૈવ વિષયગ્રહણસામ્યાત્ ।
મદઃ પાનાતિશયજઃ ચિત્તેન્દ્રિયવૃત્તિપ્રમોષરૂપો વિકારઃ । મૂર્છા
વિષાદવિષાદિભોજનાદિજનિતમોહાત્મા । એવમાદિવેદ્યગ્રહણાભાવસામ્યાત્ સુષુપ્તતુલ્યા
પ્. ૨૧)
અન્યા અપિ યાઃ કાશ્ચનાપિ અવસ્થાઃ સંભવન્તિ તા એતાસુ એવ અનર્ભવન્તિ । એતન્નિમિત્તકે
વિભેદે પ્રવર્તમાનેઽપિ નિજાત્ ઉપલબ્ધુઃ સ્વભાવાત્ અસૌ ન નિવર્તતે । યદિ અવસ્થાત્મક
એવ અયમ્ ઉપલબ્ધા સ્યાત્ તત્ અવસ્થાવત્ સોઽપિ વિભિદ્યેત । યાવતા તાસાં વિભેદે પ્રસર્પતિ
અયં સ્વભાવાત્ અવસ્થાવ્યતિરિક્તાત્ ન નિવર્તતે । ઇતિ અપિશબ્દસ્ય અર્થઃ । કથમ્ એતત્
પ્રતિપદ્યામહે - યત્ અવસ્થાતાપિ સન્ અવસ્થાસુ ભિન્નરૂપાસુ પ્રસરન્તીષ્વપિ સ
એકસ્માત્ સ્વભાવાત્ ન નિવર્તતે ઇતિ (?) અત્ર હેતુગર્ભં વિશેષણમ્ આહ -
કીદૃશિ તસ્મિન્ પ્રસર્પતિ (?) તદભિન્ને અભિન્ન એકરૂપો
નિર્વિશેષોપલબ્ધૃત્વમાત્રેણ લક્ષણેન યુક્તઃ સ્વસ્વભાવો વ્યાપકત્વેન સ્વયમ્
અનુભૂયમાનો યત્ર સ તથા તસ્મિન્ । અવસ્થાભેદેઽપિ ઉપલબ્ધૃલક્ષણસ્ય અવસ્થાતુઃ
અભેદઃ -
પ્. ૨૨)
ઇતિ સર્વસ્ય અત્ર સ્વાનુભવઃ પ્રમાણમ્ । તથાહિ - યોઽહમ્ અસ્વાપ્સં સ જાગર્મિ ઇતિ
એકાનુસંધાતૃસૂત્રનિબદ્ધત્વેન સ્વયમ્ અનુભૂયમાના જાગરાદયોઽવસ્થાઃ
પ્રસર્પન્તિ । એતાભ્યશ્ચ અન્યદવસ્થાન્તરમ્ આનન્ત્યેઽપિ સંસારિણાં જન્તૂનાં ન
સંભવતિ । અતો યથા એકસ્મિન્ દેહે અવસ્થાવ્યતિરિક્તરૂપ ઉપલબ્ધા વ્યાપક એકઃ તથા
સર્વદેહેષ્વપિ સ એવ એકો વ્યાપકઃ સિદ્ધઃ દેહભેદેઽપિ તસ્ય
ઉપલબ્ધૃમાત્રવ્યતિરિક્તલક્ષણાન્તરાભાવાત્ । પ્રતિપાણિ પૃથક્ત્વેન અહમિતિ તુ
પ્રત્યયો માયીયો ન તત્ત્વિકઃ । તદ્વ્યુદાસાર્થમેવ પ્રકરણારમ્ભઃ । સોઽપિ ચ
ઉપલબ્ધૃત્વમાત્રમ્ એકં સ્વલક્ષણં ન વ્યભિચરત્યેવ । ઇતિ સ્વસ્વભાવ એવ શંકર
- ઇતિ સમ્યક્ ઉપપાદિતં સ્વાનુભવાનપહ્નવિનઃ પ્રબુદ્ધાન્ પ્રતિ । એતાભિરેવ
અવસ્થાભિઃ યોગશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધાસ્વપિ જાગરાદ્યવસ્થાસુ તસ્ય અભેદઃ પ્રતિપાદિતો
વેદિતવ્યઃ ।
પ્. ૨૩)
તાસ્વપિ તસ્ય ઉપલબ્ધૃત્વેન વ્યાપકતયા અવસ્થાનાત્ । તાશ્ચ સંક્ષેપતો લક્ષ્યન્તે ।
તત્ર ધ્યેયે અર્થે ચેતસા ઝગિતિ પ્રવૃત્તિમાત્રં જાગરાવસ્થા ધારણા ઇતિ ક્વચિત્પ્રસિદ્ધા
। તત્રૈવ વિસદૃશપ્રત્યયપરિહારેણ સમાનપ્રત્યયપ્રવાહૈકતાનતાનુસંધાનં
સ્વપ્નાવસ્થા ધ્યાનમ્ ઇતિ યામ્ આહુઃ । ક્રમેણ ઐકાગ્ર્યાતિશયાત્
પ્રત્યયાન્તરાસંકીર્ણસૂક્ષ્મધ્યેયાભાસમાત્રવિશેષતા ચિત્તસ્ય સવેદ્યસુષુપ્તાવસ્થા
યાં વિતર્કવિચારાનન્દાસ્મિતાનુરૂપાનુગમલક્ષણસ્ય સંપ્રજ્ઞાતસ્ય સમાધેઃ
આનન્દાસ્મિતામાત્રાનુગતમ્ અવસ્થાવિશેષમ્ આચક્ષતે । યસ્તુ
વિરામપ્રત્યયાભ્યાસપૂર્વઃ સંસ્કારશેષોઽન્યઃ (પા૦ ૧ સૂ૦ ૧૭ પાતઞ્જલે)
ઇતિ કૃતલક્ષણઃ અસંપ્રજ્ઞાતઃ સમાધિઃ તત્ અપવેદ્યસુષુપ્તમ્ । સર્વાસુ એતાસુ ચ
અનુભવિતૃરૂપસ્ય વ્યાપકસ્ય એકસ્ય સ્વભાવસ્ય સત્તા સ્થિતૈવ ।
પ્. ૨૪)
યતઃ સાલમ્બને તાવત્ સમાધૌ વ્યતિરિક્તવેદ્યસદ્ભાવાત્ લૌકિકાવસ્થાવત્ વેદકસ્ય
ઉપલબ્ધુઃ સત્ત્વં સ્ફુટમ્ એવ । યત્ર તુ નિરાલમ્બનત્વાત્ અભાવરૂપત્વં તત્ર
તત્કાલમેવ વેદ્યાસંવેદનમાત્રં ન તુ વેદકસ્ય વેદકત્વાભાવઃ સુષુપ્તાદિવત્ તતો
નિઃસૃતસ્ય સા અવસ્થા સ્મર્તવ્યતયા વેદ્યત્વમ્ આપન્ના વ્યાપકસ્ય સદ્ભાવમ્
અભિવ્યઞ્જયત્યેવ । યે પુનઃ વેદ્યસંવેદનસામર્થ્યાભાવમાત્રવ્યામોહિતા
ઉપલબ્ધારમાત્માનમેવ અસત્યં મન્યન્તે તાન્ પુરસ્તાત્ પ્રતિબોધયિષ્યતિ । એતત્ સર્વં
વૃત્તિકૃતા
જાગ્રદાદિનાપિ ભેદે પ્રવર્તમાને ન તસ્ય સ્વરૂપમાવ્રિયતે
ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન સૂચયિત્વા વિષશક્તિદૃષ્ટાન્તેન પ્રમાણીકૃતમ્

નનુ જાગરાદિષુ અવસ્થાવિશેષેષુ સ્વભાવાત્ ઉપલબ્ધુઃ [ઉપલબ્ધૃરૂપાત્ ઇત્યર્થઃ
।] અસૌ ન નિવર્તતે સ્વરય આત્મન
પ્. ૨૫)
ઉપલબ્ધુર્જ્ઞાનસ્ય ભાવાત્ સ્વાનુભવરૂપાત્ એકરૂપતયા અવસ્થાનાત્ - ઇતિ યત્
પ્રતિપાદિતમ્ તત્ કથમ્ (?) યતઃ તાસુ અવસ્થાસુ અનુભવિતુઃ એવંવિધાઃ
પ્રત્યયાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ તત્ યથા - મનુષ્યોઽહં બ્રાહ્મણોઽહં દેવદત્તોઽહં
યુવાહં વૃદ્ધોઽહં કૃશોઽહં સ્થૂલોઽહમ્ - ઇત્યાદયો દેહાલમ્બનાઃ
સુખિતોઽહં દુઃખિતોઽહમ્ - ઇત્યાદયો બુદ્ધ્યાલમ્બનાઃ ક્ષુધિતોઽહં તૃષિતોઽહમ્ ##-
- ઇતિ પ્રત્યવમર્શપ્રત્યેયઃ સુષુપ્તાદ્યવસ્થાતઃ પ્રતિબુદ્ધસ્ય શૂન્યાલમ્બનઃ
પ્રાદુર્ભવતિ । ત એતે દેહાદયઃ સર્વ એવ અનિત્યાઃ તદાલમ્બનશ્ચ અહંપ્રત્યયોઽપિ અનિત્ય
એવ । ઇતિ કથમુક્તમ્ ઉપલબ્ધુઃ [ઉપલબ્ધૃતાવિષયસ્ય ઇત્યર્થઃ ।] સ્વભાવાત્
અસૌ ન નિવર્તતે (?) ઇત્યત આહ
પ્. ૨૬)
અહં સુખી ચ દુઃખી ચ રક્તશ્ચેત્યાદિસંવિદઃ ।
સુખાદ્યવસ્થાનુસ્યૂતે વર્તન્તેઽન્યત્ર તાઃ સ્ફુટમ્

અહં સુખી ઇત્યાદયો યાઃ સંવિદઃ તા અન્યત્ર વર્તન્તે તતઃ અસૌ સ્વભાવાત્ એકસ્માત્ ન
નિવર્તતે - ઇતિ સંબન્ધઃ । અન્તરઙ્ગત્વાત્ મુખ્યા બુદ્ધ્યાલમ્બનાઃ સંવિદોઽત્ર
નિર્દિષ્ટાઃ । આદિગ્રહણાત્ તુ દેહાદ્યાલમ્બનાઃ સંગૃહીતાઃ । તાશ્ચ પૂર્વં
પ્રતિપાદિતાઃ । તેન સર્વા એતાઃ સંવિદઃ અન્યત્ર યથાપ્રતિપાદિતાભ્યઃ સુખાદિભ્યઃ
અવસ્થાભ્યો વ્યતિરિક્તે સુખાદ્યુપલબ્ધરિ વર્તન્તે સરિતઃ સાગરે ઇવ તત્ર
વિગલિતાન્યોન્યભેદા ઐક્યેન અવતિષ્ઠન્તે તાદાત્મ્યમ્ આપદ્યન્તે ઇત્યર્થઃ । એતત્ ચ સ્ફુટં
સ્વાનુભવસંવેદ્યત્વાત્ સુપ્રકટમેવ । અતશ્ચ એકૈવ સંવિત્ ઉપલબ્ધૃરૂપા અહમિતિ
સ્ફુરન્તી પારમાર્થિકી માયાશક્તિજનિતતથાવિધસ્વભાવપરામર્શાભાવબલાત્
સુખાદ્યનિત્યવસ્તુવેદકત્વેન
પ્. ૨૭)
અહં સુખી દુઃખી ચ - ઇત્યાદિના બુદ્ધ્યાદ્યવસ્થાસામાનાધિકરણ્યમ્ ઉપગતા સતી
સંવિદ ઇતિ બહુવચનેન નિર્દિષ્ટા । યદિ પુનઃ સુખાદિવેદ્યવસ્તુસંબન્ધાત્ સુખાદિવત્
સંવિદોઽપિ અહં પ્રત્યયરૂપાઃ પરમાર્થત એવ બહ્વયઃ સ્યુઃ તદા
સ્મૃતિપ્રત્યભિજ્ઞાદ્યનુસંધાનં ન સ્યાત્ અસતિ ચ તસ્મિન્ સર્વવ્યવહારોચ્છેદઃ
પ્રસક્તઃ સ ચ નેષ્ટઃ તતઃ અન્યત્ર ઇતિ નિર્દિષ્ટસ્ય અર્થસ્ય વિશેષણમ્ આહ - એતાઃ
સંવિદઃ કીદૃશિ અન્યત્ર વર્તન્તે (?) સુખાદ્યવસ્થાનુસ્યૂતે સર્વેષુ
સુખાદિષુ સુખદુઃખમોહરૂપેષુ અવસ્થાવિશેષેષુ ઉત્પાદવિનાશધર્મકત્વાત્
અનિત્યેષુ વેદ્યત્વસામાન્યાત્ શબ્દાદિવિષયસમાનવૃત્તિષુ અહમિતિ ઉપલબ્ધાત્મકેન
એકેન રૂપેણ વ્યાપકતયા સ્થિતે । યતઃ અહં સુખી દુઃખી ચ ઇત્યેવમાદિષુ પ્રત્યયેષુ
ઉલ્લસત્સુ દ્વૌ અર્થૌ સ્ફુરતઃ । એકઃ સુખાદ્યાત્મા
પ્. ૨૮)
વેદ્યરૂપઃ - સ વેદ્યત્વાદેવ ઘટાદિવત્ અનિત્યત્વેન નાનાત્વેન ચ પ્રતિપદ્યતે
અહમિતિ અપરો વેદકરૂપઃ - સ ચ પૂર્વાપરાવસ્થાવ્યાપકત્વેન
સમસ્તપ્રમાતૃપ્રસિદ્ધઃ સકલવ્યવહારહેતોઃ અનુસંધાનસ્ય કર્તા નિત્ય
ઉપલબ્ધૃમાત્રરૂપત્વાત્ એક એવ પ્રકાશતે । તત્ એવમ્ - યથા જાગ્રદાદિના હેતુના
વિભેદે પ્રસર્પત્યપિ અયમ્ અભિન્નસ્વલક્ષણ એક એવ તથા
જાગ્રદાદ્યવસ્થાન્તર્ગતસુખિત્વાદિપ્રત્યયાસંતાનેન હેતુના વિભેદે પ્રવર્તમાનેઽપિ
અભિન્નસ્વલક્ષણ એક એવ યતઃ ઇહાપિ યોઽહં સુખી જાતઃ સ ઇદાનીં દુઃખી રક્તો વા સ્થિત
- ઇતિ એકાનુસંધાતૃનિબદ્ધા એવ અવસ્થાઃ પ્રતીયન્તે । તસ્માત્
અનન્તજન્તુસંતાનવર્તિભિઃ અશેષૈઃ અવસ્થાવિશેષૈઃ ઈષદપિ
અનુપજનિતોપલબ્ધૃમાત્રસ્વભાવાન્યથાભાવઃ સ્વયંસિદ્ધો
નિત્યનિરાવરણરૂપત્વાત્
પ્. ૨૯)
સર્વત્ર અનિરુદ્ધઃ તાત્ત્વિકઃ સ્વસ્વભાવ એવ શંકર ઇતિ । તત્ એતત્
સ ચ અનુસ્યૂત એવ સર્વાસુ અવસ્થાસુ
ઇત્યાદિના વ્યાખ્યાય
સ સ્વભાવઃ પરઃ સ્મૃતઃ ॥
ઇતિ સિદ્ધાન્તીકૃતં વૃત્તિકૃતા

એવં સ્વસ્વભાવસ્ય શિવત્વેન વ્યપદેશો યુક્ત ઇતિ ઉપપાદ્ય ઇદાનીં તસ્ય સંગ્રહેણ
લક્ષણમ્ અનુવદન્ પરમાર્થસત્તાં પ્રતિપાદયિતુમ્ આહ ન દુઃખં ન સુખં યત્ર ન
ગ્રાહ્યં ગ્રાહકો ન ચ । ન ચાસ્તિ મૂઢભાવોઽપિ તદસ્તિ પરમાર્થતઃ

તત્ વક્ષ્યમાણવિશેષણં વસ્તુ સ્વસ્વભાવશબ્દવાચ્યં પરમાર્થતઃ તત્ત્વતઃ અસ્તિ
તદ્વ્યતિરિક્તં સર્વમ્ અસત્યસદ્ભાવમ્ ઇત્યર્થઃ । કિં તત્ (?) યત્ર ન
દુઃખં ન સુખં ન ચ ગ્રાહ્યં ન ગ્રાહકો ન મૂઢભાવોઽપિ અસ્તિ । અનેન
સુખાદિરૂપતાપ્રતિષેધેન વેદ્યત્વમ્ અસ્ય પ્રતિષિધ્યતે । દ્વિવિધં
પ્. ૩૦)
હિ વેદ્યમ્ - બાહ્યમ્ આભ્યન્તરં ચ । તત્ર આભ્યન્તરં સુખાદિ
અન્તઃકરણવેદ્યત્વાત્ તત્ યત્ર નાસ્તિ પ્રતિપાદિતવિવિક્તવેદકૈકસ્વભાવત્વાત્ તસ્ય ।
બાહ્યં તુ શબ્દાદિ વેદ્યં તત્ ગ્રાહ્યશબ્દેન નિર્દિષ્ટં શ્રોત્રાદિબાહ્યેન્દ્રિયગૃહીતં
હિ તત્ અન્તઃકરણેન સુખાદ્યાત્મકં વેદ્યતે તદપિ યત્ર નાસ્તિ । ન હિ તસ્ય રૂપં
શબ્દાદિવિષયાત્મકત્વેન ગ્રાહ્યતામ્ આપદ્યતે । ગ્રાહકોઽપિ માયીયઃ પ્રમાતા અત્ર
વિવક્ષિતઃ ન તુ તાત્ત્વિક ઉપલબ્ધૃમાત્રસ્વરૂપઃ તસ્ય એવં નિત્યસત્ત્વેન
પ્રતિપાદ્યમાનત્વાત્ । એવં માયીયો દેહાદ્યહંકારમયો ગ્રાહકોઽપિ યત્ર નાસ્તિ ।
ગ્રાહકમિતિ તુ પાઠે ગ્રાહકમ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇતિ વ્યાચક્ષતે તદપિ યત્ર નાસ્તિ । એવં
ગ્રાહ્યગ્રહણસ્વરૂપવ્યતિરિક્તં ગ્રહીતૃમાત્રસ્વભાવં યત્ તત્ત્વં તત્ અસ્તિ ઇતિ ।
નનુ ચ એવં સતિ મૂઢાવસ્થૈવ અસૌ -
પ્. ૩૧)
ઇતિ પ્રતિપાદિતં ભવતિ તસ્યાં હિ સુખાદિરૂપતાભાવઃ । એતત્ નિરાકર્તુમ્ આહ - ન
ચાસ્તિ મૂઢભાવોઽપિ ઇતિ - મૂઢસ્ય ભાવો મૂઢત્વં
વેદ્યવેદનસામર્થ્યાભાવઃ સોઽપિ યત્ર નાસ્તિ ન વિદ્યતે યતઃ તસ્યાપિ અવસ્થાન્તરે
મૂઢોઽહમાસમ્ - ઇતિ પ્રત્યવમૃશ્યમાનત્વાત્ વેદ્યત્વં સ્થિતમેવ કેવલં
તત્કાલમનુપલમ્ભઃ । વેદ્યત્વસદ્ભાવે ચ મૂઢાવસ્થાયાઃ કથં
વેદકૈકસ્વભાવવસ્તુરૂપત્વં સ્યાત્ (?) યદ્યેવં મૂઢભાવોઽપિ તત્ર
નાસ્થિ તત્પ્રતિપત્તિગોચરસમસ્તવેદ્યવસ્તુરૂપતાપ્રતિષેધાત્ અભાવમાત્રં તત્ - ઇતિ
પ્રતિપાદિતં સ્યાત્ । તત્પ્રતિક્ષેપાર્થમ્ આહ - તદસ્તિ પરમાર્થતઃ ઇતિ - યત્
એવંવિશિષ્ટતયા વ્યાખ્યાતં તત્ વસ્તુ પરમાર્થતઃ અસ્તિ સતતમ્
અવિલુપ્તોપલબ્ધૃમાત્રલક્ષણસ્વભાવત્વાત્ । યત્ પુનઃ સુખાદિ તત્
કલ્પનામાત્રલબ્ધાત્મકં ક્ષણભઙ્ગુરં સર્વદા વેદ્યમેવ વેદકૈકસ્વભાવાત્
આત્મનો
પ્. ૩૨)
દૂરભિન્નમ્ । અતો યત્ યત્ વેદ્યભૂમિકાયાં વર્તતે તત્ સર્વમ્ અસત્ અનિત્યત્વાત્ । યસ્તુ
વેદકઃ સ એક એવ પરમાર્થસન્ ઇત્યર્થઃ । તત્ ઇદં
તસ્ય ચાયં સ્વભાવ
ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન વૃત્તિકૃતા વ્યાખ્યાતમ્

ઇદાનીમ્ અસ્ય પરમાર્થસત આત્મન એવ શિવસ્ય
સમસ્તવસ્તુસંપાદનસ્વતન્ત્રશક્તિત્વપ્રતિપાદનપૂર્વમ્ ઉપાદેયતમત્વમ્ ઉપદેષ્ટું
યુગલકમાહ ઇદાનીમ્ અસ્ય પરમાર્થસત આત્મન એવ શિવસ્ય
સમસ્તવસ્તુસંપાદનસ્વતન્ત્રશક્તિત્વપ્રતિપાદનપૂર્વમ્ ઉપાદેયતમત્વમ્ ઉપદેષ્ટું
યુગલકમાહ
યતઃ કરણવર્ગોઽયં વિમૂઢોઽમૂઢવત્સ્વયમ્ ।
સહાન્તરેણ ચક્રેણ પ્રવૃત્તિસ્થિતિસંહૃતીઃ ॥
લભતે તત્પ્રયત્નેન પરીક્ષ્યં તત્ત્વમાદરાત્ ।
યતઃ સ્વતન્ત્રતા તસ્ય સર્વત્રેયમકૃત્રિમા

૭ ॥
તત્ તત્ત્વં સ્વસ્વભાવાખ્યં વસ્તુ પરમાર્થસત્ત્વેન અવસ્થિતં પ્રયત્નેન
પ્રકૃષ્ટેન યત્નેન સતતમ્ અવિલુપ્તેન ઉદ્યોગેન આદરાત્ શ્રદ્ધાતિશયાત્
પ્. ૩૩)
પરીક્ષ્યં સર્વાસુ અનુભવદશાસુ વક્ષ્યમાણોપદેશાનુસારેણ ક્રમેણ
વેદ્યવેદકલક્ષણરાશિદ્વયવિભજનપરતયા વેદકસ્વરૂપપરામર્શાત્ આત્મત્વેન
સ્ફુટીકાર્યમ્ । યતઃ તસ્ય ઇયમ્ અધુનૈવ પ્રસ્તુતવ્યાખ્યાના સ્વતન્ત્રતા
સ્વેચ્છામાત્રાદીનસકલકાર્યકર્તૃત્વરૂપા સર્વત્ર સર્વસ્મિન્ દેહે દશાવિશેષે વા
અવસ્થિતસ્યાપિ અકૃત્રિમા સહજૈવ ન તુ ઉપાદાનસહકાર્યાદિકારણાન્તરાપેક્ષિણી -
યતઃ સંસારિણામપિ તત્સ્વાતન્ત્ર્યમહિમ્નૈવ સમસ્તવ્યવહારસંપત્તિઃ
માયાવ્યામોહવશાત્ તુ સત્યસ્વભાવપરામર્શાભાવાત્ સર્વઃ સંસારી પરતન્ત્ર ઇવ
વ્યવહરતિ સર્વક્રિયાસુ વ્યતિરિક્તકારણાપેક્ષસર્વાર્થસિદ્ધિકત્વાત્ - તસ્માત્
સ્વાભાવિકસ્વાતન્ત્ર્યપ્રાપ્તયે તત્ તત્ત્વં પરીક્ષ્યમ્ ન તુ
સુખદુઃખમોહગ્રાહ્યગ્રાહકરૂપપ્રતિષેધાત્ તત્ અવસ્તુભૂતમ્ અવગન્તવ્યમ્ ઇતિ
ઉપદિષ્ટમ્ । ઇદાનીમ્
પ્. ૩૪)
ઇયમ્ ઇતિ નિર્દિષ્ટાં સ્વતન્ત્રતાં પ્રતિપાદયિતું યચ્છબ્દવિશિષ્ટં વિશેષણં
વ્યાખ્યાયતે । કિં તત્ તત્ત્વં પરીક્ષ્યં (?) યતો યસ્માત્ અયં કરણવર્ગં
કરણાનાં શ્રોત્રાદીનાં બાહ્યાનાં મનઃપ્રભૃતીનામ્ આભ્યન્તરાણામ્
ઇન્દ્રિયાણાં વર્ગઃ ત્રયોદશકરણસમૂહઃ પ્રવૃત્તિસ્થિતિસંહૃતીઃ લભતે
પ્રવૃત્તિઃ જિઘૃક્ષિતાર્થોન્મુખતાસમુન્મિષદવસ્થા સ્થિતિઃ
ગૃહીતાર્થવિશ્રાન્ત્યવસ્થા સંહૃતિઃ કૃતકૃત્યત્વાત્ બાહ્યાર્થપરિત્યાગે
સ્વવ્યાપારોપરમઃ પ્રત્યસ્તમયાવસ્થા એતાઃ લભતે પ્રાપ્નોતિ । કીદૃશઃ કરણવર્ગઃ
(?) વિમૂઢઃ પ્રાયશો જડતયૈવ પ્રસિદ્ધઃ । કથં લભતે (##?
બાહ્યાભ્યન્તરમ્ ઇન્દ્રિયચક્રં પ્રવૃત્ત્યાદિચેતનવ્યાપારસમર્થં યત્સંસ્પર્શબલાત્
ભવતિ તત્ તત્ત્વમ્ આત્મત્વેન સ્ફુટીકૃતં સત્ ઇન્દ્રિયચૈતન્યાપાદનસ્વાતન્ત્ર્યવત્
સર્વવિષયસ્વાતન્ત્ર્યલાભાય
પ્. ૩૫)
કલ્પતે એવ અતઃ પરીક્ષ્યં યેન અભ્યાસદશાયામેવ અભિવ્યજ્યમાને સ્વાતન્ત્ર્યે
પરશરીરાવેશાદિક્રીડા ઉપપદ્યતે । તત્ ઇદમ્
ન ચ સુખાદિરૂપો યદા નાસૌ
ઇત્યાદિના
તસ્માત્તત્તત્ત્વં યત્નેન પરીક્ષિતવ્યમ્
ઇત્યાદિના ચ પૃથક્ વ્યાખ્યાતં વૃત્તૌ

નનુ કિમિદમ્ ઉચ્યતે - તત્ કિંચિત્ તત્ત્વં પરીક્ષ્યં યદ્વશાત્ ઇન્દ્રિયાણિ
ચેતનીભવન્તીતિ કિલ એવં વ્યવહારો વ્યવસ્થિતઃ - સર્વઃ કશ્ચિત્ ચેતનઃ પ્રમાતા
ધર્માધર્મસંબન્ધાત્ ઇચ્છાખ્યેન ગુણેન સંયુજ્યમાનો હેયે ઉપાદેયે વા
વિષયભૂતે પ્રયત્નવાન્ ભૂત્વા તેનૈવ ઇચ્છાખ્યેન ગુણેન કરણવર્ગં જડમેવ
તત્તદ્વિષયહાનોપાદાનાદૌ પ્રેરયતિ સ ચ તત્પ્રેરિતો જડ એવ દાત્રાદિવત્ સ્વકાર્યં કરોતિ ।
તત્ કથમુક્તમ્ - યતઃ કારણભૂતાત્ અમૂઢવત્
પ્. ૩૬)
પ્રવૃત્ત્યાદિ લભતે ઇતિ વ્યાખ્યાતં ચ - યત્સંસ્પર્શબલાત્ એવ હેતોઃ
પ્રવૃત્ત્યાદિચેતનવ્યાપારસંપાદનસમર્થો ભવૈ (?) ઇત્યાશઙ્ક્ય
યથા એષ કરણવર્ગઃ ચેતનીભવતિ તથા સંસારિપુરુષસ્ય વ્યવહારપ્રદર્શનેન
સ્ફુટીકર્તુમાહ નહીચ્છાનોદનસ્યાયં પ્રેરકત્વેન વર્તતે । અપિ
ત્વાત્મબલસ્પર્શાત્પુરુષસ્તત્સમો ભવેત્

નહિ ન ખલુ ઇચ્છાનોદનસ્ય ઇચ્છૈવ નોદનં નુદ્યતે અનેન ઇતિ પ્રતોદાદિ કરણં તસ્ય
પ્રેરકત્વેન ઇન્દ્રિયવર્ગં પ્રતિ ચોદકત્વેન અસૌ પુરુષઃ સંસારી પ્રમાતા વર્તતે
અવતિષ્ઠતે । યથા કશ્ચિત્ દેવદત્તાદિઃ કેનચિત્ કરણભૂતેન હસ્તાદિના જડં પ્રતોદાદિ
પ્રેરયતિ ન એવમ્ અયમ્ આન્તરઃ પુરુષઃ ઇચ્છયા જડં કરણવર્ગં સ્વવિષયે
પ્રવર્તયતિ અપિ તુ આત્મબલસ્પર્શાત્ આત્મનઃ પરસ્ય પ્રમાતુઃ સર્વકર્તુઃ ઈશ્વરસ્યૈવ
પ્. ૩૭)
સ્વભાવસ્યૈવ યત્ બલં સામર્થ્યં કારણાન્તરનૈરપેક્ષ્યેણ
અખિલવસ્તુસંપાદનશક્તતા તત્સ્પર્શાત્ તત્સંપર્કાત્ તત્સમો ભવેત્ તેન
આત્મશબ્દોક્તેન પરેણ કર્ત્રા તુલ્યઃ સંપદ્યતે । ઇદમત્ર તાત્પર્યમ્ - યત્રૈવ
સ્વસ્વભાવે સ્થિત્વા આત્મશબ્દપ્રતિપાદિતઃ પરમેશ્વરો જગદિદં
પ્રવૃત્તિસ્થિતિસંહૃતીઃ યથેષ્ટં લમ્ભયિતું સ્વતન્ત્રઃ તત્રૈવ સ્થિત્વા પુરુષોઽપિ
અયં સંસારી કરણવર્ગં સ્વવિષયે પ્રવૃત્ત્યાદિ લમ્ભયિતું સ્વતન્ત્રઃ તેન તત્સમો
ભવેત્ ઇતિ ઉક્તમ્ । તતો યથા ઈશ્વરઃ સર્વવ્યાપિકાભ્યાં જ્ઞાનક્રિયાખ્યાભ્યાં
શક્તિભ્યાં વિશ્વં પ્રવૃત્ત્યાદિ પ્રાપયન્ સર્વં જાનાતિ ચ કરોતિ ચ તથા પુરુષઃ
તદ્બલસ્પર્શાદેવ ઉપજાતજ્ઞત્વકર્તૃત્વસામર્થ્યો માયાવશાત્ નિયતવિષયાભ્યાં
જ્ઞાનક્રિયાશક્તિભ્યાં અન્તર્બહીરૂપકરણવર્ગતયા પ્રસૃતાભ્યાં સ્વવિષયં
જાનાતિ ચ કરોતિ ચ - ઇતિ તત્સામ્યમ્ અસ્ય ઉક્તમ્
ન ચ ઇચ્છાપ્રેરણેન કરણાનિ પ્રેરયતિ
પ્. ૩૮)
ઇત્યાદિ વિવૃતમેતત્ વૃત્તૌ

નનુ સ્વવ્યાપારે કરણવર્ગં પ્રવર્તયન્ પુરુષઃ ઈશ્વરભૂમિકાસાદનાત્ તદ્વત્
સ્વાતન્ત્ર્યમ્ આપ્નોતિ - ઇતિ તયોઃ ઈશ્વરપુરુષયોઃ અભેદઃ એવ પ્રતિપાદિતઃ સ્યાત્ કથં
ભેદનિબન્ધનમ્ ઈશ્વરસામ્યં પુરુષસ્ય પ્રતિપાદિતં તસ્યાં દશાયામ્ (##?
નિજાશુદ્ધ્યાસમર્થસ્ય કર્તવ્યેષ્વભિલાષિણઃ ।
યદા ક્ષોભઃ પ્રલીયેત તદા સ્યાત્પરમં પદમ્

સત્યમ્ અસ્તિ અભેદઃ તસ્યામ્ અવસ્થાયામ્ અનયોઃ । કિન્તુ અયં પુરુષો નિજયા સહજયા
દેહાદ્યાત્મપ્રતિપત્તિમૂલરાગાદિરૂપયા અશુદ્ધ્યા મલેન હેતુના અભિલાષી
ક્ષણિકસુખલવલુબ્ધઃ તયૈવ ચ તત્સાધનભૂતવિષયાવાપ્તિહેતુષુ કર્તવ્યેષુ ક્રિયાસુ
અસમર્થઃ શક્તિદરિદ્રો - યતઃ ઇચ્છન્ અપિ અભિમતં ન આપ્નોતિ - એવંવિધસ્ય
અસ્ય યદા યસ્મિન્
પ્. ૩૯)
કાલે ક્ષોભઃ પ્રત્નિયતશરીરાદ્યાલમ્બનાહંપ્રત્યયાત્મા માયીય ઉપપ્લવઃ પ્રલીયેત
કૃત્રિમાલમ્બનોત્તીર્ણસ્વાભાવિકાહંપ્રત્યયપ્રભાકર્પ્રકાશસંપર્કાત્
પ્રાલેયપટલવત્ વિગલેત્ વિનશ્યેત્ તદા પરમં નિરુત્તરં પદં સ્થાનં સ્યાત્
સદ્ભાવેન પ્રકાશેત - અભેદઃ આત્મપુરુષશબ્દપ્રતિપાદિતયોઃ પરાપરયોઃ
સંવિદોઃ તસ્યામેવ દશાયામ્ ઉપલભ્યતયા પ્રથેત ઇત્યર્થઃ । તદેતત્ -
સ્વસ્વભાવે પ્રતિષ્ઠાનમ્ ઇદમ્ (ઇતિ) અનેન શ્લોકેન પ્રતિપાદિતમ્ । ઉપપાદ્યતાં
નામ દર્શનાન્તરેષુ તૈસ્તૈઃ પ્રકારૈઃ અશુદ્ધિઃ અસ્ય પુંસઃ ઇહ તુ એતાવત્યેવ અસૌ ##-
અહંપ્રત્યયઃ પ્રવર્તતે તાવન્માત્રનિબન્ધના હિ સર્વાઃ સંસારિત્વપ્રતિપત્તયઃ
તસ્મિન્નેવ વિગલિતે સ્વસ્વભાવાભિવ્યક્તિલક્ષણા પરા
પ્. ૪૦)
શુદ્ધિરિતિ । યદુક્તમ્
જાતે દેહપ્રત્યયદ્વીપભઙ્ગે પ્રાપ્તૈકધ્યે નિર્મલે બોધસિન્ધૌ ।
અવ્યાવર્ત્યૈવેન્દ્રિયગ્રામમન્તર્વિશ્વાત્મા ત્વં નિત્યમેકોઽવભાસિ ॥
તથા
નાત્માધીનત્વેઽપ્ વિશ્વં નિયોક્તું સર્વો હસ્તાદીનિવેષ્ટે યથેષ્ટમ્ ।
બાલો રાજેવાત્મશક્ત્યપ્રબોધાત્ ત્વયયન્તઃસ્થે સર્વશક્તિસ્તુ સર્વઃ ॥
ઇતિ । તદેતત્ તાવત્
સ ચાસ્ય
ઇત્યાદિના વૃત્તૌ વ્યાખ્યાતમ્

નનુ પ્રલીનદેહાદ્યહંપ્રત્યયલક્ષણક્ષોભો નિવાતનિશ્ચલજલધિવત્ સુપ્રશાન્તસ્થિતિઃ
આત્મૈવ પરમપદશબ્દપ્રતિપાદિતઃ તત્ કથં તદ્બલસ્પર્શાત્ પુરુષઃ તદ્વિલક્ષણં
ક્ષોભાત્મકમેવ ધર્મમ્ આસાદયેત્ યેન યુક્ત ઇન્દ્રિયવર્ગં પ્રવૃત્ત્યાદિ લમ્ભયન્
અહં કરોમિ અહં જાનામિ
પ્. ૪૧)
ઇતિ સ્વવિષયં પ્રતિપદ્યમાનઃ ક્ષુભિત એવ ભવતિ (?) - ઇતિ
અનાત્મજ્ઞાનાં મતિવિભ્રમભઙ્ગાયાહ
તદાસ્યાકૃત્રિમો ધર્મો જ્ઞત્વકર્તૃત્વલક્ષણઃ ।
યતસ્તદેપ્સિતં સર્વં જાનાતિ ચ કરોતિ ચ

તદા તસ્મિન્ યથોક્તક્ષોભપરિક્ષયોપલક્ષિતે કાલે આત્મનઃ અસ્ય અકૃત્રિમઃ
સહજસિદ્ધઃ સતતમવ્યતિરિક્તો જ્ઞત્વકર્તૃત્વલક્ષણો ધર્મઃ ગુણોઽસ્ત્યેવેતિ શેષઃ
યતો યસ્માત્ અવ્યભિચારિણો ગુણાત્ કારણભૂતાત્ સર્વમ્ અખિલમ્ ઈપ્સિતં જ્ઞેયતયા
કાર્યતયા અવાપ્તુમિષ્ટં વસ્તુ સ પુરુષઃ તદા તસ્યાં દશાયાં
સત્યસ્વભાવસંબન્ધલક્ષણયોગાત્મિકાયાં ન તુ અન્યદા -
દેહાદ્યાલમ્બનાહંપ્રતીતિસારસંસારિપુરુષદશાયાં જાનાતિ ચ કરોતિ ચ । કિમ્ ઉક્તં
ભવતિ (?) - જ્ઞત્વમુપલબ્ધૃત્વં નામ અસ્યાત્મનોઽવ્યતિરિક્તો ગુણઃ
સ ચ ઇદન્તાવસેયસ્ય
પ્. ૪૨)
વસ્તુનો જ્ઞેયતયા કાર્યતયા ચ દ્વૈવિધ્યાત્ દ્વિત્વેન ઉપચર્યતે । વસ્તુત એકૈવ ઈશ્વરસ્ય
સ્વભાવપ્રત્યવમર્શરૂપા ઉચ્યતે તાવન્માત્રસંરમ્ભરૂપત્વાત્ ક્રિયાશબ્દેન ચ
ઉદ્ઘોષ્યતે । સ ચ એવંવિધો ધર્મઃ અસ્ય વેદ્યત્વપ્રતીત્યુપપ્લવાસંસ્પૃષ્ટે
વેદકૈકલક્ષણે સ્વભાવે સ્થિતસ્ય સર્વજ્ઞતયા સર્વકર્તૃતયા ચ વિજૃમ્ભતે । યત્
પુનઃ તાદૃક્સ્વભાવપ્રત્યવમર્શાભાવાત્ વેદ્ય એવ દેહાદૌ
વેદકપ્રત્યયનિબન્ધનં જ્ઞત્વં કર્તૃત્વં ચ તત્ કૃત્રિમં પરિમિતવિષયં ચ ।
તસ્માત્ આત્મનો જ્ઞત્વકર્તૃત્વલક્ષણાવ્યતિરિક્તધર્મતા સ્વભાવ એવ ન તુ
ક્ષોભાવસ્થા । તાદૃશં ચ આત્મબલં સ્પૃશન્ સંસારિપુરુષઃ
કરણવર્ગપ્રવર્તનાદિના સ્વવિષયે જ્ઞત્વકર્તૃત્વાભ્યાં યુજ્યમાનસ્તત્સમો ભવેત્
- ઇતિ યત્ ઉક્તં તદેવ ઉપપન્નમ્ । તદેતત્
યતસ્તસ્મિન્પ્રલીનક્ષોભાત્મકે કાલે
ઇત્યાદિના વૃત્તિકૃત્ વ્યાચષ્ટ

પ્. ૪૩)
ઇત્થમ્ આત્મસ્વરૂપમ્ ઉપપત્ત્યા વ્યવસ્થાપ્ય તત્પ્રતિપત્તિફલં પ્રદર્શયિતુમ્ આહ
તમધિષ્ઠાતૃભાવેન સ્વભાવમવલોકયન્ ।
સ્મયમાન ઇવાસ્તે યસ્તસ્યેયં કુસૃતિઃ કુતઃ

તમ્ ઇતિ સર્વનામ્ના શ્લોકદશકપ્રતિપાદિતમાત્મતત્ત્વં પ્રત્યવમૃશ્યતે । તમ્
એવંલક્ષણં સ્વભાવમ્ આત્માનમ્ અધિષ્ઠાતૃભાવેન સર્વશરીરેષુ સર્વાવસ્થાસુ
સર્વદા સર્વત્ર અનુભવિતૃમાત્રેણ સર્વમ્ આક્રમ્ય અવસ્થિતત્વાત્ અનન્યાધિષ્ઠેયઃ
અહમેવ એકઃ સ્વતન્ત્રઃ પરમેશ્વરઃ અધિષ્ઠાતા ઇત્યેવંરૂપતયા અવલોકન્ ઉક્તયા
ઉપપત્તિદૃશા વક્ષ્યમાણયા ચ ઉપલબ્ધ્યુપદેશદૃશા પશ્યન્ પ્રત્યભિજાનન્
સ્મયમાન ઇવ વિસ્મૃતપરપ્રમાતૃરૂપાત્મતત્ત્વપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્
માયીયપ્રમાતૃસ્વરૂપમ્ અસત્યમપિ ઇત્થં પ્રથમાનં વિમૃશન્ વિસ્મયમિવ
આપન્નો ય આસ્તે નિર્વિપ્લવાં સ્થિતિમ્ અનુભવતિ તસ્ય એવંલક્ષણસ્ય
પ્. ૪૪)
યોગિનઃ ઇયં સુપ્રસિદ્ધા દેહાદ્યહંપ્રતીતિમાત્રમૂલા કુસૃતિઃ
જન્મજરામરણાદિદ્વન્દ્વયોગાત્ કુત્સિતા ગર્હિતા સૃતિઃ સરણં
નાનાયોન્યન્તરભ્રમણં કુતઃ (?) - પ્રતિપાદિતક્ષોભરૂપાયા
અશુદ્ધેઃ હેતુભૂતાયા અભાવાત્ અસીનસ્ય ગતિરિવ નાસ્ત્યેવ ઇત્યર્થઃ । વૃત્તિકૃતા ચ
એવં યતઃ સર્વાનુસ્યૂત એવ અયમાત્મા
ઇત્યાદિના વ્યાખ્યાતમેતત્

ઇદાનીં સમસ્તવેદ્યધર્મવિરહિતસ્વરૂપસ્યાત્મતત્ત્વસ્યોપાદેયતયા
પ્રતિપાદનાદભાવ એવ પ્રાપ્યતયોપદિષ્ટો ભવતિ - ઇતિ મન્યમાનાન્
પ્રતિબોધયિતુમાહ
નાભાવો ભાવ્યતામેતિ ન ચ તત્રાસ્ત્યમૂઢતા ।
યતોઽભિયોગસંસ્પર્શાત્તદાસીદિતિ નિશ્ચયઃ

અભાવો વસ્તુશૂન્યતા ભાવ્યતાં ભાવનીયત્વં સમાધાવાલમ્બનભાવં નૈતિ ન
ગચ્છતિ અભાવભાવભાવનયોઃ પરસ્પરવિરોધાત્ ભાવો
પ્. ૪૫)
હિ સંવિદ્વિષયતાયોગ્યઃ પદાર્થો ધ્યેયતયા આલમ્બનીભવિતુમર્હતિ ન પુનઃ ન કિંચિત્ ।
યથા ક્વચિત્ ઉપદિષ્ટમ્
અભાવં ભાવયેત્તાવદ્યાવત્તન્મયતાં વ્રજેત્ ॥
ઇતિ । ભવતુ વાસૌ ધ્યાતૃ-ધ્યાન-ધ્યેયવિકલ્પોચ્છેદરૂપા સમાધ્યવસ્થા
યામભાવ ઇતિ મન્યન્તે વિસ્મૃતાત્માનઃ । ન ચ તત્ર તસ્મિન્નવસ્થાવિશેષે અમૂઢતા
મૂઢત્વાભાવો વિદ્યતે યતોઽભિયોગસંસ્પર્શાત્ વ્યુત્થાનાવસરે
તાદૃગ્દશાન્તરાનુસંધાનવિષયેણાભિયોગેન તત્કાલપ્રત્યુદિતેનાભિલાપેન
સંસ્પર્શાત્ સંપર્કાત્ તત્ દશાન્તરમ્ આસીત્ અભૂદતીતમ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ અધ્યવસાયઃ સ્યાત્ ।
કિમ્ ઉક્તં ભવતિ (?) - અભાવસમાધિલબ્ધપ્રતિષ્ઠો યોગી તતો
વ્યુત્થિતઃ સન્ યદિ તામવસ્થાં નાનુસંદધ્યાત્ તત્ કથં લબ્ધપ્રતિષ્ઠોઽસ્મિ - ઇતિ
પ્રત્યયોઽસ્ય સ્યાત્ (?) અસતિ ચ તસ્મિન્ સમાધિવ્યુત્થાનયોઃ
પ્. ૪૬)
વ્યતિરેકાગ્રહણમ્ । તસ્માત્ તદાનીં તાદૃશીં દશામ્ અહમ્ અન્વભવમ્ - ઇતિ
અવશ્યં સ્મર્યતે । તચ્ચ અતીતત્વેન સ્મર્યમાણત્વાદેવ અનિત્યં સુખાદિવત્ આત્મનઃ
સ્વરૂપં ન ભવતિ તસ્ય ચિદ્રૂપસ્ય અનુભવિતૃત્વેન સર્વદા વર્તમાનત્વાત્
સ્મર્ત્રન્તરેણ સ્મર્યમાણત્વં ન સંભવતિ । વ્યાખ્યાતમ્ એતત્ વૃત્તૌ
ન ત્વભાવો ભાવનીયઃ
ઇત્યાદિના

તત્ સ્ફુટીકર્તુમ્ આહ
અતસ્તત્કૃત્રિમં જ્ઞેયં સૌષુપ્તપદવત્સદા ।
ન ત્વેવં સ્મર્યમાણત્વં તત્તત્ત્વં પ્રતિપદ્યતે

અત આસીત્ તત્ ઇતિ ભૂતત્વેન અભિયુજ્યમાનત્વાત્ તત્ અભાવસમાધિસંજ્ઞિતં વસ્તુ
કૃત્રિમં જ્ઞેયં ભાવાભાવદશાયોગિત્વાત્ કલ્પનાકૃતમ્
પ્. ૪૭)
અનિત્યં બોદ્ધવ્યં સદા ન કાચિદસૌ કાલકલા વિદ્યતે યસ્યાં સા તાદૃશી
સમાધ્યવસ્થા નિત્યત્વેન અવતિષ્ઠતે । કથં કૃત્રિમં જ્ઞેયં (?) ##-
સંવિદધિકરણં તેન તુલ્યમ્ । કિમુક્તં ભવતિ (?) - યથા લૌકિકી
સુષુપ્તાવસ્થા નિવિડમોહાત્મકત્વાત્ સતોઽપિ વેદ્યવેદકવિભાગસ્ય તત્કાલમ્ અગ્રહણે સતિ
અભાવરૂપા ઇવ સતી પ્રબોધકાલપ્રત્યુદિતાનુસંધાનવિષયતામ્ આપાદ્યમાના
અતીતત્વેન સ્મર્યમાણત્વાત્ અનિત્યા તદ્વત્ અભાવસમાધ્યવસ્થાપિ અનિત્યા વ્યુત્થાનસમયે
ભૂતત્વેન સ્મર્યમાણત્વસામ્યાત્ । એતેન સર્વે એવંપ્રાયાઃ સમાધયઃ
સુષુપ્તાવસ્થાયામેવ અન્તર્ભવન્તિ - ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ ન તુ પુનઃ તત્ તત્ત્વમ્ ઇહ
ઉપાદેયતમતયા ઉપદિષ્ટં સ્વસ્વભાવલક્ષણં વસ્તુ એવમ્ અનેન ઉક્તપ્રકારેણ
સ્મર્યમાણત્વં પ્રતિપદ્યતે તસ્ય હિ નિત્યોદિતત્વાત્ સદા વર્તમાનત્વમેવ । તદેતત્
પ્. ૪૮)
અતોઽભાવભાવનયા સમાધિલબ્ધભૂમિકસ્યાપિ
ઇત્યાદિના વૃત્તૌ વિવૃતમ્

અથૈવં નિત્યોદિતત્વાત્ સદા પ્રકાશમાનમપિ તત્ તત્ત્વમ્ અપ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્
બન્ધહેતુઃ અતો લબ્ધોપદેશેન સર્વાવસ્થાસુ
વેદ્યવેદકરૂપતત્ત્વદ્વયસંગૃહીતવિશ્વપ્રપઞ્ચવિભજનપરતયા વેદકાંશમ્
અહમિતિ સર્વવેદ્યસ્વરૂપોત્તીર્ણમેવ પ્રત્યવમૃશતામ્ આત્મીકાર્યમ્ । - ઇતિ
ઉપદેષ્ટું તસ્ય તત્ત્વસ્ય સ્વમાયાવૈભવોદ્ભાસિતં દ્વૈરૂપ્યં પ્રતિપાદયિતુમાહ
અવસ્થાયુગલં ચાત્ર કાર્યકર્તૃત્વશબ્દિતમ્ ।
કાર્યતા ક્ષયિણી તત્ર કર્તૃત્વં પુનરક્ષયમ્

અત્ર અસ્મિન્ ઇહ પ્રતિપાદિતે આત્માખ્યે પરસ્મિન્ તત્ત્વે અવસ્થાયુગલં દ્વે અવસ્થે
સંભવતઃ ।
પ્. ૪૯)
અનેન વિવિધદર્શનપ્રક્રિયાપ્રબન્ધવ્યવસ્થાપિતતત્ત્વાદિભેદાત્ અપર્યન્તમપિ
હેયોપાદેયરૂપં વસ્તુ લક્ષણદ્વયયોગાત્ દ્વિત્વેનૈવ સંગૃહ્ય પ્રતિપાદિતમ્
આનન્ત્યેઽપિ વિશ્વવૈચિત્ર્યસ્ય દ્વે એવ તત્ત્વે ઇત્યર્થઃ । એક એવ તુ પરમાર્થસન્ પરમેશ્વર
આત્મા નિરુપમ-નિષ્પ્રતીઘાત - નિરુપાદાનનિજૈશ્વર્યશક્તિબલાદ્ દ્વિત્વેન
આત્માનમ્ અવભાસયન્ ક્રીડતિ - ઇતિ પ્રતિપાદયિતુમ્ અવસ્થાશબ્દેન નિર્દેશઃ કૃતઃ
એકમેવ તત્ તત્ત્વં દ્વિત્વેન અવતિષ્ઠતે ઇત્યર્થઃ । કીદૃશમ્ અવસ્થાયુગલં (##?
અહમ્ ઇતિ એકા અવસ્થા સ્વતન્ત્રા દ્વિતીયા તુ તદ્વિપરીતા કાર્યરૂપા ભોગ્યા વેદ્યા જડા
પરતન્ત્રા તાભ્યાં શબ્દિતં કથિતમ્ । શબ્દિતશબ્દેન અનયોઃ સંજ્ઞામાત્રભેદો ન
વાસ્તવઃ - ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ । તતઃ કાર્યરૂપા
પ્. ૫૦)
યા ઇયમ્ અવસ્થા સા પ્રકાશમાનત્વમાત્રલબ્ધત્મકત્વાત્ આત્મનઃ પરમકારણાત્
કર્તૃશબ્દેન વ્યપદિષ્ટાત્ પ્રકાશૈકસ્વભાવાત્ ન ભિદ્યતે યતઃ શક્તિચક્રાત્મકસ્ય
સ્વવિભવસ્ય પ્રભવત્વેન એતત્ તત્ત્વં પ્રાગેવ પ્રતિપાદિતમ્ । તત્ર તસ્મિન્ ઇત્થંભૂતે
અવસ્થાયુગલે કાર્યતા ક્ષયિણી કાર્યરૂપાવસ્થા ક્ષણભઙ્ગિની યત્ યત્ ઇદં
મુકુલિતતત્ત્વપરામર્શતયા કાર્યરૂપત્વેનૈવ અવસીયતે તત્ સર્વમ્
ઉદયવ્યયસંબન્ધાત્ પ્રતિક્ષણવિનશ્વરમ્ કર્તૃત્વં પુનરક્ષયં
કર્તૃરૂપાવસ્થા નિત્યા નિત્યોદિતસર્વાવસ્થાવ્યાપકત્વોપલબ્ધૃત્વમાત્રધર્મકત્વાત્
અવિનાશિ । તદેવમ્ એકમેવ કર્તારં જ્ઞાતારં સર્વાધિષ્ઠાતારં સતતમ્ આત્મત્વેન
અનુસંદધાનો યસ્તિષ્ઠતિ તસ્ય બન્ધાનુપપત્તિઃ - ઇતિ પૂર્વશ્લોકેન સંબન્ધઃ ।
તદેતત્
અવસ્થાદ્વયમેવ
ઇત્યાદિના વૃત્તૌ વ્યાખ્યાતમ્

પ્. ૫૧)
નનુ યત્ ઉપલબ્ધૃરૂપં તત્ત્વં તત્ અક્ષયમિત્યુક્તં તચ્ચ નોપપદ્યત એવ
અભાવસમાધ્યવસ્થાસુ ઉપલભ્યસ્વરૂપાભાવાત્ કથં તસ્યાક્ષયત્વમ્ (##?
કાર્યોન્મુખઃ પ્રયત્નો યઃ કેવલં સોઽત્ર લુપ્યતે ।
તસ્મિંલ્લુપ્તે વિલુપ્તોઽસ્મીત્યબુધઃ પ્રતિપદ્યતે

કાર્યે નિર્મેયે વેદ્યે વા વસ્તુનિ ઉન્મુખઃ તસ્ય તથાસંપાદને પ્રવણો યઃ પ્રયત્નઃ
કર્તૃત્વં (ત્વે) સહજ ઉત્સાહઃ સ કેવલં સ એવ પરં કારણં વ્યાપારહેતુઃ
તસ્યાં દશાયાં કાર્યસ્ય સ્થૂલરૂપસ્ય અભાવાત્ લુપ્યતે અનભિવ્યક્તતયા આત્મન્યેવં
ન્યગ્ભૂયેવ અવતિષ્ઠતે । તસ્મિન્ પ્રયત્ને તત્કાલમેવ લુપ્તે સતિ અબુધઃ
તત્ત્વાવબોધશૂન્યો વિલુપ્તોઽસ્મિ - ઇતિ પ્રતિપદ્યતે નાહમસ્મીતિ ભાવવિલક્ષણતયા
વસ્તુ પરિછિન્દત એવંવિધઃ પ્રત્યય ઉપપન્નઃ
પ્. ૫૨)
પરિચ્છિનત્તિ ચેત્ કર્તૃત્વેન પ્રથમતરં સન્નેવ અસૌ સિદ્ધઃ કથં નિષેધસ્ય
વિષયઃ સ્યાત્ (?) તત્ ઇદમ્ આયાતમ્ - યથા કશ્ચિત્ દેવદત્તો
ગૃહાદ્યવસ્થિતઃ કેનાપિ આહૂતો - ભો દેવદત્ત (?) - ઇતિ સ
આત્માનમ્ અપહ્નોતુકામઃ પ્રત્યાહ - નાહમસ્મીતિ એવમુક્તે પ્રત્યુત સ્થિતોઽહમસ્મિ
- ઇતિ પ્રતિપાદિતં ભવતિ ન ત્વસંનિધાનમ્ । તસ્માત્ અભાવસમાધ્યવસ્થાસુ
કાર્યાભાવાત્ કરણવ્યાપારવિરતિમાત્રેણાત્માભાવપ્રત્યયો ભ્રાન્તિરેવેતિ ।
વ્યાખ્યાતમેતત્ વૃત્તૌ
કાર્યસંપાદનસામર્થ્યમ્
ઇત્યાદિના

એનમેવાર્થં વિશેષયિતુમ્ આહ ।
ન તુ યોઽન્તર્મુખો ભાવઃ સર્વજ્ઞત્વગુણાસ્પદમ્ ।
તસ્ય લોપઃ કદાચિત્સ્યાદન્યસ્યાનુપલમ્ભનાત્

ન તુ પુનઃ તસ્ય પરમાર્થસતઃ પરસ્ય તત્ત્વસ્ય
પ્. ૫૩)
કદાચિત્ કસ્યાચિદપિ સમાધ્યાદ્યુપલક્ષિતાયાં કાલકલાયાં લોપઃ સ્વરૂપોચ્છેદઃ
સ્યાત્ ઉપપદ્યેત અન્યસ્ય તદ્વ્યતિરિક્તસ્ય વેદ્યરૂપસ્ય અનિત્યસ્ય વસ્તુનઃ અનુપલમ્ભનાત્
અનુભવાભાવાત્ ન હિ વેદ્યં નાસ્તિ વેદકોઽપિ નાસ્તિ - ઇતિ વક્તું શક્યમ્ । કસ્ય તસ્ય
લોપો ન સ્યાત્ (?) યઃ અન્તર્મુખોવ્યતિરિક્તબાહ્યવેદ્યાભાવાત્ અન્તઃ
સ્વાત્મન્યેવ મુખં જ્ઞશક્તિર્યસ્ય સ તાદૃશો ભાવ આત્માખ્યં તત્ત્વં યતઃ
સર્વજ્ઞત્વગુણાસ્પદં સકલવેદ્યવર્ગવેદકતારૂપસ્ય ગુણસ્ય ધર્મસ્યાસ્પદમ્
અનન્યસાધારણમ્ અધિકરણમ્ । ઇદમત્ર તાત્પર્યમ્ - આત્મનો જ્ઞાનક્રિયાભેદેન
દ્વિવિધા યા શક્તિઃ સા પુરુષાવસ્થાયામ્ અન્તઃકરણબહિષ્કરણવ્યાપારોપરમે સતિ
કેવલસ્વાત્મમાત્રાભિમુખજ્ઞશક્તિમાત્રત્વેનાવશિષ્યતે તેન અન્તર્મુખો ભાવ
ઇત્યુક્તમ્ । મુખશબ્દેન ચ શક્તેઃ વ્યવહારો દૃષ્ટો યથા પારમેશ્વરે
પ્. ૫૪)
શૈવીમુખમિહોચ્યતે ॥
ઇત્યાદૌ । એવં ચ વ્યુત્થાનાવસરે તાદૃગ્દશાન્યથાનુપપત્તિસદ્ભાવઃ । સ ભાવો
બાહ્યવિષયાગ્રહણમાત્રવ્યામોહૈઃ અભાવ ઇતિ તૈઃ યોગિભિઃ પ્રતિપદ્યતે ન તુ સતતમ્
અવિલુપ્તજ્ઞશકેઃ તસ્ય ભાવસ્ય આત્મવિલક્ષણવસ્ત્વનુપલમ્ભાત્ કથંચિત્ લોપ
ઉપપદ્યતે તદા હિ અસૌ સ્વભાવમેવ અભલગગનતલવત્ સર્વતો વ્યતિરિક્તં
સર્વવ્યાપકં ચિત્માત્રરૂપતયા અનુભવતિ કેવલં મોહપરવશતયા
વિસ્મૃતાનુસંધાયકસ્વાત્મરૂપઃ તથા ન પ્રતિપદ્યતે । પ્રબુદ્ધસ્તુ યથા
પ્રતિપદ્યતે તથા ઉપાયં પુરસ્તાત્ ઉપદેક્ષ્યતિ । વ્યાખ્યાતમેતત્
ન તુ યોઽન્તર્મુખોઽન્તશ્ચક્રારૂઢ
ઇત્યાદિના વૃત્તૌ

ઇતિ શ્રીરાજાનકરામકૃતાયાં વિવૃત્યાખ્યાયાં સ્પન્દકારિકાટીકાયાં
વ્યતિરેકોપપત્તિનિર્દેશો નામ પ્રથમો નિઃષ્યન્દઃ

પ્. ૫૫)
અથ
વ્યતિરિક્તસ્વભાવોપલબ્ધિર્નામ
દ્વિતીયો નિષ્યન્દઃ ॥
એવં યથાપ્રતિજ્ઞાતં દેહાદિવ્યતિરિક્તમાત્મતત્ત્વં સ્વાનુભવસિદ્ધયોપપત્ત્યા
વ્યવસ્થાપ્ય ઇદાનીં તદુપલબ્ધ્યુપાયોપદેશાવસરે
સુપ્રબુદ્ધપ્રબુદ્ધાપ્રબુદ્ધભેદેન ત્રિવિધે લોકતન્ત્રે કસ્તાવત્ પ્રસ્તુતોપદેશપાત્રમ્
(?) - ઇતિ વિષયવ્યવસ્થાપનાય આહ
તસ્યોપલબ્ધિઃ સતતં ત્રિપદાવ્યભિચારિણી ।
નિત્યં સ્યાત્સુપ્રબુદ્ધસ્ય તદાદ્યન્તેઽપરસ્ય તુ

તસ્ય યથાપ્રતિપાદિતસ્ય સ્વાત્મન એવ પરમેશ્વરસ્ય ઉપલબ્ધિઃ અનુભવો નિર્વિકલ્પા
પ્રતિપત્તિઃ નિત્યં સર્વદા સર્વાસુ અનુભવ્દશાસુ સુપ્રબુદ્ધસ્ય સુષ્ટુ પ્રબુદ્ધસ્ય
દેહાદ્યહંપ્રત્યયદીર્ઘદુઃસ્વપ્નમયયા
પ્. ૫૬)
મોહમહાનિદ્રયા મનાગપિ અનાવૃતસંવિદઃ સિદ્ધસાધ્યસ્ય સમ્યગ્દર્શિનઃ સ્યાત્
ઉપપદ્યતે । કીદૃશી (?) સતતમ્ અવ્યવધાનેન ત્રિપદાવ્યભિચારિણી ત્રિષુ
જાગરસ્વપ્નસુષુપ્તેષુ પદેષુ સંવેદનભૂમિકાસુ અવ્યભિચારિણી અવિસંવાદિની
કયાચિદપિ અવસ્થયા અનભિભૂતત્વાત્ અવ્યવહિતસંનિધિઃ । એવમ્ એતસ્ય સુપ્રબુદ્ધસ્ય
સ્વીકૃતસ્વાત્મૈશ્વર્યલક્ષણપરસિદ્ધેરિહોપદેશવિષયત્વં નાસ્ત્યેવ
કૃતકૃત્યત્વાત્ । અપરસ્ય તત્સમનન્તરસ્ય દ્વિતીયસ્ય પ્રબુદ્ધસ્ય
પરશક્તિપાતપ્રભાતાલોકવિલુપ્યમાનમાયાતમિસ્રતયા
સમુન્મિષદ્વિશદવિવેકચક્ષુષઃ ક્ષીયમાણમોહવશાત્
અવિજૃમ્ભમાણમોહોત્સાહસંપદઃ તદાદ્યન્તે તેષાં જાગરાદીનાં ત્રયાણાં
પદાનામ્ આદિભૂતં યત્ પદં જાગ્રદવસ્થાત્મકં તસ્ય અન્તભૂતં યત્પદદ્વયં
સ્વપ્નસુષુપ્તાખ્યં તત્ર તસ્ય
પ્. ૫૭)
આત્મતત્ત્વસ્ય ઉપલબ્ધિઃ સ્યાત્ । વૃત્તિકૃદભિપ્રાયાનુસારેણ તદાદ્યન્તપદસ્ય એવં
વિગ્રહઃ કૃતઃ યતઃ
સ્વપ્નસુષુપ્તાદૌ
ઇતિ તેન એતત્પદં વ્યાખ્યાતમ્ । અત્ર ચ આદિશબ્દેન
સ્વપ્નસુષુપ્તાવસ્થાસંગૃહીતસ્મૃતિમોહાદ્યવસ્થાપરિગ્રહઃ તસ્યાભિપ્રેતઃ । એવં
ચ વ્યાખ્યાનસ્ય અયમાશયઃ -ઇહ દ્વિવિધ આત્મતત્ત્વસ્ય ઉપલબ્ધ્યુપદેશાઃ
ઉપક્રાન્તો નિર્વાહ્યશ્ચ એકઃ સર્વવ્યતિરિક્તચિન્માત્રસ્વસ્વરૂપવિષયઃ અપરો
વિશ્વાત્મકતચ્છક્તિચક્રવિષયઃ । ઉભયરૂપોપિ અયમુપદેશઃ અસ્મિન્
સુષુપ્તસ્વપ્નરૂપપદદ્વયેઽપિ પ્રબુદ્ધસ્ય પ્રાયશો નોપયુજ્યતે પદત્રય ઇવ
સુપ્રબુદ્ધસ્ય તત્ત્વોપલબ્ધેરપ્રયત્નસિદ્ધત્વાત્ યત
એતત્પદદ્વયવર્તિસંવિત્પ્રત્યવમર્શમાત્રાદેવ યથાપ્રતિપાદિતપરતત્ત્વોપલબ્ધિઃ
સ્વયમેવ તસ્ય ઉપપદ્યતે
પ્. ૫૮)
તથાહિ - યદા વિગલિતસકલવેદ્યવિકલ્પત્વાત્ નિષ્કેવલાં સુષુપ્તાવસ્થાં
પ્રબોધદશાયામ્ આત્મનઃ પરામૃશતિ તદા
સર્વોપરાગરહિતસ્વરૂપમાત્રવિશાન્તનિત્યાવિલુપ્તચેતયિતૃમાત્રસ્વભાવમ્ આત્મતત્ત્વં
સ્વયમેવ ઉપલભતે । યદા ચ તત્તદ્વિભિન્નસ્વકારણવિરહેઽપિ
સ્ફુટતરાવભાસચેતનાચેતનવિચિત્રભાવચક્રનિર્માણમયીં વિનિદ્રઃ સન્ આત્મનઃ
સ્વપ્નાવસ્થાં પરામૃશતિ તદા તેનૈવ દૃષ્ટાન્તેન પ્રબોધબલાત્ પરમકારણસ્ય
સ્વભાવસ્યૈવ પરમેશ્વરસ્ય
સ્વેચ્છામાત્રવ્યતિરિક્તકારણાન્તરનિરપેક્ષસર્વકર્તૃતારૂપં તત્ત્વમુપલભતે ।
અપ્રબુદ્ધસ્ય પુનરેતત્ પ્રયત્નશતૈરપિ સમર્પ્યમાણં તુમ્બકતોયદ્રવવત્ નાન્તઃ
સ્પર્શં કરોતિ । તદેવમ્ અસ્મિન્ પદદ્વયે પ્રબુદ્ધસ્ય ઉપલબ્ધિઃ સ્યાત્ - ઇતિ
પ્રતિપાદ્યતે । પરિશિષ્ટે જાગ્રત્તુર્યાખ્યે પદદ્વયે
પ્. ૫૯)
સા અસ્ય નાસ્તિ - ઇતિ અર્થાત્ ઉક્તં ભવતિ । અતો જાગરાવસ્થાયાં
શબ્દાદિવિષયગ્રહણવ્યગ્રેન્દ્રિયવ્યાપારવ્યવહિતં તુર્યાવસ્થાયાં ચ લોકોત્તરત્વાત્
અત્યન્તાપરિચિતં સ્વયં દુર્લક્ષં પરં તત્ત્વમ્ ઇતિ તદુપલબ્ધૌ તત્ર પ્રબુદ્ધોઽપિ
ઉપદેશમપેક્ષત એવ । યત આહ વૃત્તિકારઃ
જાગ્રત્તુર્યૌ ત્વાગમમાત્રગમ્યૌ
ઇતિ ।
તસ્ય ચિદ્રૂપસ્ય સર્વગતસ્ય
ઇત્યાદિના વ્યાખ્યાતવાન્ વૃત્તિકૃત્ એતત્

એવમુપદેશવિષયં વ્યવસ્થાપ્ય ઇદાનીં પારમેશ્વરસ્ય તત્ત્વસ્ય સર્વવ્યતિરિક્તત્વેન
સાર્વરૂપ્યેણ ચ દ્વિપ્રકારસ્ય જાગરાદિષુ ચતુર્ષ્વપિ પદેષુ પ્રવિભાગપ્રતિપાદનાયાહ
જ્ઞાનજ્ઞેયસ્વરૂપિણ્યા શક્ત્યા પરમયા યુતઃ ।
પદદ્વયે વિભુર્ભાતિ તદન્યત્ર તુ ચિન્મયઃ

પ્. ૬૦)
વિભુઃ વ્યાપક ઈશ્વરશ્ચિન્માત્રમૂર્તિરાત્મા પદદ્વયે જાગરસ્વપ્નાભિધાને પરમયા
અત્યદ્ભુતરૂપત્વાત્ સર્વાતિશાયિન્યા શક્ત્યા નિજેન સામર્થ્યેન યુતઃ સહિતો ભાતિ ચકાસ્તિ
પ્રકાશતે । કીદૃશ્યા શક્ત્યા (?) જ્ઞાનેજ્ઞેયસ્વરૂપિણ્યા જ્ઞાયતેઽનેન
ઇતિ જ્ઞાનં બાહ્યાભ્યન્તરં કરણચક્રં ગ્રહણાત્મકં જ્ઞપ્તિમાત્રં વા જ્ઞેયં
ગ્રાહ્યં શબ્દાદિ સુખાદિ ચ વિષયજાતમનન્તવિશેષં તદેવ રૂપં વિદ્યતે યસ્યાઃ સા
તથા તયા । કિમુક્તં ભવતિ (?) - પરમેશ્વર એવ સ્વમાયાવશાત્
નાનાક્ષેત્રજ્ઞરૂપતયાવભાસમાનઃ સ્વામેવ અવ્યતિરિક્તાં પરાં શક્તિં
જ્ઞાનજ્ઞેયભાવેન અવભાસયન્ જાગરસ્વપ્નદશાવ્યવહારમુદ્ભાવયતિ એતદેવ ચ
અસ્યાઃ શક્તેઃ પારમ્યમ્ - યત્ સ્વસ્ય વૈભવસ્વરૂપસ્ય
પ્રકાશમાનતામતિરોદધતી જ્ઞાનજ્ઞેયમયાનન્તરૂપતયા સ્ફુરતિ । ભિન્ને તુ
અભેદાપ્રથનમાત્રપ્રાણે
પ્. ૬૧)
માયાતમસિ વિગલિતજ્ઞાતૃજ્ઞાનજ્ઞેયવિભાગવિભ્રમમ્ એકમેવ પરમાર્થસત્
ચિત્પ્રકાશૈકરૂપં તાદૃક્સ્વભાવાનુભવિતૃતામાત્રધર્મલક્ષણશક્તિકં
તત્ત્વમિષ્યતે યત આહ તદન્યત્ર તુ ચિન્મય ઇતિ । તસ્માત્ ઉક્તરૂપાત્ પદદ્વયાત્ અન્યત્ર
અપરત્ર સુષુપ્તતુર્યાભિધાને પદદ્વયે ચિન્મયો વિભુર્ભાતિ ચેતયત ઇતિ ચિત્
ઉપલબ્ધૃસ્વભાવ આત્મા ઈશ્વરઃ તન્માત્રપ્રકૃતિઃ તયોઃ
પદયોર્વ્યતિરિક્તવેદનીયાભાવાત્ નિષ્કલસ્વાત્મમાત્રવિશ્રાન્તશક્તિરીશ્વર એવ
પ્રકાશત ઇત્યર્થઃ । નનુ જાગરસ્વપ્નયોર્જ્ઞાનજ્ઞેયમયત્વેન
સુષુપ્તતુર્યયોશ્ચિન્મયત્વેનૈવ પ્રકાશનાભેદાત્ પદદ્વયમેવ તત્કથં
પદચતુષ્ટયમ્ ઇતિ (?) અત્ર ઉચ્યતે જાગરસ્વપ્નપદાર્થાનાં
સ્થૈર્યાસ્થૈર્યપ્રતિપત્તિવિકલ્પકૃતોઽસ્તિ ભેદ ઇતિ તત્પદદ્વયમ્ યતઃ ઈશ્વરપરિકલ્પિતઃ
સર્ગો જાગરાવસ્થાયા દૃઢત્વેન
પ્. ૬૨)
પ્રતિપદ્યતે સ્વપ્ને તુ અદૃઢત્વેન ક્ષેત્રજ્ઞપરિકલ્પિત ઇત્યનયોઃ પદયોર્ભેદકારણમ્ ।
સુષુપ્તાવસ્થાયાં તુ સદપિ ચિન્માત્રરૂપં તત્ત્વં
મોહવશાદહમિત્યુપલબ્ધૃચમત્કારવિરહાત્ અસદિવાભાતિ તસ્યૈવ તુ તત્ત્વસ્ય
પરમાર્થસત્તયા આત્મત્વેનોપલબ્ધિસ્તુર્યપદે - ઇત્યયં સુષુપ્તતુર્યયોર્ભેદઃ । તેન
ચત્વાર્યેવ પદાનિ વિશ્વ-તૈજસ-પ્રાજ્ઞ-તુર્યાદિસંજ્ઞાભિઃ
શાસ્ત્રાન્તરેષ્વપિ પ્રસિદ્ધાનિ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયભેદેન દ્વિરૂપમ્
ઇત્યાદિના વ્યાખ્યાતમેતદ્વૃત્તૌ

ઇદાનીમુક્તેન પ્રકરેઙ્ પ્રબુદ્ધસ્યૈવ ઉપદેશ્યત્વમુપક્રાન્તં દૃઢયિતુમ્
અપ્રબુદ્ધાનાં ચ તત્પ્રતિષેદ્ધું શ્લોકત્રયમાહ
ગુણાદિસ્પન્દનિઃષ્યન્દાઃ સામાન્યસ્પન્દસંશ્રયાત્ ।
લબ્ધાત્મલાભાઃ સતતં સ્યુર્જ્ઞસ્યાપરિપન્થિનઃ

પ્. ૬૩)
અપ્રબુદ્ધધિયસ્ત્વેતે સ્વસ્થિતિસ્થગનોદ્યતાઃ ।
પાતયન્તિ દુરુત્તારે ઘોરે સંસારવર્ત્મનિ

અતઃ સતતમુદ્યુક્તઃ સ્પન્દતત્ત્વવિવિક્તયે ।
જાગ્રદેવ નિજં ભાવમચિરેણાધિગચ્છતિ

અતઃ પ્રસ્તુતવ્યાખ્યાનશ્લોકત્રયનિર્દિષ્ટાત્ હેતોઃ જાગ્રદેવ પ્રબુદ્ધ એવ નિજં ભાવમ્
આત્મીયાં પારમાર્થિકીં સત્તામ્ અચિરેણ અલ્પીયસા કાલેન અધિગચ્છતિ સમ્યગ્ ઉપલબ્ધ્યા
સ્વીકરોતિ । એવકારેણાપ્રબુદ્ધં વ્યવચ્છિનત્તિ । કીદૃશઃ સન્નધિગચ્છતિ (##?
ઉપચરિતસામાન્યવિશેષાત્મકતયા દ્વિપ્રકારત્વેન વ્યાખ્યાસ્યમાનસ્ય યત્તત્ત્વં
પરમાર્થઃ યથાક્રમમુપાદેયતયા હેયતયા ચ નિશ્ચિતં રૂપં તસ્ય વિવિક્તયે
વિવેકાય પૃથક્કરણાય એષ ઉપાદેયતમઃ
પ્. ૬૪)
પરમકારણભૂતસ્ય સત્યસ્ય આત્મસ્વરૂપસ્ય - અયમહમસ્મિ અતઃ સર્વં
પ્રભવતિ અત્રૈવ ચ પ્રલીયતે - ઇતિ પ્રત્યવમર્શાત્મઓ નિજો ધર્મઃ સામાન્યસ્પન્દઃ
તથૈતે અત્યન્તહેયા વિશેષસ્પન્દા અનાત્મભૂતેષુ દેહાદિષુ
આત્માભિમાનમુદ્ભાવયન્તઃ પરસ્પરભિન્નમાયીયપ્રમાતૃવિષયાઃ -
સુખિતોઽહં દુઃખિતોઽહમ્ - ઇત્યાદયો ગુણમયાઃ પ્રત્યયપ્રવાહાઃ સંસારહેતવઃ
- ઇતિ વિભાગાય સતતં સર્વાસુ અવસ્થાસુ અવ્યવધાનેન ઉદ્યુક્તઃ
ઉક્તવક્ષ્યમાણોપપત્ત્યુપલબ્ધ્યુપાયપ્રતિપત્ત્યભિવ્યજ્યમાનસ્વબલવૃંહણત્વાત્
અવ્યાહતોત્સાહમધ્યવસિતઃ । એતેન પ્રબુદ્ધ એવ ઉપાયપરિશીલનૈકતાનઃ સન્ અચિરેણ
સ્વરૂપમુપલભતે નાન્યઃ - ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ । કુતો હેતોઃ સ એવાધિગચ્છતિ નાન્યઃ
(?) ઇત્યાહ - ગુણાદિસ્પન્દનિઃષ્યન્દા ઇત્યાદિ યતો
ગુણાદિસ્પન્દનિઃષ્યન્દા જ્ઞસ્યાપરિપન્થિનઃ સ્યુઃ ઇતિ સંબન્ધઃ । સ્પન્દાનાં
ક્ષેત્રજ્ઞજ્ઞાનાદિશક્તીનાં
પ્. ૬૫)
નિઃષ્યન્દા નાનાર્થૌન્મુખ્યેન પ્રસૃતાઃ પ્રવાહા ભિન્નાઃ પ્રત્યયાઃ
સ્પન્દનિઃષ્યન્દાઃ ગુણા આદયઃ પ્રથમે પ્રધાનં યેષાં તે ગુણાદયઃ
સુખાદ્યાત્મકત્વેન સત્ત્વાદિમયાઃ ગુણાદયશ્ચ તે સ્પન્દનિઃષ્યન્દા - અહં સુખી
દુઃખી મૂઢઃ - ઇત્યાદયો જ્ઞાનભેદાઃ । કિંરૂપાઃ (?)
સામાન્યસ્પન્દસંશ્રયાત્ લબ્ધાત્મલાભાઃ સામાન્યસ્ય
સર્વવ્યાપકસ્યાન્તર્લીનાનન્તવિશેષસ્પન્દસ્ય પરસ્ય શક્તિસ્ફુરિતસ્ય સંશ્રયાત્
સમ્યક્ અનન્યશરણતયા શ્રયણાદ્ ભજનાદ્ધેતોઃ લબ્ધાત્મલાભાઃ લબ્ધ આસાદિતઃ
તેન તેન ભિન્નેનાકારેણ આત્મનઃ સ્વસ્વરૂપસ્ય લાભ ઉદયો યૈસ્તે તથાવિધા
ગુણાદિસ્પન્દનિઃષ્યન્દાઃ જ્ઞસ્ય
પરમેશ્વરાનુગ્રહોદિતહેયોપાદેયપ્રત્યયપ્રમાતૃભાવસ્ય સામાન્યસ્પન્દ એવ
પરમેશ્વરમુખ્યશક્તિત્વેન
પ્. ૬૬)
પ્રતિષ્ઠિતનિર્વિકપપ્રતિપત્તેઃ સુખાદ્યુપાધ્યુપરાગજનિતાન્યોન્યભિન્નરૂપેભ્યો
વિશેષસ્પન્દેભ્યો વ્યાવૃત્તસ્વશક્ત્યભિમાનસ્ય
ઉક્તવક્ષ્યમાણયુક્ત્યભ્યાસનિત્યોદ્યોગેન વિજિગીષમાણસ્ય અપરિપન્થિનઃ સ્યુઃ
સ્વબલાવિર્ભાવાત્ પ્રતિહતસ્વભાવાવરણસામર્થ્યાઃ સન્તઃ અપ્રતિદ્વન્દ્વિનઃ
સંપદ્યેરન્ પરતત્ત્વોપલબ્ધ્યુત્સાહં નિહન્તું ન પ્રભવેયુરિતિ યાવત્ । ઇદમત્ર
તાત્પર્યમ્ - યે કેચન યસ્ય કસ્યચિન્માયીયસ્ય પ્રમાતુઃ સુખાદ્યાત્મકત્વાત્
ગુણમયાઃ સ્પન્દનિઃષ્યન્દાઃ પ્રત્યયસંધાનાઃ પ્રસરન્તિ તે સર્વે એકમેવ
સામાન્યસ્પન્દમાશ્રિત્ય તં તમાત્માનં પ્રતિલભન્તે પ્રબુદ્ધ એવ તુ
તદુદયાભિજ્ઞપ્રજ્ઞાપાત્રમ્ અતસ્તસ્ય નિત્યોદ્યોગિનઃ સતઃ એતે પ્રયોગિનો ભવિતું ન
પ્રભવન્તિ । યે
પ્. ૬૭)
ત્વપ્રબુદ્ધાઃ તૈરેતે દુર્નિવારપ્રસરાઃ ઇત્યાહ - અપ્રબુદ્ધધિયસ્તુ ઇત્યાદિ -
અપ્રબુદ્ધા પારમેશ્વરપરાનુગ્રહવિરહાદવિગલિતગાઢાજ્ઞાનનિદ્રા ધીઃ પ્રજ્ઞા
યેષાં તે તથા તાન્ પુનરમી યથાવ્યાખ્યાતા ગુણાદિસ્પન્દનિઃષ્યન્દા ઘોરે
વિભીષિકાશતસંકુલત્વાદ્ દારુણે અત એવ દુરુત્તારે દુર્લઙ્ઘ્યે સંસારવર્ત્મનિ જન્માદિ
પ્રબન્ધમાર્ગે પાતયન્તિ તત્રાનવરતં ભ્રામયન્તિ । કીદૃશાઃ સન્તઃ (##?
સ્થિતિર્નિર્વિકલ્પપ્રતિપત્તિપ્રભવા સુસ્થિરા પ્રતિષ્ઠા તસ્યાઃ સ્થગને સદ્ય એવ આચ્છાદને
ઉદ્યતા ગૃહીતોદ્યોગાઃ પ્રતિપક્ષભૂતસ્ય પ્રબોધસ્યાભાવાત્
લબ્ધપ્રસરત્વાદેવમુપચરિતાઃ । કિમ્ ઉક્તં ભવતિ (?) - યથા
કાંશ્ચિત્ રાજાદીન્
પ્. ૬૮)
પ્રમાદિત્વાદ્યવસ્થાસત્ત્વાત્ સદપિ સૈન્યાદિસ્વસામર્થ્યં સત્ત્વેનાપ્રતિપદ્યમાનાન્
અન્તરપ્રેક્ષિણો વિપક્ષાઃ સ્વપદવ્યપરોપણબદ્ધાભિયોગા મહતિ વ્યસને પાતયન્તિ આ
સ્વસામર્થ્યસદ્ભાવપ્રતિપત્તેઃ । એવમપ્રબુદ્ધસ્ય સર્વકર્તૃત્વાદિલક્ષણં નિજં
મહિમાનં સામાન્યસ્પન્દરૂપં વિદ્યમાનમપિ અપ્રતિબુદ્ધ્યમાનસ્ય
સર્વકાર્યપરતન્ત્રં દેહાદિસર્ગમેવાત્મત્વેનાવગચ્છત એતે લબ્ધપ્રસરાઃ
સુખિતોઽહમ્ ઇત્યાદયો ગુણપ્રધાનાઃ પ્રત્યયપ્રવાહાઃ સત્યે સ્વાત્મનિ સ્થિતિં
વ્યવધાય સંસારમેવાસાદયન્તિ આ પ્રબોધપ્રાપ્તેઃ - ઇતિ પ્રબુદ્ધા
એવાસ્યોપદેશસ્ય વિષયા નાપ્રબુદ્ધાઃ । તેષાં હિ કથંચિદ્
ગૃહીતમપ્યુપદેશવચનં નિશ્ચાયકપ્રતિપત્તિશિથિલપ્રજ્ઞત્વાન્નાન્તર્વિશ્રામ્યતિ ।
યથોક્તં કેનાપિ
જ્ઞેયત્વમપ્યુપગતા હૃદયે ન રોઢું શક્તાઃ પ્રમૂઢમનસામુપદેશવાચઃ ।
આર્દ્રત્વમાદધતિ કિં નલિનીદલાનાં શ્લિષ્ટા નિરન્તરતયાપિ નભોઽમ્બુધારાઃ ॥
પ્. ૬૯)
ઇતિ । તત્ર
જાગ્રદવસ્થાયામેવ
ઇતિ વૃત્તિગ્રન્થઃ પ્રકૃતાનુસારેણ પ્રબુદ્ધાવસ્થાયામ્ - ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્ । યદિ વા
સતતોદ્યુક્તપદેન પ્રબુદ્ધસ્વીકારે સતિ સતતોદ્યુક્તઃ પ્રબુદ્ધો
વક્ષ્યમાણોપદેશક્રમેણ જાગ્રદવસ્થાયાં વ્યવહારદશાયામેવ નિજં
ભાવમધિગચ્છતિ - ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । વ્યાખ્યાતમેતત્ શ્લોકત્રયં વૃત્તૌ
વિભાગેન
અતઃ સતતં સર્વકાલં યઃ કરોતિ
ઇત્યાદિના । તથા
ગુણસ્પન્દસ્ય સત્ત્વરજસ્તમોરૂપસ્ય
ઇત્યાદિના । તથા
સ્વલ્પબોધાંસ્તુ
ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન

૪

એવં પ્રબુદ્ધસ્યૈવ જાગરતુર્યપદયોરુપદેશ્યત્વે વ્યવસ્થાપિતે
સર્વશરીરિસાધારણજાગ્રદ્વૃત્ત્યન્તરલીનામેવ તાવત્પરતત્ત્વોપલબ્ધિમુપદેષ્ટુમાહ
અતિક્રુદ્ધઃ પ્રહૃષ્ટો વા કિં કરોમીતિ વા મૃશન્ ।
ધાવન્વા યત્પદં ગચ્છેત્તત્ર સ્પન્દઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

પ્. ૭૦)
સામાન્યવિશેષભેદેન પ્રતિષ્ઠિતાપ્રતિષ્ઠિતરૂપત્વાત્ સ્પન્દસ્ય દ્વૈવિધ્યે સ્થિતે
ઉપાદેયઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્પન્દઃ તત્ર પદે ઉપલભ્યતે ઇતિ સંબન્ધઃ । યઃ
પ્રતિષ્ઠિતશ્ચલત્વવ્યપદેશહેતુઃ
સુખિત્વાદ્યનિત્યવિશેષસ્પન્દાવિષયત્વાદપ્રકમ્પસ્થિતિઃ સ્વભાવમાત્રાધારઃ
સામાન્યરૂપો મુખ્યઃ સ્પન્દઃ પ્રત્યસ્તમિતસમસ્તવિશેષશક્તિચક્રપરમાત્મધર્મઃ
સ તત્ર તસ્મિન્ અધુનૈવ નિર્દિશ્યમાને પદે ઉપલક્ષણીયઃ । કસ્મિન્ (?)
યત્પદમ્ અતિક્રુદ્ધો ગચ્છેત્ પ્રત્યગ્રક્ષત-દારુણોપદ્રવ-દ્વિષદ્દર્શનાદિના
તીવ્રતરકોપાવિષ્ટઃ તજ્જન્યવિકારાવસ્થાયાઃ પ્રાગેવ ઝટિતિ જાતમાત્રક્રોધો યત્પદં
યાં ભૂમિકાં ગચ્છેત્ મનસા આસાદયેત્ તથા અતિપ્રહૃષ્ટો યત્પદં ગચ્છેત્
મૃતપ્રત્યુત્થિતપ્રાણસમપ્રમદાદિદર્શનાદિના પ્રહૃષ્ટઃ પ્રકૃષ્ટેન
પરમેણાતિશયેન હૃષ્ટઃ પ્રમુદિત આનન્દનિર્ભરઃ તથૈવ ઉત્પન્નમાત્રહર્ષો
યત્પદં ગચ્છેત્ તથા કિં કરોમિ ઇતિ
પ્. ૭૧)
મૃશન્ યત્ પદં ગચ્છેત્ ક્રુદ્ધેન રાજ્ઞા રિપુણા વા બલવતાભિયુક્તસ્તત્પ્રતીકારાય
કર્તવ્યનિશ્ચયમલભમાનઃ કેવલં કિં કરોમિ કિમુપાયમત્રાવલમ્બેય - ઇતિ
પ્રતિપત્તિમૂઢ એવ મૃશન્ વિકલ્પયન્ નિરાલમ્બનચિત્તવૃત્તિર્યાં
ભૂમિકામધિતિષ્ઠેત્ તત્ર પ્રતિષ્ઠિતસ્પન્દોપલબ્ધિરિત્યર્થઃ એતેન પ્રકારત્રયેણ
દુઃખ-સુખ##-
એવંવિધાનિ પ્રકારાન્તરાણિ સંગૃહીતાનિ વેદિતવ્યાનિ । તેન અતિક્રુદ્ધવત્
અશઙ્કિતેષ્ટજનવિનાશશ્રવણાદિના કારણેન
અતિશોકાવિષ્ટોઽપિશોકવ્યઞ્જકાસ્રુપ્રલયાદિવિકૃતેઃ પ્રાગેવ સમુન્મિષિતમાત્રશોકો
યત્પદં ગચ્છેત્ તથા અકસ્માત્ કુપિતકૃષ્ણોરગવ્યાઘ્રાદિગ્રાસગોચરગમનાદિના
નિમિત્તેન અતિભીતઃ તથૈવ સદ્યઃ સમુદ્ભૂતમાત્રભયો યત્પદં ગચ્છેત્
તથાત્યન્તજુગુપ્સાસ્પદપદાર્થદર્શનાદિહેતુના
પ્. ૭૨)
જાતમાત્રજુગુપ્સો યત્પદં ગચ્છેત્ તત્રાપિ પ્રતિષ્ઠિતસ્પન્દોપલબ્ધિઃ - ઇત્યુપદિષ્ટં
ભવતિ ક્રોધ-શોક-ભય-જુગુપ્સાભેદેન ચતુર્વિધસ્ય દુઃખરાશેઃ
અતિક્રુદ્ધશબ્દેન ઉપલક્ષિતત્વાત્ । તથા
પ્રહૃષ્ટવન્નિજવીર્યબલસંપત્તિસંભાવનાદિહેતુના સુદુષ્કરમપિ કાર્યં
નિર્વર્તયિતું નિર્વિકલ્પમેવ ઉત્સહમાનો ઝટિતિ યત્પદં ગચ્છેત્ તથૈવ
અદૃષ્ટપૂર્વપરમરમણીયાદિપદાર્થદર્શનાદિના સપદિ અતિવિસ્મયાવિષ્ટો યત્પદં
ગચ્છેત્ તથા કુહનાદિના કારણેન ઉત્પન્નમાત્રાતિહાસો યત્પદં ગચ્છેત્ તત્રાપિ
પ્રતિષ્ઠિતસ્પન્દોપલબ્ધિઃ - ઇત્યુપદિષ્ટં ભવતિ હર્ષોત્સાહ - વિસ્મય##-
કિંકર્તવ્યતામૂઢવત્ દૂરત્વાદિના દૃષ્ટાર્થનિશ્ચયાવધારણાભાવાત્
સંશયાવિષ્ટો યત્પદં ગચ્છેત્ તત્રાપિ પૂર્વવદુપલબ્ધિઃ - ઇત્યુપદિષ્ટં ભવતિ
વિસ્મરણાદિદશાસુ તત્ત્વાપ્રતિપત્તિલક્ષણસ્ય
પ્. ૭૩)
બહુવિધસ્ય મોહરાશેઃ કિંકર્તવ્યતામૂઢભાવેન ઉપલક્ષણાત્ ।
એવમન્તઃકરણવ્યાપારરૂપજાગ્રદવસ્થાશ્રયં પરતત્ત્વોપલબ્ધ્યુપાયમભિધાય
બુદ્ધીન્દ્રિયવ્યાપારરૂપજાગ્રદવસ્થાશ્રયસ્ય અસ્ય યથા હ્યર્થોઽસ્ફુટો દૃષ્ટઃ
(૪ નિ૦ ૬ ક૦) ઇત્યત્ર પ્રસઙ્ગાદ્વક્ષ્યમાણત્વાત્ સંપ્રતિ
કર્મેન્દ્રિયવ્યાપારરૂપજાગ્રદવસ્થાશ્રયં તં પદં પ્રતિપાદયિતુમાહ -
ધાવન્વા યત્પદં ગચ્છેત્ તત્ર ઇતિ તત્ર તસ્મિન્નપિ પદે પ્રતિષ્ઠિતસ્પન્દોપલબ્ધિઃ । તત્ર
હિ ઇચ્છાપ્રયત્નજ્ઞાનક્રિયાદિવૃત્તીનાં વિભાગાગ્રહણાદ્ અદ્વયેશ્વરરૂપાભિવ્યક્તિઃ
। તથા હિ - ધાવતઃ પ્રતિપદં
પદોજ્જિહીર્ષોદ્ધારપ્રયત્નદેશાવધારણપદવિન્યાસક્રિયાદિષુ વૃત્તિવિશેષેષુ સત્સ્વેવ
અનવધાર્યમાણવિભાગત્વાત્ અસત્સ્વિવ સંવિત્ અવિભાગપરસ્વભાવમાત્રપ્રતિષ્ઠિતા
ભવતિ તદા પરવશ એવ પુમાનૈશ્વરં રૂપમાવિશતિ । એતદપિ
વાગાદિકર્મેન્દ્રિયવ્યાપારોપલક્ષણાર્થં વેદિતવ્યમ્ । તેન ધાવદ્વદ્
પ્. ૭૪)
અતિચતુરવર્ણસ્વરોચ્ચારવ્યગ્રવાગ્વૃત્તિરપિ યત્પદં ગચ્છેત્ તથા
વીણાવેણુવાદનાદિત્વરિતતરવ્યાપાર્યમાણકરાઙ્ગુલિકલાપો યત્પદં યચ્છેત્ તત્રાપિ
પ્રતિષ્ઠિતસ્પન્દોપલબ્ધિઃ - ઇત્યુપદિષ્ટં ભવતિ સર્વકર્મેન્દ્રિયવ્યાપારાણાં
ધાવત્પદેન ઉપલક્ષણાત્ । યથા હ્યર્થોઽસ્ફુટો દૃ.ષ્ત ઇત્યાદિશ્લોકે
બુદ્ધીન્દ્રિયવ્યાપારગતામ્ એતામુપલબ્ધિં દર્શયિષ્યતિ । યદ્યપિ ચ સર્વસ્ય
પ્રાણભૃતઃ સર્વાસુ અવસ્થાસુ સર્વેન્દ્રિયવૃત્તયો ન અન્તરેણ
નિત્યોદિતપ્રતિષ્ઠિતસ્પન્દપ્રકાશપરિસ્ફુરિતસમાપત્તિમ્ ઉન્મિષિતુમેવ પ્રભવન્તિ તથાપિ
માયાશક્ત્યુદ્ભાવિતભેદાવભાસબલાત્ નાનાત્વેન ઉલ્લસદ્ભિઃ અનન્તૈઃ
જ્ઞાનક્રિયાવિશેષૈઃ વ્યવધીયમાન ઇવાસૌ પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્પન્દઃ પ્રબુદ્ધસ્યાપિ
ઉપલબ્ધિગોચરત્વં ગમયિતુમશક્ય - ઇતિ તદુપલબ્ધિયોગ્યાઃ કાશ્ચિદેવ
અતિક્રુદ્ધત્વાદયો દશા ઉપાયત્વેન સંગૃહ્ય ઉપદિષ્ટાઃ । એતાશ્ચ પ્રબુદ્ધસ્ય
પ્રત્યવમૃશ્યમાનાઃ સદ્યઃ પ્રતિષ્ઠિતસ્પન્દોપલબ્ધ્યુપાયતાં
પ્. ૭૫)
ભજન્તે ન તુ અનુભૂયમાનાઃ સા હિ અવસ્થા દુઃખાદિમયયેવ । તતો નિષ્ક્રાન્તસ્તુ
પ્રબુદ્ધ ઉપદેશબલાદ્ ઉપજાતતાદૃશાત્મસ્વરૂપવિવેચનક્ષમપ્રજ્ઞાતિશયઃ
સ્પન્દતત્ત્વમનુભવતિ યદનુશીલનૈકાગ્ર્યાત્ ક્રમેણ સુપ્રબુદ્ધપદવીમધિરૂઢઃ
સર્વત્ર અનુભવિષ્યતિ - ઇતિ । વિવૃતમેતત્
તસ્ય ચ સ્પન્દતત્ત્વસ્ય
ઇત્યાદિના વૃત્તૌ

અથ જાગ્રદ્વૃત્ત્યન્તર્લીનતુર્યદશાગતસ્વભાવોપલબ્ધયે
શ્લોકત્રયમુપાયોપદેશમાહ તત્ર યુગલકં તાવત્
યામવસ્થાં સમાલમ્બ્ય યદયં મમ વક્ષ્યતિ ।
તદવશ્યં કરિષ્યેઽહમિતિ સંકલ્પ્ય તિષ્ઠતિ ॥
તામાશ્રિત્યોર્ધ્વમાર્ગેણ ચન્દ્રસૂર્યાવુભાવપિ ।
સૌષુમ્નેઽધ્વન્યસ્તમિતો હિત્વા બ્રહ્માણ્ડગોચરમ્

૮ ॥
તાં યચ્છબ્દોપલક્ષિતવાક્યનિર્દિષ્ટામ્ અવસ્થાં
પ્. ૭૬)
દશામ્ આશ્રિત્ય આસાદ્ય પુરુષસ્ય ચન્દ્રસૂર્યૌ મનઃપ્રાણૌ દ્વાવપિ યુગપદેવ
અસ્તમિતઃ પ્રલીયેતે । કિં કૃત્વા (?) તાદૃગ્દશાશ્રયણસામર્થ્યાદેવ
બ્રહ્માણ્ડગોચરં હિત્વા યદન્તસ્તદ્બહિઃ - ઇતિ બ્રહ્માણ્ડ. શરીરં સ એવ ગોચરઃ
સ્વપ્રસરાધિકરણં તં હિત્વા ત્યક્ત્વા સંવેદ્યતાભાવાદતિક્રમ્યેત્યર્થઃ । કેન પથા
અસ્તમિતઃ (?) ઊર્ધ્વમાર્ગેણ સર્વાતિરિક્તેન અલૌકિકેન વર્ત્મના । તથા ચ##-
- ઇતિ દ્વિધા સંસારગોચરૈવ આલમ્બનીયં નિજં વિષયમતીત્ય તસ્યાં દશાયાં
મધ્યસ્થતાં પ્રાપ્ય સ્વકારણ એવ અસ્તમેતિ તથા સૂર્યશબ્દોદિતા પ્રાણપ્રસરરૂપા
ક્રિયાશક્તિઃ નાનાનાડીસંચારલક્ષણાં કુસૃતિમખિલાં ખિલીકૃત્ય
સામાન્યપ્રાણરૂપતામાપન્ના લોકાતિરિક્તેન પથા સ્વપદ એવ શામ્યતિ । તતઃ
સૌષુમ્નેઽધ્વન્યસ્તમિત ઇત્યાહ - સુષુમ્નાભિધા શરીરમધ્યમધ્યાસિતા યા નાડી
પ્. ૭૭)
તદીયે અધ્વનિ પરસ્યાઃ પારમેશ્વર્યાઃ શક્તેઃ પ્રવહણમાર્ગે પ્રશામ્યતઃ
જ્ઞેયકાર્યોપરાગપરિત્યાગાત્ પરશક્તિરૂપતામાપદ્યેતે - ઇતિ યાવત્ । કાં તાં
દશામાશ્રિત્ય (?) ઇત્યાહ - યામવસ્થાં સમાલમ્બ્ય
સમ્યક્ત્યક્તસમસ્તવસ્તુવ્યાપૃતિસ્તિમિતસર્વશક્તિતયા અવલમ્બ્ય અવષ્ટભ્ય
કસ્મિંશ્ચિદવસરે પુરુષસ્તિષ્ઠતિ । કિં કૃત્વા (?) સમાલમ્બ્યેતિ
સમાલમ્બનક્રિયાપૂર્વભાવિક્રિયાન્તરનિષ્ઠં વાક્યમાહ - ઇતિ સંકલ્પ્ય ઇતિ
ઇત્યેવં સંકલ્પં કૃત્વા । કથં (?) યદયં મમ વક્ષ્યતિ
તદવશ્યં કરિષ્યેઽહમ્ ઇતિ યસ્ય આજ્ઞાતિક્રમાત્ સદ્ય એવ પ્રાણાત્યયાદિરનર્થઃ
સમાપતતિ સોઽત્ર રાજાદિઃ અયમ્ ઇતિ નિર્દિષ્ટઃ અયં યદ્ વસ્તુ મમ કર્તવ્યતંયા વક્ષ્યતિ
જલ્પિષ્યતિ તદવશ્યં સર્વાત્મના પરિહૃતસમસ્તાન્યકરણીયોઽહં કરિષ્યે
સંપાદયામિ - ઇતિ યુગલકસ્ય વાક્યાર્થસંગતિઃ । ઇદં તુ તાત્પર્યમ્ -
કેનચિત્કારણેન અવશ્યકરણીયવચસા પ્રભવિષ્ણુના કારયિતવ્યવસ્તુવિવક્ષયા
પ્. ૭૮)
આક્ષિપ્તસ્ય પુંસઃ તદ્વચનશુશ્રૂષામાત્રનિવિડાવધાનત્વાત્
સમસ્તવૃત્તિપ્રત્યસ્તમયે સતિ સંવિત્ તુરીયાં દશામ્ અવશ્યમેવાવિશતિ
તત્પ્રત્યવમર્શાભ્યાસાત્ પરતત્ત્વોપલબ્ધિઃ - ઇતિ । અત્ર બ્રહ્માણ્ડગોચરશબ્દેન
શરીરાકાશસ્ય ચન્દ્રસૂર્યશબ્દાભ્યાં મનઃપ્રાણપ્રસરયોશ્ચ પ્રતિપાદનમ્ ।
પ્રયોજનમ્ અનેન ઉપદેશેન
પ્રત્યભિજ્ઞાપિતતુરીયદશાપ્રત્યવમર્શાભ્યાસકાષ્ઠાધિરોહિણઃ પ્રબુદ્ધસ્ય
નિખિલબાહ્યાભ્યન્તરાધ્વાતિક્રાન્તપરમપદવિશ્રાન્તિલાભઃ - ઇતિ । વ્યાખ્યાતમેતત્
પૃથક્ વૃત્તિકૃતા
યાં સ્પન્દરૂપામવસ્થામ્
ઇત્યાદિના
તસ્ય તામવસ્થામ્
ઇત્યાદિના ચ ગ્રન્થેન

નનુ એવંવિધા દશા સર્વસ્ય કસ્યચિત્કથંચિત્ ઉપજાયત એવ તત્કિમુપદેશેન -
ઇત્યાહ
તદા તસ્મિન્મહાવ્યોમ્નિ પ્રલીનશશિભાસ્કરે ।
સૌષુપ્તપદવન્મૂઢઃ પ્રબુદ્ધઃ સ્યાદનાવૃતઃ

પ્. ૭૯)
તદા તત્ર તાદૃશદશાવિશિષ્ટે કાલે સૌષુમ્નાધ્વશબ્દપ્રતિપાદિતે મહાવ્યોમ્નિ
પરમાકાશે સમસ્તવેદ્યવ્યતિરિક્તસ્વરૂપત્વાત્
શબ્દગુણાત્મકભૂતાકાશસ્વરૂપવૈલક્ષણ્યાચ્ચ મહાવ્યોમશબ્દપ્રતિપાદિતે
સ્વસ્વભાવ એવ કીદૃશે (?) પ્રલીનશશિભાસ્કરે
પ્રત્યસ્તમિતસમસ્તજ્ઞાનક્રિયાપ્રસરપ્રપઞ્ચે મૂઢઃ
પરમેશતિગ્મરશ્મિપરમશક્ત્યંશુસ્પર્શાભાવાદ્
અનિદ્રાણપશુપ્રત્યયનિદ્રાવસાદઃ સૌષુપ્તપદવત્સ્યાત્ સુષુપ્તાવસ્થાયામિવ ભવેત્ ।
યથા સુષુપ્તાવસ્થા પ્રલીનાખિલવેદ્યપ્રપઞ્ચરૂપાપિ અપ્રબુદ્ધસ્ય તત્કાલમ્
અનુભવસામર્થ્યાભાવાત્ મોહમયયેવ તથા એષા તુર્યદશાપિ મોહાત્મિકૈવ ।
પ્રબુદ્ધઃ પુનરીશ્વરશક્તિપાતપ્રભાવાત્ પ્રકર્ષેણ લોકાતિરિક્તાતિશયેન બુદ્ધઃ
પ્રત્યુદિતસમ્યગ્જ્ઞાનદૃષ્ટિઃ તાદૃગ્દશાપ્રત્યવમર્શાવસરાનુભૂતતુર્યાભોગઃ
અનાવૃતો દેહાદ્યવચ્છિન્નાહંપ્રત્યયરૂપેણ
પ્. ૮૦)
આવરણેન વિયુક્તઃ સ્યાત્ સંપદ્યેત । તદેતત્
તસ્મિન્મહાવ્યોમ્નિ
ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન વ્યાખ્યાતં વૃત્તૌ

એવં દેહાદિવેદ્યવર્ગવ્યતિરિક્તત્વેન
સર્વદશાનુસ્યૂતોપલબ્ધૃમાત્રલક્ષણૈકસ્વભાવત્વેન ચ ઉપપાદિતસ્ય
પ્રતિપાદિતોપલબ્ધ્યુપાયસ્ય સ્વાત્મન એવ શંકરસ્ય યત્સામર્થ્યં તદેવ
અવશ્યકરણીયશાસ્ત્રચોદિતક્રિયાસાધનભૂતાનાં મન્ત્રાણાં વીર્યમ્ - ઇતિ
પ્રબુદ્ધમેવ ઉપલબ્ધતાદૃગાત્મસ્વભાવં પ્રતિ ઉપદેષ્ટું યુગલકમાહ
તદાક્રમ્ય બલં મન્ત્રાઃ સર્વજ્ઞબલશાલિનઃ ।
પ્રવર્તન્તેઽધિકારાય કરણાનીવ દેહિનામ્ ॥
તત્રૈવ સંપ્રલીયન્તે શાન્તરૂપા નિરઞ્જનાઃ ।
સહારાધકચિત્તેન તેનૈતે શિવધર્મિણઃ

૧૧ ॥
તેન પ્રસ્તુતવ્યાખ્યાનેન હેતુના એતે મન્ત્રા આરાધ્યદેવતાવાચકા વર્ણાદિસંનિવેશાઃ
શિવધર્મિણઃ શિવસ્ય પરમેશ્વરસ્યાનન્યસાધારણઃ સર્વજ્ઞત્વાદિર્ગુણો
પ્. ૮૧)
ધર્મઃ સ વિદ્યતે યેષાં તે તથા શિવાદભિન્નસ્વરૂપા ઇત્યર્થઃ । કેન હેતુના (##?
સામર્થ્યં શક્તિમ્ આક્રમ્ય ઉચ્ચિચારયિષાવસ્થાયાં તદભેદોપપત્ત્યા સ્વીકૃત્ય
સર્વજ્ઞબલશાલિનઃ સર્વજ્ઞસ્ય શિવસ્ય બલેન શક્ત્યા શ્લાઘમાના સન્તઃ
અધિકારાય પ્રવર્તન્તે યથાસ્વં પ્રતિનિયતકાર્યસંપાદનસ્વામ્યાર્થ્યં પ્રસરન્તિ ।
એતે હિ અનાસાદિતપરમેશ્વરાભેદદશા ઉત્પાદવિનાશધર્મકવર્ણમાત્રાત્મકાઃ
તૃણમપિ કુબ્જયિતુમશક્તાઃ ઉક્તબલાક્રમણેન તુ નિયતેતિકર્તવ્યતાસહાયા
દીક્ષાદિવૃશ્ચિકવિષાકર્ષણાન્તપરાપરસ્વકાર્યસંપાદનાધિકારાપ્રતિહતશક્તયો
ભવન્તિ । યદ્યેવં સર્વમન્ત્રાણામુક્તબલાક્રમણલક્ષણવીર્યસામ્યં તત્
કથમેષાં ભિન્નાધિકારિત્વં સર્વે સર્વાર્થસાધનાધિકૃતાઃ કથં ન ભવેયુઃ
(?) - ઇત્યત્ર પરમેશ્વરપરિકલ્પિતનિયતિનિયન્ત્રિતત્વમેવ
પ્. ૮૨)
હેતું પ્રતિપાદયિતુમુપમાનમાહ - કથમેતે મન્ત્રા નિયતાધિકારાય પ્રવર્તન્તે
સાધકાનાં (?) - દેહિનાં કરણનીવ યથા હિ
દેહાદિમાત્રાનિત્યવસ્તુવ્યવસ્થિતાત્માભિમાનાનાં સર્વશરીરભૃતાં કરણાનિ
ઇન્દ્રિયાણિ યતઃ કરણવર્ગોઽયમ્ ઇત્યત્ર પ્રતિપાદિતયુક્ત્યા પરમેશ્વરાદેવ
ચેતનત્વાપાદનહેતુપ્રવૃત્ત્યાદિલાભસામ્યે સત્યપિ કરણાનિ
તત્પરિકલ્પિતનિયતિશક્તિબલાત્ શબ્દાદિવિષયપ્રકાશનમાત્રપર્યવસિતસામર્થ્યાનિ
યથાસ્વં પૃથક્પૃથગધિકારાય પ્રવર્તન્તે ન સર્વાણિ સર્વસ્મૈ તથૈવૈતે
મન્ત્રાઃ સાધકાનાં સ્વીકૃતપરસ્વભાવાહંભાવપ્રતિપત્તીનાં
યથાનિયમિતાધિકારાય પ્રવર્તન્તે તસ્માત્ કરણવત્ સર્વજ્ઞબલશાલિનોઽપિ મન્ત્રા
નિયતાધિકારા એવ । તતશ્ચ શિવધર્મિણો મન્ત્રા યત્કૃતાધિકારાઃ સન્તો નિરઞ્જના
અઞ્જનાત્ વાચ્યોપરાગરૂપાત્ મલાત્ વર્ણાદિરૂપભાવનાત્મકાદ્વા નિષ્ક્રાન્તાઃ અત એવ
શાન્તરૂપાઃ શાન્તં શુદ્ધં સંવિન્માત્રાવશેષત્વાત્
પ્. ૮૩)
નિર્વિકારં રૂપમાત્મા યેષાં તે તાદૃશાઃ સન્તઃ તત્રૈવ શિવે પરમકારણે
સ્વસ્વભાવે સંપ્રલીયન્તે તદૈક્યમુપગચ્છન્તિ । કેન સાકમ્ (?)
આરાધકચિત્તેન સહ સાધકમનસા સાકં । તસ્યાં હિ
દશાયામભિસમ્ધ્યુપાધિવિરહાત્ સ્વાભાવિકમાત્રાવશેષં યત્ સાધકચિત્તં તેન
સાકમ્ । કિમનેન તાત્ત્વિકમન્ત્રવીર્યં પતિપાદિતં ભવતિ (?) તદિદં
ભવતિ - મન્ત્રચેતસોઃ ઉદયાસ્તમયદશયોઃ પરમકારણાત્ શિવાદભેદઃ -
ઇતિ મન્ત્રાત્મકતયા સાધકચિત્તાત્મકતયા ચ શિવશક્તિરેવ
વર્ણસંકલ્પાદિરૂપધારિણી ઉદિતા સતી સંપ્રતિ
અનાસાદિતસ્વસ્વભાવબલસ્પર્શપ્રતિપત્તીનાં સાધકાનાં ભેદવિભ્રમમુત્પાદયન્તી
નિયતાર્થસાધનાધિકારાય પર્યવસ્યતિ । યસ્તુ યથાપ્રતિપાદિતે સ્વસ્વભાવે એવ
સુદૃઢાત્મપ્રતિપત્તિઃ તસ્ય ઉદયાસ્તમયજ્ઞસ્ય સર્વમન્ત્રાઃ
પ્. ૮૪)
સર્વાર્થસાધનાધિકારિણો ભવન્તિ તત્તદિતિકર્તવ્યતાસાહિત્યનિયમાદ્યપેક્ષાં વિના આ
સતાં વા મન્ત્રાઃ યદ્યદ્વચનં યેન યેનાભિસંધિના ઉચ્ચારયતિ તત્
તસ્યામોઘમન્ત્રતામાપદ્યતે - ઇતિ સ્વભાવબલાક્રમણમેવ સિદ્ધં સ્વતો
મન્ત્રાણાં વીર્યં પ્રત્યવમ્રષ્ટવ્યં યોગિના - ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
ઉપલક્ષણાર્થં મન્તવ્યં ચૈતત્ । ઉક્તોપપત્ત્યા ન કેવલં મન્ત્રા એવ શિવધર્મિણો
યાવન્ન કાચિત્ક્રિયા જ્ઞાનં કાર્યં જ્ઞેયં વા વસ્તુ સંભવતિ યત્
પરતત્ત્વાભેદાપત્તિલબ્ધાત્મકં સત્ શિવાત્મકમેવ ન ભવતિ - ઇતિ
સમનન્તરમેવ વક્ષ્યતિ । વ્યાખ્યાતમ્ એતત્ વૃત્તૌ
યદ્બલં નિરાવરણાચિદ્રૂપમ્
ઇત્યાદિના

ઇતિ રાજાનકશ્રીરામવિરચિતાયાં સ્પન્દવિવૃતૌ વ્યતિરિક્તસ્વભાવોપલબ્ધિર્નામ દ્વિતીયો
નિષ્યન્દઃ

પ્. ૮૫)
અથ
વિશ્વસ્વભાવશક્ત્યુપપત્તિર્નામ
તૃતીયો નિઃષ્યન્દઃ ॥
ઇદાનીં પક્ષાન્તરોપન્યાસભઙ્ગ્યા પ્રકરણારમ્ભશ્લોકાપરાર્ધપ્રતિજ્ઞાતં
સ્વસ્વભાવસ્યૈવ શિવસ્ય વિશ્વવ્યક્તિમયશક્તિચક્રવિભવનશીલત્વમવસરપ્રપ્તમ્
ઉપપત્ત્યુપલબ્ધિભ્યાં નિર્વાહયિતું શ્લોકત્રયમાહ
યસ્માત્સર્વમયો જીવઃ સર્વભાવસમુદ્ભવાત્ ।
તત્સંવેદનરૂપેણ તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તિતઃ

તેન શબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાવસ્થા ન યા શિવઃ ।
ભોક્તૈવ ભોગ્યભાવેન સદા સર્વત્ર સંસ્થિતઃ

ઇતિ વા યસ્ય સંવિત્તિઃ ક્રીડાત્વેનાખિલં જગત્ ।
સ પશ્યન્સતતં યુક્તો જીવન્મુક્તો ન સંશયઃ

પ્. ૮૬)
યસ્ય ઇતિ વા સંવિત્તિઃ સ જીવન્મુક્ત ઇતિ સંબન્ધઃ ઇત્યેવમ્ ઇદાનીમેવ
પ્રતિપાદ્યપ્રકારેણ યસ્ય વા સાધકોત્તમસ્ય સંવિત્તિઃ સમ્યક્ જ્ઞાનં સ સતતમ્
અવ્યવધાનેન સર્વાવસ્થાસુ યુક્તઃ સમાહિતઃ ઉક્તવક્ષ્યમાણોપદેશદૃશા
સ્વભાવબલપરિશીલનાપ્રમત્તૈકાગ્રમાનસઃ સ જીવન્ નિયતદેહાધિકરણાન્ પ્રાણાન્
ધારયન્ એવ મુક્તઃ
સર્વવ્યાપકસર્વાત્મકસર્વેશ્વરસ્વતન્ત્રસ્વસ્વભાવાહંકારપ્રતિપત્તિદાર્ઢ્યેન
જન્માદિવિરોધાત્ નિષ્ક્રાન્તઃ પરમેશ્વર એવ સંવૃત્ત - ઇત્યત્ર ન સંશયો ન
ભ્રાન્તિઃ સ્વસંવેદ્યોપપત્ત્યુપલબ્ધિનિષ્પ્રકમ્પત્વાત્ અસ્ય અર્થસ્ય । કિં કુર્વન્
જીવન્મુક્તઃ (?) અખિલમ્ અશેષમનન્તવસ્તુવ્યક્તિવિચિત્રં જગત્ વિશ્વં
ક્રીડાત્વેન સ્વનિર્મિતચરાચરભાવક્રીડનકોપરચિતલીલામાત્રતયા પશ્યન્ વિભાવયન્ ।
સર્વો હિ જનઃ
અનુન્મિષિતસ્વસ્વભાવનિભાલનક્ષમવિમલવિજ્ઞાનદૃષ્ટિરાત્મનોઽન્યોન્યતશ્ચ
પ્. ૮૭)
વિભિન્ન ઇદમખિલં ભાવજાતં કુતશ્ચિદન્યતઃ કારણાત્ ઉદ્ભૂતમ્ અનિશં
મન્યમાનઃ તદ્ભાવજન્યહર્ષશોકભયાદિવિકારાન્ અનુભવન્ ભવાધ્વનિ પુનઃ
પુનઃ જન્માદિબન્ધનભાજનતાં ભજતે । યસ્તુ પ્રતિપાદ્યપ્રકારેણ
ઉત્પન્નપરસંવિદભિવ્યક્તિઃ સ યથા કશ્ચિત્ ક્રીડાપરઃ સ્વપરિકલ્પિતૈઃ
ભયક્રોધાદિકારણભૂતભાવપ્રતિચ્છન્દકૈઃ ક્રીડન્ તદ્યાથાત્મ્યવેદિત્વાત્
ભયાદિવિકારકાલુષ્યં મનાગપિ નાપદ્યતે તથૈવ ભાવાનાં
સ્વસ્વભાવશક્તિવિજૃમ્ભિતમાત્રતયા યાથાત્મ્યવેદી સન્ સન્ મનાગપિ વિકૃતિં ન
આપદ્યતે । એવં સર્વં ક્રીડાત્વેનૈવ પશ્યન્ જીવન્નેવ મુક્તઃ । કથં યસ્ય સંવિત્તિઃ
(?) ઇતિ - તેનેત્યાદિશ્લોકેન પ્રતિપાદયતિ તેન વક્ષ્યમાણેન હેતુના
શબ્દાર્થચિન્તાસુ સા અવસ્થૈવ નાસ્તિ યા ન શિવઃ - ઇતિ યસ્ય સંવિત્તિઃ સ જીવન્મુક્તઃ
ઇતિ । શબ્દોઽર્થપ્રત્યાયકઃ પદસમુદાયઃ અર્થોજાત્યાદિભેદાત્ બહુવિધમ્
પ્. ૮૮)
અભિધેયં વસ્તુજાતં તયોઃ ચિન્તા તથા તથા વિકલ્પનાઃ અનન્તચિન્તનીયવસ્તૂપરાગાત્
વિચિત્રાણિ જ્ઞાનાનિ યન્મયો વ્યવહારઃ એતાસુ શબ્દાર્થચિન્તાસુ સા અવસ્થા દશા ન
કાચિત્ શબ્દચિન્તારૂપા અર્થચિન્તારૂપા વા સંભવતિ યા શિવ એવ સાક્ષાત્ ન ભવતિ । યત
એવં તદા ભોક્તા અનુભવિતૈવ ઈશ્વરઃ સદા નિત્યં સર્વત્ર સર્વાસુ અવસ્થાસુ
ભોગ્યભાવેન અનુભવનીયવસ્ત્વાત્મના સ્થિતો ન પૃથક્ કિંચિત્ ભોગ્યં નામાસ્તિ
તત્ત્વાનવમર્શમાત્રવિજૃમ્ભિતમ્ એતત્ ભોક્તૃભોગ્યવિભાગરૂપમ્ । કેન હેતુના ન
સાવસ્થા ન યા શિવઃ (?) ઇત્યાહ - યસ્માત્ જીવઃ આત્મા સર્વમયો
વિશ્વરૂપઃ પરસ્પરવ્યતિરિક્તપ્રતિપત્તિઃ જીવસ્યાપિ યો વ્યવહારઃ સોઽપિ
વેદ્યવેદકાભેદપૂર્વકતયૈવ ઉપપન્ન - ઇત્યર્થઃ કુત એતત્ (?)
તત્સંવેદનરૂપેણ તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તિતઃ સર્વભાવસમુદ્ભવાત્
પ્. ૮૯)
સર્વમયો જીવઃ તસ્ય કસ્યચિત્ સંવેદ્યસ્ય ઘટસુખાદેઃ યત્ સંવેદનં જ્ઞાનં તસ્ય
યત્ સ્વભાવઃ તેન હેતુના યા તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તિઃ તદભેદસંવિત્ તતો હેતોઃ નિર્વર્તમાનો
યઃ સર્વભાવસમુદ્ભવઃ સર્વેષાં ભાવાનાં ઉત્પત્તિઃ તસ્માત્ સર્વમયો જીવઃ ।
કિમુક્તં ભવતિ - જીવસ્યૈવ વ્યવહારો વિચાર્યમાણોઽયં
વસ્તુયાથાત્મ્યમુપપાદયતિ । તથાહિ - અયં સ્વવિષયં સંવિદન્નેવ
સમુદ્ભાવયતિ સૃજતિ સંવેદ્યમાનમેવ હિ વસ્તુ સ્વરૂપં લભતે ન તુ
અસંવેદ્યમાનં સંવેદ્યમાનતા ચ તેન તેન રૂપેણ પ્રકાશમાનતા
પ્રકાશમાનત્વં ચ પ્રકાશાદવ્યતિરિક્તં નાન્યત્ કિંચિત્ । યદાહ ન્યાયવાદી
ચેતનાચ્ચાપિ વેદ્યત્વાદતદ્રૂપાપ્રવેદનાત્ ।
ઇતિ । એવં ચ યત્ યત્ અયં જીવઃ સંવેત્તિ તત્તદસ્ય શરીરમેવ સંપદ્યતે ન તુ
નિયતશિરપાણ્યાદ્યવયવસમ્નિવેશ
પ્. ૯૦)
એવ સોઽપિ હિ અસ્ય સંવેદ્યમાનતાવસ્થાયામેવ શરીરીભવતિ અન્યદા તુ વ્યતિરિક્તો વિષય
એવ । તથા ચ - સંવેદ્યમાનત્વસામાન્યાત્ દ્વિવિધં શરીરમસ્યામ્નાતં
તત્ત્વવિદ્ભિઃ ભૂતાત્મકં ભાવાત્મકં ચ તત્ર
માયાશક્તિવૈભવવિસ્મારિતતાત્ત્વિકસ્વભાવતયા વસ્તુસંવેદનાવસરે
સ્વરૂપાપરામર્શત્વમુકુલિતસામર્થ્યોઽયં જીવઃ અવચ્છિન્નાહંકારાસ્પદતયા
શિરઃપાણ્યાદિમચ્છરીરત્વેન યત્ પરામૃશતિ તત્ અસ્ય સૃષ્ટ્યાદિમયત્વાત્
ભૂતાત્મકમ્ - ઇત્યુક્તમ્ । યત્તુ વ્યતિરિક્તં શબ્દાદિવિષયત્વેન પરામૃશતિ
તદ્ભાવાત્મકં । પરમાર્થે તુ વિચાર્યમાણે દ્વયમપ્યસ્ય શરીરં
સંવેદ્યમાનત્વાવિશેષાત્ । એવં સંવેદ્યમાનતાલક્ષણભાવસંસર્ગાવસ્થાયાં
જીવઃ સંવેદ્યવસ્ત્વવ્યતિરેકાત્ સર્વમયો વિશ્વરૂપઃ સ્થિતોઽપિ સન્
તથાવસ્તુસંવેદનતત્ત્વપરામર્શાનુન્મેષાત્ સર્વમિદમ્
આત્મવ્યતિરિક્તકારણાન્તરલબ્ધાત્મકત્વેન આત્મનઃ પરસ્પરતશ્ચ પૃથક્ત્વેન
વ્યવચ્છિન્દન્
પ્. ૯૧)
આત્માનં ચ દેહાદ્યનિત્યભાવાહંભાવેન અધ્યવસ્યન્ જન્માદિબન્ધભાક્ સંસારી
જીવ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે । યદા તુ
શિવદિવાકરશક્ત્યંશુપાતજનિતપ્રબોધોન્મિષિતવિશદદૃષ્ટિસ્ફુટતર##-
યથાવસ્થિતવસ્તુસંવેદનપરામર્શશક્તિભિર્વ્યક્તિભાક્ ભવતિ તદા સ એવ
સંકલ્પમાત્રવિલિખિતાવિચિત્રવિશ્વવ્યક્તિમયશક્તિચક્રઃ શિવઃ સંપદ્યતે । તેન ઉક્તમ્
- તત્તદ્વસ્તુસંવેદનસ્વભાવબલેન યા તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તિઃ
સંવેદ્યમાનવસ્ત્વભેદસંવિત્તિતઃ સર્વભાવસમુદ્ભવઃ તસ્માત્ જીવઃ તાવત્
સર્વમયઃ તેન ચ તસ્ય સર્વમયત્વપ્રતિપત્તિલક્ષણેન હેતુના સા અવસ્થા નાસ્તિ યા
શિવમયી ન ભવતિ તતશ્ચ ભોક્તૈવ ઈશ્વરો ભોગ્યભાવેન ઈશિતવ્યવસ્તુરૂપતયા સદા
સર્વત્ર સંસ્થિતઃ । એવં યસ્ય વા સંવિત્તિઃ સ જીવન્મુક્ત - ઇતિ
વાક્યસમન્વયસંકલનાર્થમેતત્
પ્. ૯૨)
પુનરુક્તમ્ - ઇત્યનેન શ્લોકત્રયેણ આત્મન એવ વિશ્વરૂપત્વેન સ્થિતિઃ પ્રતિપાદિતા
વિશ્વપ્રપઞ્ચસ્ય નિમિત્તાન્તરાનુપપત્તેઃ । યથોક્તં બ્રહ્મવિદા
કલ્પયત્યાત્મનાત્માનમાત્મા દેવઃ સ્વમાયયા ।
સ એવ બુદ્ધ્યતે ભેદાદિતિ વેદાન્તનિશ્ચયઃ ॥
ઇતિ । તથા અન્યેનાપિ સ્તુતિદ્વારેણોક્તમ્
વિવિધૈરુપાધિભિરવસ્થિતૈર્બહિઃ સ્ફટિકાદિવત્તવ વિચિત્રતોચ્યતામ્ ।
યદિ તે કદાચન કથંચન ક્વચિદ્ભવિતું ક્ષમાસ્ત્વદવભાસતઃ પૃથક્ ॥
પરમાણુપાકપરિણામવિભ્રમાદ્યુત વા વિવર્ત ઇતિ વિશ્વમિષ્યતામ્ ।
વિબુધોત્તમૈર્યદિહ તદ્વિકલ્પનાસ્તવ શક્તિરેવ ન તથોપપાદયેત્ ॥
તદિહાપિ ચ પ્રતિનિમેષમુન્મિષન્નિમિષદ્વિકલ્પવિવિધાંશુમણ્ડલઃ ।
અથ ચાતિશુદ્ધવપુરદ્ભુતૈકભૂઃ સ્ફુરસિ ત્વમેવ શિવ ચિન્મયો મણિઃ ॥
પ્. ૯૩)
વ્યાખ્યાતમેતત્ વૃત્તૌ પૃથક્ પૃથક્
સર્વાત્મક એવાયમાત્મા
ઇત્યાદિના
તેન તથાવિધેન
ઇત્યાદિના
એવં સ્વભાવે યસ્ય
ઇત્યાદિના ચ ગ્રન્થેન

૨

ઇતિ શ્રીરાજાનકશ્રીરામવિરચિતાયાં સ્પન્દવિવૃતૌ વિશ્વસ્ય
સ્વસ્વભાવશક્તિમાત્રત્વોપપત્તિર્નામ તૃતીયો નિઃષ્યન્દઃ

પ્. ૯૪)
અથ
અભેદોપલબ્ધિર્નામ
ચતુર્થો નિઃષ્યન્દઃ ॥
ઇદાનીમિયમેવ ઉપપત્તિઃ સુગૃહીતા સતી અભેદોપલબ્ધ્યુપાયઃ - ઇતિ પ્રદર્શયિતું
મન્ત્રન્યાસાદિસમસ્તવિધિસંસ્કારકત્વમસ્યાઃ પ્રતિપાદયિતુમાહ
અયમેવોદયસ્તસ્ય ધ્યેયસ્ય ધ્યાયિચેતસિઃ ।
તદાત્મતાસમાપત્તિરિચ્છતઃ સાધકસ્ય યા

તસ્ય કસ્યચિત્ ધ્યેયસ્ય તેન તેનાકારેણ સ્મર્તવ્યસ્ય મન્ત્રવાચ્યસ્ય દેવતાવિશેષસ્ય
ઉદયઃ તત્તદર્થક્રિયાસંપાદિના અમોઘશક્તિના તેન તેનોપાસ્યેનાકારેણ પ્રથનમ્ ક્વ
અધિકરણે (?) - ધ્યાયિચેતસિ ધ્યાયિનઃ સ્મર્તુઃ સંબન્ધિનિ ચેતસિ
સંકલ્પે કોઽસાવુદયઃ (?) - ઇચ્છતઃ ઇચ્છાવસ્થાયાં
પ્. ૯૫)
વર્તમાનસ્ય મન્ત્રમુચ્ચિચારયિષોઃ સાધકસ્ય અભિયુક્તસ્ય વસ્તુસામર્થ્યસિદ્ધા યા
તદાત્મતાસમાપત્તિઃ તસ્ય ધ્યેયસ્ય ય આત્મા સ્વરૂપં તસ્ય ભાવસ્તદાત્મતા તયા
સમાપત્તિરેકીભાવઃ । ઇદમત્ર તાત્પર્યમ્ -
ન્યાસાદિહેતોર્મન્ત્રોચ્ચારણેચ્છાવસ્થાયાં મન્ત્રરુદ્ધાન્યદેવતાકારાયાં
સાધકચેતસઃ સ્વયમપ્રયત્નેન સંપાદ્યમાનં યદભિન્નરૂપત્વં સ એવ
પરામર્શક્ષમસંવિદો ધ્યાતુર્મુખ્ય આરાધ્યદેવતાયાઃ પ્રત્યક્ષદર્શનરૂપ
ઉદયો ન તુ વ્યતિરેકવિભાવ્યમાનાકારતા - ઇતિ અનયૈવ સંવિદા શિવરૂપતાપત્તેઃ ।
શિવો ભૂત્વા શિવં યજેત્ ।
ઇત્યસ્ય વિધેઃ ચરિતાર્થત્વમ્ ।
અયમેવ તત્સંવેદનદ્વારેણ
ઇત્યાદિના વ્યાખ્યાતમેતત્ વૃત્તૌ

અસ્યા એવ સંવિદો વિધ્યન્તરસંસ્કારકત્વમાહ
ઇયમેવામૃતપ્રાપ્તિરયમેવાત્મનો ગ્રહઃ ।
ઇયં નિર્વાણદીક્ષા ચ શિવસદ્ભાવદાયિની

પ્. ૯૬)
ઇયમેવ યથાપ્રતિપાદિતા શરીરાદિવિનશ્વરવસ્ત્વાલમ્બનાહંપ્રત્યયરૂપસ્ય
સ્વપ્રકાશવ્યતિરિક્તવેદ્યભાવપ્રતીતિમયસ્ય મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય ઉચ્છેદાત્
અનવચ્છિન્નસ્વચ્છસ્વચ્છન્દસ્વભાવમાત્રૈકતત્ત્વોપલબ્ધિરૂપા સંવિત્ સમ્યગ્
જ્ઞાનમ્ અમૃતપ્રાપ્તિઃ અમૃતસ્ય અવિનાશિનઃ શિવાત્મકસ્યાત્મનઃ પ્રાપ્તિરુપલબ્ધિઃ
કિલ અર્થાનુગતામૃતપ્રાપ્તિર્ભવતિ ન તુ દ્રવ્યવિશેષાત્મકસ્ય જડસ્યાનિત્યસ્ય
વસ્તુનઃ કસ્યચિત્ પ્રાપ્તિરમૃતપ્રાપ્તિઃ સા હિ જીવસ્ય
કાલાન્તરસ્થાયિશરીરત્વકારણભાવાત્ એતદુપચારેણ એવમુચ્યતે । તથા અયમેવાત્મનો
ગ્રહઃ યા એવંવિધા મન્ત્રોચ્ચારણેચ્છાક્ષણભાવિની સંવિત્ સોઽયમેવાત્મનો જીવસ્ય
ગ્રહો ગ્રહણં તેષુ તેષુ હિ દીક્ષાદિષુ વિધિવિશેષેષુ આત્મનઃ શિષ્યસંબન્ધિનઃ
સ્વસ્ય વા ગ્રહણં શાસ્ત્રેષુ ઉપદિશ્યતે । યથા ઉદાહૃતં વૃત્તૌ
આત્મઓ ગ્રહણં કુર્યાદ્દીક્ષાકાલે ગુરુર્ધિયા ।
પ્. ૯૭)
ઇતિ । તેન તાદૃગ્વિધિસંપત્તયે પરિકલ્પિતરૂપવિશેષસ્યાત્મનો યા
પરમકારણભૂતસ્વભાવાભેદસમાપત્તિરુપજાયતે સા પરામૃશ્યમાના
આત્મગ્રહણાત્મકવિધિસંપદિકા ભવતિ ન તુ અન્યથા તસ્યામૂર્તસ્ય ગ્રહણં
સંભવતિ ગ્રહીતુઃ પરમાત્મનઃ સર્વવ્યાપકસંવિદ્રૂપાત્ તસ્યાભિન્નત્વાત્ । તથા
ઇયમેવ નિર્વાણદીક્ષા નિર્વાણં નિર્વૃતિર્દ્વૈતપ્રત્યયલક્ષણક્ષોભપરિક્ષયાત્
આત્યન્તિકી પ્રશાન્તિઃ સંવિદઃ સ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતિઃ તદર્થા દીક્ષા
સ્વરૂપસંબોધદાનાત્મકો ભેદમયબન્ધક્ષપણલક્ષણશ્ચ સંસ્કારવિશેષઃ સા
ચૈવંરૂપા નિર્વાણદીક્ષા ઇયમેવ પ્રતિપાદિતા સંવિત્ એતત્કારણત્વાત્ તસ્યાઃ । યત એષા
સંવિત્ શિવસદ્ભાવદાયિની શિવસ્ય સ્વસ્વભાવસ્યૈવ પરમેશ્વરસ્ય યઃ સદ્ભાવઃ
સત્તા યેન રૂપેણ અહમેવાસ્મિ
પ્. ૯૮)
ઇતિ પ્રતિપત્તિરબાધિતા સિદ્ધ્યવસ્થાયામુપપદ્યતે તસ્ય દાયિની પ્રતિપાદિકા સ હિ નિરુત્તરઃ
સંસ્કારઃ સુપ્રબુદ્ધગુરોર્ગોચરઃ પરમશિવાત્મકસ્વરૂપપ્રાપ્તિમાત્રો ન તુ
બાહ્યસાધનસાધ્યવિધિવિશેષાત્મક ઇતિ । વ્યાખ્યાતમેતત્
ઇયમેવ સા મિથ્યાજ્ઞાનશૂન્યસ્ય
ઇત્યાદિના વૃત્તૌ

એવમુત્તમવિધિસંસ્કારકારણત્વમસ્યાઃ સંવિદઃ પ્રતિપાદ્ય ઇદાનીં
સિદ્ધ્યન્તરકારણત્વં સંસારિવ્યવહારનિદર્શનેન પ્રતિપાદયિતું શ્લોકદ્વયમાહ
યથેચ્છાભ્યર્થિતો ધાતા જાગ્રતોઽર્થાન્ હૃદિ સ્થિતાન્ ।
સોમસૂર્યોદયં કૃત્વા સંપાદયતિ દેહિનઃ

તથા સ્વપ્નેઽપ્યભીષ્ટાર્થાન્પ્રણયસ્યાનતિક્રમાત્ ।
નિત્યં સ્ફુટતરં મધ્યે સ્થિતોઽવશ્યં પ્રકાશયેત્

પ્. ૯૯)
યથા દેહિનો દેહમાત્રમેવ આત્મત્વેન પ્રતિપન્નસ્ય સર્વસ્ય સંસારિણો જાગ્રતો
યથાસ્વં વિષયગ્રહણવ્યગ્રેન્દ્રિયવૃત્તિલક્ષણાં જાગરાવસ્થામ્ અનુભવતો હૃદિ
સ્થિતાન્ આશયનિવિષ્ટાન્ દ્રષ્ટુમ્ અભીષ્ટાન્ ભાવાન્ ઇચ્છાભ્યર્થિતઃ ઇચ્છયા
દિદૃક્ષારૂપયા અભ્યર્થિતઃ તદવસ્થાસ્વભાવબલાત્ તાદાત્મ્યસમાપત્ત્યા
તદર્થસંપત્તેઃ યાચિત ઇવ ધાતા સર્વકર્તા પરમેશ્વરઃ પરમાત્મ સંપાદયતિ
યથાભિપ્રાયં ચક્ષુષોઃ ઉદયમ્
અભિપ્રેતાર્થાવધારણમાત્રાવધાનરૂપસ્વરૂપપ્રથનં વિધાય -
ઇત્યુપમાનવાક્યમ્ । ઇદમત્ર તાત્પર્યમ્ - યો યઃ કશ્ચિત્ સંસારી યમેવાર્થં
દ્રષ્ટુમુત્પન્નેચ્છો ભવતિ સ તદ્દિદૃક્ષાવસ્થાયાં ઝગિત્યવશ એવ પરમાત્માનં
ધાતારમભેદેન આવિશતિ સા અવસ્થા અસ્ય પ્રાર્થના - ઇત્યુપચરિતા તત્પૂર્વકતયા
અભીષ્ટાર્થપ્રાપ્તેઃ ।
પ્. ૧૦૦)
સ તયા અભ્યર્થિતો ધાતા તાવન્માત્રાર્થપ્રથનાય અવધાનાત્મના ચક્ષુષોઃ
સ્વરૂપવ્યક્તિલક્ષણમુદયં કૃત્વા સંનિહિતેષ્વપિ અન્યેષુ બહુષુ દૃશ્યેષુ
યદ્દિદૃક્ષયૈવ અભ્યર્થિતઃ તમેવાર્થં પ્રદર્શયતિ નાન્યત્ । ચક્ષુષોરુદયં
કૃત્વા - ઇતિ ઉપલક્ષણમાત્રમેતત્ મન્તવ્યમ્ । તેન શુશ્રૂષાભ્યર્થિતઃ
શ્રવણયોરુદયં કૃત્વા શ્રવ્યાન્તરસંનિધાવપિ શુશ્રૂષિતમેવ અર્થં શ્રાવયતિ
ધાતા દેહિનઃ - ઇતિ સર્વેન્દ્રિયેષ્વપિ યોજ્યમ્ । ચક્ષુષોશ્ચ સોમસૂર્યશબ્દેન
પ્રતિપાદનેન વિશ્વરૂપાત્ ધાતુર્જીવસ્ય વાસ્તવાભેદપ્રતિપાદનપ્રયોજનમ્ ।
ઉપલક્ષણાર્થં ચ વૃત્તિકૃતૈવ વ્યાખ્યાતમ્
ચક્ષુરાદિષ્વવધાનેન
ઇત્યત્રાદિગ્રહણાત્ । ઇત્થં સર્વજીવાનાં સર્વાર્થપ્રથનમિચ્છાપૂર્વકં ભવત્ સા ચ
ઇચ્છાવસ્થા સંસારિણઃ પરમકારણાભેદરૂપા - ઇતિ પરમેશ્વર એવ સ્વતન્ત્રો
યથેષ્ટમિદમખિલં પ્રકાશયતિ -
પ્. ૧૦૧)
ઇતિ પરમાર્થં તદીયમાયાશક્તિજનિતદેહાદિવ્યવચ્છેદાઃ સંસારિણો ન પ્રપદ્યન્તે ।
યસ્તુ પ્રબુદ્ધ
ઉક્તોપદેશાભ્યાસપ્રકર્ષકષણપાષાણનિશિતીકૃતપ્રજ્ઞાકૃપાણીનિકૃત્તકલ્પ##-
સંસ્મર્યમાણઃ તં પ્રત્યભિજ્ઞાતુમલમ્ - ઇતિ સિદ્ધાવ્યતિરેકસમાધિયોગિનં
પ્રતિ ઇદમુપમેયવાક્યેનોપદિશ્યતે । યથા વા તૈરેવ પ્રતિપાદિતયુક્ત્યા ઇચ્છાભ્યર્થિતઃ
સન્ સર્વાર્થાન્ પ્રથયતિ તથૈવ તેન પ્રકારેણ નિત્યં સર્વદા સર્વાસુ
જ્ઞાતૃજ્ઞેયસંબન્ધદશાસુ પ્રણયસ્ય ઇચ્છાવસ્થાયાં
તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તિરૂપાયાઃ પ્રાર્થનાયાઃ અનતિક્રમાત્ અનુલ્લઙ્ઘનાત્
પ્રત્યવમર્શાવહિતત્વેન અનુપેક્ષણાત્ સ્વપ્નેઽપિ સ્વવ્યાપારોપરતચક્ષુરાદૌ
મનોમાત્રગ્રાહ્યસ્વસૃષ્ટિવિષયાયાં સ્વાપાવસ્થાયાં યાવદ્ અભીષ્ટાન્
સાધકાભિમતાનેવ અર્થાન્ સ્ફુટતરમ્
પ્. ૧૦૨)
અતિપ્રકટં કૃત્વા મધ્યે સ્થિતો હૃદયે સદાસીનોઽવશ્યં નિયમેન અસૌ ધાતા
પ્રકાશયેત્ પ્રથયેત્ - ઇતિ તથેત્યાદેરુપમેયવાક્યસ્યાર્થઃ । તાત્પર્યં પુનરિદં
- યઃ સર્વદા સર્વાનુભવેષુ ધાતુઃ સર્વેશ્વરસ્ય સ્વસ્વભાવસ્ય
તલ્લીનત્વલક્ષણં પ્રણયં સ્વસામર્થ્યસિદ્ધં પ્રતિક્ષણપ્રત્યવમર્શાવહિતત્વાત્
નાતિક્રામતિ તસ્યાસૌ ધાતા જાગરવત્ સ્વપ્નેઽપિ અભિમતાનેવાર્થાન્ પ્રકાશયતિ ન તસ્ય
સ્વપ્નપદાર્થાઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રવર્તમાનાઃ
સર્વકર્તૃત્વલક્ષણસ્વશક્તિપ્રતિબન્ધમુદ્ભાવયન્તિ અસંસારિત્વાત્ કિંતુ સ્વતન્ત્રઃ
સ્વશક્ત્યા યથેષ્ટં તાન્ સૃજતિ । યથાહ ભર્તૃહરિઃ
પ્રવિભજ્યાત્મનાત્માનં સૃષ્ટ્વા ભાવાન્ પૃથગ્વિધાન્ ।
સર્વેશ્વરઃ સર્વશક્તિઃ સ્વપ્ને ભોક્તા પ્રપદ્યતે ॥
ઇતિ । અત એવ સ્વપ્નસ્વાતન્ત્ર્યમેતત્ - ઇત્યુક્તમ્ । તસ્ય સ્વપ્નજાગરયોર્વિશેષો નાસ્તિ -
ઇતિ તમોવરણનિર્ભેદઃ સ એવોક્તઃ ।
દેહાદ્યહન્તાજનિતોઽનવચ્છિન્નસ્વમાહાત્મ્યનિરોધઃ
પ્. ૧૦૩)
તમઃ તેન વરણં સ્થગનં સ્વભાવતિરોધાનં તસ્ય
નિર્ભેદોઽનન્તનિજવૈભવાભિવ્યક્તિવશાત્ વિનાશઃ સ હિ તસ્યામવસ્થાયામાવિર્ભવતિ ।
વ્યાખ્યાતમેતત્ વૃત્તૌ પૃથક્ પૃથક્
યથા અસ્ય અનભિવ્યક્તસ્વસ્વરૂપસ્ય
ઇત્યાદિના । તથા
સ્વપ્નેઽપ્યભીષ્ટાર્થાનેવ પશ્યતિ
ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન

૪ ॥
અથ એવંવિધસમાધિવ્યુત્થાનમાત્રાત્ સંસારિસમાનતાં યોગિનઃ પ્રતિપાદયન્
નિત્યયુક્તતાં દ્રઢયિતુમાહ
અન્યથા તુ સ્વતન્ત્રા સ્યાત્સૃષ્ટિસ્તદ્ધર્મકત્વતઃ ।
સતતં લૌકિકસ્યેવ જાગ્રત્સ્વપ્નપદદ્વયે

અન્યથા તુ ઉક્તાત્પ્રકારાત્ અન્યેન પ્રકારેણ સર્વકર્તુઃ સ્વતન્ત્રસ્ય પરમેશ્વરસ્ય એકસ્ય
મમૈવેદં
પ્. ૧૦૪)
જગત્કાર્યમ્ - ઇતિ પ્રતિપત્ત્યભાવરૂપેણ વર્તમાનસ્ય યોગિનો જાગ્રત્સ્વપ્નપદદ્વયે
જાગરસ્વાપદશયોઃ તદ્ધર્મકત્વતઃ સર્ગગુણાત્મકત્વાત્ સૃષ્ટિઃ
નાનાભાવનિર્મિતિઃ સતતમ્ આત્મતત્ત્વસંવિદુદયાત્ સ્વતન્ત્રા સ્યાત્ વાસ્તવેન
સ્વતન્ત્રસ્વાત્મમાત્રકર્તૃત્વેન અપરામૃશ્યમાના સતી
વિચિત્રવિભ્રમદાનસ્વચ્છન્દા દુર્નિવારતાદૃક્સામર્થ્યપ્રસરા ભવેત્ । કસ્યેવ
(?) - લૌકિકસ્યેવ સંસારિણો લોકસ્ય યથા । ઇદમત્ર તાત્પર્યમ્ -
જાગરાસ્વપ્નલક્ષણં પદદ્વયં સર્ગસ્વભાવં તત્ર હિ જ્ઞાનજ્ઞેયભાવેન
પારમેશ્વર્યાઃ શક્તેઃ સ્થિતિઃ પ્રતિપાદિતા તાદૃશિ અસ્મિન્ દ્વયાત્મકે પદદ્વયે યો
યોગી યથોક્તસંવિત્તિસમાધાનાપરિત્યાગાત્ અપ્યુત્થિતઃ સ્યાત્ તસ્ય સર્વથા સ્વતન્ત્રે
સર્વકર્તરિ સ્વાત્મનિ સુવ્યવસ્થિતસ્ય
પ્. ૧૦૫)
સૃષ્ટિસ્વભાવં તત્પદદ્વયં શક્તિપ્રતિબન્ધાય ન પ્રભવતિ યસ્તુ અતોઽન્યથા સ્યાત્ સ
લોકવન્નિજયૈવ ભાવસૃષ્ટ્યા પરવશીક્રિયતે - ઇતિ નિત્યયુક્તેન યોગિના
ભાવ્યમિત્યર્થઃ । તદેતત્
અન્યથા સ્વરૂપસ્થિત્યભાવે
ઇત્યાદિના વ્યાખ્યાતમેતદ્વૃત્તૌ

ઇદાનીમતીતાનાગતવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટાદિવસ્તુવિજ્ઞાનમનયૈવ સંવિદા સુલભમ્ ##-
યથા હ્યર્થોઽસ્ફુટો દૃષ્ટઃ સાવધાનેઽપિ ચેતસિ ।
ભૂયઃ સ્ફુટતરો ભાતિ સ્વબલોદ્યોગભાવિતઃ

એવં યત્પરમાર્થેન યત્ર યેન યથા સ્થિતમ્ ।
તત્તથા બલમાક્રમ્ય ન ચિરાત્સંપ્રવર્તતે

પ્. ૧૦૬)
યથા હિ કસ્યચિત્ સાવધાને તદર્થદિદૃક્ષાનિવિડપ્રયત્નેઽપિ ચેતસિ સતિ ઝગિતિ
દૃષ્ટમાત્રોઽર્થઃ અસ્ફુટઃ અપ્રકટો ભાતિ પ્રથતે ભૂયોઽનન્તરં
સ્વબલોદ્યોગભાવિતઃ સ્વસ્યાત્મનઃ સર્વજ્ઞસ્ય બલં સામર્થ્યં જ્ઞત્વાદિલક્ષણા
શક્તિઃ તયા ઉદ્યોગઃ ઉદ્યમો નિવિડતરાવધાનતયા દર્શનોત્સાહઃ તેન ભાવિતો
લક્ષિતઃ સન્ સ્ફુટતરો ભાતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનનિરવશેષવિશેષઃ સોઽયમ્ ઇતિ પ્રથતે
- ઇત્યુપમાનવાક્યમ્ । અસ્યેદં તાત્પર્યં - યસ્ય કસ્યચિત્ દ્રષ્ટુમભીષ્ટોઽર્થો
ઝગિતિ વિસ્ફારિતમાત્રચક્ષુષો ન સમ્યક્ દૃશ્યતામાપદ્યતે પુનઃ ક્ષણાન્તરે
તદ્દેશગતસ્યૈવ તથૈવ ન્યક્ષનિક્ષિપ્તાક્ષસ્ય સ્ફુટતરઃ પ્રકાશતે તત્ર કો હેતુઃ
(?) - ન હિ તેન દ્રષ્ટ્ટવ્યતિરિક્તં વિશેષદર્શનસાધનં
કિંચિદાહ્રિયતે તેન તાત્ત્વિકસ્વભાવાનુપ્રવેશ
પ્. ૧૦૭)
એવ તસ્ય સંજાયતે યદ્બલસ્પર્શાત્ તસ્ય સોઽર્થો યાથાત્મ્યેન પ્રથતે - તતઃ
સ્વબલોદ્યોગમાત્રં સર્વાર્થપ્રકાશનસાધનં સર્વદેહિનાં નાન્યત્કિંચિત્ ।
એવંવિધાર્થપ્રકાશનં સર્વપ્રાણિસાધારણમપિ પ્રબુદ્ધસ્ય યોગિન એવ
પ્રત્યવમૃશ્યમાનં સત્ તથા પ્રકાશતે નાન્યસ્ય
માયાતિમિરતિરસ્કૃતસમ્યગ્દર્શનસ્ય ઇતિ યોગી એવ અનેન ઉપદેશેન સ્માર્યતે એવમ્
ઇત્યાદ્યુપમેયવાક્યોક્તેન । યથા હિ અસ્ફુટદૃષ્ટોઽર્થઃ સ્વબલમેવાક્રમ્ય
સ્ફુટતરં પ્રકાશતે એવમ્ અનેનૈવ ઉપમાનવાક્યોક્તેન પ્રકારેણ બલં
સ્વસ્વભાવસામર્થ્યમ્ આક્રમ્ય દિદૃક્ષાક્ષણે તત્ અભેદેન અધિષ્ઠાય વર્તમાનસ્ય
યોગિનઃ તથા તેનૈવ તત્તદવસ્થાકારદેશકાલાદ્યવિસંવાદિના પ્રકારેણ
સંપ્રવર્તતે સમ્યગભિવ્યક્તિમેતિ સમ્યક્
પ્. ૧૦૮)
જ્ઞેયતયા અભિમુખીભવતિ । કિં તદ્વસ્તુ (?) - પરમાર્થેન તત્ત્વતો યત્
વસ્તુ ગવાદિ યથા યેન અવસ્થાત્મના પ્રકારેણ યેન યાદૃશેન વિશિષ્ટસાસ્નાદિમતા
આકારેણ યત્ર યસ્મિન્ વ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટાદૌ દેશે ભૂતાદૌ વા કાલે સ્થિતં તત્તથા
સંપ્રવર્તત - ઇતિ । અયમત્ર ભાવાર્થઃ - અસ્ફુટેઽર્થે દૃષ્ટે તસ્ય
સ્ફુટતરાવભાસાય સર્વજ્ઞસ્વસ્વભાવાભેદો યઃ સર્વસ્ય કસ્યચિત્ અપ્રયત્નેન
ઉત્પદ્યતે પ્રબુદ્ધઃ તત્પરામર્શાભ્યાસાત્ દેશકાલાદિવ્યવહિતાનપિ
યથાભિમતાનર્થાન્ તત્ત્વતો જાનાતિ - ઇત્યબાધિતાયાં યુક્તૌ સ્થિતાયાં
સર્વજ્ઞત્વાદિગુણાભિવ્યક્તૌ અયમેવ હેતુઃ । અત એવોક્તમ્
પરિમિતવિષયમતીતાનાગતજ્ઞાનં ન
કિંચિદાશ્ચર્યં નિરાવરણસ્વસ્વભાવત્વાત્
ઇતિ । તસ્યાં હિ દશાયાં દેશકાલાદ્યનિરુદ્ધં સ્વસ્વભાવબલમભિવ્યજ્યતે ।
પ્. ૧૦૯)
અસ્ફુટોઽર્થો દૃષ્ટઃ ઇત્યુપલક્ષણાર્થમેતન્મન્તવ્યમ્ તેન શ્રુતાદિષ્વેવમેવ યોજ્યમ્ ।
એતેન ચ દૃશ્યાદેરર્થસ્ય સ્ફુટતરદર્શનાદ્યર્થં પ્રયત્નવિશેષાવસ્થાયાં
સંપાદ્યમાનેન પ્રતિષ્ઠિતસ્પન્દાનુપ્રવેશેન
સર્વબુદ્ધ્યક્ષવ્યાપારાત્મકજાગ્રદવસ્થાશ્રયઃ પરતત્ત્વોપલબ્ધ્યુપાયઃ
પ્રસઙ્ગાત્ પ્રતિપાદિતો વેદિતવ્યઃ વ્યાખ્યાતમેતદ્વૃત્તિકૃતા શ્લોકદ્વયં પૃથક્
પૃથક્ યથા કિલ દૂરસ્થિત
ઇત્યાદિના
તથા તેનૈવ પ્રયત્નવિશેષેણ
ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન

૭ ॥
અથૈતયૈવ યુક્ત્યા ક્ષુત્તૃષ્ણાદિજયં પ્રતિપાદયિતુમાહ
દુર્બલોઽપિ તદાક્રમ્ય યતઃ કાર્યે પ્રવર્તતે ।
આચ્છાદયેદ્બુભુક્ષાં ચ તથા યોઽતિબુભુક્ષિતઃ

યતો યસ્માદ્ધેતોર્બલં સર્વકર્તૃત્વસ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણં
પ્. ૧૧૦)
સામર્થ્યમાત્મીયમાક્રમ્ય પૂર્વોક્તયા યુક્ત્યા તત્રાવ્યતિરેકેણ સ્થિત્વા દુર્બલોઽપિ
અપચિતદેહધાતુત્વાત્ અસમર્થોઽપિ સન્ કશ્ચિત્ કાર્યે ભારોદ્વહનાદિવ્યાપારે પ્રવર્તતે
ક્રિયાપ્રધાનો ભવતિ - એતત્ દૃષ્ટાન્તવાક્યમ્ । અસ્યેદં તાત્પર્યમ્ - યઃ
પરિકૃશકાયત્વાત્ અશક્ત એવ સંધ્યાદિવ્યાપારમારભમાણઃ અભ્યાસબલાત્
વિષયાન્તરે બલવત્તરેણાપ્યશક્યં વ્યાયામાદિકર્મ કર્તું પ્રભવતિ તસ્ય તથા
સામર્થ્યોત્પત્તૌ પ્રાક્પ્રતિપાદિતયુક્ત્યા સ્વસ્વભાવબલાક્રમણમેકં વર્જયિત્વા
નાન્યત્કિંચિન્નિમિત્તમ્ । તત્તુ યથેષ્ટસર્વકર્તૃત્વલક્ષણં બલમાત્મતત્ત્વસ્ય
માયીયઃ કર્તા માયાપ્રતિબદ્ધશક્તિત્વાત્
નિયતકારણાન્તરાપેક્ષનિયતકાર્યસંપાદનસામર્થ્યં મન્યતે । સોઽપીદમહં
કર્તું શક્નોમિ - ઇત્યવિકલોત્સાહદશાયાં તદેવ બલમવલમ્બમાનઃ
તત્કાર્યસંપાદનક્ષમો ભવતિ - ઇતિ યુક્તિર્યોગિન એવ પ્રતિપત્તિગોચરી ભવતિ - ઇતિ
તામેતાં દૃષ્ટાન્તીકૃત્ય
પ્. ૧૧૧)
તં પ્રત્યેવ ઇદં દાર્ષ્ટાન્તિકવાક્યેન ઉપદિશ્યતે - યથા દુર્બલોઽપિ
બલવત્સંપાદ્યકાર્યસપાદનસમર્થઃ સ્વસ્વભાવબલાક્રમણાદેવ ભવતિ તથા
તેનૈવ પ્રકારેણ સર્વકાર્યસંપાદનસ્વતન્ત્રં સ્વબલમાક્રમ્ય તત્ સ્વશક્તિતયા
અધિષ્ઠાય યોઽતિબુભુક્ષિતઃ અત્યર્થં ભોજનેચ્છાવિષ્ટઃ સ તાં બુભુક્ષામ્
આચ્છાદયેત્ સ્થગયેત્ ન્યક્કુર્યાત્ નિત્યતૃપ્તાકૃતકસ્વરૂપસામર્થ્યપ્રથનાત્
અન્નાદ્યભ્યવહારકારણમેવ ક્ષુન્નિવૃત્ત્યાદિકાર્યમ્ - ઇતિ
નિયતિશક્તિપ્રતિબન્ધવિદલને સતિ અત્યન્તં તાં તિરોભાવયેત્ નિત્યતૃપ્ત એવ
સ્યાદિત્યર્થઃ ।
દુર્બલઃ ક્ષીણધાતુરપિ
ઇત્યાદિના વ્યાખ્યાતમેતદ્વૃત્તૌ

એવં પૃથક્ સર્વજ્ઞત્વસર્વકર્તૃત્વાદિગુણવ્યક્ત્યુપાયોપપત્તીઃ પ્રતિપાદ્ય
પુનરેકોપપત્તિનિદર્શનેન
પ્. ૧૧૨)
તાઃ પ્રતિપાદયિતુમાહ
અનેનાધિષ્ઠિતે દેહે યથા સર્વજ્ઞતાદયઃ ।
તથા સ્વાત્મન્યધિષ્ઠાનાત્સર્વત્રૈવં ભવિષ્યતિ

અનેન આત્મના ચેતયિત્રા અધિષ્ઠિતે અહમિતિ પ્રતિપત્ત્યા અધ્યાસિતે દેહે શરીરે
સર્વજ્ઞતાદયઃ શરીરાશ્રયાણિ સર્વાણિ જ્ઞેયાનિ કાર્યાણિ ચ તેષુ જ્ઞતા
જ્ઞાતૃત્વમાદિર્યેષાં તાન્યેવ કર્તૃત્વાદયો ધર્માઃ યથા સર્વસ્ય સ્થિતા - ઇતિ
દૃષ્ટાન્તવાક્યમ્ । અસ્યેદં તાત્પર્યમ્ - યદ્યદયમાત્મા અહમિતિ-પ્રતિપત્ત્યા
અધિતિષ્ઠતિ તત્તદસ્ય શરીરમ્ તદાશ્રયં ચ સર્વમયં સ્થૂલં સૂક્ષ્મં વા જ્ઞેયં
કાર્યં ચ જાનાતિ ચ કરોતિ ચ - ઇત્યનેન નિદર્શનેન તથૈવ તેનૈવ પ્રકારેણ
અહંતયા દેહાધિષ્ઠાનવત્ સ્વાત્મનિ સ્વસ્વભાવે ન દુઃખં ન સુખં યત્ર
ઇત્યાદિનોક્તલક્ષણે દેહાદિવ્યતિરિક્તવિશુદ્ધાદ્વયચિન્માત્રવપુષિ અધિષ્ઠાનાત્ અહંતયા
અધ્યાસનાત્ એવં શરીરાશ્રયસમસ્તજ્ઞેયકાર્યવસ્તુ
પ્. ૧૧૩)
જ્ઞાતૃત્વાદિવત્ સર્વત્ર સકલેષ્વપિ ભુવનેષુ યોગિનઃ સર્વજ્ઞતાદયો ભવિષ્યન્તિ
અવશ્યમભિવ્યક્તિં યાસ્યન્તિ પરસ્પરવ્યતિરિક્ત-દેહમાત્રાહંભાવલક્ષણ##-
સર્વજ્ઞતાદયઃ સર્વત્ર અભિવ્યજ્યન્ત એવ ઇત્યર્થઃ ।
અનેન આત્મસ્વભાવેન
ઇત્યાદિના વ્યાખ્યાતમેતત્ વૃત્તૌ

એવં વ્યાધિવલીપલિતાદ્યુચ્છેદાય ઉપપત્તિમાહ
ગ્લાનિર્વિલુણ્ઠિકા દેહે તસ્યાશ્ચાજ્ઞાન્તઃ સૃતિઃ ।
તદુન્મેષવિલુપ્તં ચેત્કુતઃ સા સ્યાદહેતુકા

ગ્લાનિઃ માન્દ્યાદિજનિતા હર્ષહાનિઃ સા દેહે શરીરે વિલુણ્ઠિકા
ધાતુબલવર્ણતેજઃશક્ત્યાદીનાં હઠેન હર્ત્રી તસ્યાશ્ચાજ્ઞાનતઃ
પ્રતિપાદિતતત્ત્વાવગમાભાવાત્
પ્. ૧૧૪)
સૃતિઃ સરણં પ્રવૃત્તિઃ તત્ અજ્ઞાનમ્ ઉન્મેષવિલુપ્તં ચેત્ ઉન્મેષેણ વક્ષ્યમાણેન
સ્વભાવાલોકવિકાસેન વિલુપ્તં વિચ્છિન્નં નિર્મૂલતાં નીતં યદિ તદા અસૌ ગ્લાનિઃ
અહેતુકા કારણરહિતા કુતો ભવેત્ ન ભવેદેવ નિર્નિમિત્તસ્ય ઉત્પાદાભાવાત્ અજ્ઞાનં
નામ જન્મ-પરિણામ-વિવૃદ્ધિ-ક્ષય##-
જન્માદિવિકારાધિકરણે કલેવરાદૌ આત્માભિમાનઃ યસ્મિંશ્ચ સતિ અપ્રબુદ્ધો જનઃ
તદ્વિકારાન્ જન્માદીન્ આત્મનિ આરોપયન્ ગ્લાન્યા વિલુણ્ઠ્યતે । યસ્તુ
વક્ષ્યમાણોન્મેષપરિશીલનાદ્ આવિર્ભૂતસત્યાત્મપ્રત્યયઃ તસ્ય કુતઃ ગ્લાનિઃ - ઇતિ
મુખ્યં ફલં સહજાનન્દહાનિરૂપાયા
પ્. ૧૧૫)
ગ્લાનેરભાવઃ ગૌણસ્તુ વલીપલિતાદ્યભાવઃ યતઃ તદા કુતઃ સા ગ્લાનિઃ કારણરહિતા
ભવેત્ - ઇતિ વ્યાખ્યાય પુનર્વૃત્તિકૃતા વ્યાખ્યાતમ્
અનેનૈવ કારણેન વલીપલિતાભાવઃ શરીરદાર્ઢ્યં ચ યોગિનામ્
ઇતિ

અથ ઉન્મેષસ્ય ગ્લાનિકારણભૂતાજ્ઞાનવિનાશહેતોઃ સ્વરૂપપ્રતિપાદનાય આહ
એકચિન્તાપ્રસક્તસ્ય યતઃ સ્યાદપરોદયઃ ।
ઉન્મેષઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સ્વયં તમુપલક્ષયેત્

સ તુ સ પુનરુન્મેષઃ સ્વસ્વભાવાભાસવિકાસો વિજ્ઞેયો બોદ્ધવ્યો લક્ષણીયઃ । કોઽસૌ
(?) - એકચિન્તાપ્રસક્તસ્ય એકસ્યાં ચિન્તાયાં દૃશ્યમાન##-
ચિન્ત્યાભાસાનુપરક્તજ્ઞાનાત્મનઃ સ્વસ્વભાવપ્રકાશાત્ કારણભૂતાત્
પ્. ૧૧૬)
અપરસ્યાઃ ચિન્તાયાઃ ગ્રાહ્યાલમ્બિનો જ્ઞાનાન્તરસ્ય ઉદયઃ ઉત્પત્તિઃ સ્યાત્ । તં ચ યોગી
સ્વયં આત્મનૈવ ઉપલક્ષયેત્ - પરમાર્થપરમેશ્વરઃ સર્વતો વિવિક્તઃ
પરમકારણં પરમાત્મા અયમહમસ્મિ - ઇતિ પ્રતિપદ્યેત । નહિ તસ્ય શબ્દાદિવત્
ઇદન્તયા સ્વરૂપમુપલક્ષયિતું શક્યં - સ્વસંવેદનસંવિદિતસ્વભાવત્વાત્ ।
તસ્યૈવંવિધસ્ય નિત્યોદિતસ્યાપિ ઉપદેશ્યં પ્રતિ તદાનીમેવ અભિવ્યજ્યમાનત્વાત્
ઉન્મેષશબ્દેન વ્યપદેશઃ કૃતઃ । યસ્ત્વેવં મન્યતે - યસ્યાં ચિન્તાયાં
સત્યામ્ અપરચિન્તોદયઃ સા ચિન્તૈવ ચિન્તાન્તરકારણં નાન્તરાલવર્તિ વસ્ત્વન્તરં વિદ્યતે
યચ્ચિન્તાદ્વયસ્વરૂપવ્યતિરેકેણ ઉપલક્ષણીયાત્મકં દ્વિતીયચિન્તાકારણં સ્યાત્ - ઇતિ
તં પ્રતિકારણભાવેન કાર્યભાવેન ચ અભિમતસ્ય પૂર્વાપરીભૂતસ્ય ચિન્તાદ્વયસ્ય
એષ સંબન્ધો ન સિદ્ધ્યતિ અનુસંધાતારં તૃતીયં વિના । પૂર્વં કારણમ્
પ્. ૧૧૭)
અપરા ચ કાર્યભૂતા ચિન્તા - ઇતિ યોઽનુસંધત્તે યશ્ચાસૌ અનપહ્નવનીયોઽનુસંધાતા
સોઽનુસંધેયચિન્તાદ્વયવ્યાપકવિશુદ્ધચિન્માત્રસ્વરૂપઃ સર્વકારણમાત્મૈવોન્મેષ
ઇત્યુક્તઃ । અત એવ વૃત્તિકૃતા વ્યાખ્યાતમ્
ચિન્તાદ્વયાન્તે વ્યાપકતયા અનુભૂયમાનઃ
ઇત્યાદિના

ઇદાનીં તત્તત્સાધનવિશેષાભિનિવિષ્ટાનાં યોગિનાં પ્રાયેણ યાઃ પ્રાપ્યફલતયા
અભીષ્ટાઃ સિદ્ધયઃ તા એતદુપાસાયોગિનો વિઘ્નપરમ્પરા એવ
ઇત્યુન્મેષાભ્યાસપ્રભાવં પ્રતિપાદયિતુમાહ
અતો બિન્દુરતો નાદો રૂપમસ્માદતો રસઃ ।
પ્રવર્તન્તેઽચિરેણૈવ ક્ષોભકત્વેન દેહિનઃ

અતઃ અસ્માત્ પ્રતિપાદિતસ્વરૂપાત્ ઉન્મેષાત્
જાગરાદ્યવસ્થાગતસુખદુઃખાદ્યનુભવદશાસુ અવિલુપ્તેન અવધાએનન
પ્રતિક્ષણવિનશ્વરવિચિત્રપરતન્ત્રતુચ્છરૂપાત્
પ્. ૧૧૮)
વેદ્યવસ્તુનો વૈધર્મ્યેણ ભાવ્યમાનાત્ સર્વકારણભૂતાત્ અચિરેણ અલ્પેન કાલેન એતાનિ
સિદ્ધચિહ્નાનિ ક્ષોભકત્વેન સંતોષ-સ્મયાભિમાનાદિભિઃ ચિત્તવ્યુત્થાપકત્વેન
દેહિનો નિતરામનુન્મૂલિતદેહાદ્યહંપ્રત્યયસ્ય યોગિનઃ પ્રવર્તન્તે પ્રાદુર્ભવન્તિ । કાનિ
તાનિ (?) - બિન્દુઃ ભ્રૂમધ્યાદૌ પ્રદેશે
ધ્યાનાભ્યાસપ્રકર્ષપ્રવર્ધમાનોત્તરોત્તરપ્રસાદસ્તેજોવિશેષો યો બિન્દુભેદાભ્યાસાત્
ધરાતત્ત્વધ્યાયિનામભિવ્યજ્યતે । તથા - નાદો
વેગવન્નદ્યોઘનિર્ઘોષઘનોપક્રમઃ
ક્રમસૂક્ષ્મીભાવાભિવ્યજ્યમાનમધુમત્તમધુકરધ્વનિતાનુકારી સ્વોચ્ચરિતો
ધ્વનિવિશેષો યં વ્યોમતત્ત્વાભ્યાસિનઃ શૃણ્વન્તિ । તથા - રૂપં
સન્તમસાદ્યાવરણેઽપિ સતિ તત્તદ્દૃશ્યવસ્ત્વાકારદર્શનં યત્
તેજસ્તત્ત્વન્યક્ષનિક્ષિપ્તમતયો [ન્યેક્ષેણ કાર્ત્સ્ન્યેનેત્યર્થઃ ।]
પ્. ૧૧૯)
નિરીક્ષન્તે । તથા - રસો રસવદ્વસ્તુવિરહેઽપિ અમૃતાસ્વાદો મુખે
લોલાગ્રલમ્બિકાદિધારણાનિરતૈઃ [લોલાગ્રં જિહ્વામૂલમ્ । ; લમ્બિકા તાલુરન્ધ્રમ્ ।
] અપ્તત્ત્વધ્યાયિભિર્ય ઉપલભ્યતે પવનતત્ત્વધ્યાયિનાં સ્પર્શવિશેષોઽપિ
યોઽભિવ્યજ્યતે સોઽપિ અસ્માત્ પ્રવર્તત - ઇતિ અત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઇદમત્ર તાત્પર્યમ્ -
ઉન્મેષાભ્યાસયોગિના તત્તદ્ધારણાદ્યભ્યાસચિરલભ્યાસ્વપિ અચિરપ્રાપ્યાસુ એતાસુ
ઉપલબ્ધિષુ સંતિષિણા ન ભાવ્યમ્ - નિરુત્તરપદારોહપ્રત્યૂહભૂતત્વાદાસામ્ ।
એતાશ્ચેતરયોગિનાં ક્રમભાવિન્યોઽપિ ઉન્મેષાભ્યાસયોગિનાં તદભિસંધિવિરહાત્
અક્રમેણાપિ પ્રવર્તન્તે ઇતિ તથૈવ નિર્દિષ્ટાઃ । વ્યાખ્યાતમેતત્
અતોઽસ્માત્ ઉન્મેષાત્
ઇત્યાદિના વૃત્તૌ

પ્. ૧૨૦)
એવમ્ ઉન્મેષોપદેશેન આત્મનો દેહાદિવેદ્યવ્યતિરિક્તસ્વરૂપતાં પ્રાક્ બહુભિઃ પ્રકારૈઃ
પ્રતિપાદિતાં સંગ્રહેણ પ્રતિપાદ્ય ઇદાનીં તથૈવ તસ્ય સકલલોકસ્વાનુભવસિદ્ધં
વ્યવહારં પ્રદર્શનીકૃત્ય વિશ્વરૂપતાં સંક્ષેપતઃ પ્રતિપાદયન્
સમસ્તપ્રકરણાર્થતાત્પર્યમાહ
દિદૃક્ષયેવ સર્વાર્થાન્યદા વ્યાપ્યાવતિષ્ઠતે ।
તદા કિં બહુનોક્તેન સ્વયમેવાવભોત્સ્યતે

યદા યસ્મિન્ કાલે સાધકો દિદૃક્ષયેવ દ્રષ્ટુમિચ્છયા યથા સર્વાર્થાન્ અખિલાન્
પ્રમેયપદવીજુષો ભાવાન્ વ્યાપ્ય સ્વસંવિત્પ્રકાશેન આચ્છાદ્ય તદન્તર્લીનાન્ કૃત્વા
અવતિષ્ઠતે નાનાત્વદર્શનભ્રાન્તિનિવૃત્તેરેકત્ર તત્ત્વે વિશ્રામ્યતિ તદા તસ્યાં
દશાયાં યત્ફલમનુભૂયતે તત્ર બહુના ભૂયસા ઉક્તેન ફલાભિધાનેન કિં
(?)
પ્. ૧૨૧)
તત્પ્રતિપાદનેચ્છયા ગ્રન્થસહસ્રાણ્યપિ ઉક્તાનિ નિરર્થકાનિ ભવન્તિ તસ્ય
વચનગોચરાતીતત્વાત્ અત આહ સ્વયં તદવભોત્સ્યતે ઇતિ તત્ તાદૃશં ફલં
સ્વયમાત્મનૈવ વ્યતિરિક્તસાધનનિરપેક્ષેણ પ્રતિપત્સ્યતે અભિયુક્તઃ સ્વસંવેદ્યત્વાત્
તસ્ય । ઇદમત્ર તાત્પર્યમ્ - યોગિના સર્વભાવાનાં સ્વસ્વભાવાવ્યતિરેકજિજ્ઞાસુના
સ્વાનુભૂતા દિદૃક્ષાવસ્થા નિદર્શનીકાર્યા તથા હિ - દ્રષ્ટુમભીષ્ટા ભાવાઃ
સ્વસ્વભાવાભેદેન વ્યવતિષ્ઠન્તે ભાવભેદહેતોરિદન્તાપ્રત્યયસ્ય અનુન્મેષાત્ તદા
યથા દિદૃક્ષાવસ્થાયાં ક્ષેત્રજ્ઞસ્વભાવાદભેદઃ તદ્દિદૃક્ષિતાનાં ભાવાનાં
તથા પરમાત્મસ્વભાવાત્ અખિલજગદ્ભાવાનામભેદ એવ - ઇતિ
પૂર્વોપદિષ્ટવ્યતિરિક્તાત્મસ્વરૂપોપલબ્ધિપરામર્શાભ્યાસાત્
ઉન્મિષિતદિદૃક્ષાક્ષણોપલક્ષણક્ષમવિજ્ઞાનચક્ષુષં યોગિનં પ્રત્યેવ
અયમુપદેશઃ માયાશક્તિજનિતેન હિ વિકલ્પતિમિરેણ તિરસ્કૃતસમ્યગ્જ્ઞાનદૃશ
એકમેવ નિર્વિભાગચિન્માત્રસ્વરૂપમાત્મતત્ત્વં
પ્. ૧૨૨)
પ્રમાતૃભેદેન પ્રમેયભેદેન ચ નાનારૂપં પશ્યન્તો
દિદૃક્ષિતદૃશ્યમાનદૃષ્ટાદ્યવસ્થાવિભાગં ભાવાનાં પરિકલ્પ્ય
દિદૃક્ષિતાનામપિ તેષાં જીવસ્વભાવાદભેદં વસ્તુસન્તમેવ પરામ્રષ્ટુમશક્તાઃ
કુતો જગદ્ભાવાનાં પરમાત્મસ્વભાવાનામ્ અભેદં પ્રતિપદ્યેરન્ તદા યોગિનૈવ
દૃષ્ટાન્તીકૃતસ્વદિદૃક્ષાક્ષણપરામર્શદિશા
સ્વસ્વભાવાભેદમખિલભુવનભાવાભાસાનાં ભાવયતા
ભેદધ્વાન્તનિર્ભેદભાસ્કરેણ ભવિતવ્યમ્ । વ્યાખ્યાતમેતત્
દિદૃક્ષા દ્રષ્ટુમિચ્છા તદવસ્થાસ્થ ઇવ
ઇત્યાદિના વૃત્તૌ

એનમેવ ઉપદેશં દ્રઢયિતુમાહ
પ્. ૧૨૩)
પ્રબુદ્ધઃ સર્વદા તિષ્ઠેજ્જ્ઞાનેનાલોચ્ય ગોચરમ્ ।
એકત્રારોપયેત્સર્વં તતોઽન્યેન ન પીડ્યતે

સર્વદા સર્વાસુ અનુભવદશાસુ પ્રબુદ્ધસ્તિષ્ઠેત્ પ્રતિપાદિતોપદેશાભ્યાસપરત્વાત્
અનિમીલિતસમ્યગ્જ્ઞાનદૃષ્ટિઃ જાગ્રદેવ આસીત । કથં (?) - જ્ઞાનેન
સંવેદનેન ગોચરં વિષયમ્ આલોચ્ય પરિચ્છેદ્ય તથારૂપતયા નિશ્ચિત્ય એકત્ર જ્ઞાતરિ
સ્વાત્મનિ સર્વં પરિચ્છેદ્યમ્ આરોપયેત્ અર્પયેત્ તદભિન્નતયા પ્રતિપદ્યેત ઇત્યર્થઃ ।
તતશ્ચ સર્વભાવાનામેકપ્રમાતૃસ્વરૂપાભેદપ્રતિપત્તિરૂપાત્ આરોપણાત્ અન્યેન
વ્યતિરિક્તતયા અવભાસમાનેન પ્રમેયેણ વક્ષ્યમાણેન કલાદ્યાત્મકેન ભાવજાતેન
ન પીડ્યતે વિનશ્વરભાવાહંભાવપ્રતિપત્ત્યાદિના પાશેન સંસારચક્રે નિબધ્ય ન
કદર્થ્યતે । ઇદમત્ર તાત્પર્યમ્ - યં
પ્. ૧૨૪)
યમર્થં રૂપાદિકં ચક્ષુરાદિજ્ઞાનેન પ્રમાતા આલોચયતિ નિશ્ચિનોતિ સ સ
નિશ્ચયાવસ્થાયાં પ્રમાતૃરૂપાત્ અભિન્ન એવ ભવતિ નિશ્ચિતત્વં હિ નામ વસ્તુનઃ
પ્રકાશમાનત્વં તચ્ચ પ્રકાશમાનત્વાદભિન્નમેવ નાન્યદ્ભવિતુમર્હતિ
પ્રકાશવ્યતિરિક્તરૂપત્વે તસ્ય પ્રકાશમાનતાનુપપત્તેઃ । એવં નિશ્ચયાવસ્થાયાં
પ્રકાશમાત્રસ્વરૂપપ્રમાત્રભેદઃ સર્વભાવાનાં સ્વભાવસિદ્ધઃ તત એવંવિધો
ગ્રાહ્યગ્રહીતૃગ્રહણસંબન્ધઃ સ્થિતોઽપિ અપરામૃશ્યમાનો નાનાત્વમોહજાલેન
બધ્નાતિ સર્વજન્તૂન્ અતઃ સર્વાવસ્થાસુ અવિરતપરામર્શો ભવેત્
યેનૈકપ્રમાતૃપરમાર્થત્વં જગદ્ભાવાનાં પ્રતિપન્નઃ સન્ પુનઃ સંસારી ન સ્યાત્
। તદેવં પ્રબુદ્ધઃ સર્વદા તિષ્ઠેત્ ઇત્યુક્તમ્ ।
પ્રબુદ્ધોઽસંકુચિતશક્તિઃ
ઇત્યાદિના વ્યાખ્યાતમેતત્ વૃત્તૌ

પ્. ૧૨૫)
ઇદાનીમેવં સ્વયં સંવ્યવસ્થિતઃ સ્વાત્મૈવ પરમેશ્વરઃ એકઃ પદાર્થઃ સન્
નિજયૈવ માયાશક્ત્યા પ્રતિપશુ ભેદેન આત્માનમવભાસયન્ ક્રીડતિ - ઇતિ તત્ત્વતો
દ્વિતીયપદાર્થાભાવમેવ સમર્થયમાનઃ પશુસ્વરૂપપ્રતિપાદનદ્વારેણ
શક્તિપ્રસરક્રીડામેવ અસ્ય પ્રતિપાદયિતુમાહ
શબ્દરાશિસમુત્થસ્ય શક્તિવર્ગસ્ય ભોગ્યતામ્ ।
કલાવિલુપ્તવિભવો ગતઃ સન્ સ પશુઃ સ્મૃતઃ

સ ઇયતા પ્રબન્ધેન પ્રતિપાદયિતવ્યસ્વરૂપ આત્મૈવ ઈશ્વરો વક્ષ્યમાણેન હેતુના
પરાધીનસર્વવૃત્તિત્વેન અનવબાસિતાત્મા પશુઃ તિર્યક્પ્રાયઃ સ્મૃતઃ અનાદિત્વાત્
સંસારક્રીડાવ્યવહારસ્ય સદા સ્મર્યમાણત્વેન સ્થિતઃ । કીદૃશઃ સન્ (##?
પ્. ૧૨૬)
કલાવિલુપ્તવિભવો ભોગ્યતાં ગતઃ સન્ પારમેશ્વર્યાઃ શક્તેઃ
વક્ષ્યમાણવાગ્રૂપપ્રસરાભિપ્રાયેણ આદિ-ક્ષાન્તવર્ણસમુદાયાત્મિકાયા
સ્તદ્વિપરીતં [વિપરીતમ્ ઇત્યતોઽનન્તરમસ્ય શ્લોકસ્યાવશિષ્ટવ્યાખ્યાભાગો
યાવત્સમસમૂલાદર્શપુસ્તકેષુ વિનષ્ટસત્તયા ત્રુટિતોઽસ્તિ । અતઃ ઇદં વ્યાખ્યાનં
પદ્યાર્થભિજ્ઞાનાય સ્પન્દપ્રદીપિકાગ્રન્થાત્ પ્રક્ષિપ્યોપન્યસ્યતે -
શબ્દાનાં રાશિઃ શબ્દરાશિઃ વર્ણસમૂહઃ માતૃકા અકારાદિ ક્ષકારાન્તા
શબ્દજનની વર્ણાત્મકત્વાત્ શબ્દાનામ્ તત્સમુત્થસ્ય કાદિવર્ગાત્મકસ્ય
બ્રાહ્મયાદિશક્તિચક્રસ્ય કલાભિઃ કકારાદ્યક્ષરૈઃ વિલુપ્તવિભવઃ દૃતમહા
વ્યાપ્તિઃ સ્વસ્વભાવાત્પ્રચ્યાવિતઃ અત એવાસ્ય ભોગ્યતાં ગતઃ સન્ પુરુષઃ પશુઃ ઉચ્યતે
અજ્ઞત્વાત્ । ઉક્તં ચ ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્
સ્વાઙ્ગરૂપેષુ ભાવેષુ પ્રમાતા કથ્યતે પતિઃ ।
માયાતો ભેદિષુ ક્લેશકર્માદિકલુષઃ પશુઃ ॥
ઇતિ । અન્યત્રાપિ
ભેદગ્રન્થિવિભઙ્ગે હિ કર્માત્મૈક્યં પ્રપદ્યતે ।
સોઽવિજ્ઞાતઃ પશુઃ પ્રોક્તો વિજ્ઞાતઃ પતિરેવ સઃ ।
ઇતિ

]
પરામૃતરસાપાયસ્તસ્ય યઃ પ્રત્યયોદ્ભવઃ ।
તેનાસ્વતન્ત્રતામેતિ સ ચ તન્માત્રગોચરઃ

પ્. ૧૨૭)
* * * * * * * * * * * * *
* (?) (પરામૃતેતિ અસ્ય પદ્યસ્યાપિ અસ્વતન્ત્ર્ય ઇત્યન્ત
આદ્યવ્યાખ્યાભાગઃ સમસ્તમૂલાદર્શપુસ્તકેષુ
પૂર્વપદ્યવ્યાખ્યાભાગવદ્વિનષ્ટસત્તયા ત્રુટિતોઽસ્તિ । અતોઽસ્ય પદ્યસ્યાપ્યર્થજ્ઞાપકં
વ્યાખ્યાનં સ્પન્દપ્રદીપિકાગ્રન્થાદેવ પ્રક્ષિપ્ય ઉપન્યસ્યતે -
તસ્ય ચ પશોર્યઃ પ્રત્યયોદ્ભવઃ શ્રોત્રાદિદ્વારેણ વિષયદર્શને
સ્મરણાદિજ્ઞાનોત્પત્તિઃ સ એવ પરામૃતરસાત્ સ્વરૂપોદયાત્ અપાયઃ પ્રચ્યુતિઃ યતઃ સ
પુમાન્ તેનાસ્વતન્ત્રતાં પારતન્ત્ર્યમ્ અસર્વગતાદિમ્ એતિ પ્રાપ્નોતિ સ ચ પ્રત્યયોદ્ભવઃ
તન્માત્રગોચરઃ શબ્દાદિવિષયવિષયઃ તદભિલાષાત્મક ઇત્યર્થઃ

અસ્વતન્ત્રો વ્યતિરિક્તસાધનસામગ્ર્યપેક્ષસકલસમીહિતાર્થઃ પુમાન્ તદ્ભાવમાપદ્યતે
જાગરસ્વપ્નસુષુપ્તાવસ્થોપમેયસકલ-વિજ્ઞાનાકલ##-
યતસ્તસ્ય પ્રત્યયોદ્ભવ એવ પરામૃતરસાપાયઃ પરમ્ અનુત્તરમ્ અમૃતમવિનાશિ
અદ્વયચિન્મયં શિવાખ્યં સ્વરૂપં તસ્ય રસઃ તથાપ્રત્યવમર્શાત્મક આસ્વાદઃ
તસ્માત્ અપાયઃ પૃથગ્ભાવોઽન્યથાવૃત્તિઃ ઇદમિત્યાદિવિકલ્પરૂપઃ ।
પ્. ૧૨૮)
ઇદમત્ર વાક્યે ગર્ભીકૃતમ્ - એકસ્યૈવ પરસ્ય તત્ત્વસ્ય
સ્વેચ્છાપરિકલ્પિતાનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકભાવવિવિક્તાત્મનોઽનુગ્રાહ્યોપાયાર્થં તથૈવ
સ્વેચ્છયા પરિકલ્પિતશિવશક્તિસદાશિવેશ્વરાવિદ્યાત્મકવિભાગાભાસસ્ય
પ્રક્રિયાશાસ્ત્રેષુ યત્ પઞ્ચ્રૂપત્વં વ્યવસ્થિતં તત્ પરામૃતશબ્દેન રસશબ્દેન ચ
સંગ્રહેણ ઉક્તમ્ । તથા ચ - અહમિત્યેવ
અત્યન્તભેદસંસ્પર્શશૂન્યપરમશિવાખ્યસ્વભાવવાચકત્વેન પરામૃતશબ્દઃ
તત્પરામર્શરૂપશક્તિતત્ત્વવાચકત્વેન ચ રસશબ્દઃ
અત્યન્તપ્રશાન્ન્તનિષ્પરામર્શશૂન્યપ્રાયશિવતત્ત્વવાદિમતનિરાસાર્થં યઃ
પ્રયુક્તઃ સ પૂર્વં વ્યાખ્યાત એવ તદેવં તત્ત્વદ્વયં શિવશક્ત્યાખ્યં
યદભિન્નમપિ સ્વરૂપપ્રતિપાદનાન્યથાનુપપત્ત્યા વિભજ્ય તત્ત્વવિદ્ભિઃ
પ્. ૧૨૯)
પ્રકાશયતે । તથા ચ તત્ત્વગર્ભસ્તોત્રે ગુરુભિઃ
સતતમવિલુપ્તોપલબ્ધૃત્વલક્ષણસ્વધર્મરૂપાયાઃ શક્તેઃ
પ્રાધાન્યપ્રતિપાદનાભિપ્રાયેણ શિવતત્ત્વમેવમસ્તૂયત ।
યસ્યા નિરુપધિજ્યોતીરૂપાયાઃ શિવસંજ્ઞયા ।
વ્યપદેશઃ પરાં તાં ત્વામમ્બાં નિત્યમુપાસ્મહે ॥
ઇતિ । શક્તિતત્ત્વં ચ વિદિતપરમાર્થૈઃ
સ્વરૂપપ્રત્યવમર્શસામાન્યસ્પન્દાદિસંજ્ઞાભિઃ વ્યવહ્રિયમાણં
તત્પર્યાયભૂતોન્મેષાદિપદાભિધેયતયા પ્રતિપાદિતમ્ । યદુક્તમ્
કિંચિદુચ્છૂનતાપત્તેરુન્મેષાદિપદાભિધાઃ ।
પ્રવર્તન્તે ત્વયિ શિવે શક્તિતા તે યદામ્બિકે ॥
ઇતિ । ન ચ યદાશબ્દશ્રુતિભ્રમાત્ કદાચિદેષા શક્ત્યવસ્થા ભવતિ કદાચિન્ન ભવતિ ઇતિ
મન્તવ્યમ્ યતઃ સ્વભાવસંવેદનાત્મકો નિત્યઃ સામાન્યસ્પન્દરૂપ એવ ધર્મઃ
કિંચિદુચ્છૂનતા ઇત્યુક્તમ્ ।
પ્. ૧૩૦)
તતઃ પરં સદાશિવેશ્વરવિદ્યાખ્યં તત્ત્વત્રયમપિ પરામૃતશબ્દવાચ્યમેવ
યતઃ પરમેશ્વરસ્ય પરમાર્થતઃ એકત્વેઽપિ અત્યદ્ભુતસ્વૈશ્વર્યવીર્યેણ
વિશુદ્ધચિન્માત્રરૂપતયા વિશ્વાત્મકત્વેન ચ અન્તર્બહીરૂપં દ્વૈવિધ્યં
યદવસ્થિતમ્ તત્ર વિશ્વાત્મકસ્ય બાહ્યસ્ય રૂપસ્ય જ્ઞેયકાર્યભાવેન
લબ્ધસ્વરૂપત્વાત્ એકાપિ તચ્છક્તિઃ જ્ઞાનક્રિયારૂપતયા દ્વિત્વેન ઉપચર્યતે । તચ્ચ
જ્ઞાનક્રિયાત્મકત્વં યત્ર બહિરગૃહીતોન્મેષમન્તઃ સામ્યેનૈવાવતિષ્ઠતે
ત્રૈગુણ્યમિવ અવ્યક્તાવસ્થાયાં સા પરમેશ્વરભોગાત્મકજ્ઞાનક્રિયારૂપત્વેઽપિ
અન્તર્મુખત્વાત્ નિમેષાત્મિકા સદાશિવદશા । યત્ર પુનઃ શક્તેઃ ક્રિયાપ્રાધાન્યેન
બહિર્ગૃહીતોન્મેષાયાઃ પરાહંભાવવિશ્રાન્તિઃ સા ઈશ્વરદશા । યસ્યાં
પુનર્જ્ઞાનશક્ત્યુદ્રેકેણ અસ્યા બહિર્મુખત્વં
બાહ્યાભ્યન્તરરૂપસામાનાધિકરણ્યપર્યવસાયિત્વાત્ સ્વરૂપવિશ્રાન્તિનિષ્ઠત્વમેવ
પ્. ૧૩૧)
સા વિદ્યાદશા ઇતિ । તિસૃષ્વપિ એતાસુ દશાસુ ભેદપ્રતિપત્તિમૂલત્વાત્ લબ્ધાત્મિકાપિ
માયાશક્તિઃ પરસ્યાઃ સંવિદઃ સર્વાપૂરકપરિપૂર્ણાહંકારલક્ષણે સ્વભાવે એવ
વિશ્રાન્તત્વાત્ પ્રત્યસ્તમિતા સતી પરમાનન્દનિર્ભરશિવરૂપં તિરોધાતું નાલમ્ ઇતિ
પદત્રયમેતત્પરામૃતમેવ । યદુક્તં તત્ત્વગર્ભ એવ
જ્ઞાનક્રિયાસ્વરૂપેણ પ્રવૃત્તાયાસ્તુ તે શિવે ।
સદાશિવત્વં જગદુર્ભોગાહ્વં તત્ત્વવેદિનઃ ॥
ગુણીભૂતજ્ઞશક્તિસ્ત્વં વ્યક્તીભૂતક્રિયાત્મિકા ।
યદા તદૈશ્વરં તત્ત્વં વ્યક્તતામેતિ વૃત્તિમત્ ॥
પ્રવૃત્તાવુન્મુખીભૂતા ભવેસ્ત્વં પરમે યદા ।
જ્ઞાનશક્તિસ્તદોદારા વિદ્યા ત્વં પરિગીયસે ॥
ઇતિ । તથા ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્
એવમન્તર્બહિર્વૃત્તિઃ ક્રિયા કાલક્રમાનુગા ।
માતુરેવ તદન્યોન્યાવિયુક્તે જ્ઞાનકર્મણી ॥
પ્. ૧૩૨)
કિં ત્વાન્તરદશોદ્રેકાત્સાદાખ્યં તત્ત્વમાદિતઃ ।
બહિર્ભાવપરત્વે તુ પરતઃ પારમેશ્વરમ્ ॥
ઈશ્વરો બહિરુન્મેષો નિમેષોઽન્તઃ સદાશિવઃ ।
સામાનાધિકરણ્યં ચ સદ્વિદ્યાહમિદંધિયોઃ ॥
ઇદંભાવોપપન્નાનાં વેદ્યભૂમિમુપેયુષામ્ ।
ભાવાનાં બોધસારત્વાદ્યથાવસ્ત્વવલોકનાત્ ॥
ઇતિ । તતઃ પરં તુ પરસ્પરપરિહારાવસ્થિતાહંપ્રતીતિલક્ષણભિન્નવિષયાપેષિણિ
નાનાભેદનિયતાત્માભિમાનત્વાત્ તાત્ત્વિકસ્વૈશ્વર્યાનભિજ્ઞે ક્ષેત્રજ્ઞત્ત્વે
માયાશક્તિરેવ કેવલા પ્રભોર્વિશ્વરૂપૈશ્વર્યપ્રથાસ્પદભૂતા વિજૃમ્ભતે ।
યથોક્તં તત્ત્વગર્ભે એવ
યદા ત્વેવંવિધાદત્ર નિજા ભોગાજ્ઞતા પશોઃ ।
તદા માયાસ્વરૂપેતિ ગીયસે વૈભવાશ્રયઃ ॥
ઇતિ । પ્રત્યભિજ્ઞાયામપિ
પ્. ૧૩૩)
ભેદે ત્વેકરસે ભાતેઽહંતયાનાત્મનીક્ષિતે ।
શૂન્યે બુદ્ધૌ શરીરે વા માયાશક્તિર્વિજૃમ્ભતે ॥
ઇતિ । સા ઇહ પ્રત્યયોદ્ભવશબ્દેન પ્રતિપાદિતા યતોઽહમિત્યેવ શિવાત્મકસ્ય સ્વભાવસ્ય
પરામર્શાત્મકં સમ્યક્ જ્ઞાનં તસ્યૈવ ચ સ્વભાવસ્ય વિશ્વરૂપતયા
અવભાસમાનસ્ય ઇદન્તોલ્લેખને ભેદોદ્ભાવનસામર્થ્યં માયાખ્યા શક્તિરાખ્યાતા
ન તુ વસ્ત્વન્તરં કિંચિત્ । ઇદમિતિ ચ પરામૃશ્યમાનોઽર્થઃ
પ્રકાશમાનત્વમતિક્રમ્ય અન્યથાભવિતું યતો ન શક્નોતિ તતો ભેદરૂપાણિ અસૌ
માયા પ્રકાશાત્મકપારમેશ્વરધર્મત્વાનતિક્રમાત્ ભગવતઃ શક્તિરેવ
ઇયમત્યદ્ભુતા યત્ સ્વરૂપં સ એવ એવં પ્રત્યપાદયત્ ।
દૈવી હ્યેષા ગુણમયી મમ માયા દુરત્યયા ।
મામેવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામેતાં તરન્તિ તે ॥
ઇતિ । તથાહિ અત્રાયમર્થઃ - એષા મમ દૈવીમાયા દેવસ્ય ઇત્થંક્રીડનૈકરસસ્ય
ઈશ્વરસ્ય
પ્. ૧૩૪)
સતઃ શક્તિત્વેન સંબન્ધિની કિંસ્વરૂપા (?) - ગુનભયી ગુણાઃ
સુખાદ્યાત્માનઃ સત્ત્વાદ્યભિધાનાઃ તત્પ્રકૃતિકા સા હિ ભેદાવભાસસ્વભાવા
ભિન્નશ્ચાર્થઃ શબ્દાદિવિષયાત્મકઃ વિષયશ્ચ સુખાદિસંવેદનપર્યવસિતાત્મા ##-
દુઃખેન અત્યેતું શક્યા તદતિક્રમણે કૃતોત્સાહૈઃ પ્રબુદ્ધૈરપિ સપદિ
સકલસંસાર્યવસ્થોચ્છેદાનુપપત્તેઃ ભેદવ્યવહારસ્ય દુર્લઙ્ઘ્યત્વાત્ । કિં તુ
મામેવ યે પ્રપદ્યન્તે છિન્નદ્વૈતદશાપ્રતિષ્ઠિતસંવિદઃ સુપ્રબુદ્ધાઃ સન્તો
મામેવૈકં તત્ત્વમભેદેનાત્મતયા પ્રત્યભિજાનતે તે મદ્ભાવમાપન્ના
એનામતિતરન્તિ । તસ્યાં હિ દશાયાં દિવસદ્યુતાવિવ દ્યોતમાનાયામ્ ઇયં યામિનીવ
નિર્મૂલનષ્ટસ્વરૂપા તૈરેવાતિક્રાન્તા
પ્. ૧૩૫)
ભવતિ । યદુક્તં સ્તોત્રે
સમાધિવજ્રેણાપ્યન્યૈરભેદ્યો ભેદભૂધરઃ ।
પરામૃષ્ટશ્ચ નષ્ટશ્ચ ત્વદ્ભક્તિબલશાલિભિઃ ॥
એવંપ્રત્યયોદ્ભવમાત્રં માયા તન્મૂલં ચ ક્ષેત્રજ્ઞતત્ત્વં પશુપર્યાયેણ
અસ્વતન્ત્રશબ્દેનાત્ર પ્રતિપાદિતમ્ । પ્રત્યયોદ્ભવરૂપયા હિ અનયા માયયા સ્વભાવાત્
પ્રચ્યાવિતસ્ય અસ્ય તદ્ધર્મવિપરીતેન કાલાદિરૂપેણ સુપ્રસવેન પાશપઞ્ચકેન
ગ્રથિતસ્ય પારતન્ત્ર્યં પશુત્વમુદ્ભાવ્યતે । તથા ચ - અયમ્ અનયા વ્યામોહિતઃ
અનવચ્છિન્નત્વાદિરૂપં સ્વધર્મમ્ અપરામૃશન્ તદ્વિપરીતેન અવચ્છેદકેન
કલનાત્મના ભૂતભવિષ્યદાદિવિકલ્પવિભક્તેન કાલાખ્યેન તથા
સર્વાત્મકત્વધર્મવિસ્મૃતેઃ સર્વત્ર નિયતકાર્યકારણભાવાખ્યાત્મકેન
નિયતિનામ્ના તથા સર્વકર્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વલક્ષણધર્મદ્વયૌદાસીન્યાત્
કિંચિત્કર્તૃત્વ-કિંચિજ્જ્ઞત્વરૂપાભ્યાં
પ્. ૧૩૬)
કલાવિદ્યાભિધાનાભ્યાં તથા પ્રેપ્સિતાર્થવિરહાત્
નિત્યનિરભિલાષત્વલક્ષણસ્વદહ્ર્માપરામર્શાત્ વિષયાભિલાષિતારૂપેણ રાગાખ્યેન ચ
પાશેન બધ્યમાનઃ પરાધીનવૃત્તિઃ પશુઃ સંબધ્યતે । એષ ચ માયાશક્તેઃ
પઞ્ચભેદઃ પ્રસવઃ સમસ્તસ્ય પશુપ્રબન્ધસ્ય અવિશેષેણ સ્વરૂપમાવૃત્ય
વ્યવસ્થિતઃ । યસ્તુ પ્રતિપ્રાણિ વિચિત્રબુદ્ધ્યાદિરૂપતયા પરિણમન્ તમાવૃણોતિ તસ્ય
પ્રધાનાખ્યસ્ય પ્રસવસ્ય પ્રપઞ્ચં પ્રત્યયોદ્ભવવિષયપ્રતિપાદનદ્વારેણાહ સ ચ
તન્માત્રગોચરઃ ઇતિ સ ચ પશુત્વકારણં પ્રત્યયોદ્ભવઃ તન્માત્રગોચરઃ તન્માત્રાણિ

શબ્દાદિસામાન્યાનિ ગોચરો વિષયો યસ્ય સ તથા પ્રત્યયો હિ અયં પ્રત્યેયં ભિન્નં
વિષયમપેક્ષ્ય પ્રાદુર્ભવતિ વિષયવિષયિભાવશ્ચ ગ્રહીતૃગ્રહણગ્રાહ્યરૂપે ત્રિતયે
સતિ ઉપપદ્યતે । તદપિ ત્રિતયં સાધારણં પ્રવૃત્તિકારણં વિના ન
પ્. ૧૩૭)
સ્યાત્ ઇતિ । તચ્ચતુષ્ટયમનેન વાક્યેનાક્ષિપ્તમ્ । તત્ર ગ્રહીતા પ્રત્યયવાન્ પશુઃ ગ્રાહ્યાઃ
પ્રાધાન્યેન શબ્દસ્પર્શરસરૂપગન્ધાઃ આકાશાદિસ્થૂલભૂતાશ્રયા વિશેષાત્મકા
ગુણાઃ તદાત્મના સમસ્તવિષયોપલબ્ધેઃ । તેષાં ચાત્રોપાદાને ઉપપન્ને સામાન્યે
સર્વવિશેષાણામન્તર્ભાવઃ - ઇતિ સામાન્યવાચિના તન્માત્રશબ્દ્દેન ઉપાત્તાઃ । તૈઃ
શબ્દાદિભિરાશ્રયભૂતાનિ સ્થૂલાનિ આકાશાદિભૂતાનિ આક્ષિપ્તાનિ નિરાશ્રયાણાં
તેષામનુપપત્તેઃ । તદેતત્ દશવિધમ્ કાર્યમ્ । સ ચ પ્રત્યયવાન્ પરવશઃ પશુઃ
વિષયિત્વે સતિ ઇષ્ટાનિષ્ટવિષયે હાનાદાનક્રિયાયાં કરણમપેક્ષતે । તત્ર યેન વિષયં
નિશ્ચિનોતિ તત્પ્રકાશપ્રધાનં બુદ્ધ્યાખ્યં કરણં । યેન ચ અનાત્મભૂતં
દેહાદિકમર્થમ્ આત્મતયા અભિમન્યતે તદ્વિપર્યયાત્મકં
નિયમપ્રધાનમહંકારાખ્યં યેન ચ પ્રવૃત્તિપ્રધાને ન વિષયં વિકલ્પયતિ
તત્સંશયાત્મકં મનોઽભિધાનમ્ -
પ્. ૧૩૮)
ઇતિ ત્રિવિધમન્તઃકરણં યથોત્તરં કાર્યત્વેનોક્તમ્ । યેન તુ શબ્દાદીન્ ગૃહ્ણાતિ
તચ્છ્રોત્રાદિબુદ્ધીન્દ્રિયપઞ્ચકમ્ । યેન વચનાદિક્રિયાં કરોતિ
તદ્વાગાદિકર્મેન્દ્રિયપઞ્ચકમ્ - ઇતિ દશવિધં બહિષ્કરણમ્ । તચ્ચ
અહંકારકાર્તયૈવ ઉક્તમ્ । તદેતદાભ્યન્તરં બાહ્યં ચ કરણમ્ । એવં
ત્રયોવિંશતિવિધઃ કાર્યકરણવર્ગો વિષયિત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા અત્રાક્ષિપ્તઃ । તથા
પ્રવર્તકં હેતુમન્તરેણ વિષયપ્રવૃત્તેરભાવાદપિ વિષયત્વં ઉપપદ્યતે - ઇતિ સ
હેતુરત્ર સુખાદ્યાત્મા પ્રધાનાભિધાન આક્ષિપ્તઃ । તથાહિ - સુખં પ્રતિપ્રાણિ
સ્વવાસનાનુગુણેષ્ટવિષયપ્રાપ્તેસ્તૃપ્તિરનિત્ય આનન્દઃ તેન પ્રયુક્તઃ સન્
ઇષ્ટવિષયાદાનાય પ્રવર્તતે તદ્વિપર્યયો દુઃખમ્ અનિર્વૃતિઃ તતોઽનિષ્ટવિષયહાનાયઃ
ઉભયન્યગ્ભાવસ્તુ મોહઃ તસ્મિન્ સતિ વ્યવતિષ્ઠતે - ઇતિ સુખદુઃખમોહાત્મકં
પ્રકાશપ્રવૃતિતિનિયમાર્થં સત્ત્વાદ્યભિધાનગુણત્રયમયં વિકારાવસ્થાયામપિ
અન્યોન્યાવિનાભૂતત્વાત્
પ્. ૧૩૯)
એકમેવ પ્રધાનાખ્યં સર્વપ્રાણભૃતાં
વિવિધવાસનાનુગુણનાનારૂપકાર્યકરણાત્મકસ્વપરિણામપ્રપઞ્ચાનુગત##-
અનેનૈવાભિપ્રાયેણ વૃત્તિકૃતા સ ચ તન્માત્રગોચરઃ ઇત્યસ્ય પદસ્ય
રૂપાદ્યભિલાષાત્મકઃ
ઇતિ પર્યાયઃ પ્રયુક્તઃ । રૂપાદિષુ યોઽભિલાષો રાગઃ તન્નિમિત્તકત્વાત્ તદાત્મકઃ
પ્રત્યયોદ્ભવઃ તતશ્ચ અભિલાષપ્રપઞ્ચ એવ સુખાદ્યાત્મકં પ્રધાનં કારણં
ઇત્યેષા પ્રાધાનિકી તત્ત્વચતુર્વિંશતિઃ સ ચ તન્માત્રગોચરઃ ઇત્યનેનાક્ષિપ્તા । પ્રાક્ ચ
દ્વાદશ તત્ત્વાનિ નિર્ણીતાનિ તદ્યથા - શિવાદિવિદ્યાન્તાનિ પઞ્ચ માયા
કાલાદિપઞ્ચકં પશુતત્ત્વં ચ - ઇતિ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વરૂપતયા પારમેશ્વરી એકૈવ
શક્તિર્વિજૃમ્ભતે । વ્યાખ્યાતપ્રાયમેતત્ વૃત્તૌ
પ્. ૧૪૦)
પરામૃતરસાત્ સ્વરૂપાત્ અપાયઃ પ્રચ્યુતિઃ
ઇત્યાદિના

એવં પ્રત્યયોદ્ભવસ્ય પશુત્વકારણભાવે પ્રતિપાદિતે શક્તિવર્ગસ્ય ભોગ્યતાં ગતઃ
સન્ પશુઃ સ્મૃતઃ - ઇતિ પૂર્વોક્તવિરોધપરિહારાર્થમાહ
સ્વરૂપાવરણે ચાસ્ય શક્તયઃ સતતોત્થિતાઃ ।
યતઃ શબ્દાનુવેધેન ન વિના પ્રત્યયોદ્ભવઃ

અસ્ય એવંપ્રત્યયાપાદિતપશુત્વસ્ય આત્મનઃ સ્વરૂપાવરણે સ્વરૂપસ્ય શિવાત્મકસ્ય
સ્વભાવસ્ય આવરણે તથાપ્રત્યવમર્શાભાવમાત્રેણ હેતુના વ્યવધાને સ્થગને
તન્નિમિત્તં શકયઃ પ્રાગુક્તાઃ સતતોત્થિતાઃ પતિપશુવ્યવહારસ્ય ન કદાચિત્ ઉપરમાત્
સતતં નિત્યમ્ ઉત્થિતાઃ ઉદિતાઃ યતઃ અસ્વતન્ત્રતાપાદનાત્મના અમૃતરસાપાયહેતુત્વેન
પ્રતિપાદિતો યઃ પ્રત્યયોદ્ભવઃ
પ્. ૧૪૧)
સ શબ્દાનુવેધેન શબ્દસંભેદેન વિના ન સંભવતિ - ઇતિ શેષઃ । એતદેવ કુતઃ
(?) ઇતિ ચેત્ તદુચ્યતે - શબ્દઃ ખલુ પ્રત્યવમર્શાત્મા
અવભાસાત્મનોઽર્થસ્ય અન્યતઃ
ખડ્ગોદકાદર્શાદેરન્તઃક્રોડીકૃતતત્તત્પદાર્થસાર્થાત્ જડાત્ ભેદતઃ
સ્વભાવભૂત એવ । તથા ચ પ્રત્યભિજ્ઞા
સ્વભાવમવભાસસ્ય વિમર્શં વિદુરન્યથા ।
પ્રકાશોઽર્થોપરક્તોઽપિ સ્ફટિકાદિજડોપમઃ ॥
ઇતિ । અન્યત્રાપિ ઉક્તમ્
ન સોઽસ્તિ પ્રત્યયો લોકે યઃ શબ્દાનુગમં વિના ।
અનુવિદ્ધમિવ જ્ઞાનં સર્વં શબ્દેન ભાસતે ॥
ઇતિ । સ ચ સર્વાવચ્છેદવિરહિતવિશુદ્ધચિત્પ્રકાશાત્મકમુખ્યાર્થનિષ્ઠઃ સન્
પ્રત્યવમર્શ ઇત્યુચ્યતે ।
જાતિગુણક્રિયાભિધાનાદિવિવિધવિશેષાવચ્છિન્નભિન્નરૂપવિશ્વાત્મકાર્થાવ##-
રૂપં તત્સંકેતત્વેન વ્યવસ્થિતઃ
પ્. ૧૪૨)
શ્રોત્રગ્રાહ્યો ધ્વનિવિશેષાત્મકોઽર્થ એવ પ્રાયેણ શબ્દ ઇતિ વ્યવહ્રિયતે ।
તસ્માચ્છબ્દરૂપતામાપન્નાઃ પ્રત્યયોદ્ભવપ્રાણભૂતાઃ શક્તય એવાસ્ય
સ્વરૂપાવરણે સદોદ્યુક્તા - ઇતિ શક્તિવર્ગસ્ય ભોગ્યતાં ગતઃ સન્ પશુઃ સ્મૃતઃ
- ઇતિ પૂર્વોક્તેનાવિરોધઃ પ્રતિપાદિતઃ ।
સ્વરૂપસ્યસ્વસ્વભાવસ્યાચ્છાદને
ઇત્યાદિના વૃત્તૌ વ્યાખ્યાતમેતત્

અથાસ્ય શબ્દપર્યન્તસ્ય પ્રસરસ્ય પરસ્યાશ્ચ શક્તેરભેદપ્રતિપાદનપૂર્વં
તત્સ્વરૂપાપ્રત્યભિજ્ઞામાત્રનિબન્ધનૌ બન્ધમોક્ષૌ પ્રતિપાદયિતુમાહ
સેયં ક્રિયાત્મિકા શક્તિઃ શિવસ્ય પશુવર્તિની ।
બન્ધયિત્રી સ્વમાર્ગસ્થા જ્ઞાતા સિદ્ધ્યુપપાદિકા

સા શિવસ્ય સ્વસ્વભાવસ્યૈવ પરમેશ્વરસ્ય ક્રિયાત્મિકા
તત્સ્વરૂપપ્રત્યવમર્શલક્ષણવ્યાપારશરીરા
પ્. ૧૪૩)
શક્તિઃ અવ્યભિચારી ધર્મઃ સમર્થતારૂપઃ ઇયં પ્રતિપાદિતપ્રસરરૂપા શક્તિઃ યૈવ
અદ્વયચિન્માત્રસ્વભાવપ્રત્યવમર્શિની પરા શક્તિઃ પરમેશ્વરસ્ય સૈવ ઇયમ્
ઇત્થં-પ્રસૃત્ય અવભાસતે તત્ત્વતો નાસ્તિ અસ્યાઃ તતો ભેદ ઇત્યર્થઃ । યથોક્તં
વૃત્તૌ
ન સા જીવકલા કાચિત્સંતાનદ્વયવર્તિની ।
વ્યાપ્ત્રી શિવકલા યસ્યામધિષ્ઠાત્રી ન વિદ્યતે ॥
ઇતિ । અસ્ય હિ શ્લોકસ્યાયમર્થઃ - જીવસ્ય પુંસઃ પશોઃ કલાનાં દ્વિવિધઃ સંતાનો
- જ્ઞાનરૂપઃ ક્રિયારૂપશ્ચ તત્ર જ્ઞાનરૂપોઽન્તઃકરણાત્મકઃ ત્રિવિધઃ
ક્રિયારૂપો બહિષ્કરણાત્મકઃ સ્વભાવસ્થપ્રાણશક્તિસહિત એકાદશવિધઃ - ઇતિ
ચતુર્દશવિધો જીવકલાસંતાનઃ સંગ્રહાત્ દ્વિવિધ એવ સંતાનદ્વયવર્તિની
જીવસ્યાત્મનઃ કલા સા ન કાચિત્ સંભવતિ ઇતિ શેષઃ યસ્યાં વ્યાપ્ત્રી
દેશકાલાદ્યનવચ્છિન્નવૈભવાધિષ્ઠાત્રી વેદ્યત્વાદિના સર્વમધિષ્ઠાય
આત્મપરતન્ત્રં કૃત્વા વર્તમાના
પ્. ૧૪૪)
શિવકલા શિવસ્ય પરમાત્મનઃ કલા પરા શક્તિઃ ઉક્તરૂપા ન વિદ્યતે સત્તાં
વ્યભિચરતિ સૈવ ઇત્થમવભાસતે ઇત્યર્થઃ । વૈશ્વરૂપ્યેઽપિ અવભાસલક્ષણસ્ય
સામાન્યરૂપસ્ય શિવધર્મસ્ય વ્યાપકસ્ય અતિરોભાવાત્ સૈવ પરા શક્તિરિયમ્ અપરા
સ્થૂલક્રિયારૂપા - ઇતિ પરાપરયોઃ શક્ત્યોરભેદ એવ પારમાર્થિકઃ
પ્રત્યભિજ્ઞાપિતઃ । તદેતત્ જ્ઞાનગર્ભસ્તોત્રેઽપ્યુક્તમ્
બહિષ્કરણબુદ્ધ્યહંકૃતિમનઃસુષુમ્નાશ્રયાચ્ચતુર્દશસુ ચણ્ડિકે પથિષુ યેન
યેન વ્રજેત્ ।
કલા શિવનિકેતનં જનનિ તત્ર સ્મ તે દશોદયાતિ દુર્લભા જગતિ યા સુરૈરપ્યહો ॥
અસ્યાપિ શ્લોકસ્યાયં તાત્પર્યાર્થઃ - શ્રોત્રાદિપઞ્ચકં વાગાદિપઞ્ચકં
દશવિધં બહિષ્કરણં બુદ્ધ્યહંકારમનાંસિ ત્રિવિધમન્તઃકરણં
મધ્યમપ્રાણશ્ચ - ઇતિ કલાયાઃ ચિદાત્મિકાયાઃ શક્તેઃ ચતુર્દશ ભેદાઃ । તેષાં
યે તાવન્ત એવ પન્થાનઃ
પ્. ૧૪૫)
પ્રસરમાર્ગાસ્તેષુ મધ્યે યેન યેન કેનચિદેકતમેન પથા એષા કલા શિવનિકેતનં
વ્રજેત્ શિવઃ પરમાત્મા સ એવ નિકેતનમાલયસ્તદ્ ગચ્છેત્ તત્ર દશા ઉદયતિ - ઇતિ
સંબન્ધઃ । શિવનિકેતનં વ્રજેત્ - ઇતિ માયીયભેદપ્રત્યયવ્યતિરેકેણ
શિવાખ્યસ્વપદાશ્રયણરૂપઃ પારમાર્થિકઃ કલાયા વ્યાપારઃ સિદ્ધવત્
વ્યવહૃતઃ । ઇયં હિ કલા શિવાત્મકાત્ નિજાસ્પદાત્ ન દુઃખં ન સુખમ્ ઇત્યાદિના
કૃતલક્ષણાત્ ઉદેતિ કૃતકૃત્યા ચ તત્રૈવાન્તે(ન્તઃ)પ્રવિશ્ય સમરસીભવતિ
સરિદિવ સાગરે મધ્યેઽપિ બુદ્ધ્યાદ્યન્યોન્યભિન્નપ્રસરરૂપતયા નાનાત્વેન
અવભાસમાનાપિ જલરૂપત્વમિવ સામાન્યં ચિદાત્મકત્વં ન વ્યભિચરતિ - ઇતિ ન
કદાચિત્ શિવસ્વભાવાત્ અપૈતિ કિંતુ માયાશક્તિવ્યામોહિતૈઃ ન તથા પ્રત્યભિજ્ઞાયતે
- ઇતિ । એવમેષા કલા યેન યેન પથા શિવનિકેતનં વ્રજેત્
પ્. ૧૪૬)
તત્ર સા તાદૃશી સ્વસંવેદ્યત્વાત્ વ્યપદેષ્ટુમશક્યા કસ્યચિત્ પ્રબુદ્ધસ્યૈવ દશા
અવસ્થા ઉદયતિ અભિવ્યજ્યતે યા સુરૈર્બ્રહ્માદિભિરપિ દુર્લભા તે હિ
પ્રત્યયોદ્ભવજનિતબ્રહ્મત્વાદ્યવચ્છિન્નપાશવાભિમાનાનતિક્રમાત્ શિવરૂપાં
પતિદશાં કથમાપ્નુયુઃ - ઇતિ । પ્રકૃતમિદાનીં વ્યાખ્યાયતે - કિંતુ
એવં-રૂપાપિ અસૌ પારમેશ્વરી ક્રિયાત્મિકા પરા શક્તિઃ પશુવર્તિની બન્ધયિત્રી
પશૌ ભેદપ્રત્યયોદ્ભવાપાદિતપારતન્ત્ર્યે પુંસિ વર્તમાના બન્ધસ્ય
જન્માદિપ્રબન્ધપરિવર્તનાત્મકસ્ય સંસારસ્ય કર્ત્રી । - પશુઃ કિલ સર્વતો
વ્યવચ્છિન્નસ્ય આત્મન એવ સ્વત્વેન એનામ્ અધ્યવસ્યન્
ઇષ્ટાનિષ્ટવિષયોપાદાનહાનજનિતસુખાદ્યનુભવમાત્રપર્યવસિતનિજજ્ઞાનક્રિયાપરિસ્પ્
અન્દત્વાત્ અપરામૃષ્ટતત્પરમાર્થો વ્યવછ્હિનત્તિ । સા ચૈવં વ્યવછ્હિન્નત્વેન
ગૃહ્યમાણા તમ્ આ પ્રબોધપ્રયુદયાત્
પ્. ૧૪૭)
પશુત્વેન બધ્નાતિ - ઇતિ પશુવર્તિની બન્ધયિત્રી ઇત્યુક્તમ્ । નનુ એવં##-
- જ્ઞાતા વિદિતા શિવાત્મકસ્વસ્વભાવપ્રત્યવમર્શક્રિયારૂપતયા પ્રત્યભિજ્ઞાતા
સતી સિદ્ધ્યુપપાદિકા સિદ્ધેઃ આત્મૈશ્વર્યાધિગમલક્ષણાયાઃ પરાયાઃ
આનુષઙ્ગિકવિવિધવિભૂત્યાવિર્ભાવઊપાયાશ્ચ અપરાયાઃ ઉપપાદિકા
વસ્તુસ્વભાવબલાત્ સંપાદયિત્રી યત એષા સ્વમાર્ગસ્થા સ્વસ્મિન્ આત્મીયે
શિવસ્વભાવરૂપે માર્ગે અધ્વનિ સ્થિતા તદ્વ્યતિરિક્તવિષયાન્તરનિવૃત્તગતિરિત્યર્થઃ
પ્રત્યયોદ્ભવરૂપમાયાવૈભવોદ્ગાવિતભિદાપેક્ષયા તુ પશુવર્તિની જીવકલા -
ઇત્યુચ્યતે પ્રત્યુદિતપ્રબોધસ્ય તુ યથાવસ્થિતત્વેન પ્રત્યભિજ્ઞાયમાના સર્વાઃ
સિદ્ધીરુપપાદયતિ । ઇતિ શ્લોકાર્થં વ્યાખ્યાય ઇદાનીં યથા એષા સ્વમાર્ગસ્થા તથા
વિતિત્ય પ્રતિપાદ્યતે । એષા
પ્. ૧૪૮)
હિ પરમેશ્વરસ્વરૂપપ્રકાશપ્રત્યવમર્શમાત્રરૂપા પરૈવ શક્તિઃ વાગ્રૂપતયા
પ્રસૃતા - ઇતિ પરમેશ્વરેણ શાસ્ત્રેષુ બહુશઃ પ્રદર્શયતા સર્વદા
સ્વમાર્ગસ્થત્વમસ્યાઃ પ્રતિપાદિતમ્ । તથા ચ શ્રીમાલિનીવિજયે
યા સા શક્તિર્જગદ્ધાતુઃ કથિતા સમવાયિની ।
ઇચ્છાત્વં તસ્ય સા દેવિ સિસૃક્ષોઃ સંપ્રપદ્યતે ॥
સૈકાપિ સત્યનેકત્વં યથા ગચ્છતિ તચ્છૃણુ ।
એવમેતદિતિ જ્ઞેયં નાન્યથેતિ સુનિશ્ચિતમ્ ॥
જ્ઞાપયન્તી જગત્યત્ર જ્ઞાનશક્તિર્નિગદ્યતે ।
એવં ભવત્વિદં સર્વમિતિ કાર્યોન્મુખી યદા ॥
જાતા તદૈવ તત્તદ્વત્કુર્વત્યત્ર ક્રિયા મતા ।
એવં યથા દ્વિરૂપૈવ પુનર્ભેદૈરનેકતામ્ ॥
અર્થોપાધિવશાદ્યાતિ ચિન્તામણિરિવૈશ્વરી ।
તત્ર તાવત્સમાપન્ના માતૃભાવં વિભિદ્યતે ॥
દ્વિધા ચ નવધા ભેદૈઃ પઞ્ચાશદ્ધા ચ માલિની ।
ઇત્યાદિના પ્રકાશિતોઽયમર્થઃ । તથા શબ્દાદ્વયવાદિભિરપિ
પ્. ૧૪૯)
વિવૃત્તિવાચોયુક્ત્યા તત્પ્રસરં પ્રતિપાદયદ્ભિઃ સ્વમાર્ગસ્થત્વમેવ અસ્યાઃ
પ્રદર્શિતમ્ । યદાહુઃ
વાગ્રૂપતા ચેદુત્ક્રામેદવબોધસ્ય શાશ્વતી ।
ન પ્રકાશઃ પ્રકાશેત સા હિ પ્રત્યવમર્શિની ॥
ઇતિ । સૈષા અત્યન્તાભેદદશા યસ્યાં સ્ફુટમેવ અસ્યાઃ સ્વમાર્ગસ્થત્વમ્ । યદા પુનઃ
ઇદમિતિ નાનારૂપં વિભક્તત્વેન ક્રમિકત્વેન ચ અન્તઃ પરિસ્ફુરિતમખિલં જગત્
અવિમર્શાત્ ઉપસંહૃત્ય વિભાગક્રમશૂન્યસ્વમહિમ્નિ સ્વભાવવ્યોમ્નિ નિમિષન્તી
સ્વરૂપપ્રકાશમાત્રપરિશેષૈવ ભવતિ તદા આન્તરસ્ય પરસ્ય જ્ઞાતુઃ
પશ્યન્ત્યભિધાનવાગ્રૂપા વિવૃત્તિઃ - ઇત્યુક્તા । યદાહુઃ
અવિભાગા તુ પશ્યન્તી સર્વતઃ સંહૃતક્રમા ।
સ્વરૂપજ્યોતિરેવાન્તઃ સૂક્ષ્મા વાગનપાયિની ॥
ઇતિ । અત્રાપિ સ્વમર્ગસ્થૈવ એષા । યદા પ્રાણપ્રયત્નવ્યતિરેકેણ પ્રતિપ્રાણિ
શરીરાન્તરસ્વોદિતાનાદિનિધનધ્વનિવિશેષાત્મકતયા
પ્. ૧૫૦)
કાલાદિક્રમં વર્ણાદિવિભાગં ભાવિનમનુગચ્છન્તી પ્રસરં ગૃહ્ણાતિ તદા
મધ્યમાખ્યવાગ્રૂપા વિવૃત્તિઃ - ઇત્યભિહિતા તદાપિ
સંવિન્માત્રપ્રકૃતિકત્વમનતિક્રાન્તા સ્વમાર્ગસ્થૈવ એષા । યદુક્તમ્
કેવલં બુદ્ધ્યુપાદાના ક્રમરૂપાનુપાતિની ।
પ્રાણવૃત્તિમતિક્રમ્ય મધ્યમા વાક્ પ્રવર્તતે ॥
ઇતિ । યદા તુ પ્રયોક્તૃપુરુષેચ્છાનુવિધાયિપ્રયત્નપ્રેરિતે પ્રાણાભિધાને મરુતિ
શરીરોદ્દેશેષુ ઉરઃપ્રભૃતિષુ જાતાભિઘાતે સૈવ સામાન્યધ્વનિરૂપા
સ્વરવ્યઞ્જનાદિભેદવિભક્તાકારાદિનિયતવર્ણરૂપતાં પ્રયોક્તૃભેદેઽપિ
અવ્યભિચરન્તી પ્રસરતિ તદા વર્ણભેદાદિવ્યઞ્જકપ્રાણમાત્રાશ્રયા
વૈખર્યભિધાનવાગ્રૂપા વિવૃત્તિઃ - ઇત્યુક્તમ્ ।
પ્. ૧૫૧)
યદુક્તમ્
સ્થાનેષ્વભિહતે વાયૌ કૃતવર્ણપરિગ્રહા ।
વૈખરી વાક્ પ્રયોક્તૄણાં પ્રાણવૃત્તિનિબન્ધના ॥
ઇતિ । તદાપિ અસૌ દેશકાલાધારપ્રયોક્તાદિવૈચિત્ર્યૈઃ
અવિકાયનિયતવર્ણસમુદાયાત્મિકતાં પુરુષેચ્છાદિસાપેક્ષાભિવ્યક્તિકામજહતી નિત્યૈવ
સંવિદ્રૂપત્વમપિ અનુગતમેવ મધ્યમાવદસ્યામપિ - ઇતિ સ્વમાર્ગસ્થત્વમપિ
અસ્યા ન વ્યાહન્યતે । એવમસૌ વૈખરીરૂપતામાપન્નાપિ
માતૃકાવર્ગવર્ણપદવાક્યાર્થભેદેન અપર્યન્તં પ્રસરં ગૃહ્ણાતિ । યથા ચ
વર્ણવૈખરીરૂપા ઇયમ્ એવમનન્તપ્રસરા તથા સ્વરવૈખરીરૂપાપિ

સ્વરગ્રામમૂર્ચ્છનાતાનજાતરાગાદિભેદેનાપિ અનન્તપ્રસરા । તદેવમ્ ઇયં
પારમેશ્વરી પરા શક્તિઃ
પ્. ૧૫૨)
સ્વભાવપ્રત્યવમર્શક્રિયાદિના સાંકેતિકશબ્દપર્યન્તેન નિરવધિના સ્વમહિમ્ના
પ્રસૃતાપિ સર્વસ્યૈવ પદાર્થજાતસ્ય સામાન્યસંવિત્પ્રકાશવ્યતિરેકેણ
અનુપપન્નસ્વાત્મલાભસ્ય પ્રત્યવમર્શિની સતી સર્વદા સ્વમાર્ગસ્થત્વં ન વ્યભિચરતિ
। તતશ્ચ - જગત્ક્રીડાર્થમ્ ઈશ્વરોદ્ભાવિતમાયાશક્તિજનિતૈઃ
નાનાવિકલ્પરૂપૈરાવરણૈઃ સંબધ્યમાનાપિ
અનુગ્રહશક્તિસ્પર્શોન્મેષિતસત્યતદ્રૂપગ્રહણકુશલવિમલવિજ્ઞાનદૃશઃ
પ્રમાતૄન્ પ્રતિતૈઃ સ્થગયિતુમત્યન્તં તિરોધાતુમશક્યૈવ - યદુક્તમ્
સેયમાકીર્યમાણાપિ નિત્યમાગન્તુકૈર્મલૈઃ ।
અન્ત્યા કલેવ સોમસ્ય નાત્યન્તમભિભૂયતે ॥
ઇતિ । તત્ ઇત્થં પરમમેવ કારણં યથાવિભક્તશબ્દરૂપતયાપિ પ્રસૃતમ્ - ઇતિ
સ્થિતમ્ ।
સત્યં પરાગતં સૂક્ષ્મં નિરવદ્યમનુત્તરમ્ ।
અથ બ્રહ્મ પરં શાન્તમાદિવર્ણત્વમાગતમ્ ॥
પ્. ૧૫૩)
ઇત્યાદિ । તથા ચ શબ્દાદ્વયમ્વાદે સામાન્યેન
શબ્દાર્થોભયરૂપોઽપર્યન્તાવાન્તરભેદો યોઽયમીશ્વરસ્ય શક્તિપ્રસરઃ તં
વિવર્તવાચોયુક્ત્યા વ્યવહરતિ સ્મ । યદાહ
અથાયમાન્તરો જ્ઞાતા સૂક્ષ્મે વાગાત્મનિ સ્થિતઃ ।
વ્યક્તયે સ્વસ્ય રૂપસ્ય શબ્દત્વેન વિવર્તતે ॥
અનાદિનિધનં બ્રહ્મ શબ્દતત્ત્વં યદક્ષરમ્ ।
વિવર્તતેઽર્થભાવેન પ્રક્રિયા જગતો યતઃ ॥
ઇતિ । અત્ર બ્રહ્મપર્યાયશબ્દતત્ત્વતયા પારમેશ્વરરમેવ રૂપં નિર્દિષ્ટમ્ । તત્ -
ઇયં પરા શક્તિરેવ સ્વમાર્ગસ્થા જ્ઞાતા તથા સમ્યક્પ્રતિપન્નસ્વભાવા સતી
સંપૂર્ણાં સિદ્ધિમ્ ઉપપાદયતિ - ઇત્યુક્તમ્ । સેયમેવ વૈખરીરૂપતામાપન્ના
પુરુષપ્રાણપરિસ્પન્દાધીનાભિવ્યક્તિકત્વાત્ સ્થૂલા ક્રિયાશક્તિઃ - ઇત્યપિ ક્વચિદુક્તા
તત્પૂર્વા ચ મધ્યમા વાક્ ઇચ્છાશક્તિઃ તત્પૂર્વા ચ પશ્યન્તી
પ્. ૧૫૪)
જ્ઞાનશક્તિઃ - ઇતિ । તદેવં શક્તિત્વે સતિ શક્તિમન્તમિયમ્ અપેક્ષતે -
ઇત્યભિન્નમાતૃકાત્મકઃ શબ્દરાશિરૂપક્રિયાશક્તિપ્રધાન ઐશ્વરો વિગ્રહોઽસ્યાઃ
સમાશ્રયઃ યત્ર ઇદં વર્ગાદિભિઃ વાક્યપર્યન્તૈઃ સ્વપ્રસરભેદૈઃ વિજૃમ્ભતે ।
યોઽપિ વાક્યરૂપઃ પ્રસરોઽસ્યાઃ સ નિત્યાનિત્યભેદેન દ્વિવિધઃ - તત્ર મન્ત્રાત્મકઃ
શાસ્ત્રાત્મકશ્ચ નિત્યઃ લોકિકવ્યવહારવિષયલૌકિકવાક્યાત્મકસ્તુ અનિત્યઃ । એવં
પરમેશ્વરશક્તિત્વેન પ્રત્યભિજ્ઞાયમાના એષા વાઙ્મયી વિભૂતિઃ પરસિદ્ધિપ્રદા
નાનાપશુસંબન્ધિતયા તુ અવચ્છિદ્યમાના બન્ધહેતુર્ભવતિ - ઇતિ ।
વ્યાખ્યાતમેતદ્ વૃત્તૌ
સા ચેયં ક્રિયાત્મિકા ક્રિયાસ્વભાવા
ઇત્યાદિના

એવં પતિસ્વભાવસ્યૈવ આત્મતત્ત્વસ્ય સ્વમાયાવભાસિતં પશુત્વં પ્રતિપાદ્ય ઇદાનીં
પશોઃ સતો વિદ્યોદયાત્ સ્વમાર્ગસ્થત્વેન અભિજ્ઞાયમાના એષા
પ્. ૧૫૫)
પરા શક્તિઃ પતિત્વાભિવ્યક્તિમાવહન્તી સંસારવિચ્છેદહેતુઃ યથા ભવતિ તથા
સંસારકારણપ્રતિપાદનપૂર્વં હેતુકથનં પ્રતિજાનાનઃ શ્લોકદ્વયમાહ
તન્માત્રોદયરૂપેણ મનોઽહંબુદ્ધિવૃત્તિના ।
પુર્યષ્ટકેન સંરુદ્ધસ્તદુત્થં પ્રત્યયોદ્ભવમ્

ભુઙ્ક્તે પરવશો ભોગં તદ્ભાવાત્સંસરેદતઃ ।
સંસૃતિપ્રલયસ્યાસ્ય કારણં સંપ્રચક્ષ્મહે

અતો હેતોઃ અસ્ય ઉક્તવક્ષ્યમાણરૂપસ્ય પશોઃ યઃ સંસૃતિપ્રલયઃ સંસારક્ષયઃ
તસ્ય કારણં હેતું સંપ્રચક્ષ્મહે યુગલકાત્ અસ્માદુત્તરેણ શ્લોકેન સમ્યક્
પ્રકર્ષેણ ચ બ્રૂમહે । અત્ર વ્યધિકરણેન ષષ્ઠ્યૌ વ્યાખ્યેયે । કુતો હેતોઃ (##?
સૂક્ષ્મે શરીરે તન્માત્રપઞ્ચકં ગુણત્રયમ્ - ઇતિ
સ્થૂલશરીરકારણભૂતમષ્ટકમ્
પ્. ૧૫૬)
યત્ સંનિવિષ્ટં તન્મુખં પુર્યષ્ટકમ્ તત્કાર્યત્વાત્ સ્થૂલમપિ શરીરં તચ્છબ્દેન
ઇહ પુર્યષ્ટકમ્ - ઇત્યુચ્યતે તેન સંરુદ્ધઃ તાવન્માત્રમાત્મત્વેનાભિમન્યમાનો
વિસ્મૃતસર્વાત્મકત્વાદિસ્વસામર્થ્યવશાત્ બદ્ધઃ અત એવ પરવશઃ
સર્વશક્તિસ્વભાવવ્યતિરિક્તકારણાન્તરાધીનસકલસમીહિતાર્થસિદ્ધત્વાત્ અસ્વતન્ત્રઃ
સન્ ભોગં
માયાવભાસિતાનાદિનિજકર્મોપચિતવાસનાનુગુણસુખાદિસંવેદનાત્મકતયા
પર્યવસિતં સ્વવિષયમાત્રં ભુઙ્ક્તે અનુભવતિ । કીદૃશં તદુત્થં તસ્માત્
પુર્યષ્ટકાત્ ઉત્થિતમુદ્ભૂતં - દેહબન્ધે હિ સતિ ભોગનિર્વૃત્તિરુપપદ્યતે - ।
કં તં ભોગમ્ (?) પ્રત્યયોદ્ભવં
પ્રાગ્વ્યાખ્યાનસ્વરૂપનિયતસ્વવિષયજ્ઞાનોત્પાદરૂપં -
સ્વવિષયમાત્રભોક્તૃત્વાભિમાનરૂપસ્ય પ્રત્યયસ્ય ઉત્પાદ એવ ભોગઃ - ઇત્યર્થઃ
। કીદૃશેન પુર્યષ્ટકેન સંરુદ્ધઃ (?) - તન્માત્રોદયરૂપેણ
તન્માત્રાણિ
પ્. ૧૫૭)
સ્થૂલભૂતકારણભાવેન ઈશ્વરેચ્છયૈવ અવભાસિતાઃ સૂક્ષ્માઃ શબ્દાદયઃ
તેષામુદયઃ સ્થૂલશરીરભાવપરિણતાકાશાદ્યાત્મના અભિવ્યક્તિઃ । તથા ચ - અત્ર
યદ્યન્નાડ્યાદિ સુષિરં તદાકાશં શબ્દતન્માત્રોદયઃ યદ્યત્ સક્રિયં પ્રાણાદિ સ
વાયુઃ સ્પર્શતન્માત્રોદયઃ યદ્યત્ ઉષ્ણપ્રભાસ્વરાદિરૂપં અગ્ન્યાદિ તત્તેજો
રૂપતન્માત્રોદયઃ યદ્યત્ દ્રવરૂપં રુધિરાદિ તા આપઃ રસતન્માત્રોદયઃ યદ્યત્
કઠિનં માંસાસ્થિસ્નાયવાદિ સા પૃથ્વી ગન્ધતન્માત્રોદયઃ - ઇતિ તન્માત્રોદયો
રૂપમાકારો યસ્ય તત્ તથા તેન । એવં તન્માત્રોદયરૂપત્વં વ્યાખ્યાય
ગુણોદયરૂપત્વં દર્શયિતું વિશેષણાન્તરમાહ - મનોઽહંબુદ્ધિવૃત્તિના ઇતિ ।
અનુભૂયમાનસ્ય અસ્ય આત્મલાભોઽનુભવશ્ચ અન્તઃકરણનિષ્ઠઃ - ઇતિ મનસિ
રજોગુણોદયે અહઙ્કારે તમોગુણોદયે બુદ્ધૌ ચ સત્ત્વગુણોદયરૂપાયાં
વૃત્તિર્વર્તનમ્
પ્. ૧૫૮)
અવસ્થિતિઃ યસ્ય તાદૃશેન । સ ચ એવંવિધેન પુર્યષ્ટકેન સંરુદ્ધઃ સન્ પશુઃ
તદ્ભાવાત્ તસ્ય પુર્યષ્ટકસ્ય સ્થૂલસૂક્ષ્મસ્ય ભાવાત્ વિદ્યમાનત્વાત્ અપ્રબોધે સતિ
અનુચ્છેદાત્ સંસરેત્ અનવરતં નાનાશરીરભોગવાસનાકર્મચક્રભ્રમમનુભવેત્ આ
પ્રબોધપ્રયુદયાત્ । ઇદમત્ર તાત્પર્યમ્ - દેહસંરુદ્ધસ્ય પુંસઃ
પ્રતિનિયતસુખાદિસંવેદનાત્મનિ ભોગે યો ભોક્તૃત્વાભિમાનઃ તત્ સંસારકારણમ્
અતોઽસ્ય નિરાવણસ્વસ્વરૂપસ્થિતિમાત્રં સંસારવિનાશહેતું સંપ્રચક્ષ્મહે - ઇતિ ।
વ્યાખ્યાતમેતત્ વૃત્તિકૃતા
તન્માત્રોદય
ઇત્યાદિના
ભુંક્તેઽશ્નાતિ પરવશઃ
ઇત્યાદિના ચ

૨૦ ॥
અધુના આત્મન એવ શિવસ્ય યથોક્તૈશ્વર્યરૂપં પતિત્વં યેન અભિવ્યજ્યતે તત્
સમનન્તરં પ્રતિજ્ઞાતમ્ ઉપાયાન્તરમ્ ઉપદિશન્ પ્રકરણમુપસંહરતિ
યદા ત્વેકત્ર સંરૂઢસ્તદા તસ્ય લયોદ્ભ્વૌ ।
નિયચ્છન્ ભોક્તૃતામેતિ તતશ્ચક્રેશ્વરો ભવેત્

યદા તુ યસ્મિન્ પુનઃ કાલે સ્થૂલસૂક્ષ્મત્વાત્ અનયોઃ પુર્યષ્ટકસંજ્ઞાનિર્દિષ્ટયોઃ
પ્રત્યયોદ્ભવમાત્રમૂલયોઃ શરીરયોઃ મધ્યાત્ એકત્ર અન્યતરસ્મિન્ અથવા -
પ્રાક્પ્રતિપાદિતોપપત્ત્યા સંવેદ્યમાનસ્યૈવ અર્થસ્ય શરીરત્વે વ્યવસ્થિતે
ભૂતાત્મકભાવાત્મકભેદેન સ્થૂલસૂક્ષ્મયોઃ શરીરયોર્મધ્યાદેકત્ર અથવા -
ધ્યેયતયા આલમ્બનીયયોઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મયોર્ભાવયોર્મધ્યાત્ એકત્ર સંરૂઢઃ સમ્યક્
અવિલમ્બતયા રૂઢઃ
પ્. ૧૬૦)
એકાગ્રતાપ્રકર્ષાત્ અભેદેન પરિણતસંવિત્ સાધકઃ તદા તસ્મિન્ ક્ષણે તસ્ય અભેદેન
પ્રતિપન્નસ્ય યથોક્તસ્ય શરીરસ્ય લયોદ્ભવૌ ત્યાગગ્રહરૂપૌ વિનાશોત્પાદૌ નિયચ્છન્
ભોક્તૃશબ્દેન વક્ષ્યમાણસ્ય સત્યસ્ય કર્તુઃ આત્મન એવ કાર્યતયા અવધારયન્ ##-
નિર્વિકલ્પતયા વ્યવસ્થાપયન્ ભોક્તૃતામેતિ ભોક્તુરુપલબ્ધૃમાત્રસ્વભાવસ્ય
પરમાત્મનો ભાવો ભોક્તૃતા તામાપ્નોતિ સતીમપિ તદાનીમેવ પ્રત્યભિજ્ઞયા સ્વીકુરુતે
તતઃ સત્યાત્મસ્વરૂપપ્રત્યભિજ્ઞાલક્ષણાત્ હેતોઃ ચક્રેશ્વરો ભવેત્ ચક્રસ્ય
પ્રાક્પ્રતિપાદિતસ્થિત્યા ચરાચરભાવપર્યન્તેન પ્રપઞ્ચેન પ્રસૃતસ્ય
શબ્દરાશિસમુત્થસ્ય સ્વશક્તિસમૂહસ્ય ઈશ્વરોઽધિષ્ઠાતા
સ્વૈશ્વર્યવિજૃમ્ભામાત્રતયા અવગમ્યમાનસ્ય
પ્. ૧૬૧)
યથેષ્ટવિનિયોક્તા સંપદ્યેત । તદૈવ સ્વાભાવિકસ્વાતન્ત્ર્યાભિવ્યક્તેઃ
પશુપ્રત્યયપ્રધ્વંસે સતિ શક્તિચક્રભોગ્યતાં વિમુચ્ય
તદ્ભોક્તૃભાવરૂપમૈશ્વર્યં પ્રતિપાદ્યેત અતઃ તૌ લયોદ્ભવૌ તત્ર ભોક્તરિ આત્મનિ
નિયચ્છેત્ - ઇતિ વાક્યાર્થઃ । ઇદમત્ર તાત્પર્યમ્ - યથા સર્વઃ કશ્ચિત્ દેહી
દેહમાત્રપ્રતિષ્ઠિતાત્માભિમાનો બાહ્યસ્ય ઘટાદેઃ પદાર્થસ્ય ગ્રાહ્યતયૈવ
પ્રતિપન્નસ્ય ત્યાગગ્રહૌ તાદૃશિ સ્વાત્મનિ નિયચ્છન્ અહમેવ એતયોઃ કર્તા - ઇતિ
નિશ્ચિન્વન્ તાવતિ સ્વતન્ત્રં કર્તારં શરીરિતાનિવિષ્ટમાત્માનં મન્યતે તથૈવ તસ્ય
શરીરસ્ય વેદ્યભૂમિકાપાદનેન ક્રિયમાણૌ ત્યાગગ્રહૌ તદ્વિલક્ષણે સર્વદા
વેદ્યત્વસંસ્પર્શાસહિષ્ણૌ અનન્યસાધારણકર્તૃત્વસ્વભાવે સત્યે સ્વાત્મનિ
વસ્તુસામર્થ્યાત્ નિયમં
પ્. ૧૬૨)
ભજન્તાવપિ અપ્રબુદ્ધત્વાત્ ન પ્રતિપદ્યતે તતઃ
શરીરશરીરિવિવેકગ્રહણયોગ્યપ્રજ્ઞપ્રબુદ્ધમેવ પ્રતિ અયમુપદેશઃ યતઃ
તાદૃશ એવ અનુગ્રહશક્તિશકલિતસંશયગ્રન્થિઃ પરમેશ્વરસ્ય
એવંવિધવિશેષોપદેશપાત્રમ્ । યદાહ
અયં સર્વસ્ય પ્રભવ ઇતઃ સર્વં પ્રવર્તતે ।
ઇતિ મત્વા ભજન્તે માં બુધા ભાવસમન્વિતાઃ ॥
મચ્ચિત્તા મદ્ગતપ્રાણા બોધયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
કથયન્તશ્ચ માં નિત્યં તુષ્યન્તિ રમયન્તિ ચ ॥
તેષાં સતતયુક્તાનાં ભજતાં પ્રીતિપૂર્વકમ્ ।
દદામિ બુદ્ધિયોગં તં યેન માં પ્રાપયન્તિ તે ॥
તેષામેવાનુકમ્પાર્થમહમજ્ઞાનજં તમઃ ।
નાશયામ્યાત્મભાવસ્થો જ્ઞાનદીપેન ભાસ્વતા ॥
ઇતિ । યસ્માત્ ઉપદેશાત્ અનુશીલ્યમાનાત્ અસ્ય એકત્ર ઇતિ પ્રતિપાદિતસ્ય શરીરસ્ય અભેદેન
પ્રતિભાસમાનસ્ય સતઃ સમનન્તરં
પ્. ૧૬૩)
વેદ્યીક્રિયમાણસ્ય ત્યાગગ્રહાત્મકૌ લયોદ્ભવૌ તદ્વિધર્મિણિ ભોક્તરિ સર્વેશ્વરે
સ્વાત્મન્યેવ સ્વાતન્ત્ર્યેણ કાર્યતયા નિયમ્યમાનૌ નિયન્તુઃ
પરસ્વભાવપ્રત્યભિજ્ઞામાવહન્તૌ સર્વૈશ્વર્યાય કલ્પેતે તતઃ તૌ તત્ર નિયચ્છેત્ ##-
પ્રલયોદયૌ જગદપિ તત્સ્વરૂપાભેદાત્ તસ્ય સ્વશક્તિચક્રમયો વિભવ - ઇતિ
યથોપક્રાન્તાર્થનિર્વાહાત્ એકમેવ તત્ત્વં
સ્વરૂપપરામર્શમાત્રાવ્યભિચારધર્મકં પરમાર્થસન્ અતો વ્યતિરિક્તં કિંચિત્ ન
સંભવતિ - ઇતિ ઉપપાદિતમ્ । યદુક્તમ્
પરમાર્થે તુ નૈકત્વં પૃથક્ત્વાદ્ભિન્નલક્ષણમ્ ।
પૃથક્ત્વૈકત્વરૂપેણ તત્ત્વમેકં પ્રકાશતે ॥
યત્પૃથક્ત્વમસંદિગ્ધં તદેકત્વાન્ન ભિદ્યતે ।
યદેકત્વમસંદિગ્ધં તત્પૃથક્ત્વાન્ન ભિદ્યતે ॥
પ્. ૧૬૪)
દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુરાદિત્યઃ સાગરાઃ સરિતો દિશઃ ।
અન્તઃકરણતત્ત્વસ્ય ભાગા બહિરવસ્થિતાઃ ॥
ઇતિ । અયમેવાર્થઃ ઉક્ત્યન્તરેણ સ્વસ્તોત્રે પ્રતિપાદિતોઽસ્માભિઃ
ચિત્રાલોકવિકલ્પકલ્પિતનવાકલ્પાઙ્કનાનાકૃતિં નૃત્યન્તીં બહુધા બહિઃ
સ્વવપુષોઽપ્યન્તર્ન ભિન્નાં પુનઃ ।
નિત્યં નૂતનકૌતુકઃ પ્રિયતમાં સ્વાં શક્તિમાલોકયન્
અચ્છિન્નાપ્રતિમપ્રમોદમહિમા શંભુર્જયત્યેકકઃ ॥
ઇતિ । તત્ અત્ર સમનન્તરવ્યાખ્યાતે શ્લોકે પ્રકરણારમ્ભશ્લોકપ્રતિજ્ઞાતઃ
સ્વસંવેદનસંવેદ્ય આત્મૈશ્વર્યાદ્વયલક્ષણોઽર્થો નિર્વાહિતઃ । વ્યાખ્યાતમેતત્
વૃત્તિકૃતા
યદા પુનરેકત્ર સ્થૂલે સૂક્ષ્મે વા
ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન

ઇતિ શ્રીરાજાનકશ્રીરામવિરચિતાયાં સ્પન્દવિવૃતૌ
શક્ત્યાત્મકવિશ્વાવ્યતિરેકોપલબ્ધિઃ પ્રકીર્ણં ચ ચતુર્થો નિષ્યન્દઃ સમાપ્તઃ

પ્. ૧૬૫)
ઇદાનીમ્ આત્મન એવ એકસ્ય તત્ત્વસ્ય સંશયમાત્રમ્ અપ્રથને કારણં તચ્ચ
સદ્ગુરૂપદેશવ્યતિરેકેણ ન શક્યમુન્મૂલયિતુમ્ પરમેશ્વરો હિ ગુરુમૂર્તિમાવિશ્ય
અનુગ્રાહ્યાન્ સ્વપ્રત્યભિજ્ઞાપનેન પ્રબોધયતિ - ઇતિ
નિજગુરુસરસ્વઈસ્તવનદ્વારેણાહ
અગાધસંશયામ્ભોધિસમુત્તરણતારિણીમ્ ।
વન્દે વિચિત્રાર્થપદાં ચિત્રાં તાં ગુરુભારતીમ્

તામ્ અશક્યસ્વરૂપપ્રતિપાદનાં હૃદિ સ્ફુરન્તીં ગુરુભારતીં વન્દે ગુરોઃ
વસુગુપ્તાભિધાનસ્ય સાક્ષાત્
સિદ્ધમુખસંક્રાન્તસમસ્તરહસ્યોપનિષદ્ભૂતસ્પન્દતત્ત્વામૃતનિઃષ્યન્દસ્ય
ભારતીં વાચં સ્તૌમિ । કીદૃશીમ્ (?) - અગાધ
પ્. ૧૬૬)
ઇત્યાદ્યાર્ધેન વિશેષણમ્ અવિદ્યમાનો ગાધો વિશ્રાન્તિભૂમિકા યત્ર તાદૃશો યઃ
સંશયઃ તત્ત્વાપ્રતિપત્તિરૂપો વિભ્રમઃ સ એવ દુર્જરવિકલ્પોર્મિજાલસંકુલત્વાદિના
અમ્ભોધિઃ સમુદ્રઃ તસ્ય સમુત્તરણે સમ્યક્ વિલઙ્ઘને તારિણીમ્ નાવમ્ । તથા
વિચિત્રાર્થપદાં વિચિત્રઃ અત્યદ્ભુતઃ અર્થોઽભિધેયં વસ્તુ યેષાં તાદૃશિ પદાનિ
યસ્યાં સા । તથા તાં ચિત્રાં ઘટનાવિશેષશાલિત્વાત્ વિસ્મયાધાયિનીમ્ ।
વિશેષણાદ્વયેન અનેન અર્થગતં શબ્દગતં ચ અતિશયં તુષ્ટાવ યતોઽત્ર
સકલલોકાશયનિર્વિષયઃ કતિપયલોકોત્તરપ્રબુદ્ધહૃદયસંવાદી વિચિત્રોઽર્થઃ
પદાનાં તાદૃગર્થપ્રતિપાદનશાલિની ચ ચિત્રા પદવાક્યરચના - ઇતિ ઓમ્ ।
વ્યાખ્યાતમેતત્ વૃત્તૌ
અગાધો હિ અપ્રતિષ્ઠોઽનન્તઃ
ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન

પ્. ૧૬૭)
એષ સ્પન્દાભિધાનો નિધિરિહ વિવૃતો વીતસંદેહસર્પત્રાસઃ
સંપૂર્ણસિદ્ધિપ્રદનિરતિશયજ્ઞાનમાણિક્યગર્ભઃ ।
સર્વાર્થિભ્યો વિલબ્ધ્યા સ્વયમપિ સહજાનન્દભોગોપલબ્ધ્યા ભવ્યાનામસ્ય લાભં
સફલયતુ પરં શંકરસ્ય પ્રસાદઃ

સદ્વિદ્યાસરસીવિભૂષણવરસ્ફારોત્પલોચ્ચાશયપ્રોત્સર્પત્પરિપક્વબોધમધુપેનેદં
મયાગાયિ યત્ ।
રામેણાનુપમપ્રમોદમધુરં બદ્ધાવધાનસ્ય તચ્છ્રોતુઃ કસ્ય ન ચેતનસ્ય તનુતે
વિશ્રાન્તિમન્તઃ પરામ્

ચેતસ્યાકુલિતે ક્વચિત્કુવિષયે તૂષ્ણીં વિદ્વત્ય સ્થિતાં વ્યાવર્ત્ય પ્રણયાત્પ્રસાદ્ય ચ
શનૈઃ કાન્તાં નિજાં ચેતનામ્ ।
ચુમ્બન્તો વિગલદ્વિભાગનિવિડાશ્લેષોલ્લસન્નૂતનાનન્દસ્પન્દનિમીલિતાક્ષમનિશં
ભૂયાસ્ત ભવ્યાશયાઃ

અત્યુક્તં યદિહાસ્ત્યનુક્તમપિ યદ્યદ્વા દુરુક્તં
બુધૈસ્તત્સૂક્ષ્માંશનિરૂપણૈકનિભૃતપ્રજ્ઞૈરવજ્ઞાયતામ્ ।
પુષ્પાન્તર્મકરન્દસારકણિકાસ્વાદોત્સુકાઃ કાનને કિં વિન્દન્તિ
કઠોરકણ્ટકશિખાસ્પર્શ યથાં ષટ્પદાઃ

શશિજ્યોતિર્દીપપ્રભૃતિભિરશક્યં શમયિતું યદાસીન્નિઃસ્પન્દીકૃતસકલલોકં કિલ
તમઃ ।
ગતે તત્રેદાનીં ક્ષયમમલસૂર્યાગમહતે કૃતાર્થાઃ સંકોચં વિજહતુ વિનિદ્રા
જનદૃશઃ

પ્. ૧૬૮)
જયતિ જનમરિષ્ટાદુદ્ધરન્તી ભવાની જયતિ નિજવિભૂતિવ્યાપ્તવિશ્વઃ સ્મરારિઃ ।
જયતિ ચ ગજવક્ત્રઃ સોઽત્ર યસ્ય પ્રસાદાદુપરમતિ સમસ્તો વિઘ્નવર્ગોપસર્ગઃ

સંપૂર્ણા ઇયં વૃત્ત્યનુસારિણી સ્પન્દવિવૃતિઃ ।
કૃતિસ્તત્રભયતો
મહામાહેશ્વરાચાર્યશિરોમણિરાજાનકશ્રીમદુત્પલદેવપાદપદ્માનુજીવિનો
રાજાનકશ્રીરામકણ્ઠસ્ય ઇતિ શિવમ્ ॥