Language

ENहिગુ
Scripture Library

somaśambhupaddhati-vyākhyā · Chapter 1

lebhe sekottarāṃ dīkṣāṃ asmādasmatpitāmahaḥ //
nāmnā sadāśivo loke sabhāpatiriti śrutaḥ /
sa mahābhāgyayogena mahādevamajījanat //
so'pi labdhādhikāro'smāt abhūtsiddhāntapāragaḥ /
īśānaśiva ityanyaddīkṣāyāmapi bhakti yaḥ //
vidvatsandehanāśāya nirvicāraḥ pravartate /
sarvādhvordhvapade sthitaṃ paraśivaṃ bhaktiṃ gate śaṃ guru
nnatvā somaśivoktapaddhati paraṃ durbodhako'dhośakaḥ /
jñātvā sadgurutaśca śāstrasamayā jñātaprasaṅgakramā -
dāmardāśramadeśikānvayabhava śrīnetraśambhusphuṭam //
tatra tāvadāmardācāryaḥ prārabdhopsitaprabandhasyāpi
vighnaparisamāptyarthaṃ vakṣyamāṇakarmakalāpodayamūlabhūtaṃ
paramādyena namaskṛtya dvitīyena tatpratibandhapratipādyaṃ nityādikaṃ
prtijānīte - viśvabodhavidhātāramityādi viśveṣāṃ cidacitāṃ bhūtānāñca
bodho viśvabodhaḥ /
tatra citāṃ bodha dvividhaḥ / karmanibandhanaḥ pākanibandhanaśceti /
ādyo mogalakṣyaḥ / taduktaṃ śrīmatsvāyambhuve -
karmatassarvamevedaṃ sukhaduḥkhātmakaṃ phalam //
iti /
bhogo'sya vedanā puṃsassukhaduḥkhātmalakṣaṇā //
ceti /
p. २) śrīmṛgendre -
iti buddhiprakāśo'yaṃ bhāvapratyayalakṣaṇaḥ /
bodha ityucyate bodhavyaktibhūmi tathā paśoḥ //
iti / tathā'nyatrāpi -
buddhibodhaḥ pra * * * māyādi ca tadarthataḥ /
atha mokṣalakṣaṇaḥ asya sarvajñānavyaktilakṣaṇaḥ / taduktaṃ
śrīmanmṛgendre -
tataśśaktyadhikārasya nivṛttestatparicyutau /
vyana * * * * nantu jagadbandhuraṇośśivaḥ //
mokṣakārikāyāmapi -
malādipāśavicchittiḥ sarvajñānakriyodbhavaḥ /
mokṣastatkāraṇaṃ śambhuṃriti //
tathā vā citāṃ malamāyādīnāṃ bodha udbodha uttejanamiti yāvat
tadekaprakāraṃ tatra malasyodbodhaka khaṇāñca kramau /
saṃsāramāyāyāśca udbodhakāreṇa śaktirūpeṇa sthitānāṃ
sṛṣṭau svavyāpārasamarthādhārāñca / etadeva hi
sarvānugrahalakṣaṇamityuktaṃ bhojadevena -
bhuktimuktimaṇu * * * * * * padane samarthādhārā jaḍavargasya
vidhatte sarvānugrāhakaśśambhuriti /
evaṃ vidhasya bodhsya
vidhātāramanekakartṛtvamuktaṃ syāt / sarva kiṃ rūpa ityāha -
p. ३)
jñānaṃ viśvajñānaṃ viśvaṃ viśeṣeṇa jñāyate'neneti jñānam /
karaṇaṃ rūpasāmarthyaṃ / tathā cādiṣṭam -
karaṇañca na śaktyanyacchaktinnācetanā citaḥ /
iti / tadvigraho yasya sa tathoktaṃ bhavati / tattaccharīra -
kāryakaraṇopādhi bhedabhinnā cidrūpāśśaktaya evāsya śarīram
na tu mantreśvarādivadbaindavādikaṃ / tathā ca śrutiḥ -
itthaṃ śaktiḥ kurvandehābhāvāducyate dehaśabdaiḥ
iti / avadhūtadevenāpyuktaṃ -
gauṇagrāhanikagranthamamalaṃ vigrahaṃ vinā /
śaktidehoparassvakta svādhikārakarā iti //
evaṃ vidhassa kiṃ paramāṇu ityāha - viśvarūpamiti /
śivādikṣityantasarvatatvajātaṃ nityādhiṣṭheyatvādrūpamiva rūpaṃ yasya
sa tathoktaṃ / taduktaṃ śrīmanmṛgendre -
rūpe vā rūpake yatnā sarvādhiṣṭhānayoginaḥ /
sarvadā sarvabhūtānāṃ sarvākāropakāriṇaḥ //
tathā'nyatrā'pi -
na sā bhāvā kalā kācit santānadvayavartinī /
vyāpti * śivakaṃ * svāmadhiṣṭhātrī na vidyate //
iti
kiṃ viśvasamānadehatvavāsanetyāha - rarimiti /
p. ४)
p. ४) paramā kāraṇātparaṃ sarvātiśāyinam / bindvādīnapi
vyāpakatvāt svasvavyāpārarahitācca / taduktaṃ ratnatraye -
vyāpako bhuvanādīnāmabhivyāptissa bindunā /
binduśaktyā śivenaiṣā nānyena vyāpyate śivaḥ //
iti / evaṃvidhaṃ muktātmanāmamuktātmanāmapyastīti tadvyāvartaryā
viśveṣāñcidacidātmanāṃ īśaṃ tasyaiva hi visveśatvamupapannam /
muktānāmapi tatprasāda eva svarūpalābhādityuktama
evaṃ vidhañcāsya svarūpaṃ / kāraṇeśvaravat bindvādi vā
kadāci ...... yavannetyāha - avyayamiti / taduktaṃ śrīmatsvāyambhuve -
avyayaṃ paripūrṇatvāditi / tadvyaktāvapi yadyadi tadvyayavat
bhavetkadāciduktamapyupalabhyateti /
śrīmadviśati kālottare'pi / tatparaṃ śāntamavyayam
iti / etatpañcikāyāmapi / vyayo bhinnā vināśaḥ pracyutiṃ
vyaktānāṃ śaktyātmanāmavasthā prasiddhānāṃ yatra / taduktamabhi
yu......ṇuriktatā vā sakalaguṇopayogāt tattvāntarāṇāṃ
saṃbhāvyate / na tu śivatatvasyeti / evaṃ vidhaḥ kiṃ vidhāna
ityāha - śivamiti / śivaśabdenābhinimitta pareti / peṣā
maheśvara evaṃ saṃjñātvena prasiddhā / nānyatra / taduktamabhiyuktaiḥ -
lokopete ca nimittapeṣāditi / prasiddho'pi śivastvamekaḥ / śivaloke śivomātu
paraprasiddhā phalāddṛte'nyacchi prasiddhyati /
p. ५)
na saṃjñāyā'nyasya śivaṃkarasya śabdena
bhāvyaṃ / śivatāvakena saṃjñābhi saṃjñāntaramantareṇa bhavati /
śabdāssadaḥ saṃjñāyānye dīśaḥ praṇaśyanti /
bhīmāvṛtāsu na bhāsvatā candramasā babhūve //
tavā'stu jāto maṇineṣu bhāsvān
bhāsantamīkṣya sa vadanti hīttham //
iti ca / nimittasukhaduḥkhābhāvātmahetutvaṃ lokavedaprasiddham
tathā ca śrutiḥ -
śiva eko dhyeyaśśiva ka iti pāvako'smabhyaṃ śivo bhaveti / aghora
cakṣurapadidvye'dhiśśivā'pa ibhyassumanā iti / śāstraprasiddhā tu
tridhātmakatvaviśuddha taduktaṃ śivadharmaśāstre -
ajñānaṃ śivatatvaṃ syāt sarvatatvālayaṃ yataḥ /
svabhāvāttadavāptaṃ hi tasmādrudraḥ paraśśivaḥ //
iti / śrīmatpauṣkare'pi -
śivattvamatiśuddhaṃ syāt paśuttvamiti sāmalam
iti ca /
jñānakriye śivaḥ proktaḥ sarvārthe nirmale pare
iti ca /
evaṃ vidhaṃ śivaṃ natvā kāyavāṅmanobhiḥ tasmin prahvībhuyaḥ
p. ६)
sarvajñatādimahimā svabhāvakaiḥ ṣaḍbhiḥ hṛdādiraṅgaiḥ viśiṣṭamaṅginaṃ
śivaṃ natveti vyākhyeyaṃ / tathā coktaṃ vivāhavārtike -
sarvajñatādimahimasvabhāvairhṛdayādibhiḥ /
ṣaḍbhiraṅginamantrāneva na mantavyaṃ śivamūcire //
iti viśvabodhavidhātāramiti padaṃ sarvajñatāṃ pratipādayati
yathā viśvaviṣayo bodho vibodhaḥ / hṛdaye smṛtāhyasya
citikriyāmapi / kriyākartṛtā tṛptiṃ rūpaṃ śiraḥ pūrṇarūpatāpratipādakaṃ
viśeṣeṇa paraṃ yattu vṛte tenoyamīśvaraḥ /
viśvavijñānadehatvaṃ śikhāmuparivartinaṃ /
anādibodhatāṃ varti viśveśamityataḥ padam //
anantaśaktitāṃ netramayīmabhidadhāti ca //
viśeṣaṇaṃ viśvarūpamiti śāmbhavaśāsane /
svaśaktipracayo vibhumasyetyevaṃ pragīyate //
aluptaśaktitāmastrasvabhāvañcāsya gīyate /
padamavyayamityetannetrāstre pātravāstutaḥ //
ityādi / tatra viśvabodhavidhātāramiti padaṃ sarvajñatāṃ pratipādayati / yathā
viśvaviṣayo bodho viśvabodhaḥ / tasya
viśeṣeṇa dhātāraṃ paramiti padaṃ prapālanaṃ pūraṇayoriti
dhātau niṣpannatvena pūrṇavācikatvāttṛptiṃ lakṣayati /
p. ७)
viśvavijñānavigrahamiti padaṃ viśve vijñānaṃ
viśeṣeṇānāditvādgṛhṇātīti vyutpattyā anādibodhatāṃ śaktiviveśamiti
padena śuddhāśudhātmanaḥ sarvasya kartṛtāpratipādakatvāt svatantratā
prakāśyate / avyayamiti padaṃ akṣīṇaśaktitvenāluptaśaktitāṃ
pratipādayati / viśvarūpapadamanantabhedabhinnaṃ viśvarūpamayamiti
vyutpatyā anantaśaktitāṃ pratipādayati / ete sarvajñatādayo guṇā
yathākramaṃ hṛdādyaṅgarūpā ityāgamavidaḥ ṣaḍaṅgena saṅkīrṇaṃ bindu
rūpaṃ paraṃ śiva iti vakṣyamāṇatvādeṣā vyākhyā yuktaiveti guravaḥ
kecidetatpadaṣaṭkaṃ anekaprakāreṇa yojayanti / tatprakārataḥ
kriñcitkriyate / tadyathā - viśvabodhavidhātāraṃ viśveṣāṃ kāmikādīnāṃ
jñānānāṃ kartāraṃ yadvā viśvasya prapañcasya svāyambhuvādau
bodhyenātaḥ puruṣajñānavyañjakaḥ tasya sraṣṭāraṃ /

yadvā viśvasya prapañcasya cakṣurādirūpādi kartāraṃ / yadvā -
viśvabodhaśca tadviṣayajñānaṃ tayorvidhātāraṃ viśvavijñānavigrahaṃ
viśvavijñānaṃ sarvajñatvaṃ vigraho rūpaṃ yasya taṃ /
yadvā - viśvāni jñānāni kāmikādīni mūrdhādivigraho yasya taṃ
kāmikarmā jñānavigrahamityarthaḥ / tathoktaṃ ṣaṭsahasrikāyāṃ -
stanāśyāṃ candrabhāsākhyāñca bhedaṃ nirgataṃ vibhoḥ /
hṛdgrīvā karavīrabhadrākhyaṃ tadvibhedaṃ pracakṣate /
āgneyaṃ vātulākhyañca * * rodekabhāgikaṃ //
p. ८ )
visaraṃ pārśvayorjātaṃ nābhedaṃ śivakāyataḥ //
rauravaṃ pṛṣṭhadeśoktaṃ bhedaikena vyavasthitam /
makuṭaṃ kaṭito jātaṃ tribhedaṃ tacca śāṅkarī //
ekabhedantu kiraṇaṃ * punā tu vinirgataṃ /
ūruyugmā tu lalitaṃ tadbhavettadvibhedajam //
dvibhedaṃ saurabheyañca jānubhyāṃ parameṣṭhinaḥ /
aṣṭādaśaite vijñeyāḥ pradhānāttrināyakāḥ //
iti ca /
śāntyatīteḥ kāmikākhyaṃ śāntervai yogajaṃ vibhoḥ /
acintyaṃ viddhi vighātaḥ pratiṣṭhā kāraṇātmakam //
nivṛtterajitannāma śivasya vadanāni tu /
dīptaṃ śivasya hṛdayaṃ sūkṣmākhyantu śirastathā //
sahasrantu śikhāṃ śambhoḥ aṃśumān syāttanuttṛkam /
suprabhaṃ locanaṃ jñeyaṃ somasūryāgnisannibham //
iti /
mūrdhnito vijayaṃ jātaṃ lalāṭātparameśvaram /
netrebhyaścaiva niśvāsaṃ mukhasannirgataṃ purā //
śravaṇābhyāmathodgītaṃ dvikhaṇḍaṃ (ka) bhuktimuktaye /
triṃśatprakāraṃ vijñeyaṃ mukhācca mukhabimbakam //
p. ९)
triskandhau (*?) tathā siddhaṃ grīvāṃsābhyāṃ samutthitam /
dvikhaṇḍañcaiva santānaṃ kukṣideśādvinirgatam //
yadvā - viśveṣāmātmanāṃ vijñānaṃ yena tadviśvaṃ jñānaṃ āṇavamala
iti yāvat / tasya vigraho vīro yo yasya taṃ viśvarūpaṃ
viśvaṃ prapañcalakṣaṇaṃ vyāpyatayā svarūpaṃ yasya taṃ / yadvā
viśvaṃ ṣaḍvidhodhvā tattadvyayatayā rūpaṃ śarīraṃ yasya sa
tayā ṣaḍvidhavigrahamiti yāvat / tathoktaṃ -
śāntyatītakalā mūrdhā śāntirvaktasaroruham /
vidyāvitayavakṣoṅgaṃ pratiṣṭhā guhyamaṇḍalam //
nivṛttijānujaṅghāṅghribhuvanādhvā tanūruham /
varṇaṃ tvaḍmantrarudhiraṃ padaṃ māsavirācitam //
tatvāsthimajjāśukrādi dhātusadbhogamokṣadam /
śivāntatatvagarbhādhvavyāpinaṃ sarvadā śivam //
iti /
taduktaṃ - dhyāyedadhvāntagaṃ devamiti / viśveśaṃ
sṛṣṭisthitisaṃhārādibhiḥ viśvaṃ jagadyaṣṭaviśveśaṃ śivaṃ śāntamiti /
taduktaṃ -
śāntatvātsarvakartṛtvabhāvātparamakāraṇāt /
śiva ukto mantre * * bhedo vidbhiḥ sadāśivaḥ //
iti /
p. १०)
tannatveti sambandhaḥ / saṃvīkṣyeti / śivaśāstrāṇi saṃvīkṣaparyālocya / nanu
śāstrāṇīti bahuvacanamanupapannaṃ kriyādi bhedena tantrabhedo yatasmṛtaḥ /
tasmāttantraṃ yathavoktaṃ kartavyaṃ
nānyatantrata iti niyamāttanna / ekī śāstrasyaiva mūlattve /
śabdasāmarthyādibhissiddhānāṃ kriyādīnāmanyato vigrāhyat taduktaṃ -
śabdasāmarthyalabhyaṃ yadadhvasāmarthyato'pi vā /
yastu śaktyā'thavā prāptaṃ tadgrāhyaṃ * * * * * //
saṃhitāntarādibhiḥ kathaṃ sarvajñavākyaṃ vivakṣituṃ śakyamityata āha -
sadācāryopadeśata iti /
āparameśvarādavicchinnasaṃpradāyakavadācāropadeśata ityarthaḥ /
kramabodhavivṛddhaye śrutyarthaṃ prathamapravṛttikāṇḍamukhyalakṣaṇaṃ
nidhāyannijaṃ svānuṣṭhānamārgatvāditi jñeyaṃ / tathā'bhidhāsyamāneṣu
prathamaṃ karaṇīyamāha - prātarityarthena / prātarniśāyāḥ paścimabhāge
śivāyamaṅgalāya asya kālasya lakṣaṇa~ca vakṣyati /
prātastārakite'mbara iti śivaṃ śāntaṃ layāvathamiti yāvat
ata evāhamakṣaramiti svābhāvikau vā'tha akṣayādidoṣarahi niṣkalamiti yāvat /
yadvā akṣaraṃ nādātmakaṃ tathoktaṃ niśvāsakārikāyām -
akṣarātkṣaritaṃ nityaṃ varṇādyaṃ naiva tatkṣaram /
iti /
p. ११)
svayamuccarate dehe avyaktadhvanirakṣaraḥ //
mamātīyamidaṃ sūkṣmaṃ śarīraṃ nādakaṃ paśoḥ /
pāśāpanodāya prakāśīkṛtamadbhutaṃ //
iti ca /
śivaṃ bhogāvasyaṃ sadāśivasaṃjñaṃ saṃjñasakalaniṣkalamiti
yāvattaduktaṃ -
adhikārī sa bhogī ca layākhyādyupacārataḥ /
iti / tathā -
īśassadāśivaśśāntaḥ kṛtyabhedādvibhidyate /
iti / yadvā - akṣaraṃ akṣaviśiṣṭaṃ pañcavaktādyākāraṃ rātira ādāne
gṛhṇāti yaḥ mataṃ adhikārāvasthitaṃ sadāśivādhiṣṭhātṛtvāt /
sadāśivaparyāyamīśvarasaṃjñaṃ sakalarūpamiti yāvat / taduktaṃ
śrīmanmataṅge -
īśaśśabde bhagavān kīrtitassadāśivaḥ /
iti / etadavasthātrayaṃ vakṣyamāṇasandhyā yāvadadhikārabhedena
kartvyatvādupapannamiti guravaḥ / tathoktaṃ -
paravyomamayaṃ śambhuṃ deśālambanavarjitaṃ /
yadvā brahmabile nādaṃ jyotirliṅgamanāhatam //
hṛdambhoruhasaṃsthaṃ vā jyotīrūpaṃ parāparam /
aṅguṣṭhamātraṃ vā sthularūpaṃ sadāśivam //
iti /
p. १२)
yadvā - akṣararūpaṃ pūrvoktāvasthātrayaviśiṣṭaśivavācakatvāt
śivaṃ prāsādamiti yāvat / taduktaṃ śrīmatkālottare -
prāsādaṃ nādamutthāpya stantu japediti / tathā sārdha - triśatike'pi -
eṣa mantreśvaraḥ putra prāsādaḥ kathito mayā'yaṃ viditvā vimucyante /
saptajanmakṛtairathairiti / niśvāsakārikāyāmapi -
mantrapūrtiṃ paraṃ jñātvā bhuktimuktimavāpnuyāt /
iti /
anena dhyānasāmarthyaracitāṃ tadvācikacintādināpi
tatphalasiddhiḥ sūcyate / atra paramārthsya śivasya tadārādhānopāyabhūtasya
tadvācakamantrasya padā upadeśakṛto
avadheyaḥ / atha malotsarjana śaucādividhivadityantena
malamūtrādityādi śabdena / dṛkśrotranāsyanakhapādāṅgagatānāṃ
malasarāntarāpaneyānāṃ malānāmapyuddeśaḥ kriyate /
taduktaṃ śivadharmottare -
malairdvādaśabhiḥ kiṭṭā bhinnadehādvahirvrajet /
karṇākṣanāsikā jihvā dantaśiśnagudannakhaḥ //
malāśrayā kaphasvedau viṇmūtre dvādaśa smṛtaṃ /
iti /
tatra malamutrādivisarjanayogyadeśaṃ gatvā / ato yogyadeśagamanaṃ
p. १३)
tanniṣedhassūcyate / tathoktaṃ brahmaśambhupādaiḥ -
nadībhasmagartāṃbuśaṣphagomayavartmasu /
kṛṣṭaikavṛkṣaśṛṅgāṭa śmaśānodyānakādiṣu //
iti / etadvyatiriktadeśaṃ gatvetyarthaḥ / divā sandhyāstvitya
divā śabdena sandhyāvyatiriktāhaḥ kathyate / sarvadā anvahaṃ
nāsāgranthastalocanaḥ / nāsāgre nyastaṃ locanaṃ yasya saḥ /
tathā nāsikāgraikāhitalocana iti bhāvaḥ / evaṃ manaso
vyāpārāntaraniṣedhāya / ata evāha - ekacitta iti /
ekasyāṃ prastutāyāṃ kriyāyāṃ citraṃ yasya tathā /
anyathā -
vikṣiptamanayormalassukhaṃ na nissaredyataḥ saccinnamūrdhā
iti /
mūrdhāgrahaṇamuka ..... dhvakāyasya tadaṅge durgandhapātādisparśaniṣādhai
tat / tṛṇacchnnamahītala iti / bhūdevatā -
pakāraniṣedhāyaivamuktaṃ / dvijātīnāmasaṃmukha iti /
ādigrahaṇāt sūryādīnāmapi / tathoktaṃ brahmaśambhupaddhatau -
govipraliṅgināṃ strīṇāṃ sammukhaṃ candrasūryayoḥ /
mahābhūtavikārāṇāṃ śanairevotsṛjenmalaṃ //
iti /
sāntarayā karaśuddhyarthāntaramṛttikayā sahitayā /
p. १४)
taduktaṃ ṣaṭsahasra kālottare -
tisrastisro'ntareṇa pāṇāviti / bhāvaśuddhiparyantamiti / manaśśuddhiḥ sā ca
bībhatsāni vṛttireva / uktasaṃkhyayā adhikaraṇa eva tātparyaṇ na tu hrāse / tathā
sati saṃkhyāvidhānā narthakyaprasaṅgāt /
vidhivadvīkṣyamāṇācamanaprakāravat /
atha dantadhāvanavidhiḥ //
śudha iti vidhāyetyantena ācamyetyukte'pi
punaśśuddhagrahaṇamaśuddhadaśāyāmetanniṣedhāya / ciri bilvaḥ
..... prakīrya ciri bilvaḥ karajaḥ raktamālāḥ karaṃ jasyāditi karajaḥ / śairīṣaṃ *

kakubhaśabdenokta iti cet apare tu śuklaraktakusumabhedābheda iti vadanti atimuktā
mādhavī śudrāntyajātiṣu śudra evāntyajātiḥ / yadvā - varṇacatuṣṭayotpatti
samanantaratvādanuloma iti kecit / nattvantyo jana iti vyākhyeyaṃ /
teṣāmatrānuṣṭhānā darśanāt /
daśāṅgulasamuddiṣṭaṃ kramādekaikahrāsanāt /
iti /
atra viprādīnāṃ sarveṣāṃ viśeṣaṇa ekaikahrāsasya pratītau sarveṣāṃ
navāṣṭādikrameṇa dantadhāvanamuddiṣṭam iti kecit
p. १५)
selyaṃ śleṣmātakaḥ na ca * * *? dhātri * * * *? dhavaḥ * * *? - parasaḥ * * * *?
kṣīrarījalādanaḥ * * * * * * * *? nimbaḥ prasiddhaḥ / ākulī - āvire /
śimarunvāte / vānīraṃ vañci / paiśācaṃ * * *? tti / kāśaḥ bāṇaḥ * * * *?
atha vāruṇasnānavidhiḥ /
snānamityādi śuddhaya ityantena sindhusaṃgamaḥ nadyossaṅgamaḥ
nadīsamudrasaṅgamaśca kāsāraḥ - mahāsaraḥ taṭākaḥ padmākaratvāyogena
jalāśayaḥ / brahmakhāto jalādhāra iti kecit / nadaḥ paścimapravāho
nadīviśeṣaḥ / hṛdo aśuṣyajjalo nadīmadhyagastoyāśayaḥ / palvalaṃ
nimnapradeśavartulasaraḥ / plavanaṃ nirjharaḥ / nālakajjalanigamapaddhatiḥ /
yaṃ viditvā vimucyante saptajanmakṛtairaghaiḥ //
niśvāsakārikāyāmapi -
mantramūrtiṃ paraṃ jñātvā bhuktimuktimavāpnuyāt /
iti /
anena dhyānasāmarthyaracitānāṃ tadvācakacintādi tatphalasiddhissūcayati / atra
paramārthāparamārthasya śivasya tadārādha pāyabhutasya tadvācakamantrasya
pādā upadeśaḥ kṛto'vadheyaḥ
p.१६)
atha malotsarjana śaucādividhivadityantena malamutrādi
ādiśabdena dṛkśrotranāsā - * padāṅgagatānāṃ malasnānāntarāpanayāno
malānāmapyuddeśaḥ kriyate / taduktaṃ śivadharmottaṃ
malairdvādaśabhiḥ kiṭṭaṃ bhinnadehādbahirvrajet /
karṇākṣināsikā jihvā dantaśiśnagudannakhaḥ //
kaphasvedau viṇmutre dvādaśa smṛtāḥ //
iti /
tatra malamutrādivisarjanayogyadeśaṃ gatvā / ato yogyadeśagamanaṃ
tanniṣedhaḥ sūcyate / tathoktaṃ brahmaśambhvādayaḥ vāpī dīrghikā /
kuṇḍaścatuṣkoṇo bṛhatkūpaḥ / udapānaṃ sannidhau kūpoddhṛtodakādhāraḥ /
tataḥ paraṃ asmātparaṃ ardhaliptāyāṃ bhuvi dīkṣitaiḥ / iti / paramuttamaṃ
nāsti tadanuttamam / gṛhasnānaprakāra uktaḥ / śrīmatpauṣkare -
navāṣṭapañcabhiḥ kumbhaiśśivamantraprakalpitaiḥ /
snānaṃ gṛhe'pi kartavyaṃ liptāyāṃ bhuvi dīkṣitaiḥ //
ānābhiṃ nābhimārabhya astrasandhyāṃ astramuddiśya yā sandhya
śa sāstrasandhyā prakīrtiteti / śivāstreṇārghyaṃ datvā
japtavā nivedayet / kecittu tadgāyatryeti sārasvatāditīrthā
nāmiti ādhyātikānāṃ sārasvatīti / gaṅgāyamunādīnāṃ
p. १७)
ekadhyāmiti / padamekayetyatra ekatra mamuddhyādene niṣpannam / atra
saṃhāramudrālakṣaṇaṃ bhojadevenoktaṃ - sā hi kaniṣṭhāditarjanyantānāṃ
aṅgulīnāṃ kramāt saṅkocanenāṅguṣṭhamūlacālanāt / saṃhāramudreti
ṣṇmukheneti karaṇeneti cakṣuśśrotranāsikāpidhānaṃ vivakṣitaṃ / candrārka
karayugmeneti / candrārkatayā bhāvitena karayugmena ṣaḍaṅgena
mūlasahitāṅgapañcakena / taduktaṃ dviśatikālottare -
prathamaṃ hṛdayaṃ vidyāddvitīyantu śirassmṛtaṃ /
tṛtīyantu śikhādevī caturthaṃ kavacaṃ bhavet //
pañcamantu śivaṃ vidyāt ṣaṣṭhamastraṃ vinirgatam /
ṣaḍaṅgametatkathitaṃ śivena paramātmanā //
cakravartyupacāreṇa śaṅkhatūryādinā rājopacāreṇa / evamukte'pi asya
gandhāmalakādibhiriti vacanamāmalakā dekhaśyaṃ bhāvittvaṃ vidhisnānena
samanantarakaraṇīyañca darśayati / tathoktaṃ śrīmanmṛgendre
vidhisnānasamanantaraṃ -
tathodvartanakaiḥ paścāt sugandhāmalakairapi /
gāyatryā mantritairmantrī snāyācchivamanusmaran //
iti /
sugandhāmalakādibhiriti - gṛhasnānaprakāraḥ kathyata iti kecit / tadayuktaṃ /
sugandhāmalakādibhi snātvottīryetyuddhāraṇavidhānāt /
p. १८)
gṛhasnānasya tadanupapatteḥ kiñca sugandhādi padasya
brahnāṅgavācakatvamiti / lākṣaṇikatvādetaissādhitaiḥ kumbhaiḥ
ityadhyāhāryatvāccānupapannamiti nyāyavidaḥ / natvevañcet
gṛhasnānamanuktamityuddiṣṭasya gṛhasnānasya prakāraḥ kuto labhyata ityucyate /
tadabhimatavyākhyāna - svīkāre'pi śāstrāntarādapekṣaṇīyā /
tatvāttasmāddevaṃ sarvaṃ labhyata iti / kapotaḥ * * * * * *? ātatāyījalakākaḥ /
kaṅkaḥ * * *? gṛdhraḥ tadudbhutāṅgavaikṛtai prāguktakapoti
saṃbhūtāṅgavikāraiḥ pakṣātuṇḍaromakhurāsthibhi bhojakairiti kṣatragolakaiḥ
/ taduktaṃ - bhojaḥ kṣatragolakā iti bauddhārhatādibhiḥ /
atha bhasmasnānavidhiḥ /
athāta ityādi pratītyantena athāta iti asmādvāruṇasnānādāntara
bhasmasnānamācarediti sambandhaḥ / anyathā bhasmasnānepyānadhikāro yataḥ /
yathoktaṃ śrīmanmataḥ
evaṃ sakṛdyathā śaktiḥ snātoṃbhasi dine dine /
bhasmasnānedhikārī syānnānyathā munipuṅgava //
iti /
atra hi caturvidho bhasmabhedaḥ / taduktaṃ brahmaśambhupaddhatau -
p. १९)
āgneyaṃ bhasmanā kuryāt bhuktidaṃ muktidannṛṇām /
vastuta na viddhena tacca bhasma caturvidham //
kalpaṃ tadanukalpākhyamupakalpamakalpakam /
pūrvaṃ pūrvaṃ guṇotkṛṣṭameṣāṃ lakṣaṇamucyate //
ityādi /
śrīmatpauṣkare -
abhūtalanisṛṣṭena kapilā gomayena tu /
sadyojātagṛhītena sitasya vṛṣasya vā //
sthāpitenāntarikṣe tu vāmadevena dhīmatā /
śuṣkena sāñcitenātha vidhivadbahurūpiṇā //
śivānalapradīptena vaktreṇa tu yathāvidhi /
nivāte śvadagdhantu īśānena saptā * * * //
iti /
kapilā vṛṣabhā'bhāvāt āraṇyantu samāharet /
śucīnaphalakān śuṣkān sadyojātena mantravit //
saṃsthāpya vāmadevena cihnīyādbahurūpiṇā /
vaktreṇa nirdahetprājñaṃ īśānena samācaret //
ityanukalpam /
agnidagdheṣvaraṇyeṣu govāṭeṣu gṛheṣu vā /
āpake sviṣṭakānāntu ............................//
p. २० )
gomūtrāttantu tadbhasma vāmadevena kārayet //
cihnīyādbahurūpeṇa nirdahetpuruṣeṇa tu /
īśānena tu saṃgṛhya parikalpya śivena vā //
iti /
upakalpam / akalpalakṣaṇamityuktaṃ / brahmaśambhupaddhatau -
jātisaṅkarasaṃsparśakarmabhāvaparigrahaiḥ /
adṛṣṭaṃ kīrtitaṃ śeṣametadeva vicakṣaṇaiḥ //
iti /
śeṣamakalpamityarthaḥ / atra akalpāditrayāṇāṃ avāntarabhedānādareṇa vidhi
siddhatvāviśeṣādvidhisiddhentyetyekarūpeṇa saṃgrahaḥ /
nivṛtyādiviśuddhenetyakalpakasya turīyasya saṃgrahaḥ / tasyaiva
sotpattikaśuddhyayogānnivṛtyādibhiḥ śuddhirābhāvyetiḥ
saṃhitāmantritenetyubhayatra sādhāraṇaṃ saṃhitā śabdaḥ / dviśatikālottare -
dṛśā mūlādyastrāntamantraṣaṭkavācakaḥ / sārddhatriśatikā tu dṛśā tu
brahmāṅgavācakaḥ / asyāstu paddhateḥ dviśati - kālottaramūlatvāttaduktaiva
saṃghātā grāhyā /
ata aupattikaśuddhayoginā trividhena bhasmanā itareṇa ca snāyāditi / ata
ekaikenāpi snānasya niṣpattestulyārthatvāditareṣāṃ bādhaḥ / yadāhuḥ -
p. २१)
arthā tulyārthatāṃ prāpya bādho godohādivat /
iti /
tatrā'pi pūrvaṃ pūrvaṃ guṇotkṛṣṭaṃ ityuktā mukhyasannidhau gauṇasya
bādhaḥ / uddhūlayediti etadvṛttiviṣyameva /
taduktaṃ -
yatiruddhūlayedaṅgaṃ tripuṇḍrādyaiḥ gṛhāśramī /
iti /
caryā bhikṣācaryā striyaṃ svasvajātīyāṃ napuṃsakamapi / tadvat śūdraḥ
sacchūdraḥ ācāryānadhiṣṭhitamiti yāvat / anyān kṛkalāsādīn /
āmahendrasnānamāha - sūryetyādibhiścaturbhiḥ pāvanaṃ vāyavyaṃ
mūlamantroccāritākṣobhitakuṭilāśakti

parisṛtāmṛtadhārābhirmānasasnānamācaret / tathoktaṃ -
mūlamantraparikṣibdha śaktipīyūṣadhārayā /
sabāhyābhyantarassekān mānasasnānamācaret //
iti /
sarvatreti / sarveṣu snāneṣu eteṣu vāruṇamāgneyañca nityaṃ / itarāṇi
naimittikānītyuktaṃ / brahmaśambhupaddhatau -
māhendrādicatuṣkaṃ yattannaimittikamiti smṛtaṃ /
nimittañccasmābhiḥ vistareṇa tadṭīkāyāṃ nirūpitaṃ /
p. २२ )
tata etadavadheyaṃ /
athācamanaprakāramāha - saṃprakṣālyetyādi spṛśetyantena /
brahmatīrthenetyaṅguṣṭhamūlena vakṣyati caitadbrahmamaṅguṣṭhamūlasthamiti
śambarairmantraiḥ madhyamābhiraṅgulībhiriti śeṣaḥ / muhurjalairiti muhuḥ
pratisparśajalaissahetyādi karaṇīyaṃ / talena karatalena vakṣasspṛśet / atha
sandhyā dhyānārthaṃ pūrvakaraṇīyamāha - sakalīkaraṇamiti / dvābhyāṃ
vidhāya śrotravandanamiti / amantrakamanupratyāmnārthaṃ pūrvaṃ
śrotravandanaṃ vidhāya paścātsamantraka ācamye'nvayaḥ /
atha samayādyadhikāribhedena sandhyādhyānaṃ vaktibrahmāṇīmityādi ucyata
ityantaṃ / atra brahmādi upādhibhedabhinnā
tadupādhikṛtavarṇavāhanāyudhavigrahā śivaśaktireva sandhi jñeyā / taduktaṃ
brahmaśambhupaddhatau -
brahmāṇī vaiṣṇavī raudrī bhedādbhinnā vibhāti sā /
sākṣiṇī karmaṇāṃ śambhoḥ śaktiḥ sandhyeti gamyate //
iti
tatprabhāmaṇḍalābhogapratiṣṭhaṃ tāsāṃ pramāṇāṃ maṇḍalaṃ
samūhastasyābhogo vistāraḥ tatpraviṣṭāṃ jñānināṃ nirvāṇa dīkṣitānāṃ
yadvakṣayati iti malamāyādi pāśānāṃ viśeṣaḥ kriyate / yayā jñānañca
janyate / śiṣye sā dīkṣitetyabhidhīyate iti /
p. २३)
uktañcāni .........
yāstu kriyādibhiśśākhyāśśaktayaśśuddhavartamani /
etāḥ kālavaśātproktāḥ sandhyāstisraḥ parāparāḥ //
nirvāṇadīkṣitairdhyeyāḥ hṛtphālakavileṣu ca /
parākhyā'tha samākhyātā sā turyonmanā tathā //
iti /
pare parasmin dvādaśānte satvādisaṃyuktā ityatra prātarādisandhyānāṃ
brahmādyadhidaivatatvādādyena krameṇa tattanniyata rajassatvatamassaṃyoga iti
kecit vyācakṣate / anye tu pūrvādi - sandhyānāṃ
satvādivṛttitvenoktaprakāśapravṛttiniyamahetukramavaśāt pādyakrama eva krama
iti vyācakṣitatvāt / sūryacandramasoḥ ūrdhvādhaḥ prāṇarūpayoḥ tathoktaṃ -
ūrdhvaprāṇo dineśasyādadhaḥ prāṇastu candramāḥ /
iti /
iḍā piṅgalā nāḍyoḥ candrasūryā saṃjñā / taduktaṃ dhanyo'bhiṣekaḥ /
induḥ sauraḥ kharvā vahniḥ sandhāne dhyānādyo viṣuvat /
iti /
atha etadupādheruparatau prāṇayogināṃ haṃsayogināṃ / taduktaṃ -
hakārastu smṛtaḥ prāṇasvavṛtau halākṛtiḥ
iti /
p. २४)
paraśivabodhaḥ sūryopādhividuraḥ dvādaśāntasya paraśivasaṃvidanubhavaḥ /
tatrātmaśivayossandhidhyānaṃ tatsāmarasyaṃ tadbhavā sandhyā
uktābhyassarvābhyaḥ paramā śivabodhaparā dhātu seti vā pāṭhāntaraṃ / atra
avyayamevārthaḥ / atra samayināṃ sandhyā sthūlā / nirvāṇadīkṣitānāṃ
sūkṣmā / teṣvapi yogināṃ parajñānināntu parā / tebhya adhikārabhedena
ca tasya sandhyā vihitā jñeyāḥ / vakṣyamāṇatarpaṇārthaṃ
karasthāni tīrthāni darśayati / brahmamiti sārdhena /
atha sandhyāvandanaṃ brūte / tata ityādi vidhi - pūrvata ityantena / śivātmakaiḥ
śivatadaṅgavācakaiḥ vāmayā iḍayā piṅgalayā ārecya recayitvā..... ṣṭinā
astreṇa śivasūryabimbasthāya taduktaṃ śrīmanmṛgendre -
tatastīkṣṇāṃśubimbasthaṃ dhyātvā devaṃ sadāśivaṃ /
vinā jalāñjalirmantraṃ vinā cetasā smaran //
athasūryapūjārthaṃ taddānavidhiḥ /
samācamyetyekena / mantrītyatra matvarthayornityayoge /
bhūminindāpraśaṃsāsu nityayoge'tiśāyine //
saṃsarge sa vivakṣāyāṃ bhavanti tu
paṭīyavacanāt /
atassamayasaṃskārasamanantaraṃ nityādhiṣṭheyatvenopadiṣṭaṃ /
p. २५ )
yogamantrayogināṃ samayādideśikāntānāṃ sarveṣāmapyanenābhidhānamiti
jñeyaṃ / tatra sidhaye mantrasādhyaprayojanasiddhyarthaṃ sūryapūjāvidhimāha
- atha ityādi arcanāvidhirityantena / etatsūryapūjākāmanāviṣayaṃ
mumukṣurakartavyeti kecit / sa tu nityaṃ pūjayet / śrīmat ṣat
sahasrakādāvuktatvāt / mumukṣūṇāmapi kartavyeti / gurudevendrānalayormadhye
raviṃ nityaṃ pūjayet iti vacanāt tasmin sthāne prapūjayet / tatrāpi -
īśānaścaiva parjanyo jayantaśca mahendrakaḥ /
ādityaḥ sarvasatyaśca iti vacanāt vāstu - pūjānte sa eva ādityapūjanamiti /
punaḥ lalāṭākṛṣṭa - bindunā lalāṭādākṛṣṭāmṛtabindunā
toyenetyadhyāhāryaṃ / tathā ca vakṣyati śivārghyakaraṇe -
binduprasṛtapīyuṣarūpatoyākṣatādinā /
hṛdāpūryeti //
kartṛkāmadhyeti karṇikeśānabhāge tu sākṣānmadhye tatra
sūryasthite vakṣyamāṇatvāt / visphurāmiti etanmudrālakṣaṇamuktaṃ
bhojadevena - sammukhahastāku~citāṅgulyagre paryaṅguṣṭhadvayacālanāt /
visphureti āvāhinyādi lakṣaṇañca tatraivoktaṃ / hastābhyāmañjaliṃ kṛtvā
p. २६)
anāmikāpūrvāṃguṣṭhasaṃyojanenāvāhini iyamevādhomukhi sthāpinī /
saṃlagnā muṣṭyārcitāṅguṣṭhau karau kṛtvā madhyeṅguṣṭhau karṇikārau
vinyase iti /
padmamudrā padmamudraiva prasāritāṅguṭhasaṃlagnamadhyamāṃguṣṭhā
bimbamudreti ekatvamaṅgāṅgino na pṛthagbhāvaḥ / khaṣolkinā oṃ hāṃ
khaṣolkāya nama iti tatprayogaḥ / bhānunetrābhyāṃ nama iti / madhye tadagre
dhenumudrādilakṣaṇamapi bhojadevenoktaṃ -
anyonyagrathitāṅgulī kaniṣṭhā'nāmikayormadhyamātarjanyayośca
saṃyojanena gostanākāraśca saṃyojanena
gostanākārayormudrābaddhamuṣṭerdakṣiṇahastasya madhyamātarjanyorvisphureti
ca / prasāraṇena goviṣāṇābaddhamuṣṭirdakṣiṇahastasya prasāritatarjanyā
vāmahastatala tāḍaneti trāsinīti / saṃlagnau dakṣiṇāṅguṣṭhākrānta
vāmāṅguṣṭhau namaskāramudreti ca / rājāvartaḥ kṛṣṇavarṇaḥ puṣpaviśeṣaḥ
parāṅmukhārghyaṃ visarjanārthaṃ deyam / taduktaṃ sarvajñānottare -
visarjane tu gāṅgeyaṃ deyamarghyaṃ parāṅmukham /
iti /
arṇa saṃsthā iti / tanmantrasaṃghātaṃ śivasūrye vyavahitavyāptiruktā......
kāṣṭhāpratiṣthāyāṃ īśānadiśi yā
p. २७)
pratiṣṭhā sthitiryasya sa tathā tasmai / atha śivapūjārthaṃ dvārapūjāvarti /
athetyādi vāmaśākhāyamityantaṃ / pūrvokta saurabhāvanāni pratyarthaṃ
etadācamanānantaraṃ sakalīkaraṇaṃ kartavyamiti pūrvamevoktavidhānena
pātraprakṣālanapūjanapūraṇābhimantraṇapraṇavārghyakarāmbujaḥ /
praṇavakṛtārghyapātrahastaḥ /
atra dakṣiṇavāmabhāgaḥ pūjakāpekṣayā mantavyaṃ / taduktaṃ bhojadevena -
nandigaṅge mahākālayamune cātmanordakṣiṇavāmaśākhyoḥ iti /
etaddvrārapālānāṃ dhyānamuktaṃ pañcāvaraṇastave madgurubhiḥ -
ūrdhvodumbaramukhadakṣiṇe niviṣṭaṃ
iyāmāṅgaṃ gaṇapatimāśraye dadhānaṃ /
vāme laḍḍukaparaśukarābjayugme
dadhatañca svakamaparatra cākṣamālam //
ūrdhvodumbaramukhavāmato niviṣṭāṃ vande'ham / dhavalaruciṃ sarasvatīñca
vāme pustakaṃ atha dakṣiṇe mālāṃ mudrāṇāṃ karayugale varābhaye ca
tanmadhyataḥ kamalamadhyasukhopaviṣṭāṃ hastidvayoddhṛtaghaṭāṃ
kṛtābhiṣekāṃ savye varābjasahitāṃ mahatīñca lakṣmīṃ vāme tu
bilvaphalapadmadhārāṃ supītāṃ śūlākṣamāleti dadhataṃ karābhyāṃ
vāmetarābhyāṃ jaṭilaṃ triṇetraṃ dvāradakṣiṇasthaṃ samavāpya śākhāṃ
raktaṃ sthitaṃ nandinamāśrayāmi
p. २८)
taduttare tatra niviṣṭau mūrtiṃ gaṅgāñca śuklaṃ makarādhirūḍhāṃ
hastadvaye dakṣiṇavāmasaṃsthe nīlotpalaṃ pūrvaghaṭaṃ vahantīṃ

tadvāmaśākhāsthitakṛṣṇamūrtiṃ nāgopavītaṃ jaṭilaṃ sudaṃṣṭraṃ
kapālaśūlānvitavāmasavyakaraṃ mahākālaṃ prapadye /
yamunāṃ dakṣiṇe tasya śyāmāṃ kūrmasthitāṃ bhaje /
vāmadakṣiṇahastasya pūrṇakumbhāsitotpalām //
atha vighnoccāṭanaṃ divyeti / tābhyāṃ divyadṛṣṭyā nyastamūladṛṣṭyā'tra
abhighātairityatra pāśupatāstreṇeti guravaḥ / śivadhāmapraveśanaṃ
tadanantarakaraṇīyamāha - dehalimityādi dadyādityantena vāmaśākhāṃ
samāśrayan / dakṣiṇaśākhena praviśye tat śākhāgataṃ devānusaraṇārthaṃ
jñeyaṃ / astrasya vāstupateśca dhyānamuktaṃ pañcāvaraṇastave -
kalpāntāgniprabhañcāstramayodumbaragaṃ bhaje /
divyāntarikṣa bhumiṣṭhavighnasaṅghanivārakaṃ //
haṃsābjasthaṃ tundilaṃ lambakūrcaṃ gauraḥ / vande yuktamāsyaiścaturbhiḥ
hastadvandve kuṇḍikāṃ sṛk samavetāṃ vāme anyasmin sākṣāṃ mālāṃ
sravaśca taṃ vāstupatiriti koṇagatamiti /
atha śivasnānajalāharaṇaprakāraḥ nirikṣaṇādibhiriti dvayena
pavitrāṅgaprajaptena pavitraiḥ brahmabhiraṅgaiḥ hṛdayādibhiḥ
p. २९)
prajaptena bhutaśudhyupakramaḥ gaḍḍuketyādi saṃplāvyetyantena
kimatra bhūtaśuddhyādinā kriyata iti cet ucyate / samayināṃ tāvat
sarvamantraprasiddhānāṃ yā sthitā vyaktiśaktayaḥ - vighnarūpā hi no
dhānyanyastā sannirodho vā tadā - smṛtaḥ iti / nirvāṇadīkṣitānāntu
anekabhavikaṃ karma daṇḍabījamivāṇubhiḥ bhaviṣyadapi saṃrūḍhaṃ yenedaṃ
taddhi bhogāta iti / dīkṣāyāmapi tasya prārabdhakāryasya karmaṇaḥ pratyahaṃ
upabhogena kṣīyamāṇasyāpi vāsanāt / yā saṃbhavā tasyāstadanurodhena
sitasya bhoktṛtvaviṣayāsaktijanakasya malāṃśakasya
tatsādhanaśarīrendriyajanakasya māyāṃśakasya pratyahamaṃśāṃśikayā
pacayaḥ kriyate / ityuktaṃ śrīmatsūkṣmasvāyambhuvavṛttau
devadakṣiṇadigbhāge devesyādhyasya yāmyadigbhāgāvasthitasya
devānukūlyena devasyānupapatteḥ uttarasyāmeva rudradevatyatvāt
tadārādhakasya tadābhimukhyenaiva vāstavyamiti bhāvaḥ / tathā cābhiyuktaiḥ
duṣṭaḥ paramādadīpaḥ paśyehyeto dakṣiṇato mukhāsyaṃ purāṇañcātra
bhavati /
ajātamivamevaikatvaṃ matvā janmani bhīravaḥ /
rudrasyā'sya prapadyante rakṣārthaṃ dakṣiṇaṃ mukham //
iti /
evaṃ hi śrutiḥ eṣā vai rudrasya dṛgityādi ajāta ityevaṃ
p. ३०)
bhīruprabhedya rudra yatte dakṣiṇaṃ mukhaṃ tena māṃ pāhi nityamiti ca evaṃ
sthite ūrdhvavaktasya sādhakābhimatadigābhimukhyamiti
tatpuruṣādimukhānāntu svasvadigavyabhicāritva śruteḥ / sākṣitvena likhitaṃ
devasya prasādo bhavati / yayā kāṣṭhaṃ yadi karaṃ tatpuruṣādimukhāni tu na
jahāti / pūjādidik saṃsthaṃ liṅgaṃ vā pratimāṃ vā'pi kriyate /
te'nyadvā kartṛbhā tasyāṃ tasyāṃ yajvā yajyeta / śivamuttaramukhamiti /
sukhāsane mṛdusparśe kṛṣṇājinādau sanniviṣṭassamyak / śāstrīyeṇa
padmakasvastyādinā niviṣṭaḥ vinītaḥ / indriyārthebhya āhata ātmā mano
lakṣaṇo yena saḥ tathā coktaṃ -
ātmaśabdaśarīre ca sadbhirmanasi ceṣyate
iti /
mūrtimantreṇa śivamūrtimantritayā uddhṛtena ātmānamiti
nirdeśāścaturthyantayuktātmā śabdāvasāneneti guravaḥ /
bhogyakarmopabhogārthaṃ vartamānadehabhogyatvena dīkṣāyāmakṣapitasya
karmaṇo bhogārthaṃ punarapyādāya na tu svecchotkāntivadapunarādyatraya iti
bhāvaḥ / vidhānajñaḥ hṛdayādyādhārasthānābhividhānajñaḥ /
etaddhyānaṃ pauṣkarādavadheyañcāsmābhiḥ brahmaśambhuṭīkāyāṃ /
dvādaśāntaniveśanaṃ nirvāṇadīkṣite yāmeveti kecit /
p. ३१)
pāṇikacchapikālakṣaṇamuktaṃ jñānaratnāvalyām -
sarvahastatalaṃ vāme * * * * * * * * /
aṅgulībhirathānyonyaṃ ka pṛṣthaṃ nirudhya ca //
haṅkāraṃ tadupari hṛdayasaṃpuṭamātmamantrañcoccārya tasyopari punaśca
tāṃ huṃkāramuccarediti huṃkāraṃ tārakākāramiti pāthārthaḥ
hṛdayasaṃpuṭaṃ huṃkāraṃ tāṭakākāraṃ nakṣatrasamānarūpaṃ
jīvavācakatvājjīvaḥ / pūrakāhṛtacaitanyaṃ huṃ śikhopari
huṃkārasaśikhopari vinyaset / haṃkāraṃ mūrdhni vinyasediti pāṭhe'pi
pūrakāhṛtacaitanyaṃ hṛdayasaṃpuṭantaṃ vācyaśakti
śaktimadhyasaṃśritajīvamātmānaṃ haṃkāraṃ ūrdhvavācakamūrdhni
vinyasya tadārūḍhaṃ tadadhiṣṭhitaṃ kṛtvā tādṛgrūpaṃ pūrvavat huṃ
śikhopari vinyasediti yojanīyam /
kumbhakaṃ kṛtvā saṃśuddhānmāyīyasūkṣmadehādirahitaṃ kathaṃ
tadrahitaṃ tasyonnayanamiti / ata āha bindubhūtaṃ
bindukāryanādaśaktyadhiṣṭhitatatvāttanmayaṃ nādasya
puryaṣṭakavirahemyavinābhāvaṃ / yadāhuḥ -
svarūpajjyotirevāntassūkṣmavāganapāyinī /
puruṣe bodhakāle tāmāhuḥ amṛtāhvayām //
iti /
ekodghātena vāyorekodyakṛtenordhvenodghātena ūrdhvavāheneti yāvat /
p. ३२ )
taduktaṃ -
sannirodhe kṛte samyagūrdhvaṃ vāyuḥ pravartate /
sa udghāta iti khyāto svecchayā tu kanīyasaḥ //
śive dvādaśāntasthe yojayet / atra hṛdayapānikacchavikayoryojanaprakārasya
kathanaṃ sukaratvāditi kecit / anantaraṃ bījavṛtyā pūrvoktaprakāreṇa śive
līnaḥ / vyāptirūpeṇa tattulyatāṃ gataḥ / yacchrūyate - layastu turyayoginā
iti /
pratilomaṃ saṃhārakrameṇa sveṣu kāraṇeṣu tatvādi pṛthivyādīni
ṣaṭtriṃśatsaṃkhyāni / binduparyantaṃ śaktitatvordhvasthitabindusaṃjñakuṭilā /
śaktiparyantaṃ layakramaścokto'smadgurubhiḥ gandhe bhūssalilaṃ rase hutavaho
rūpo marutsparśane śabde syātkhamahaṃkṛtau punarimāstanmātramāstāmase /
karmākṣāṇi ca rājase saha mano buddhīndriyaissātvike buddhau tacca guṇeṣu sā
guṇagaṇo vyakto layaṃ gacchati //
tadrāgavidhe ca kalāṃ prayānti
puṃstvañca kālo niyatiḥ kalā ca /
māyāṃ suvidyeśamasau sa deśaṃ
sa śaktimeṣā śivameṣabindum //
iti
p.३३ )
atra śivaśabdena śaktitattvamastakasthaṃ bindubhuvanamucyate iti jñeyaṃ / evaṃ
sūkṣmadehaṃ śodhayitvā sthūladehaśuddhaye tadārambhakāṇi bhūtāni
śodhayet / avirodheneti arthāditareṣāṃ taṃ śodhyaśodhakāntarayoḥ
parasparatvaṃ siddhyamiti gamyate / havāmityanena bījena dhyānenoccāritena vā
nivṛttikalāmayaṃ nivṛttikalādhiṣṭhitaṃ
tanmātrasahitoccārasahito'rdharecakāṇāmudghatānāṃ pañcakena pṛthivyāḥ
pañcaguṇanāśāya pañcodghatāḥ proktāḥ / anyeṣāntu svasvaguṇanāśāya
svasvaguṇasaṃkhyātā udghātāḥ krameṇa jñātavyāḥ vāmamantreṇa
keśavādhiṣṭhātṛvāmadeva brahmaṇā puruṣāntaṃ kāraṇamiti pāṭhāntaraṃ /
puruṣāntaṃ puruṣatatvāntavyāptikametat
pratiṣṭhākalādhiṣṭhātatvādadhiṣṭhātrā'dhiṣṭheyattvena bhedopacāreṇoktaṃ
akāraṇaṃ viṣṇukāraṇaṃ /
akāro viṣṇurādityo vāsudevo mahābalaḥ /
ityekākṣarasya viṣṇudaivatyavacanādetat kāraṇeśasya viṣṇostadadhināyakasya
vāmadevasya cādhiṣṭhānayuktatvābhidhānaṃ anuktānāṃ pṛthivyādīnāṃ
kāraṇeśānāṃ brahmādīnāṃ tadadhināyakānāṃ sadyojātādīnāñca
upalakṣaṇaṃ jñeyaṃ / ghoreṇa parigrahasya ghoratvādaghorātrirūpacārata iti
śruteḥ / nāgo bhūtaṃ bindumayaṃ iti /
p. ३४)
ākāśasyāmūrtatvena svato dhyeyākārāsaṃbhavāt / tatkāryāvaśatvena
dhyeyatatvāttasya ca dyāvāpṛthivyāntarālavartino
nakṣatrādyādhārattvāttadaupādhikānekabindumayatatvaṃ
atastadbhedādgaganamapi bindumayamiti kecidāhuḥ / tathā hi -
nirguṇaṃ sāñjanātītaṃ grahanakṣatravarjitaṃ /
śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ paramavyoma cintayet //
iti /
niśvāsakārikāvacanāt paravyomnaḥ grahanakṣatrasaṃyuktaṃ
sāñjanatrayatvañca siddhaṃ / ata evoktaṃ ratnatraye -

kiñcātiśāyikaṃ prāhustamaṃbaramanaśvaraṃ /
śivanāma samaiśvaryabhājāṃ bhogādhikārayoḥ //
jyotirgaṇanāmākāśamiva bhūtādikāraṇaṃ /
anye tu -
bindukṣubdhastadicchātaśśabdarāśirabhūttataḥ /
iti śruteḥ / binduśabdenopacārāt kāryaśabdo vivakṣitaḥ / ato bindumayaṃ
śabdaguṇamiti vyācakṣate / binduprasaradvibhūṣitaṃ kuṭilāśaktyadhiṣṭhitaṃ /
etacchuddhasphaṭikanirmalamityasmāt anantarasaṃbandhanīyaṃ vyomākāraṃ
laukikānāṃ vyomakatvena prasidhāvakāśākāramamūrtadravya
bhāvātmakaśūnyākāramiti yāvat / ata eva hyākāśa dhāraṇāya
janyāṅkitatvaṃ
p. ३५)
capalatvañca śāstreṣu śrūyate / evaṃ parasparaviruddhāni pṛthivyādīni
śāstrabījena bhramapīṭhānte nivṛtyādikalāmantrā
svasvaguṇasaṃkhyātairudghātaiśca prati svīkāraguṇānutsārya
svaviruddhabhūtānāṃ tanmayī kuryādaviruddhantu gobhūtaṃ svakīyena
mantreṇa ekodghātenotsāritaśabdaguṇaṃ śuddhasphaṭikanirmalaṃ paraṃ
vyomādhiṣṭhitaṃ bhāvayediti bāhyadehamapi śodhayitvā tadā?nantaraṃ
mutasāritabhūta doṣaṃ sarvaśarīramāplāvayet / kena mantreṇa kiṃ
bhūtenetyāha / amṛtavarṣiṇā nādāntoccāritakuṭilā śaktiḥ
prasṛtāmṛtavarṣayuktena sṛṣṭikramādāgate /
sarvatrāpyanayanasyādanāntarīkatvañca prasiddhestadapyatra kāryamiti kecit /
yathoktamātrameva kāryamityanyendriyakriyāśaktimayīṃ sūkṣmamūrtiṃ /
taduktaṃ śrīmanmṛgendre -
nirdahetpāśamūrtiñca sadāśivapadaspṛhām /
tadbhasmavāyunā śāke nācanīyāvalokayet //
dinakṛnmaṇḍalākāraṃ dṛkkriyāmaṇḍalāñcitaṃ /
tadeva vapurasyetadavyaktāṅgamiṣyate ? //
iti /
tasyā mūrtau śivamayaṃ śivādhiṣṭhitatvāt / ata eva tasyāvāhānaṃ
śivamantreṇa / tathoktaṃ brahmaśambhupādaiḥ -
p.३६)
āviṣkuryātprasādena tasyāṃ rūpaṃ parāparaṃ
iti
athānantaraṃ tāṃ mūrtiṃ śivamantreṇa caturthyantaśāktaśabdayuktena
mūlamantreṇa divyāmṛtena niṣkalaśakti prasṛtena / taduktaṃ -
niṣkalaśaktikṣobhāt sṛtabalāmṛtasya salilasya madhye plavana /
sa haṃsaḥ punarāgacchan tatodhyeya * * * * //
iti /
sakalīkaraṇaṃ kūrvīteti pādena atha tallakṣaṇaṃ / hṛdayādīnyekena
hṛdayādikarānteṣu hṛdayaśiraśśikhāstanāntarahastataleṣu
kaniṣṭhādyaṅgulīṣu kaniṣṭhāyāḥ ādi hastatalaṃ kaniṣṭhādyaśca
aṅgulayaśceti kaniṣṭhādyaṅgulayaḥ / tāsu hṛdi mantravinyāsaṃ
hṛdayasyādadho hṛdayaḥ / hṛdayamādi yeṣāmiti vigrahadvayena
hṛdādiśabdenāsanamūlamantreṇa hṛdādyastāntamantrāśca vivakṣitā iti
guruvaḥ / atra karanyāse karatala evāsanamūrtimūlānāṃ nyāsa iti guravaḥ /
aṅganyāse hṛdaye(ne)veti hṛdyāsanamidaṃ datvā tadante ca pūrvamevoktatvāt /
kecittu -
nābhāve tatkaranyāsaṃ kurvannikṣipedityādi
sārddhaślokadvayasthānaśuddhiparamiti kecit /
p. ३७)
prākārañca tanutrāṇetyādi darśanāt / apare tu sakalīkaraṇāṅgamiti
darśayitvā mahāmudrāmiti tadaṅgadarśanāt / taduktaṃ bhojadevena
sakalīkaraṇavidhāne - astraṃ datvā paramīkaraṇaṃ kṛtvā mahāmudrayā
prarocyati / ubhayaliṅgadarśanādubhayaparameveti guravaḥ / tālatrayapurassaramiti /
etallakṣaṇamuktaṃ śrīmanmṛgendre -
tālastrirāhutiḥ pāṇyossāṭṭahāso'ntarāyanaṃ /
iti / athāntaryajanahavanadhyānānyāha - bhāveti / sārdhadvayena pīyuṣahaviṣā
svatassidha ityetat / kuṇḍena lelubdhayorapi saṃbandhanīyaṃ / etena
kuṇḍāgnisaṃskārayorakaraṇīyatvaṃ darśayati / taṃ hṛdayapūjitaṃ śivaṃ
tarpayet / prīṇayet / nirbhartsitaśaraccandrabindurūpamiti - nirbhartsitaḥ ati
prasannena saumyetareṇa tejasā'bhibhūtaśaraccandro yena sa tathā /
nirbhartsitaśaraccandraścāsau binduśceti karmadhārayaḥ / sa
adhiṣṭheyattvādrūpamiva rūpaṃ yasya tamiti tathā lalāṭapaṭṭamadhyasthaṃ
p. ३८)
bhrūmadhyayugalāntaraparyāyabindusthānagataṃ vigrahaṃ
mantrāṣṭaśuddhivigrahaṃ sakalarūpamiti yāvat / atrāyamanvayaḥ /
śubhravigrahaṃ maheśvaraṃ lalāṭapaṭṭaṃ madhyasthaṃ
nirbhartsitaśaraccandrabindurūpaṃ cintayediti / ayamāśayaḥ / hṛtpadme ca
śivānale'rpitaṃ sakalarūpaṃ taṃ maheśaṃ
pūrvoktamantrātmakāvayavibhāgarahitaṃ niṣakalaśivaṃ bindvadhiṣṭhānaṃ
taṃ bindurūpaṃ cintayediti / atha śivārghyakaraṇaṃ vakti ekamiti sārdhadvayena /
aṣṭāṅgaṃ aṣṭāṅgādīnyaṅgāni yasyā taduktaṃ -
āpakṣīrakuśāgrāṇi taṇḍulāssumanāstilāḥ /
arghyoṣṭāṅga iti prokto yavaissidhārthakaissaha // (iti)
arghyakṛtairāntarakaraṇīyamāha - abhiṣiñcedityarddhena / atha dravyaśuddhiḥ
tatretyādinā mudrāmityantena / piṇḍaiḥ brahmabhiḥ atha kena kiṃ
dravyamālabhanīyamityāśaṅkāyāṃ tattaddravyopayogādbhāvā yava
vācakena brahmaṇā tattaddravyamālabhanīyaṃ / śeṣantu hṛdayeneti niyamam /
taduktaṃ śambhupādaiḥ -
p. ३९)
hṛdayena pavitrairvetyupakramya -
vilepanamajātena vastraṃ vāmadevena cālabhet /
rūpiṇā bharaṇādyātānnaivedyaṃ puruṣeṇa tu //
īśānena tu puṣpāṇi ityādi /
athātmapūjāṃ puṣpaṃ datvetyādi yojayedityantena vidhāya tilakamityatra lalāṭa
ityadhyāhārthaḥ / atra prasaṅgātsnānādiṣu mānaṃ kāryamityāha - snāna
ikena yāgastatra dīkṣā lakṣanaṃ /
atha mantraśuddhiḥ - nādeti śodhayitvetyantaṃ atra śabdena tatsūkṣmarūpatvena
vakṣyamāṇaśaktyādyunmanyantakalākalāpo vivakṣitaḥ / mantraśśivavācakaḥ /
tata eva aṅgānāmudbhavāt tadabhāvena teṣāṃ śuddhiriti bhāvaḥ / śodhayitvā
māyīyaśabdavyaṅgyatvajanitasparśalakṣaṇadoṣaṃ paritatvasamāśrayaḥ
kṣapayitvā tathoktaṃ -
mantraśuddhirbhavedevaṃ śuddhatatvasamāśraye / iti //
atha liṅgaśuddhiḥ puretyādi śodhayedityantena /
p. ४०)
atra sāmānyārghyopakaraṇaṃ gāyatrīti kecit / sa hṛdā mūlenetyanye /
brahmapañckamāvartyeti / etatsadyādiśirasparśanakrameṇeti mantavyaṃ /
sadyojātādibhiḥ pūtairāvartyeti brahmaśambhuvacanāt nivedayediti /
tatpūjākāle nivedayiṣyāmīti pīṭhikādau kalpayet / tathoktaṃ arghyajalaiḥ
brahmaśambhupādaiḥ -
īśānyāṃ pīṭhike sthāpya caṇḍeśāya prakalpayet /
iti
oṃ hāṃ caṇḍeśāyedaṃ nirmālyaṃ ityaiśā diśi sthāpyetyarthaḥ /
arghyapātrāmbunā sāmānyārghyajalaiḥ paścādabhiṣiñceta mantramiti
vacanāt /
evaṃ pañcaśuddhyakaraṇe śivapūjanaṃ na kāryamityāha itthamityekena /
tatretyādinā gaṇapatigurupūjā / etatprayojanamuktaṃ śrīmatpauṣakare -
avighnārthantu yajanaṃ gaṇendrasya puro bhavet /
iti
p. ४१)
śrīmṛgendre -
gaṇanāthāmbikāṃ svāmin pādukāyāṃ jagadgurum /
yajantamanujānītha yathā sampannakāraṇam //
iti
pīṭhasya vāyavyāmaiśānyāṃ iti ca tadvayameva kā na brāhmaṇaḥ / prācyāṃ
ṣaṭpadāyāṃ marīcirayamiti vyākhyeyaṃ / atha śivamuktaprakāreṇa
paramagurośśivasya svagurośca pṛthageva /
sadāśivamanantañca śrīkaṇṭhaṃ punarambikām /
guhaṃ kṛṣṇañca dhātāraṃ gurūn sapta smaran yajet //
iti
atha śivāsanapūjā tata ityādi śivāsanāya nama ityantena / kūrmaśilāsīnāṃ
kūrmaśilādhārabhūtaśilā / kṣirodasitavigrahāmityatra
keciddvādaśaśabdamityāhṛtya -
candrāṃśunirmalā saumya caturvaktā caturbhujā /
ityādiśāstrāntaroktaśarīramiti vyācakṣate /
p. ४२)
apare kṣīrodasitasvarūpāmiti varṇavidhiparatvena bījāṅkurākṛterviśeṣaṇatayā
vyācakṣate / bījāṅkurākārāṃ bījāṅkurāṇāmākāra iva ākāro yasyāssa
tathoktā kuṭilātmaketi yāvat / tasyā evāṅkuropamāna śravaṇa tathā hi śrūyate

śrīkālottare -
candrāgniravisaṃyuktā ādyā kuṇḍalinī tu yā /
hṛtpradeśe tu sā jñeyā aṅkurākāravātsthitā //
iti
asyāhyaśuddhānāṃ jagadaṅkurāṇāmādhāratayā śuddhānāṃ
upādānatayā ca jagadadhiṣṭhānatastadākāratvopamānamupapannam /
seyamādhāraśaktiḥ śivaśaktiradhiṣṭhitā kuṭileti vistareṇāsmābhiḥ
brahmaśambhuṭīkāyāṃ sādhitam /
payojamukulākṛtiṃ padmamukulākṛtiṃ brahmaśilārūḍhaṃ
ādhāraśilārūḍham / anantaṃ vakṣyamāṇapaṅkajarūpasthānaṃ
tasyedamanantāsanaṃ tadadhiṣṭheyo śuddhādhvā yataḥ taduktaṃ śrīmatkiraṇe-
p. ४३)
śuddhe'dhvani śivaḥ kartā prokto'nanto sito prabhuḥ /
iti /
ata eva tanmukulākṛtitvañca śūddhādhvāpekṣayā / māyī yasya
kiñcittjñatvādi hetuttvānmohakatvācca / vicitrakesariprakhyān
vicitrasihmanibhān anyonyaṃ pṛṣṭhayitāraḥ / na tu draṣṭāraḥ / eṣāṃ
kṛtatretadvāparakaliyugarūpatvayugacatuṣṭayanibandhanamiti
śrīmatpauṣkarādāvavadheyaṃ /
ete dharmādayo'nantasamārthyaviśeṣā ityuktaṃ / śrīmatparākhye -
tasya bhāvi diśo .............. dā gātrakāṇi diśo matā /
iti
tasyetyanantasya bhāḥ tejasaḥ / vidiśāmadhiṣṭhāyakāśśaktayaḥ / pādā
diśāmadhiṣṭhāyakā gātrakāṇi tadvṛttau kathitaṃ / eṣāṃ dharmādisaṃjñā
ca / dharmādyadhiṣṭhānāddhāraṇādi vyāpārahetutvāt vijñeyaṃ /
p. ४४)
tadeveti / yasyāsanatayā'dhvā patho mukulākṛtitvena pūrvaṃ pūjitaṃ
tadanantapaṅkajamevā'dhunā pūjayediti sambandhaḥ / atrānanto vidyeśānāṃ
prathamaḥ / tasya śarīraṃ karmajattvācchuddhakāraṇamayaṃ / taduktaṃ
śrīmatparākhye -
śuddhayonimayaṃ tasya vapuruttamakarmajaṃ
iti /
atastadavayavairapi tavāvasthāviśeṣātmakaiśśudhaiḥ pṛthivyādibhiḥ bhāvyaṃ
/
śivāsanapaṅkajasya śuddhavidyā ca śobhitaṃ
iti śruteḥ /
śuddhavidyāmayatvaṃ tadavayavabhūtānāṃ nālādīnāmapi
śuddhavidyāvasthātmakaśuddhapṛthivyādyādhārasthitaṃ / athaḥ
padmāvayavabhūtānāmanantaśarīrāvayavabhūtānāñca pṛthivyādīnāṃ
etaccharīraśarīriṇoravyatirekatvāccharīriṇaḥ prādhānyāccānanta eva
paṅkajarūpeṇa sthita ityuktaṃ /
atra anyeṣāmapi saptānāṃ vidyeśānāmevaṃ vidhatvaṃ
p. ४५)
anantasya tatprabhuttvādupalakṣaṇattvācca tadgrahaṇātteṣāmapi saṅgrahaṇaṃ /
ata evoktaṃ aṣṭadalamiti / śrīmatkiraṇe'pi -
vidyeśvaradalākrāntāt ityuktaṃ /
utpalatvamapi sitatvañcāsya vidyāmayatvameva dyotayatastasya
sarvajñattvādihetuttvena vikāsakatvaṃ śuddhatvañca yataḥ
pañcāśadvījagarbhamityatra pañcāśadbījāni pañcāśadvarṇa evoktaṃ
śrīmatpauṣkare / tathā hi -
pañcāśadbījāni karṇikāyāṃ kakārādīni makārāntāni pa~caviṃśatiḥ /
kakārādi visargāntā ṣoḍaśa yakārādi yakārādi ṣakārāntāni naveti /
śrīmatkiraṇe -
karṇikābījāni śivaśuddhātmakamityuktaṃ
śivaśakte dvayārabdhakarṇikābījarāhityamiti / kesarāṇāṃ catuṣṣaṣṭhyeti /
makārāhita kakārādi pañca vargaḥ / antasthopakaraṇaśca
ādyakaraṇādikrameṇa pratyekaṃ makārabinduyuktā dviruccārata eva
kesarāṇāñca catuṣṣaṣṭhyetyuktaṃ /
p. ४६)
śrīmatpauṣkare -
kṣityādiśuddhavidyāntatatvavyāpakamāsanaṃ
iti /
nirdeśā vyāpakāsana eva pūjā / etadvyāpakānāmanuktānāṃ
gātrādyavayavānāṃ sūryādimaṇḍalānāñca pūjā kṛtaiva syāditi bhāvaḥ /
atra śuddhavidyā kuṭilā śaktiḥ /
parā vāgī'svarī vidyā māyā'vidyā parasmṛtā /
iti śruteḥ /
śaktyādi śaktiparyantamāsanamiti pratiṣṭhāyāṃ vakṣyamāṇatvāt /
pīṭhamevaṃ vidhaṃ saṅkalpaviśeṣādhvā vinirmitaṃ
iti śruteśca /
śaktitatvañca paryāyāntare satyapi śuddhavidyātatvāntimaṃ tatvānāṃ
māyeya śuddhavidyātattvagrahaṃ bubhukṣorviṣaye śivāsanasya tadā
jñāpanamitiṃ kecit / arghyāṃbu...........ṣakṛdvubhukṣuviṣayabhedena karmaṇāṃ
vidhānamubhayamapyācāryasyānumatameva / atha mūrttyāvāhanaṃ /
p. ४७)
atretyādi anenaivetyantena dvāviṃśallakṣaṇopamamiti /
pañca dīrghaṃ caturhrasvaṃ pañca sūkṣmaṃ ṣaḍunnataṃ /
sapta ratnamṛgaṃ gīraṃ dvivistīrṇaṃ praśasyate //
ityādi sāmudrikālakṣaṇe'vadhāryaṃ /
sadāśivamiti sakalavigrahaṃ vidyādehamiti yāvat / kathametaditi cet - asmin
śāstre parameśvarasya jñānakriyātmikaṃ svaśaktireva mūrttiḥ sā ca taṃ /
abhedanibandha pañcabrahmātmikā / tathā copadeśaḥ -
mūlādyasaṃbhavāt śāntavapurnetādṛśaṃ vibhoḥ / tadvapuḥ
pañcabhirmantraiḥ pañcakṛtyopayogibhiḥ /
īśatatpuruṣāghoravāmajairmastakādikaṃ /
iti /
itthaṃ śaktiḥ kurvatī dehakṛtyaṃ
dehābhāvāducyate dehaśabdaiḥ /
iti ca / śrīmanmataṅge -
mantrāṅgo nu hotsāha iti /
p. ४८)
tattaddṛkkriyārūpeti ca / śrīmatparākhye -
āsanaṃ kāraṇāntantu mūrtiṃ śaktisvarūpiṇīm /
iti /
icchāśaktimayīmūrtiṃ kalpayetkāraṇasya ca /
iti mohaśūrottare /
mūrtirasyopacāreṇa * mantramayī śiveti /
pañcamantratanurdevassakalaḥ paripaṭhyate //
iti śrīmanmataṅge /
sakalābhiḥ pañcamantrāvāntarabhedarūpābhiḥ vivartitaḥ
iti tadvṛttau ca /
tato devasya sākalyanibandhanabhedānāṃ kṛtyattvācca tasya cādhiṣṭheya
bhedanibandhanatvādadhiṣṭheyasya vidhetvādhvani / niṣkalaśivādadhastāt
sthitasya tasya sadāśivaśabdavācyatvaṃ / tadadhiṣṭhānanibandhanañca
sākalyaṃ / taduktaṃ śrīmanmṛgendre -
īśānātītya śāntāntaṃ tatvasādāśivaṃ smṛtaṃ /
p. ४९)
bhuvanānyapi nādādikalā nānyaḥ padāśśivāt /
ityupakramya
iti sādāśivaṃ tatvaṃ vyākhyātaṃ leśatastava /
śaktyāpyevamityeṣassakalaḥ kṛtyayogataḥ //
kṛtyantādiviṣayaṃ niṣkalo'nyatra sarvadā /
iti /
atassākalyanibandhanatritatvasamudāyavācikayā sadāśivasaṃjñayā
vidyādehāparaparyāyasakalavigraho vivakṣita iti sādhūktaṃ / evamevoktaṃ
ratnatraye -
yā tasya vimalā śaktiḥ śivasya samavāyinī /
saivamūrtiṃ kriyābhedāṃ sādākhyaṃ tatvamucyate //
iti / mūrtimiti / mūrtimityanena vyaktobhayātmakamūrtidvayaṃ tantreṇocyate iti
guravaḥ / tata etanmantraprayogopyeka iti śaktyantagocarāmiti / āsanā
śivenoktāyāḥ śakterantaṃ śivatatvāparaparyāyatvaṃ parabindutatvaṃ
tadgocarā viṣayo vyāpyatvena yasyāstāmata evoktarītyā
sadāśivaśabdavācyeṣu tatvatrayeṣu śivatatvameva mumukṣubhiḥ
p. ५०)
śivamūrttyupādhitayā bhāvanīyaṃ guravaḥ / tatrāsanamūrttyāvāhanānāṃ
vyāptisvarūpādinirūpaṇamasmābhiḥ brahmaśambhuṭīkāyām vistareṇa kṛtaṃ
/
atha śivāvāhanaṃ sarvajñamityādi āvāhyetyanena /
bodhānandamayamityatrānandaśabdaṃ paripūrtivācakabodhaśabdastaṃ / tasya
jaḍarūpatānirāsaparaḥ / brahmādikāraṇatyāgāt / brahmādi vācakākārādi
vācakārādi kalāsthānahṛtkarṇādisthānatyāgāt / śivāspadaṃ śivasthānaṃ
dvādaśāntaḥ -
dvādaśānte pare tatve paramānandalakṣaṇā /
iti ca vakṣyamāṇatvāt / tataḥ ityasmāt hṛdi krameṇa lalāṭamadhyasthaṃ
dhyātvā etadatrāpi sambadhyate / ṣaḍaṅgena sarvajñatādirūpeṇa hṛdayādinā
niṣkalaṅkā ṣaṭkoṇasarvajñatādīnāṃ hṛdayādyaṅgarūpatvaṃ prathamameva
nirūpitaṃ / tathoktaṃ -
sarvajñatā tṛptiracanādibodhaḥ svatantratā nityamaluptaśaktiḥ
p. ५१)
anantaśaktiśca vibhorvijijñā ṣaḍāhuraṅgāni maheśvarasya iti / samākīrṇaṃ
sametaṃ bindurūpaṃ tadadhiṣṭhānāttadrūpaṃ tataḥ pravahannāḍīmārgeṇa
puṣpāñjalimataṃ etadāvāhanasaṃpradāyaḥ tatvasārādavadheyaṃ /
āvāhanaṃ bindāviti kecit / taduktaṃ -
lakṣyamūrtau niveśayediti gaṇāṇāṃ tathoktaṃ -

vyaktaṃ kuryādviśeṣeṇa niṣkalaṃ sakalātmani /
parāvāhanamevoktaṃ śivamantraniyantraṇāt //
iti /
atha sthāpanādividhiḥ /
sthāpanetyādi avakuṇṭhayedityantaṃ / āsthāpyetyatra āgrahaṇaṃ lyabarthaṃ
asamāse lyabo anupapatterantikaṃ antikasthasannihitamiti yāvat / āvāhanādi
mudrāḥ pūrvameva darśitāḥ / kālakarṇikā liṅgamudrayorlakṣaṇaṃ
bhojadevenoktaṃ -
baddhamuṣṭyoḥ karayoḥ saṃlagnasammukhāṅguṣṭhayoḥ
p. ५२)
kālakarṇikā /
vāmāṅguṣṭhamadhomukulīdakṣiṇahastamuṣṭiprakṣiptavāmahastaṃ
tarjanyaṅguṣṭhayormadhye dakṣiṇāṅguṣṭhapadmagataṃ kṛtvā
vāmahastāṅgulībhiḥ dakṣiṇahastaveṣṭanena liṅgamudrā / muṣṭinā astreṇa
avakuṇṭhanamaṅgasakalīkaraṇam iti brahmaśambhupañcikāyāmuktaṃ /
kavacaveṣṭanamityeke / āvāhanādistatvakathanaṃ sādaramiti caturbhiḥ
saṃmukhī bhāvaḥ / abhimukhībhāvaḥ pūjāyāmanujñāpanamiti yāvat
taduktaṃ śrīmanmṛgendre -
āvāhanaṃ na sānnidhyairpūjā na japtayenvahaṃ /
iti /
tatreti / karmakāṇḍe niveśanaṃ / tatkarmānuguṇyena sthitiḥ / sannidhā
sannibāddhyate kena prakṛtitatvavibhuttvena na bādha iti pāṭhe'pi tatvaṃ
vibhuttvamiti vyākhyeyaṃ / atra sammukhyārghyaṃ nirodhārghyañceti yamiti kecit
/ taduktaṃ sarvajñānottare -
ūrdhvavaktre tu dātavyaṃ sammukhañca parāṅmukham /
p.५३)
āgatasya * te vasya sammukhaṃ parikalpayet /
visarjane tu gāṅgeyadeyamarghyaṃ parāṅmukhaṃ //
iti /
śrīmanmṛgendre ca -
nirodhānte visarge ca rodhārghyamupayujyate
iti /
atha sammukhīkaraṇādau mantranyāsāya tatprayojanañcāha - saṅkalīkaraṇamiti
dvābhyāṃ / tatrātha śabdo api śabdārthaḥ / yathāyogaṃ ṣaḍbhirmatraiḥ
sakalīkaraṇamekārthamapi kṛtvā'mṛtīkṛtiṃ vidaddhyādityanvayaḥ / ṣaṭsu
mantreṣu hṛdādyaṅgapañcakena sakalīkaraṇama ṅgavācakena / kecittu
ekārthaṃ dhenumudrayā'mṛtīkaraṇamiti ityādyādhārajñānādi
vidhānajñaṃ / etaddhyānaṃ pauṣkarādāvavadheyaṃ / taduktaṃ -
avibhinnasvabhāvānāṃ yadabhinnaṃ prayojanaṃ /
aṅgānāmaṅginā sārddhamamṛtīkaraṇaṃ hi tat //
asmin pakṣe atha śabdaḥ pādapūraṇārthameva /
p. ५४)
atha hṛdayādistatvakathanaṃ hṛdayāmiti dvayena /
atraiśvaryāṣṭavidhatvamaṇimādipravṛttatvādaupacārikaṃ / nattvetadrūpatayā /
tasya śarīrendriya dharmatvena tadrahitasya śivasya tadasaṃbhavāt / taduktaṃ
śrīmanmataṅge -
tritayaṃ kāryatāssiddhamaiśvaryamaṇimādikaṃ /
prāptyādayoḥ guṇāḥ pañca te coktāḥ kāraṇātmikā //
iti /
ata eva dṛkkriyātmakamaiśvaryamityuktaṃ / śrīmatparākhye -
dṛkkriyātmakamaiśvaryaṃ yasya taddhātṛpūrvakaṃ /
īśvarassota mantavyaḥ iti //
atha pādyādividdhiḥ //
nama iti dvābhyām / atra viśeṣārghyeṇaiva pādyādīnī dadyāmityuktaṃ /
śrīmanmṛgendre -
śivābhidhānaṃ pādyānte pādyāvācamanīyakaṃ /
iti /
p. ५५)
evamāvāhanādi saṃskārapūjanaṃ kāryamityāha - evamityekena /
evamuktairdaśabhiḥ āvāhanādyaiḥ puṣpapradānāntena / tathācoktaṃ -
āvāhanasthāpanañca sānnidhyaṃ sannirodhanaṃ /
sakalīkaraṇamekatvaṃ pādyamācamanārghyakaṃ //
puṣpadānamitīmāni pūjākāle śivasya tu /
iti /
pañcabhūtopacāreṇa
pārthivaṃ gandhapuṣpādyaṃ kandamūlaphalādikam /
āpyaṃ vāripayovastraṃ dadhigomūtrakādikam //
āgneyaṃ hemaratnādi dīpamābharaṇādikam /
pādyaṃ cāmaraṃ dhūpaṃ vyajanaṃ vātakāraṇam //
nādasaṅgeyavādyādyaṃ ghaṇṭānādasvanādikam /
ete pañcopacārāstu kathitā śāstravedibhiḥ //
iti /
atha snānaṃ /
p. ५६)
abhyajyeti / pañcabhirājikā sarṣapaḥ / ato na bandhamuktaye mudrayāmiti /
stanadvayādadho mudrāṃ na bandhayet / taduktaṃ -
stanadvayādadhaḥ kṛtvā karamudrāṃ na bandhayet /
mudrādāne tataśśambhoḥ hṛddeśe tannivedayet //
iti /
tathārghyadānādāvapi devasyopari karaṃ na bhrāmayet /
taduktaṃ -
arghyaṃ savyāpasavyena dadyātpañcasu mūrdhasu /
iti /
atha snapanānantarakaraṇīyānvidhatte - candreti / tribhiḥ candraśabdaṃ karpūraḥ
kāśmīravacanaṃ kuṅkumavāci / ārātrikoktaprakāreṇānvite veditavyaḥ /
athoktaṃ -
ārādikajjaloddīpairnavapañcāṣṭabhiryutaṃ /
sauvarṇaṃ rājataṃ vā'pi dadhidūrvākṣatārcitaṃ //
p. ५७ )
ata ūrdhvakrameṇeśasannidhau tāṃ śanaiśśanaiḥ /
trivāraṃ tamanubhrāmya śītāmbuculukatrayaṃ //
iti /
atha pūjāṅgavidhiḥ /
praṇamyetyādi nivedyetyantaṃ daṃṣṭrākarālaṃ daṃṣṭrābhayaṅkaraṃ /
pādyācamanārghyañceti cakārāt āvāhanādi saṃskārāntānapi sūcayati /
taduktaṃ brahmaśambhupādaiḥ -
āvāhanādinaitāni svamantraiḥ kramaśo'rcayet /
nāvakuṇṭhanameteṣāṃ amṛtīkaraṇaṃ tathā //
saṃskārāṣṭakamevaiṣāṃ pratyekaṃ vihitaṃ budhaiḥ /
snapanaṃ dīpapakvañca na pṛthak cāṅgabhāvataḥ //
bhojanantu prabhoḥ pārśve teṣāṃ tasya ca kīrtitaṃ /
iti /
p.५८)
athāvaraṇapūjānantaraṃ karaṇīyānāha - dhūpeti / saṃsārddhena parivārāyeti
/ parivārā hṛdādyaissaṃhitāyā ekapātre sāṅgāya śivāya nivedayet /
tathoktaṃ brahmaśambhupādaiḥ -
tadardhasya naivedyaṃ pṛthak pātreṣu saṃbhavet /
pūjiteṣvitarandekasmin
iti / tantrastnāvalyāmapi -
bhogāṅgānāṃ pṛthagdeyamabhāvādekato bhavet /
iti /
atha pavitrāropaṇaṃ śirasītyekena / etadakaraṇe pūjāyāstāmasatvamityukaṃ
mohaśūrottare -
pavitreṇa vinā pūjā tāmasī parikīrtitā /
iti /
atha japataddānayorvidhiḥ /
mānasetyādi nivedya cetyantena mānasādilakṣaṇamuktaṃ /
p. ५९)
anyatra yathā -
mānasaṃ manasā kāryaṃ prāṇapratinirodhitaḥ /
oṣṭhaspandanamātreṇa upāṃśuḥ parikīrtitaḥ /
pareṣāṃ śṛṇvatāṃ bhāṣyo yaśśabdajanakasmṛtaḥ //
mānasaṃ sātvikaṃ vidyāt rājasañca dvitīyakaṃ /
vispaṣṭaḥ tamasaḥ proktaḥ tāmasaḥ krūrakarmaṇi //
rājasaṃ puṣṭivaśyādau sātvikaṃ divyaśuddhaye /
saptaviṃśatibhiścākṣaiḥ pañcavaktaiḥ sa karṇakai //
meru ūrdhvamukhaḥ kāryaḥ pratyakṣaṃ nāgapāśakaṃ /
aṅguṣṭhadarśanībhyāntu madhyamāyāṃ vyavasthitaṃ //
mantramuccārayannakṣamekaikaṃ karṣayecchanaiḥ /
tato mervāsanantu nagendraṃ parivarjayet //
śatamaṣṭottaraṃ japyaṃ sahasraṃ vā'rddhameva vā /
na saṃkhyanna paribhrāntaṃ na drutaṃ na vilambitaṃ //
guhyeti / guhyādīni śudhavidyādīni /
p. ६०)
teṣāṃ goptāttvameva / ataḥ sarvagoṇtṛtvādasmatkṛtaṃ japaṃ gṛhāṇa / yena
yasmādasminjape tvayyeva vyavasthite sati tvatprasādādasmākaṃ
bhuktimuktilakṣaṇasiddhirbhavati / nānyathā tasmādgṛhāṇeti / bhogī
bhautikadīkṣayā dīkṣitaḥ svabhogānantaraṃ mokṣabhāk / taduktaṃ
śrīmadraurave -
dīkṣā pūtā gaṇapati gurormaṇḍale janmavantaḥ
siddhā mantraistaruṇadinakṛnmaṇḍalodbhāsi dehāḥ /
bhuktvā bhogān sucira mama .... strīnikāyairūpetā ?
srastotkaṇṭhāśśivapadaparaiśvaryabhājo bhavanti //
he deva sukṛtaduṣkṛtaṃ yāvat kiñcinme karmāsti śivapadasthasya
śivasyāvasāyena sthitasya padaṃ vyavasyati / tṛṇāvasthānalakṣmāṅghrivastuṣu
ityamaraḥ /
tatkarma bhuṅkṣve mokṣāntarāyāpaharaṇāya sukṛtarūpaṃ pālaya /
apālanavṛtterapi bhujerātmapara eva parameśvara tvāt soḍhavyam /
duṣkṛtarūpaṃ kṣapaya nāśaya /
p. ६१)
atra bhuṅkṣva iti pāṭhāntaraṃ tattu karmadvayanāśakaṃ / bījadvayarūpaṃ
mantrāntaraṃ /
śivo dātā śodhayitā śivo bhoktā pālayitā śivassarvamidaṃ jagat īṣṭa iti
śeṣaḥ / adhitiṣṭhati vā / yaddīkṣayā śiva'sśuddho bhutvā sarvatra
deśeṣvadhikaraṇeṣu yajati / śodhayitṛtvādiviśiṣṭaṃ paramaśivaṃ pūjayati /

ārādhakaśśivo'hameva tvañca ārādhyaśśiva iti / ityanena pūjyapūjakayoḥ
jagannātha tavāsmiti yat svīkāropadarśanamiti prāguktaṃ /
svasvāmisaṃbandhapradarśanamupapādayati /
ata evaitadātmanivedanamiti / brahmaśambhubhiruktaṃ
nivedyaivaṃ sadātmānaṃ japaṃ pūjāñca bhaktitaḥ /
iti / japanivedanānantaraṃ karaṇīyānvidhatte arghyeti sārddhena /
athopasaṃhāraḥ samādhineti dvayena / atra samādhiḥ dhyātṛddhyānāvabhāsā
vidhuraṃ dhyāpaikanirbhāsalakṣaṇañca caramayogāṅgam / taduktaṃ -
p. ६२)
tadarthamātranirbhāsaṃ svarūpaṃ śūnyamiva samādhiriti
prāṇāyāmastapastattva tri prāṇāyāmaḥ parantapa
iti śruteḥ /
pratyāhārasyāpi indriyanigrāhakatvaṃ taporūpamiti kecit / ddhyānaṃ
pratyaikatānatā lakṣaṇaṃ / uktañca - tatra pratyekatānatā dhyānamiti
dhāraṇahṛdādideśacittasambandhanaṃ / taduktaṃ -
deśabandhasya cittasya dhāraṇā
iti / bhāvanā mānaso vyāpāraḥ japastu dhyeyasammukhīkaraṇārthaṃ
tadvācakamantrabhāṣaṇaṃ / taduktaṃ śrīmanmṛgendre -
japastadbhāṣaṇadhyeyasaṃmukhīkaraṇam
iti / tathā anyatrāpi -
japena devatā nityasūryamānā prasīdati /
prasannā vipulān bhogān dadyānmūrtiñca śāśvatīm //
iti /
p. ६३)
etaissādhanabhutairvakṣyamāṇādhikaraṇabhedena bahudhā yajanaṃ
yathābhiṣṭamudāhṛtamityanvayaḥ /
atra prāṇāyāmapratyāhāra dhāraṇānāṃ bhūtaśuddhyādāprayogaṃ
dhyānasamādhyorantaryāge bahiryāge ca japasyāpi ubhayatra bhāvanayātmanaḥ
śivabhāvanāya puṣpādi dravyāṇāṃ
śaktimatāpādane citrādyākāreṇānucitānāṃ copacārāṇāṃ karaṇe ca
upayoga spaṣṭa eva pustake vidyāpīṭhe /
taduktaṃ -
vidyāpīṭhe vimatvevaṃ ekoccāreṇa pūjayet /
iti /
vidyāpīṭhaṃ koṭimātraṃ pūjyedvāsya saṃhitāṃ /
iti /
salile kuṃbhasye arghyapātrasthe cālane śivāgnau citrādau ārdragrahaṇāllipye
anantavijayādimaṇḍale calaliṅge atyantamuttamaṃ / taduktaṃ ṣaṭ sahasrikāyāṃ
-
sarvatra saṃsthitaḥ pūjyaḥ sarvathā sarvadā * * /
p. ६४)
tatrāpi liṅge bhagavān pūjāgrān gṛhnāti dhūrjaṭiḥ /
asaṃpūrṇā kṛtā pūjā mantradravyaprayogataḥ //
tathāpi liṅgapūrṇā tu pūjā bhavati ṣaṇmukha /
na ca nyūnādhikā karyā pūjā vai sthaṇḍile suta //
nyūnādhikā tu yā pūjā phalahīnā prakīrtitā /
etasmātkāraṇādvatsa liṅgārādhanamārabhet //
iti
atra nijamūrtyādyanalāntātpañcādhikaraṇapūjā liṅgāt adhikaraṇapūjāyā
aṅgabhūtāḥ kvacit / pradhānastu tā vicitrādyadhikaraṇapūjā pradhānabhūto
vaikalpyeti / kecidvibhāgaḥ / evamuktāyāḥ śivapūjāyāḥ
visarjanavidhānavidhau agnikāryādhikāriṇā tatsamāptyanantarameva kāryamiti
jñāpanāyātheti / athāgnikāryārthaṃ tatsthānagamanavidhiḥ /
atheti dvayena atrādhikāriṇo vakṣyati / evaṃ samayadīkṣāyāṃ viśiṣṭāyāṃ
viśeṣaḥ -
vahnihomāgamajñānayogyassañjāyate śiśuḥ /
p. ६५)
agniketanaṃ kuṇḍaṃ āgneyyāṃ diśyavasthitaṃ //
iti /
tadā layamiti kecit / taduktaṃ brahmaśambhupādaiḥ - prārthayedanalāśrayaṃ
prāsādamānamāgneyyā..........ṭi dūre -
maṇṭapāntare vāsarandhrakaiścidiṣyate ?
iti / saṃ saṃbhāraṃ sopakaraṇaṃ kriyā viśeṣaṇametat / yogopakaraṇaṃ
vāmasavyabhāgayo sthitaṃ / yadvakṣyati -
niviṣṭo vidhinā tasmin navyagandhaghṛtādikaṃ /
vāme savye tu vinyasya samadarbhatilādikaṃ //
iti /
atha kuṇḍasaṃskāravidhiḥ //
nirīkṣaṇamiti sārddhaiścaturbhiḥ / nirīkṣaṇantu divyadṛṣṭi nipātenetyuktaṃ /
pate ca cakṣuṣā sa prasādeneti prokṣaṇaṃ / sārghyajalenottānapādena
patākākāreṇa hastatalena
p. ६६)
abhyukṣaṇaṃ adhomukhena tena kuśairapi prokṣaṇābhyukṣaṇayorapi
sambandhanīyaṃ / pūraṇaṃ samatāmapītyapi śabdena khaḍgena kecittu
sarvātmanā samādāya punastenaiva pūrayediti snānaprakaraṇabaddhṛdayeneti /
taduktaṃ jñānaratnāvalyāṃ -
huṃphaḍantāstreṇa khananoddhāraṇe hṛdayena pūraṇe samīkaraṇe / iti
trisūtrīparidhānañca paridhānañca varmaṇetyatra
cakārassaṃmārjanasamālepane samuccinoti / tathoktamatra kavacena
saṃmārjanopalepaneti / kalārūpaprakalpanantu samākhyābalaṃ nivṛtyādibhiriti
siddhaṃ / tāsāṃ viparyayaḥ tāsāṃ rekhāṇāṃ viparyāsaḥ prāṅmukhāḥ
tisro rekhāḥ uttarānana caiketi yāvat / etatpūrvānana - kuṇḍaviṣaya iti kecit /
vajrīkaraṇamastreṇa hṛdā darbhaiścatuṣpathamiti / atra vajrīkaraṇamubhayatra
triśūlā - kṛtinā darbhatrayeṇa / catuṣpathantu pūrvottarāgrāvasthita
darbhadvayena vidaddhyāt iti guravaḥ / evaṃ saṃskṛte kuṇḍe
akṣapāṭanavinyāsapūrvaṃ vāgīśvarītyāvāhanaṃ vidadhāti /
p. ६७)
akṣapāṭanamiti sārddhena akṣapāṭastiraskaraṇī / sā tatrāpi darbhairityanuvartate /
akṣapāṭaṃ kuśaiḥ kaṇṭha iti / viṣṭaraṃ āsaṃ darbhakḷptaṃ / atha
vahnivinyāsaḥ vahnimityādi kṣityādityantena / samāśrayānītaṃ
samaścāsāvāśrayaśceti samānāśrayaścaitacca
vivakṣādvayenāraṇīsūryakāntādvijagṛhādīnāṃ svīkāraḥ / tathoktaṃ -
araṇe sūryakāntā dvā dvijātervā gṛhādatha /
ityādi /
kravyādāṃśatyāgo nai-ṛta diśi huṃphaḍantāstreṇa kāryaḥ iti
jñānarātnāvalyām / vahnitrayaikīkaraṇe tu audaryaṃ vaindavaṃ bhautamiti ukta
eva / krama iti kecit / vakṣyamāṇakrama iti anye / dvayorapi
sṛṣṭisaṃhārarūpaprakarabhedatvādanyatareṇa kāryamiti guravaḥ /
dhenumudrākṛtamityetat kavacenāvakuṇṭhitamitthasmādanantaraṃ
saṃbandhanīyam / vahnivinyāsādāntarakaraṇīyānvā tata iti dvābhyāṃ
saṃprati samācchādanaṃ paridhānasya vastrasya
p. ६८)
tadānuṣaṅgikagarbhādhānādisaṃskāravidhiḥ / garbhādhānāyetyādi
śivāgnistvaṃ hutāśanetyantena / sadyojātenetyatra
tadrūpaśivasmaraṇapūrvakaṃ pūjanaṃ kāryamityuktaṃ ṣaṭsahasrikāyāṃ -
yonau tu bījānnikṣipya sadyomantraṃ śivasmaran /
sadyojātena tu hṛdā dadyādāhuti pañcakaṃ //
garbhādānaṃ bhavedevaṃ iti /
evaṃ puṃsavanādiṣvapi / vāmadevādirūpaśivasmaraṇapūrvakaṃ pūjanaṃ
kāryamiti tatraivoktamanusandheyaṃ / ambukaṇadāne tu jīvābhisandhānaṃ
kāryamityuktaṃ / śrīman mṛgendre -
kintu puṃsavane bindumapādarbheṇa nikṣipet /
jīvamityanusandhāya juhuyādbhāvayetpumān //
iti /
vaktodghāṭanamāsyarandhrāt bheda niṣkṛtiḥ /
niśśeṣakaraṇaṃ śodhanamiti kecit / taduktaṃ śrīmanmṛgendre -
p. ६९)
jātakarmaṇi niṣpanne vaktrodghāṭanaśodhane /
vidhāyeti / svarṇakaṅkaṇamityatra darbhakaṅkaṇamocakapūrvaṃ
kāryamityuktaṃ tatraiva / muktvā kaṅkaṇaṃ kaṅkārādityatra
pūrvādikasambandhamātraviṣayā brahmaśaṅkarādikramo darśitaḥ /
arcāyāñcārdhena krameṇa pūrvapaścimadakṣiṇottaradikṣu brahmaviṣṇvādīn
pūjayet / tathoktaṃ śrīmanmṛgendre -
tataśśureśavaruṇapretanakṣatrabhartṛṣu /
mekhalāṃśeṣu rakṣāyai brahmādīn kramaśo yajet //
iti / sṛksruvāviti / etallakṣaṇaṃ pratiṣṭhāyāṃ vakṣyati /
darbhamūlamadhyāgrakai spṛśedityatra mūlamadhyāgrakādityeva gamyate /
tāpayitvā tāpanākhyasaṃskāraṃ kṛtvā
adhiśravaṇākhyasaṃskārabaddhṛdayāṇunā ājyabinduṃ brahmaṇe juhuyāt /
nādau dhṛtvetyudvāsanaṃ saṃskāre viśikhāyāḥ rudrāyājyabinduṃ dadyāditi
guravaḥ / tathoktaṃ -
svakāṃ brahmamayīṃ mūrtiṃ dhyātvādāya kuśāgrataḥ /
brahmaṇe juhuyādbinduṃ svāhānte hṛdayāṇunā //
p. ७०)
tāpanantu samākhyātaṃ punarviṣṇumayaṃ svayaṃ /
īśakoṇe ghṛtaṃ dhyātvā viṣṇave juhuyāttathā //
ityadhiśrayaṇaṃ khyātaṃ nābhau ghṛtvā tathā ghṛtam /

rudrau rudrāya taddadyādudvāsanamitīritaṃ //
kvacidetatrayaṃ proktaṃ hṛcciraśculukāṇubhiḥ /
iti /
pavitrīkaraṇādisādhanabhūtāṃ darbhāṃ tattatkriyātaḥ paścāt vahnau kṣipet /
etaddarbhadvayaṃ granthimucya vahnau kṣipediti guravaḥ / prādeśamātraṃ
darbhābhyāmityatra madhyagranthiyutābhyāmiti śeṣaḥ /
upaplavanamācaredityatra tridheti guravaḥ / taduktamagnimagnijvālena mukhaṃ
tredhodīraṇaṃ hṛdā labdhadagdhadarbhaśāstrakṣepāt / hṛnmantrasya dagdhasya
śāstramantreṇa yaḥ prakṣepaḥ / tena tadājyaṃ pavitrīkuryāt /
pakṣadvayamityeta svadakṣiṇavāmakrameṇa bhāvyaṃ / aihitadbhāga ityājya
tadbhāgaḥ / kṛṣṇapakṣe tu vimalo mato juhuyāditi guravaḥ /
p. ७१)
śuklapakṣe vidhihyevaṃ kṛṣṇapakṣe vilomataḥ /
somāya vahnaye tābhyāṃ vahnivāmetarodhyataḥ //
ityabhimantryetyādāyārtha eva kramaḥ kecit /
vaktrābhidhāro vaktradīpanaṃ / tathoktaṃ ṣaṭsahasrikāyāṃ -
ityamīśānavaktraikīkaraṇavat anyeṣu vadaneṣvapi paścime śiṣyasaṃskāra
naimityau homau samācaredityādau vakṣyamāṇakṛtyānuguṇe vadane
anyavaktrāṇāmekatvakāryaṃ / tathoktaṃ dhyātvā vaktrāṇi pañcāgneyena
yatkarma vāñcchitaṃ tanmukhamūrdhve kurvīta / tatsthāne cordhvagaṃ mukhaṃ
/ antarbhāvyāni vaktrāṇi / tacca kuṇḍapramāṇakamiti / atha
tatra prayogaḥ / īśānādibījānyuccaryaṃ / īśa tatpuruṣāghoravāmasadyojāte
svāhā / atrāntare prasaṅgāt ekaikā hutidānena dīpanamācarediti
kecidvistararucayaḥ /
dvirephāvantimau ... vau rephaṣaṣṭhasvarānvitau /
indubinduśikhāyuktau jihvābījānyanukramāt //
p. ७२)
athāgnisaṃskārakaraṇīyāni hṛdekenātra devīṃ santarpya saṃhṛtyeti
śruterāhutidānamiti kartavyamiti kecit / vidhipūraṇīmiti kecit / tathoktaṃ
jñānaratnāvalyāṃ -
śeṣasaṃskārasiddhyai ca paścātpūrṇāṃ pradāpayet /
niṣkrāmaṇānnapradeśañca ... vrataṃ dhanameve ca //
cūḍā godānaparyanta vratāntaṃ pūrṇayā kṛtaṃ /
iti /
athāgnau śivayajanapūrvaṃ homavidhiḥ / tata ityādinā dhārayetyantena / atrāgni
hṛdi praveśanaṃ pūrvametatkāryamityuktaṃ / śrīmanmṛgendre -
tatastadvigrahaṃ nāḍyā praviśya hṛdi śaṅkaram /
iṣṭvā sandhāyeti / karṣaka iti karṣaḥ phalasya turyāṃśaḥ / samāṣaiḥ vrīhayaḥ
te / tathoktaṃ -
māṣo daśārddhakaṃ ja ṣoḍaśamāṣo nigadyate /
karṣa iti śaktiḥ /
prasṛtyarddhā bhavecchaktiḥ aṅgulībhiḥ sumuddhṛtā /
iti /
p. ७३)
tadvidaḥ / prasṛtiśca vidhṛtāṅguliḥ pāṇiḥ vakṣyā / harītakī sūkṣmāṇi
tilādīni kalā yaḥ / hāṭakī * * * *? badāsthibadarībījaṃ brahmabījapadaiḥ
brahmaṇāmīśānādīnāṃ vācakatvenoddhṛtabījaiḥ sāntārūḍhaiḥ hrasvaiḥ /
taduktaṃ - hrasvā brahmāṇi vijñeyāniti pādaiḥ īśānamūrdhādityādi -
vyomavyāpi madhyapaṭhitaiḥ / ata eva brahmaṇāṃ yoge
bījapadamantrasamuccayaḥ kārya iti guravaḥ / pūrṇānantaraṃ karaṇīyānāha -
ācāmamityekena prabhṛti gṛhāṇāṃ mukhavāsādi / athavāsya śivavisarjanaṃ /
tata iti dvayena vahniṃ vahnisthaṃ śivamabhyarcyāṣṭapuṣpaṃ datvā śambarān
vakṣyamāṇavanmūrtimantreṇāhṛtya mūrtau saṃyojya
kṣamasvetyabhidhāyātīye hṛdayāmbuje sthāpayediti vyavahitena sambandhaḥ /
atra hi mantrāṇāṃ vaktralayau jñānaśaktiḥ pare līnāyā hṛdyegnau vyavasthitā
tasmātprajāyate / mantrastatraiva pravilīyate iti śruteḥ / abhidhānāya cetyatra
cakārādvakṣyamāṇasaṃkṣiptāgnikāryāvasānarūpavyāhṛti vyāhṛti
homānantaraṃ vahnimapi visṛjet /
p. ७४)
paridhisthāṃśceti cakārāt viṣṭarasthāṃścoktvā(va)dutthāpya sva hṛdi
sthāpayet /
atha balividhānaṃ //
sarvetyādi niveśayedityantena / atha saṃkṣiptāgnikāryavidhiḥ / atha ityādi
matamityantena / sthaṇḍilevetyadvistārapakṣe'pi tulyaṃ / taduktaṃ viśvasārottare
-
sthaṇḍilaṃ tadabhāve tu dvidhā gomayamaṇḍalaṃ /
saṃpādyālokyeti vīkṣyetyatra kuṇḍasthamiti śeṣaḥ / kuṇḍasthāpake nyasyeti
vakṣyamāṇatvāt / uttānaśithila śithilamuṣṭiḥ / vahnyādi prakṣepa
udbhavamudreti bhojadevaḥ - dhṛvādyena praṇavādyenātra brahmādīnāṃ
pūjākramaḥ / pūrvapīṭhe draṣṭavyārghyasyetatsaṃjñayā
athāgnikāryānantarakaraṇīyā - nyāha tata ityādi uktenetyantena / arghyaṃ
parāṅmukhaṃ visarjanasamaye sadyojātādikrameṇa deyaṃ syāt / tathoktaṃ -
visarjane tu dātavyaṃ sadyojātasivāvadhi /
p. ७५)
astrāddhṛdayaparyantaṃ gandhapuṣpasṛgādibhiḥ //
iti /
ubhayatarjanyaṅguṣṭhāgrataḥ puṣpakṣepaṇaṃ nārā ca mudrayā /
saṃsaktānāmikāṅguṣṭhāgrayorāt paritābhimukhabhrāmaṇena saṃyojanaṃ
mūrtimantreṇa saṃyojayediti sāpekṣavisarjanaṃ / sāpekṣavisarjane tu sthaṇḍila
eveti sthaṇḍiletveti /
atha caṇḍapūjanamāha -
vidaddhyādityādi / vidhirantena garbhasya īśānarudrāgniriti / rudravāyuḥ
radrāgniḥ / yadvā rudrasthāgniḥ / krodhanañca saṃkrodhādvinirgatamiti śrutitaḥ
/ tasmātprabhavaṃ prakṛṣṭo bhavo janma yasyeti / sarvametaditi vijñāpanena
śivārādhakānāṃ sarveṣāṃ caṇḍapūjā kāryā / anyathā pūjāparipūrtiḥ
na yujyata iti guravaḥ / atra kecit / bāṇaliṅge cale rohā itītyādi pratiṣṭhāprakaraṇe
/ anantaraṃ kapilārcanamāha - athetyādi iti kapilārcanamityantena /
gāvaḥ śivapurātpañca kṣitiṃ prāptāḥ śivecchayā /
p. ७६)
pañcagāvaḥ samutpannāssarvalokasya mātaraḥ /
nandā sududrā surabhiḥ suśīlā sumanā yataḥ //
kapilaṃ kṛṣṇa śvetañca dhūrmaṃ raktaṃ tathaiva ca /
iti /
nandādīnāmavatāro lokahitāya / uktañca tathā -
sarvalokopakārārthaṃ devānāṃ tarpaṇāya ca /
gomātaraḥ sthitā bhūmau snānārthantu śivasya tu //
iti /
saurabhāya surabherapatyāya / atha vidyā gurupūjā / athetyekena vidyāṃ
vidyābhiyutaṃ / taduktaṃ śrīman mṛgendre -
vidyāpīṭhe'pi mātrevamekoccāreṇa pūjayet /
sṛggandhadhūpanaivedyaiḥ samāsarucirīśvaraṃ //
iti /
gurupūjāprakāraśca kiraṇe proktaṃ -
prāguktaṃ yogapīṭhantu kṛtvā prāgarthitaṃ guruṃ /
p. ७७)
caturthyantaṃ nyasenmūrtiṃ sakalīkṛtya pūrvavat /
śivamāvāhya tatsthāne nyasedaṅgāni noktavat //
gandhapuṣpādibhiḥ pūjya hṛdā guruparaṃ khaga /
iti /
atha śāstrādhyayanavidhiḥ / madhyāhnetyarthena īpsita - gurorabhimatena tu svasya
gurupādasevanāt prabhṛti sarvatra guruvākyādeva pravartitavyaṃ nānyata iti
gaṇanāt / śrutā - dhyayanayoḥ pūrvamadhi vijñāpayet /
gurumākhyāt yattacchṛṇuyādadhītaśca paṇḍitaḥ
iti śruteśca /
atha mādhyāhnikavidhiḥ /
arcayediti sārddhena / athā'nantarakaraṇīyānyāha - vidhimiti tribhiḥ /
tataścchullikāhomaṃ baliñcāha - viśodhyetyādi dattvetyantena vidhinā
catussaṃskāreṇa culli sā vahniṃ ...... kāristhānavidhikramāt /
tadadhiṣṭhātṛvācakasadyojātādyudbhavākārādisthānatyāgakramādityarthaḥ /
tathoktaṃ brahmaśambhupādaiḥ -
p. ७८)
tadbījena kramātsadya vāmāghoranirīśvarāt /
nītvā niveśayedbhūyāśśivāgniradhicchullikaḥ //
iti /
atha śarīrasthityarthaṃ bhojanopakramaḥ / dhautetyādi bhojanavidhirityantena /
pūrvakaṃ ramyo bhojanamandira iti prāguktaṃ śuddhaśaivaḥ
sroto'ntamelanārahitaiḥ asaṃkīrṇaiḥ tṛṇādivyavadhānaspṛśarahitaiḥ /
anākulaḥ kāryāntarākāravaśyarahitaiḥ antarmanāḥ tadekacittaṃ

yathākramamagre parihṛtamiti / ācāryādhikrameṇa catustridvirekarūpayā
bhasmarekhayā kṛtvā / taduktaṃ śrīmatkiraṇe -
caturbhistribhirdvābhyāṃ ekarekhākhyayā kramāt /
bāhye ca kramanatkuryāttaṃ mukhaṃ yogapīṭhavat //
iti /
caturdigānana iti / atrāpyācāryassādhakaḥ putrassamayī ca
yathākramamityanuvartate / taduktaṃ -
pūrvābhimukho gurusthitvā putrakaḥ paścimānanaḥ /
p. ७९)
sādhako dakṣiṇāsyaśca samayīcottarāmukhī //
pātrābhāve ācāryādikramoktasauvarṇādipātrāṇāmabhāve ca caturṇāmapi
bhoktavyattvena vihitatvāt sādhāraṇe / tāmraje pātre muñjīta / athavā
tasyāpyabhāve saptadhā bhasmaśodhite / saptadhāreṇa mantrite kāṃsye vā
bhuñjīta / nanvatra palāśapatrādiṣu bhojanavidhirayuktaṃ / smṛtiṣu niṣedhāt /
tanna / tasyāpi gṛhasthaviṣayatvāttasya / tathā ca smṛtiḥ - gṛhī bhuktevaṃ caret iti
/ atrā'pi muniriti nirdeśāttapasvinaḥ tadbhuktau na ca gṛhasthasyāpi
saṃskāraśeṣādatra niṣedha iti kecit / anyaiścānanditairiti
aniṣiddhaiśśāstrāntaroktaiḥ / tathā coktaṃ śrīmatkiraṇe -
śarāvaṃ padminīpatraṃ śākajaṃ brahmavṛkṣakam /
rājānotpalarambhorthamāmrakaṃ bhītarudbhavaṃ //
pātraṃ saṃgṛhya bhoktavyamekameva yatho * yet /
iti /
p. ८०)
aninditairityavihitāpratiṣiddhairiti kecit / tulyajātibhirityanena
vijātīyapatrasahasratithairna bhoktavyamiti darśayati / vātāri eraṇḍaḥ sajjaḥ
sālaṃ bhallātakaṃ campakaṃ / baddhavīrāsana iti lakṣaṇamuktaṃ /
śrīmatkiraṇe -
dakṣiṇañcordhvatasthitvā vāmapādatalasthitaṃ //
dviguṇaṃ varṇitañcātra vīramiti / maunītyetat ācāryavyatiriktaviṣayaḥ /
tathoktaṃ tatraiva -
maunamāsthāya bhoktavyaṃ sādhakāditrayeṇa tu /
bhoktavyaṃ praguṇā yadvadācāryoyaṃ yathecchayā //
iti /
pūrvavaditi mṛtyuñjayena /
kavakaṃ chatrākaṃ madhukṣaudraṃ śiśuśvetanālaṃ palaṇḍu laśunaṃ
krañjanaṃ raktanālaṃ syāt / iti nighaṇḍuḥ / hastadattañceti
cakārādvyañjanānyapi / prabhuñjāna iti
p. ८१)
nirdeśādbhukteḥ pūrvameva lakṣaṇādi grāhyamiti darśayati / mūrdhā
pidhānaṃ mastakasya pidhānaṃ ācchādanamautkuṭyaṃ utkuṭībhāvaṃ
utkuṭisnānaṃ kartavyamiti / jṛmbhaṇaṃ gātramoṭanaṃ / kṣāli hastena
spṛṣṭabhasmanā sahādbhiḥ prokṣetyanvayaḥ / pādasya dakṣiṇamaṅguṣṭhaṃ
dakṣiṇapādasyāṅguṣṭhamiti yāvat / ātmetyādi paṭhitvā siñcet /
parighāhvayāmīti / etallakṣaṇamuktaṃ -
āropya vāmahastasya kaniṣṭhānnābhimaṇḍale /
tāmeva dakṣahastasya vāmāṅguṣṭhe niyojayet //
vitatau ca karau kṛtvā dakṣāṅguṣṭhe nyasenmukhe /
parigheyaṃ samākhyātā duṣṭāhāravināśinī //
iti /
parighāmiti bhojanasyoktatvāt / śrīmatkiraṇe -
patrapā vāma ityekena hastena mudrābandhavidhānācca / dakṣiṇenaikena hastena
parighāṃ badhnīyāditi kecit / sāntānikabhikṣālakṣaṇamuktaṃ
brahmaśambhupaddhatau -
p. ८२)
śiṣyādisantatirmeva visantā tanniveditāt / ?
dravyaṃ yatsurasevādibhikṣā sāntānikī smṛtā //
iti /
atha yācitabhikṣālakṣaṇamuktaṃ ānīyetyādi parivarjayedityantaṃ / dharmo
ninīṣayā dharmo nayanecchayā / yamāśayaḥ -
ityetāmāhṛtāṃ bhikṣāṃ purastādapracoditāṃ /
bhojyānmene prajāpatirapi duṣkṛtakāriṇaḥ //
na tasya pitaro'śnanti daśavarṣāṇi pañca ca /
na ca havyaṃ vahatyagniḥ yastāmabhyadhimanyataḥ //
iti /
ayācitaparityāge pitṛdevoddeśena tu tasya dharmasya hāneruktatvāt
taddharmonnayanecchayā vipatitādibhya yācitāṃ iti somavadādeyā
somalatāvadeyāḥ / ayamāśayaḥ atha sā
yājñikairvihitakālakrameṇadīyamānā pāvanā bhavati / nattvanyathā / evametā
api bhikṣā vihitena
p.८३)
krameṇa vihitamātrayā devāḥ / anyathā apāvanā iti / atra etā iti āsāmiti ca
bahuvacanasāmarthyādayācitapadena śrīmatpauṣkarādyuktau svayaṃ
dattākhyābhikṣopalakṣitā mādhūkarīpadena niṣparigrahā ceti
pratīya iti guravaḥ / tathoktaṃ śrīmatpauṣkare -
bhaikṣaṃ caturvidhaṃ proktaṃ sādhakānāṃ mahātmanāṃ /
mādhūkaraṃ svayaṃ dattaṃ sāntānikamayācitam //
gṛhādgṛhaṃ paryaṭato bhaikṣaṃ mādhūkaraṃ smṛtaṃ /
svayaṃ dattaṃ sādhakasya bhaikṣaṃ pātrasya pūraṇam //
iti /
svayaṃ dattā yā niṣparigrahā / tasyāśca lakṣaṇaṃ /
brahmaśambhupaddhatāvapyuktaṃ -
bhikṣāyai saṃpraviṣṭāyā bhramate svayameva vā /
upanītā svadattā sā bhikṣāta niṣparigrahā //
iti /
etadarthanirupaṇamasmābhiḥ vistareṇa taṭṭīkāyāmuktatvāt / neha prapañcyate /
p. ८४)
sadaikānnantu varjayedityatra sadā grahaṇāt / kādācitkaṃ tadbhojanamanumatam /
prārthanādyuparodhata iti / ādiśabdavat / bālakasvātmanāpareṇa ca
pravṛttatvāttathoktaṃ / tatra svātmanā vā pareṇa veti / atha
bhikṣācaraṇaprakāraḥ / bhikṣārthamityādi ātmana ityantena /
pātralakṣaṇamuktaṃ -
dvādaśāṅgulavistīrṇāmucchrāyādaṅgulāṣṭakaṃ /
bhikṣāpātraṃ prakartavyaṃ tāmraṃ vā pātrakalpitam //
iti /
tuṃvakādijaṃ kalabdādijaṃ śuddhaveśmasu sadācāravatāṃ gṛheṣu
niṣṭhīvaṃ āsyamalodgiraṇaṃ sparśaṃ yasya kasyāpi sparśaṃ
unmārgasarpaṇaṃ avagamanaṃ caturṇāṃ śuddhavarṇānāmiti / taduktaṃ
brahmaśambhupaddhatau -
brahmakṣatriyaviśāṃ bhikṣāṃ abhiśabdābhivarjitām /
amadyapāstu ye śūdrāḥ śaucācārasamanvitāḥ //
teṣāmeva caredbhikṣā nānyeṣāntu kadācana /
iti /
p. ८५)
vṛṣāṇi māsi gurvīṇi bhikṣāṭanānantaraṃ karaṇīyaṃ bhikṣāmātrāmiti
tribhiḥ tryakṣareṇa mṛtyuñjayena / atha bhukteranantaraṃ karaṇīyaṃ /
athetyarthena yāvadastamayaṃ svādhyāyādhyāyaṃ kāryamityarthaḥ / atha
sāyantanavidhiḥ / snānamityarthena tataśśayanaviddha iti dvayena /
akṣarātmānaṃ prātarityādāvṛttarūpaṃ / athārdharātravidhiḥ / tata ityekena
niśīthe ardharātre yathā pureti / brahmaśambhupādaiḥ -
ardharātre tu saṃprāpte kuryātsāyantanaṃ vidhiḥ /
ācamyoddhūlayan * * śvapetpūrvavadīśvaram //
iti /
ata eva niśīthapūjāyāmaśaktasya dhyānaṃ kuryāditi guravaḥ /
tadanantarakaraṇīpunariti pādena yathoddiṣṭaṃ kriyākāṇḍaṃ pratyahaṃ
karaṇīyamityādiśati prātariti ācaredityantena / upasaṃhāraḥ paretyekeneti /
śubhaṃ /
iti trilocanaśivācāryaviracitāyāṃ kriyākāṇḍakramāvalīṭīkāyāṃ
nityakarmavidhiḥ samāptaḥ //
pavitrārohaṇam
evamanudinamanuṣṭheyaṃ nityakarmavidhikramamabhidhāyādhunā
pratyabdamanu nityaṃ bhagavata [ā: bhagavatasya pa] pavitrārohaṇākhyasya
karmaṇo'pi kramamabhidhātuṃ tasyāvaśyakartavyatāmupapādayati /
sarvetyekena / sarveṣāṃ nijamūrttyadhikārabhedena [ā:
mūrtādyadhikārabhedena] bahuvidhatvena prākpratipāditānāṃ
naimittikakāmyabhedabhinnānāṃ [ā: nimittakkāmya] pavitrārohaṇakālāt
pūrvamanuṣṭhitānāṃ sāṅgopāṅgānāṃ pūjāvidhinā [ā: pūjāvidhinā
cchi] chidrāṇyantarāyadvārāṇi asaṃpūrṇakaraṇādilakṣaṇa........
ṣṭādisaṃjñātvena vakṣyamāṇāpūraṇāya kartavyakatvena [ā: kartavyakena]
samaryādi [ā: samāryādi] deśikāntena mantriṇā / tathā ca śrutiḥ -
sarvacchidraharaścānyo vidhireṣā [ā: vidhireṣāṃ] nigadyate /
yaḥ prāptastapasā daive...... rā [ā: devai.......ṝā] sva vidhipuṣṭayaḥ //
iti /
vārṣikamucyate kṛtya iti / viplavaraṇavidheriti /
p. ८७)
uktavaikalyato ghorāt [ā: ghorāt punātīt pavitrakamiti /] pavitrakamiti /
kānanasthai guhāyāṃ vā rudrārādhanatatparaiḥ /
gṛhasthairdeśikādyaiśca bhuktimuktiphalārthibhiḥ //
iti /

naitatkāryaṃ [ā: naitatkāryā na] na keti ca / anyatheti tadakaraṇe mantrīti padaṃ
yadā yadā samācāmedityatra deśikāntavācakamiti prāgeva nirūpitaṃ /
siddhirbhṛśaṃ / bhogamokṣalakṣaṇāyāḥ siddherbhṛśaṃ taduktaṃ
śrīmanmataṅge [ā: śrīmanmaye ...ṭra].........ṭra viṣaye -
prāyaścittamakurvāṇo mantrī vidhivilaṅghane [ā: valaṅghane] /
siddhirbhṛśamavāpnoti [ā: siddhibhraṃśa] deśiko rogabhāk [ā: rodhabhāk]
bhavet //
iti athaitatkālavidhiḥ / āṣāḍheti tribhiḥ / āṣāḍhassoradṛśo [ā: āṣāḍharssora]
uttarāyaṇāntimamāso mithunarāśiḥ / taduktaṃ niśvāsakārikāyāṃ -
mādyamāsāditaḥ kṛtvā āṣāḍhāntena śobhane /
vijñeyaṃ laukikaṃ [ā: laukikaṃ kāladakṣiṇāyanamuttamam](jñeyaṃ) kālaṃ
dakṣiṇānayanamuttamam //
iti /
p. ८८)
māghādimāsānāṃ [ā: madhādimāsānāṃ] makārādi [ā: makarādi]
saṃjñā ca tatraivoktā / yasmin [yāsminnṛśo sthito bhānurmadhamādi karoti saḥ /
makaraḥ kumbhamīnau ca meṣaḷṣabhastathā //] rāśye ṣaṇmāsādi kīrtitā /
karkaṭassiṃhakanye ca kalāvṛścika eva [ā: mithatāḥ kathitaṣṣśco rāutha
ṣṇmāsi kīrtidā /] ca /
dhanuścaiva samākhyāto dakṣiṇe bhāskarāśrayaḥ //
iti /
tathā'yurvedavidbhirapi -
māsairdve [ā: māsai.......khairmadhādyai] saṃkhyairmāghādyaiḥ kramāt /
ṣaḍṛtatinaipaṇḍukairapi [ā: ṣaḍratati] -
dvau dvau māghādimāsau syāddṛtutairayanantribhiḥ [ā: dṛtustaiśyanaṃ tribhiḥ] /
ayane dve gatirudak dakṣiṇāsya [ā: dakṣiṇārkasya] vatsara //
iti /
cāndradṛśā tu śuklapratipadādika āṣāḍhanakṣatrayugapratipaurṇamāsi [ā:
nakṣa.........yu.......yaurṇamāsi] madhye amāvāsyāṃ / taduktaṃ -
puṣyayuktā paurṇamāsī pauṣī māseva yatra sā /
nāmnā sa pauṣo māghadyāścaivamekādaśāḥ pare //
iti /
p. ८९)
amaraṃ -
dattadarśāvadhi māsamaśānticāndraṃ sauraṃ tathā bhāskararāśī ca
marādidhītaḥ [ā: dīdhītaḥ] / sa śekhare -
meṣādisthe savitari yo yo darśaḥ pravartate /
cāndro māsastadantaḥ sa caitrādika iti smṛtaḥ //
iti /
jyotiṣasaṅgrahe -
ataścāndrāṣāḍhaḥ karkaṭasaurāṣāḍhastu mithunarāśiḥ / iti /
parvamevopapāditaṃ /
rāśimāsañca [ā: māsaṃ ca sauraṃ ca] saurañca dvau vijñeyau viśeṣataḥ /
cāndreṇa vyavahārārthaṃ saureṇa śubhakarmasu //
iti jyotirvidānaniyamāt /
rogādivṛddhisaṃyuktaḥ pravāsī rājapīḍitā [ā: rājapīḍā tā] /
uktamāse traye kuryāt sūtrārohaṇaṃ...........? //
asau kanyāgate bhānau ja evā dakṣāṇunā yutaṃ /
kuryātpavitrakaṃ śambhoḥ tulāyāṃ na kathañcana //
iti /
p. ९०)
śrīkālottare -
uttamamadhyamattvenoktasyāṣāḍhādi māsatrayasya [ā: māsatrathasya
............pūrvatva] kāle pūrvattvakathanāttasmāt prāyaścittakaraṇavidhānācca
saurāṣāḍhayoḥ pavitrārambhaṃ guravaḥ / tata āṣāḍhasaṃbandhinī āṣāḍhī
saivādi caturdaśītyāṣāḍhacaturdaśyāṃ [ā: caturdaśī
'suklacaturdaśītyāṣāḍha] / atrātheti śabdārambhārthe
vikalpārambhamaṅgalamiti kecit /
atha śabdasyānantaryamabhipretyakāṣāḍhamāse śuklacaturdaśyanantaraṃ [ā:
caturdaśyānantaraṃ] kṛtvā aṣṭamī saṃbhavettasyāḥ
pavitrānnārambhaṇīyamityāhuḥ / tadayuktaṃ / āṣāḍhāditrayeṣveveti
niyamatrayasya vakṣyamāṇatvāt / anyathā taccatuṣṭayaṃ syāt /
kṛṣṇāṣṭamyāmapi pavitraṃ na(na)karaṇīyaṃ / tathoktaṃ vimalāvatyāṃ -
āṣāḍhādyaṃ jyeṣṭhaṃ madhyamādhamaṃ kāryaṃ dvipakṣataḥ
iti /
bhojarājīye'pi -
āṣāḍhaśravaṇabhādrapadānyatamamāsi sitāsitapakṣayoḥ ekasmin
iti /
p. ९१)
etena sauratvena śrutiṣu mithunakarkaṭasihmarāśiṣu āśāḍhādi trayeṣveveti
niyamāt / tadardhamāsapavitrakaraṇaṃ niṣedhavidhiḥ niṣedha iti /
bhadrādūrdhvaṃ [ā: ta........... ṣṭhita sidhānte] tadanuṣṭhitasiddhānte
doṣabhāgbhavet -
iti śruteḥ /
ata eva kanyārāśau prāyaścitta pūrvameva karaṇīyaṃ pavitraṃ / tulāyāñca
[ā: kalāyāṃ] na kathañcaneti / ṣaṭsahasrikāyāmuktaṃ -
supta eva janārdana [ā: janārdana iti janārdanasvāyātmāktarakākaraṇaniṣedhāt]
iti prāk tatkaraṇaniṣedhāt / tathā coktaṃ mohaśūrottare -
mohādajñānato vā'pi aprasupte janārdane /
pavitraṃ kārayedyastu sa pāpī pāpamohitaḥ //
(iti)
pāñcarātraṃ nirāhāro japet pañcāyutaṃ hara
iti /
tatsvāpakāsvadhimāsarahite vatsare mithunagatarāśau śukladvādaśī tadaśakte
tu karkaṭakastaiḥ taduktaṃ syāt paraṃ gurubhiḥ /
p. ९२)
dvādaśyeva stāraveṇa(ravau) mithunage nidrāṃ vidhatte hareḥ(riḥ) [ā: harestāṃ
sāṃsyaiva karoti]
tāṃ sāṃsyai karoti karkaṭakaravau meṣādi ṣaḍrāśiṣu /
ekā'pi adhimāsatā [ā: adhimāsitia yadi haraṇasupte] yadi harau supte pavitrakriyā
prāyaścittamathonyatheti viditaṃ śrīmanmohaśūrottare //
iti / tathā -
darśadvayaṃ bhavedyatra ravisaṅkrāntivarjitaṃ /
adhimāsassa vijñeyo viṣṇusvapati karkaṭe [ā: karkaṭaka iti] //
iti /
śrīmohaśūrottare tathā -
mithunastho yadā bhānuḥ amāvāsyā dvayaṃ spṛśet /
dvirāṣāḍhassavijñeyo viṣṇusvapati karkaṭe //
iti /
darśadvayamatītyeva [ā: matīddhyeva] yadā saṅkramite ravim [ā: raviḥ] /
malamāsassa vijñeyaḥ sarvakarmabahiṣkṛtaḥ //
mādhavādiṣu ṣaṭsvekamāsī darśadvayaṃ yadā /
dvirāṣāḍhaḥ sa vijñeyaśśete ca śrāvaṇe'cyutaḥ // iti ca
p. ९३)
jyotiśśāstre [ā: jyotiśśāstre - pavitraṃ] ca / pavitraṃ vidadhītaiveti
niyamastasyāḥ [ā: niyamastasyāvaśyakartavyatāṃ darśayati]
āvāśyakartavyatā darśayati / tathoktaṃ śrīmatkiraṇe -
niyamo'pi kriyāṅgatvāt kāryo doṣo'nyathā bhavet /
iti /
śrīmatpauṣkare -
āpatvapi ca kartavyaṃ pañcarātraṃ trirātrikaṃ [ā: trirātrika iti] /
iti /
atrāpi vakṣyati -
āṣāḍhāditraye daivādavidhāya pavitrakaṃ /
lakṣadvayamarorasya [ā: maghorasya] japtvā cāndrāyaṇañcaret //
iti śāstre śaivāgame / nanvatra trayeti [ā: tridheti] vaktavyaṃ niyamāntarasyāpi
saṃbhavāt / tathoktaṃ mohaśūrottare -
dīkṣādisthāpanañcaiva [ā: sthāpanaṃ caiva] pavitrādi śatakratoḥ ?/
adhimāse na kurvīta yadicchecchubhamātmanaḥ //
iti / tanna - vidhirūpaniyamāpekṣayā tridhetyuktaṃ na tu
niṣedharūpaniyamāpekṣayā iti virodhaḥ /
p. ९४)
ata evāṣāḍhādiṣvanyatamasminnadhimāsasaṃbhave āṣāḍhamāsādhimāse
[ā: āṣāḍhamāsyadhimāse ca pavitrān] ca pavitraṃ nārambhaṇīya iti guravaḥ /
etatsarvaṃ pavitrakanirṇaye'smadgurubhiḥ [ā: gurubhirvistareṇa] vistareṇa
sādhitaṃ / atha pavitrasya nityanaimittikakāmyaprāyaścittākhyeṣu karmasu [ā:
karmasu ka.... masmin] katamasminnantarbhāva iti nirūpayati / pratyahamiti -
caturbhiḥ viṣṇusvāpādiniyatakālanimittayogataḥ kartavyatvānnaimittikaṃ [ā:
naimittikantu niyata] nanu niyatakālatvānnaimittikamanupapannaṃ [ā:
naimittikamityetadanupapannam] / avyāpterativyāpteśca [ā: avyāpteriti
vyāpyaiśca] / tathāhi - aniyatakālasya dīkṣāderapi naimittikaśravaṇāt
lakṣaṇasya / vyāptiśca -
dīkṣā caiva pratiṣṭhā ca naimittikamiti dvidhā /
iti /
tathā prātarādiniyatakālakartavyānāṃ sandhyāvandanādīnāmapi
naimittikatvaprasaṅgāt [ā: prasaṅgādativyāpti] / ativyāptiruddiṣṭaḥ / eta
bodyamanavadhṛtāṃ(tāmabhi) hi prāyāṇāṃ nānyeṣāṃ tathā'pi
sūtrāropaṇasya [ā: sūtrāropaṇasyā pratyabdamanu] pratyabdamanuṣṭheyatve'pi
pratyahamanuṣṭhitāddaivasikādvā [ā: pratyahamanuṣṭheyatvādevasyakādvā]

nityādvailakṣaṇyaṃ / sarvacchidraharattve'pi niyatakālatvāt /
p. ९५)
niyatakālakartavyatvāt prāyaścittādvailakṣaṇyañcāsti / iti jñāpayituṃ
naimittikamityucyate / na tu naimittikalakṣaṇayogāt [ā: naimittikalakṣaṇayogāt]
naimittikamidaṃ [ā: naimitikamidanvidadheti dīkṣā] viṣayeti
dīkṣāpratiṣṭhayoreva naimittikattva - niyamāt / tathā [ā: tathā ca vighnā]
vighnāpahārapūrtyā ityanenāpi prāyaścittādasya [ā: prāyaścittādāsyā
kāla] kāla iva phalato'pi vailakṣiṇyaṃ [ā: valakṣaṇaṃ] jñāpyate / taddhi
vihitetarānācaraṇarūpasya [ā: vihitetarānacaraṇarupasya]
karmaṇo'naṅkuraprasavatāmātrajanakama nattvetatpūrakaṃ [ā:
nattvatattpūrakaṃ /] / idantu tadubhayajanakaṃ [ā:
tadubhayajanakavārṣikānmucyate] vārṣikamucyate / kṛtyaviplavātpūraṇavidhe
rityādiśravaṇāttataḥ prāyaścittādvailakṣaṇyameva kāmanānadhīnatvāt na
kāmyamiti spaṣṭamevetyatra tad parāmarśaḥ / tataśca tato nityāṅgameva
tadāhuḥ -
pavitrāropaṇantu [ā: rohaṇaṃ tu] yat iti śrīkālottare -
śrutervārṣikanityāṅgatve'pi pavitrasya nityādi
sarvakarmacchidraharatvanibandhanapradhānajñāpanārthaṃ naimittikoktiḥ /
na tu naimittikalakṣaṇayogāt / ata eva naimittikaśabdasya svārthakapratyayāntaṃ
nimittatvameva naimittikāntatatvaṃ [ā: naimittikāntatatvaṃ]
vārṣikanityāṅgānāṃ snānādīnāṃ [ā: svānādīnāṃ] madhye pritrasya
prādhānyāt /
p. ९६)
śambhoḥ pavitramāsādya pūrayedvārṣikaṃ vidhim [ā: vidhimmiti] /
nidhanā(ma)parasso'pi niyamo [ā: nidhanāmaparasso'pi] guhyakāśrayaḥ //
iti śrūteśca / eṣo'rtho asmadgurubhiḥ śrīmanmohaśūrottaravrataḥ /
pavitrasvarūpanirūpaṇalakṣaṇañcāsmat [ā: cāsmat (tat iti vārṣikāṃ) ? devasi
pavitreti tato vā veyaḥ ? /] pavitreti tato'vadheyaḥ /
tataśca nityañceṣṭa sarveṣāṃ svakīya tīthyābhāve [ā: tithyābhāve]
aṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ vā pavitramāropaṇīyaṃ / tathoktaṃ ṣaṭsahasre -
caturdaśyāṃ tathāṣṭamyāṃ [ā: athaṣṭhamūḍhāṃ sarva] sarvasādhāraṇaṃ
hi tat /
vārṣikāṃ devasikākhyabhedāt [ā: kaśyabhedā jñāpate] jñāpite / ataḥ
pavitraṃ nityāṅgameva / tat dvividhaṃ daivasikaṃ vārṣikañceti
daivasikāpekṣayā vārṣikaṃ pradhānañceti sidhaṃ / atha prasaṅgāt
svātantryeṇa vahyadyādhārāṇāṃ pavitrāropaṇamiti niyamaḥ / patidvayena
prasaṅgāt / kṛtādi yugacatuṣṭaye'pi pavitrasya prakṛtidravyaniyamaḥ / sauvarṇa
nitya / anena vā śabdāt kaliyuge kārpāsajasyāsaṃbhave
paṭādikamavagrāhyamiti sūcayati /
p. ९७)
devarudraviṣaye muñjādikramata eva āha - yathā śaktiriti /
kārpāsakḷptiprākāraḥ kṛntitamityekena [ā: kartitamityekena] /
dvijakanyābhirityatra dvijaśabdo viśeṣasaṃskāraviṣayaḥ / tadabhāve
traivarṇikaviṣayaśceti guravaḥ / kanyāśabdastu vidhavānivṛttipara eva / anyadapi
sacchūdrakanyākṛntatamapi [ā: kṛttatamapi] śubhaṃ doṣarahitaṃ / tathoktaṃ
ṣaṭsahasre -
samajaṃ janayetpādaṃ dagdhaṃ rājabhayaṅkaram /
mṛtyuracchannatantu syāt grathitaṃ gulmayuk tathā //
iti / vā śabdasūcitānyapi prakṛtidravyāṇi vakti [ā: partīpaṭṭamityekena] /
paṭṭamityekena kārpāse'bhāve paṭṭādīnāṃ sarvaviṣayatvaṃ /
paṭṭalakṣaṇamadhostu [ā: paṭṭakṣauptaryastu] sādhakaviṣayatvena prāśastyaṃ /
tathā darbhasya yati viṣayatvena śeṣaṃ daridraviṣayaṃ / tantūnāmadhidevānāha
- praṇava ityekena / sarvadevā viśvedevā vinyasyā iti śeṣaḥ / pavitrakaraṇe
sūtrasaṃkhyāvikalpānāha aṣṭottaraśateneti /
p. ९८)
pādonadvayenetthaṃ trīṇītyatra tritvamekatvamityukte sahaiva na tu vyatirekeṇa
caturthaṃ sarvadaivatamiti vakṣyamāṇatvāt / ekatra trayaṃ valayākāraṃ
kartavyamityuktaṃ mohaśūrottare -
kartavyaṃ valayākāraṃ pavitratritayaṃ hara /
iti /
ratnajādi [ā: ratnajātiviṣayametaditi vakṣyati /] tritayamiti vakṣyati / tathoktaṃ
mohaśūrottare -
aṣṭottaraśataiḥ kuryāt sthaṇḍilādau pavitrakam /
tasyārdhena tadardhena yathā lābhena vāhana [ā: vāhana] /
iti /
sthaṇḍile calaliṅge ca svayambhuvi tathiva ca /
...ṝau hādau niyame nāsti yathā pūrvamudāhṛtam //
iti ca /
atrottamādi bhedenāṣṭottarādi vikalpaḥ / tathoktaṃ jñānaratnāvalyāṃ -
aṣṭottaraśatenāgre madhyamaṃ [ā: madhyamā syāttadardhakam]
syāttadardhakam /
kanyasaṃ saptaviṃśatyā // iti /
p. ९९)
ekāśītyādi cātra tathaiva pakṣāntaraṃ / kecittu pīṭhaprāsādabhedabhinneṣu
bāṇādiṣu mumukṣaviṣayametaditi / taduktaṃ śrīmanmaye........vidhānyāṃ [ā:
śrīma......ye dhavidhayāṃ kalā ?] kalāsaṃkhyāmadhyānāṃ
varṇalakṣitājjyeṣṭhānāṃ [ā: jyeṣṭhānāṃ padasaṃkhyātāstantavastu mu]
khyātāstantavaḥ mumukṣavaḥ iti / atra pañcāśatānveti / padaḥ [ā:
ekāśītyetadanantara] ekāśītyā tadanantarayojanīyam / eṣāṃ trayāṇāṃ
kaṅkaṇānāṃ granthisaṃkhyā tadanantarālāni pratyekantu [ā:
pratye(kaṃ)tulyaprāmāṇyāṇyeva] pramāṇyeva kāryāṇītyāha tulyeti padena
[ā: pādena] / athaiṣāṃ vistāramānabhedānāha -
dvādaśetyekenātra dvādaśāṅgulādi caturaṅgulāntaṃ
vikalpamuttamādibhedena sthaṇḍilādiviṣayaṃ liṅgavistāramānāniti
prathutaravāṇādiviṣayam [ā: prathatara] / atha
gaṅgāvatāranirmāṇamāhatathetyekena / tathā śabdaḥ
kaṅkaṇagatasūtrasaṃkhyā parāmarśakaḥ / piṇḍikāsparśapiṇḍikāntāvalambi
/ taduktaṃ piṅgalamata ṭīkāyāḥ nārāyaṇakaṇṭhena -
pīthāntaṃ pīṭhavyāpīti / etaduktaṃ bhavati /
p. १००)
pīṭhasyāvadhiryāvat tāvaddairghyamityarthaḥ / śrīmatkiraṇe'pi
śobhārthaṃ lambanaṃ kāryaṃ yathā śobhā tathā bhavet /
iti /
etaddrāṣṭrabāṇādiviṣayaṃ [ā: etaddrāṣṭa] vakṣyamāṇaghaṭitalliṅgaviṣayaṃ
ca trayeṣu / yathoktaṃ -
granthiṣu tadanantarānuguṇapramāṇamarthāt siddhamiti / noktamācāryaiḥ /
sthaṇḍilādau tu viśeṣaḥ / ṣaṭsahasrikāyāmuktaṃ / yathā -
liṅgamānena saṅkalpaṃ pavitraṃ sthaṇḍile tathā /
citravaigandhaliṅge tu tadvattātkālike hitaṃ //
kalaśe vā jale vahnau hastamātraṃ prakalpayet /
iti /
sārvadaivataṃ sarvadevatādhiṣṭhitaṃ / tatra sarvadevatā paraśiva [ā: paramaśiva]
eva / brahmādīnāntu ekatva [ā: ekatattvapatitvena] patitvena sarvapatitvānupapatteḥ
/ yadvā liṅgādyadhikaraṇanyastatatvatatveśvaramūrtimūrtīśvarādīnāṃ
sarveṣāṃ devatānāṃ prīṇanahetutvāt sārvadaivataṃ /
p. १०१)
atisundaraṃ svānuguṇagranthi tadānantarālakaraṇātiśayaśobhanaṃ [ā:
kāraṇātiśaya] / sūtrakṣālanādiṣu mantravidhiḥ -
ratnetyekena [ā: raktetyekena] gairikaṃ ratnadhātu [ā: raktadhātu rañjediti] /
raṇediti padaṃ raja rāga iti dhātu niṣpannaṃ / na tu rañja rāga iti / tasya
nirjhīkaraṇatvāt [ā: rnijha karaṇatvāt] / yaduktamanekavikaraṇadhātuvyākhyāne
-
rajate rañjanītyevaṃ [ā: raṃdhanītyevaṃ] rajyate rajatītyapi [ā: rajyatītyāpi]
rāgāarthe śabdatorityatra granthi niṣpannādyamaṇḍanaṃ [ā: granthiṃ
niṣpādyamaṇḍanam /] bhāvyaṃ / taduktaṃ śrī mohaśūrottare -
granthisthāne tataḥ śukrapavitraṃ maṇḍayetsudhīḥ /
atha granthisaṃkhyāṃ tadantarāle [ā: tadantarāllmānam] mānaṃ taddevatāñca
vakti granthayantṛbhiḥ [ā: granthayatṛbhiḥ] tantusaṃkhyā'tra -
granthibhirdaśabhiryuktaṃ navabhirvā samāntaraṃ /
iti /
śāstrāntaroktā nava saṃkhyaiva vivakṣitāḥ / śrīmatkiraṇādyuktaḥ
saptaviṃśatyādi sūtrasamānasaṃkhyāya svadhikā cetyatra

vakṣyamāṇatvādantaraṃ granthīnāmantarālaṃ tattanmānānuguṇyena va
p. १०२)
ekatra dvitri caturaṅgulaṃ kartavyamiti [ā: kartavyaṃ atyantā] / atyantādhikamāne
nyūnamāne tu śobhānuguṇamuktatvāt / adhikānyūnaṃ [ā: adhikānnyūnaṃ]
vyāntarālaṃ kāryamiti vā śabdārthaḥ / sarvato
mukhityasmādanantarameyāśśaktayo daśa granthiṣu devatātvena krameṇa
nyastvā ityadhyāhāryaṃ / granthinavakapakṣe'pi prakṛtyādi
manonmanyantaśaktaya eva nyastavyāḥ / kecittu vāmādi śaktayo nyastavyā iti /
gaṇaśabdastu adhikapakṣe tu prakṛtyādi śaktaya eva
yathāsaṃbhavamāvṛtyānyasanīyāḥ [ā: bhavamāvṛtya nyatha ratanīyāḥ]
yadvā kevalamavaśiṣṭagranthiṣu vyāpakatvena sarvatomukhi - nyasanīyā /
tasyāḥ sarvato mukhatvādeva sarvādhiṣṭhātṛtvasiddheḥ / taduktaṃ
sarvajñānottare -
niṣkalasthāpanā [ā: niṣkalasthā parāśaktiḥ] śaktiracintyā sarvatomukhī /
susūkṣmā nirmalā nityā'nantā nirvāṇadāyini //
sā vijṛmbhati tattveṣu sarvatatveṣu caiva hi /
tayā dhṛtaṃ jagatsarvaṃ ekayānekarūpayā [ā: rūpakṣā /? nuti adhikā veti] //
iti /
p. १०३)
adhikā veti daśasaṃkhyāto'dhikā
prāguktasaptaviṃśatyādisūtrasamānasaṃkhyā granthayaḥ kāryāḥ / taduktaṃ
śrīmatkiraṇe -
yāvatsūtrakḷptissyāttāvatkalpaneti [ā: tāvadgranthivikalpaneti] / samā iti
pavitracatuṣṭaye'pi granthisamānasaṃkhyā iti kecit / gurvastvevamāhuḥ /
tatvatraye granthayassamāḥ / te [ā: kecidrāviṣṭha]
cidgāviṣṭhabāṇādiliṅgaviṣayasūtrakḷptānusāreṇa [ā: liṅgaviṣaye sūtra]
yathā śobhaṃ kāryaṃ / taditaraviṣaye [ā: taditaraliṅgavidhye ca
yathāśobhamuktāntarālakā daśasaṃkhyā granthayaḥ] yathā śobhaṃ
muktāntarālekādaśa saṃkhyā granthayaḥ kāryā / taduktaṃ śrīmanmṛgendre -
pūjā prarocanaṃ mūrdhni trayaṃ tatvatrayātmakaṃ /
tadiṣṭagranthisaṃkhyātaṃ [ā: saṃghātā śobhikāryaṃ vipaścitā iti]
śobhakāryaṃ vipaścitā //
iti /
gaṅgāvatāre tu sūtrakḷptānusāreṇa [ā: kḷptyāśāreṇa] yathāśobhaṃ
kāryaṃ / taduktaṃ śrīmanmṛgendre -
granthayastantu saṃkhyātā teṣu ādipralambiṣu iti
p. १०४)
tatra ratnajātaṃ veteṣvanyatamaprakāreṇa [ā: vetānna?nyatamaṃ prakāreṇa]
pavitraṃ kāryamityāha - ratnajetyekena / taduktaṃ [ā: taduktaṃ
pavitracaṇḍeśādīnāmiti daśa] caṇḍeśādīnāmapi daśaścaṇḍetyekena /
sūtrasaṃpādya [ā: sūtraṃ saṃpādya vinija] nijamūrttyādāvekameva
kāryamiti niyamayati / nijetyekena / aṅgādiṣu hṛdayādiṣu / ghaṭitaliṅgaviṣaye
pavitrakaraṇamāha - dṛsteti dvābhyāṃ / sūtrakramātpāṭhe aṣṭāviṃśatyādi
sūtrasaṃkhyākrameṇa samasaṃkhyā granthayaḥ kāryā /
hastaliṅgavistārāsamamiti kaṅkaṇa viṣayameva /
gaṅgāvatāramānasyāpi piṇḍikāsvaśīti pūrvamevoktatvāt na parāmarśaṃ /
tadgranthisaṃkhyā ca śrīmohaśūrottare krameṇaiva [ā: krameṇa pañcāśat]
pañcāśatprabhṛti catuṣṭayahrāse aṣṭādaśāntaṃ granthayaḥ kāryā ityāhuḥ /
bindurvāṇaṃ [ā: bindurghāṇaṃ] samārabhya yāvatsyānnāgacandrakam /
yugahrāsātsamākhyātā [ā: yugaṃ] granthayassurasattama //
śreṣṭhādikanyasaḥ prānte pavitre sārvadaivata /
iti
p.१०५)
aṣṭādaśagranthikaraṇaprakāraścoktao'nyatra yathā bhāgaṃ -
gaṅgāvatārasaṃjñe tu yathā granthicatuṣṭayaṃ /
vitastyantaramānena punaḥ kuryāccatuṣṭayaṃ //
evaṃ [ā: eva *? mā] samāpyatve ? yāvadgranthidvayayutaṃ punaḥ /
iti /
evamanena krameṇa ūrdhvamapi granthyādighaṭanaṃ buddhyānusandhāya
kāryaṃ / etatsarvadevatāḥ prāsādamantragata ṣoḍaśa kalāḥ śivaśaktibhyāṃ
saha nyastavyā iti kecit / tābhyāṃ saha śaśinyādayo nyastavyā ityapare / kalā -
śaśinī śākinī lakṣmī kāminī ca prabhā tathā /
puṣpiṇī subhagā caiva subhagā varadā tathā //
āśvāsiśāyinī [ā: āśvādhiśāyinī] vidyā mohinī ca pramohinī /
vikāriṇī [ā: vikaraṇī] tathā saumyā amṛtā ṣoḍaśī kalā //
iti /
dviviṃśatyādi [ā: dvāviṃśatyādiḍu(ṣu?) etā] tu etā eva kalā [ā: kalāvṛtyā
ekadeśenākārtsnyenā yathāyogaṃ] vyāhṛtyā ekādeśena kārtsnyena
yathāyogaṃ nyasanīyāḥ /
p. १०६)
kecittu - aṣṭādi nava vikalpeṣu tattadgranthisaṃkhyānurūpaṃ
pañcāśadvarṇāstadabhimānine raktaṃ vā nyasanīyāḥ [ā: nyasanīyā
gṛhṇanti] gṛhṇanti / yuktādāvapyevameva kāryamiti pṛthagjanoktamācāryaiḥ /
taduktaṃ ṣaṭsahasrikādau -
evañca vyaktaliṅgeṣu yathā'vyakte tathā hitaṃ /
iti /
vidyāpīṭhe [ā: śṛṅgapṛṣṭhānamṛgaṃ vṛṣe] pratiprāntaṃ
śṛṅgapṛṣṭhānaṃ mṛgaṃ vṛṣe / ?
ravitantusamagranthi kartavyaṃ sarvatatvagam [ā: gamiti / athādhivāsācca] //
iti /
adhivāsācca maṇṭapapūjāvidhimabhidhātuṃ tatpūrvakaraṇīyānāha -
saptamyeti dvayena / naimittikamiti pavitrārohaṇaṃ nimittena kartavyaṃ / taduktaṃ
jñānaratnāvalī [ā: jñānaratnāvalyāṃ - pavitrārohaṇe kāryā vā
saṃdhātaṃ nimittataḥ /] kākuḥ -
pavitrārohaṇe kāryā yā sandhyānaṃ nimittataḥ /
tena naimittikī proktā na naimittikakarmataḥ //
iti /
nityāṃ sandhyāṃ vidhāya paścānnaimittikī sandhyāmācaredityarthaḥ /
p. १०७)
kāle hi karma codyate na karmaṇi kāla iti nyāyena sāyantanakāla eva
nityasandhyāsamanantara pavitrādhivāsārthaṃ punarapi sandhyāvandanaṃ
kāryametadvidhisāmarthyādeva tarpaṇasyāpi siddhau punarviśeṣagrahaṇaṃ
śrīmanmṛgendrādyutraṃ [ā: mṛgendradyuktā vistāra] vistāradyotanāya / yathā
-
tataśca punarācamya pāṇḍugrahaṇe [ā: pāṇḍagrahaṇe] guṇottamam /
brahmādipañcakaṃ sarvān vidyāvidyeśvarānapi //
caturthyantābhidhānena svāhā prāktena tarpayet /
tato yajñopavītena munīn karṇāvalambinā [ā: kaṇṭhāvalāmbinā] //
sanakādīn sa bhṛgvādīn sa gotrapravarādhipān /
kaniṣṭhāmūlamārgeṇa bhūtādīn parvasandhibhiḥ //
tathā'pasavyena pitṛn sa [ā: sapatnīkān] paṅktimān pitāmahān /
pumāṃścaiva [ā: pūrvāṃśca guruneva] guruneva śodhakān bodhakān parān //
bhrātṝn sakhīnupādhyāyān sa mātāmahamātulān /
svadhānte nābhidhānena tīvrāntena [ā: mati prāntena] madhyamāt //
iti /
p.१०८)
atra bhuḥ parigrahaprakāraṃ pratiṣṭhāprakaraṇe darśayiṣyāmaḥ / sūtra iti
maṇḍalaṃ kumbhasūryapūjākuṇḍasthābhivyaktaye dvibhājite / tathoktaṃ
śrīmatkiraṇe -
caturaśrasamaṃ kuryādviṣamaṃ yāgamaṇṭapam /
navastridaśahastaṃ vā tathā saptadaśātmakam //
ekaviṃśatihastaṃ (vā) saptahastamathāpi vā /
pūrvottaragataissūktaiḥ vibhajya nava bhāgikam //
ityādi /
tatassūryārcanaṃ vāstunāthaṃ gate tatpade kāryamiti pūjāyāmuktaṃ / atha
dvāratatpālādyarcanaṃ / ācāmyetyādi pūjayedityantena / nityavaddvārapālau
gaṇapatyādeḥ paścāt pūjyagaṅgādeśca grahaṇaṃ /
nityavatpādasāmārthyādevāsya vāstunāthaṃ pūjataḥ
pūrvakaraṇīyattvenoktamastrārcanamapi siddhamitijñeyaṃ /
śivahastakaraṇātpūrvaṃ kartavyānāha - bhūtaśuddhamityekena / atra
bhūtaśuddhyantayāgamapyupalakṣayati svaśiraḥ prokṣaṇādikamityādi śabdena
p. १०९)
svātmapūjāmantraśuddhipañcagavyajñānakhaḍgakīraṇābhimantraṇāni
vivakṣitāni / śivahastakaraṇaṃ tadadhiropaṇañca vakti darbhetyekena / atra
hṛdādibhiriti padaṃ āsanamūrtimūlāṅgavācakamiti pūrvameva darśitam / atha
śivabhāvanā śiva ityekena / ādi sarvajña ādiścāsau sarveṣāmanantādīnāṃ

guruṇāṃ sarvajñaśceti ityādi sarvajñaḥ / yadāhuḥ -
sa pūrveṣāmapi guruḥ kālenānavacchedāt iti /
atha maṇṭapasaṃskāraḥ /
nai-ṛtamiti pādordhyānadvayena / tadanantarakaraṇīyānāhavikṣipyetyādi
pūjayedityantena vāstugīrvāṇānīti / bahubacananirdeśādekaikaśa samudāyena
vā pūjayediti kecit / sarvavāstudevatā sahitaṃ tadadhipaṃ brahmāṇameva
pūjayediti guravaḥ / pūrvavannityāṅgavāstupūjanamuktaṃ / idānīntu
naimittikamiti bhedaḥ / śivakumbhavardhanīpūjāṃ tat tat pāte
karalokapādapūjayeha vakti pūjayeti /
p. ११०)
paścimeti saptabhiḥ viṣṇubrahmāvasānakāniti viṣṇubrahmāṇau avasānakau
yeṣānte tathā ye te tu niratiśayoryathākramamuttaradakṣiṇayoḥ pūjāṃ ityuktaṃ
/
brahmaṇā vartayetpadmaṃ īśendrāntarayorlikhet /
kṛpāṇapāśayorantare sudarśanaṃ harellikhet //
iti /
ghaṭasya pṛṣṭhatayā'gragāmīti / yadā'nugantuṃ sevituṃ śīlamasyā iti
ghaṭapṛṣṭhānugāminī / vāmata iti / atra vāmabhāga kumbhasya
paścimābhimukhenoktatvāt dakṣiṇadigbhāga eva saṃgrāhake /
ādhāraśaktyādisampūrṇā sā ke ata eva sthirāsanamityuktā ca /
cālanātpūrvaṃ pūjitasyāsanasya calāsanamiti siddhaṃ / atra
bhagaliṅgasaṃyogeti kartavyā / dīkṣāyāṃ vakṣyati / bodhāsi nivedane tu
brahmaśambhurukto viśeṣaḥ kāryaṃ / yathā -
yajñasyāsya patistvaṃ hi mūrtireṣā tavācalā /
eṣa te jñānanistriṃśattadgṛhāṇa svamāyudhaṃ //
iti /
p. १११)
rakṣāvijñāpanasyoktaṃ dīkṣāyāṃ yathedamiti /
athāvighnārthaṃ gaṇeśapūjāvidhiḥ /
gaṇeśamityekena gurupūjā vā ākṣipyate / aiśānyāmityekena / atraiva
gandhapavitrāropaṇāvasare vināyakamabhyarcya gurupādāmbuje tataḥ iti
vakṣyamāṇatvāt / atra
śivayāge samārabdhe śivaḥ pañcāṃśakasthitaḥ /
iti /
kumbhasthaḥ karkarīsthaśca / vahnisthaḥ / sthaṇḍilasthitaḥ / deśikasthaśca
sarvoyaṃ pāśamocaka raḥ smṛtaḥ //
iti ca śrīmatparākhye / śrūtibalāt -
vahnikuṇḍārcitaṃ devaṃ maṇḍalābhyarcite śive /
nāḍīsandhānarūpeṇa vidhinā yojayettataḥ //
iti /
gandhapavitrānantaraṃ vakṣyamāṇatvācca / iṣṭaliṅgasamārādhanātpūrvaṃ
maṇḍale sthaṇḍile'pi vā śivaḥ pūjya iti guravaḥ /
p. ११२)
yatheṣṭaliṅgārcanavidhiḥ /
pañcāmṛtetyekena tadanantarakaraṇīyānāha - kṛtveti / dvābhyāmatra
carukaraṇetikartavyatā dīkṣāyāṃ avadheyā / datvā bhāgaṃ
śivāgnibhyāmityatrāyamanuṣṭhānakramaḥ /
śivāgnau śivakumbhasya śeṣaṃ teṣāṃ tathātmanaḥ //
iti kiraṇa śruteḥ /
śivakumbhādibhyo'pi nivedyatvāt śivāya kalpitaṃ bhāgaṃ pañcadhā vibhajya
kalaśakarkarī sveṣṭaliṅgādhikaraṇasthāya śivāya datvā śeṣāṃ
vratāṃganivedanakāle nivedanīyāṃ / tathāgnyarthaṃ bhāgaṃ pañcadhā
vibhajya ekaṃ dadyāt / kumbhasthaṇḍile hṛdāṇunā saṃvibhajyātmaśiṣyayoḥ
nidhāpayediti parākhyaśruteśca / tatasthālīṃ nyasya ca nivedanānantaraṃ
bhuktvā dvitīyalīnatvāt / parākhya śruteśca -
tatasthālīgataṃ tredhā darbheṇa vibhajeccarum /
tadekaṃ bhāgamādāya pātre saṃpūjitaṃ hṛdā //
śambhave sthaṇḍilasthāya dadyātkumbhasthitāya ca /
p. ११३)
karkaristhāya cāstrāya bhāgadvitrāvasau paraṃ /
sruveṇa juhuyādvidvān śivāyānumate manāk //
hutaśeṣaṃ punasthālyāṃ nidhāyāghaṭṭayeddhṛdā /
iti / iti mṛgendre śruteśca śivakumbhādibhyo'pi nivedayeta /
śivāyakalpitaṃ bhāgaṃ pañcadhā vibhajya karkarī
maṇḍalasveṣṭaliṅgādhikaraṇasthāya śivāya datvā śeṣaṃ
vratāṅganiyamanakāle nivedanīyaṃ / tathāgnyarthabhāgaṃ caturdhā vibhajya
ekaṃ bhāgaṃ nivedanasya carunivedanānantaraṃ hutvā dvitīyo'ntarbaliṃ datvā
tṛtīyamagnau pavitrāropaṇakāle hutvā tacca datvā turyeṇa balirdeyaḥ / deyamiti
navabhiḥ āgneyādidikṣu deyānāṃ dravyāṇāṃ mantrāstaddik pūjā
hṛdayāyaiva / etaduktaṃ mṛgendrapaddhatau -
tattaddiksthita mantreṇa pūrvato dantadhāvanaṃ
ityādi /
catussamamiti / catvāri samānīya yasmin sadā yet ?
p.११४)
catussamantāni catvāri candanādidravyāṇyuktamasya asmadgurubhiḥ /
mṛgendrapaddhatau -
candanāgarukarpūrakuṅkumāni ca māruta /
iti /
sānugandhādikamiti / hastodvartanamukhavāsādisahitaṃ tatpuruṣaṃ deyamiti /
dantadhāvanamṛdbhasmajalagavyahomadravyadaṇḍākṣasūtrādikavratopayogi
dravyajātaṃ vratāṅgaṃ vratavṛddhaye deyam / rocanākuṅkumatāmbūlādi
bhogāṅgabhogavṛddhaye deyaṃ / kiñcānyatra tasyopayujyate nyaset / tatpunaḥ
sarvaṃ yathā samānavibhāgavaditi mṛgendraśruteḥ /
atha pavitrādhivāsanetikartavyatā pavitrāṇīti tribhiḥ saṃvatsarātmakamiti
saṃvatsarapavitrāropaṇa divasāt prabhṛtyadya yāvatsa kālāḥ saṃvatsaraḥ
sarvātmanā śarīramadhiṣṭheyatvena yasyā'sau saṃvatsarātmakaḥ / sākṣiṇāṃ
saṃvatsarāṇāṃ sarvakṛtyānāṃ goptāraṃ tatphalānāmapyayaṃ paripūrṇaṃ
tadadhiṣṭheyamiti paripūrṇamapi
p. ११५)
devasya gandhapavitrāropaṇārthaṃ tatpūrvakaraṇīyānāha ye tu ṣaṭcaturbhiḥ
ito'trasyāpi grahaṇaṃ siddhaṃ / tasyāpi tatphalatvāt praveśānantarameva
taddevamityartha siddhatvāt / na tathā nirdeśaḥ / brahmaṇe'pīti / api śabdāt
tadanantarapūjitā mahālakṣmyā api saṃgrahaḥ / vighnavināyakamabhyarcayati /
ttvadājñayā avighnametatkarma bhavediti prokṣyagurupādāmbuje / tata
ityanantaraṃ paṅktigurubhyopyevameva kathyatāmityarthaḥ / asminnavasare
maṇḍaleśasyāpi pavitramāropaṇīyamiti guruvaḥ / atha devasya
pavitrāropaṇaprakāraḥ atheti saptabhiḥ sarvauṣadhiliptamiti / taduktañca
mohaśūrottare -
murā māṃsivacākuṣṭhaśaileyaṃ rajanīdvayaṃ /
musalīcaiva muñca......ṣarvauṣadhigaṇasmṛtaḥ //
iti /
mānonmānavivarjitamiti vistāraśca yonidharahitaṃ yathā lābhaṃ
vistāradairghyamityarthaḥ / alpatantukamiti
p.११६)
tattadadhikāreṇārcitapavitragataṃ tantusaṃkhyāhīnatantuyuktaṃ /
caturvargaphalopāyamiti dharmārthakāmamokṣopāyam / āmantriṇaṃ
pavitrakamiti / āmantriṇamityatra padaśabdopalakṣyavācakaṃ / yathā hi amaraḥ
dattaḥ -
padaṃ vyavasiti trāṇasthānalakṣmāṅghrivastuṣu /
ityamaraḥ /
āmantraṇaṃ dyā tat vākya samūhātakaṃ mamatraṃ pāṭhādityarthaḥ /
taduktaṃ maye -
paṭhet mantrottamaṃ vidvān āmantraṇapadātmakaṃ
iti
omiti mantradīpanārthaṃ samastavidhi (vadvi)
puraṇeśasarvakriyāvyatikaraparipūrṇākṣamaṃ prabhāviti pāṭhe yajñaṃ
pratisvāminniti vyākhyeyaṃ / ttvadicchāvāptikārakaḥ tvadīyājñayā
labdhopakaraṇamāmantrayāmi / viśeṣasaparyāgrahaṇāyānujñāpayāmi /
yacchrūyate -
āvāhanaṃ na sannidhyai pūjānujñaptaye'nvaham /
iti /
p. ११७)
tatsiddhaṃ pavitramākhyamiti karmaphalaniṣpattim / athaveti
āmantraṇaprakārāntaram / niyamamiti vratāvadhe niyamam / śivāntaṃ
dvādaśāntāvadhi / śivāyāṅgasahitayā tatsāhityenārcanasya uktatvāt / aṅgeṣu
saptaketyuktatvācca / gandhapavitrānantarakaraṇīyānāha - japamityardhena /
agnyadhikaraṇe'pi tatkriyāmāha - hutvetityarthena ca mārajyarthamapi bhaktasya
caro aṃśamiti prāguktaṃ pavitraśivāgnaya ityetallakṣaṇāya tadadhikaraṇāya
śivāyeti vyākhyeyaṃ / yacchrūyate -
ādhāre kāraṇe kārye samīpe copakārake /
iti /
vakṣyati ca -
pāvakasthe śivepyevam /
iti /
atha balividhānā tata ityādi jagura ityantena /
bahirbalimityetadantarbalerapyupalakṣaṇam /
p.११८)
antarbaliṃ pavitrañca rudrādibhyo nivedayet /
iti vakṣyamāṇatvāt / kecittu dvayorbalyorapi tantreṇa nidhānamiti vyācakṣate /

asminpakṣe bahiridaṃ kuṇḍānmaṇḍapācceti vyākhyeyaṃ / eṣāṃ
gandhapavitramapi deyamityarthaḥ siddham / anantarakaraṇīyānāha -
samācamyetyekena / homamityatra mūlenāṣṭottaraśatamityetadadhyāhāryam /
nyūnādidoṣamokṣāya mūlenāṣṭottaraṃ śatam
iti /
śiṣyādhivāsāvasāne vakṣyamāṇatvāt / pūrṇānantaramācamanādi
pūrvavadupatiṣṭhate / iti vyāhṛti homañca ityatra ca śabdena sūcayati /
rodhānantarakaraṇīyānāha - vahnītyekena śivasya vahnito'pi maṇḍale
viśeṣāvasthānaṃ bhavedityarthaḥ / havirādānarūpasya prayojanasya
tadānīmabhāvāt sāmānyāvasthānameva tatra tadānīṃ syāditi tātparyam /
atha sapātasaṃskṛtyasya pavitrasya saṃskārānantaraṃ rakṣaṇañcāha -
p.११९)
pūta ityādi caturbhiḥ susaṅkaṭavacanaṃ / jagadīśāya kumbhasthāya kalaśe
yajña rakṣaka iti vakṣyamāṇatvāt / atha vidyā gurupūjā / pūjita ityekena
tadanantarakaraṇīyānāha - nirgatyeti tribhiḥ / pavitrādhivāsavidhiḥ /
evaṃ pavitrādhivāsanamuktvā nirantaradivase pavitrāropaṇāt / karaṇīyānāha -
atheti pañcabhiḥ kṛtasandhyārcanaḥ kṛtasandhyāvandanaḥ /
visṛjedityetadaṣṭapuṣpikā pūjā vakṣyati tṛtīyadine aṣṭapuṣpikayā devaṃ
pūjayitvā visarjayet iti / nityāhnikadvayaṃ prātarmadhyāhnikakṛtadvayam /
atra pūjāyāṃ pavitradānasamaye gandhapavitramapi deyamiti guravaḥ / asmindine
tu pūrvadinavannaimittikaṃ sandhyāvandanaṃ viśeṣatarpaṇañca kuryācchive
maṇḍalasthe sveṣṭaliṅgasthe ca / maṇṭapasthiteti devānāṃ pavitrārohaṇavidhiḥ /
pavitramapi dvābhyāṃ dvārapālāni dvārāṇi tatpāalāśceti dvārapālāḥ te
ādayoriti samāsadvayena dvāratatpālavāstulakṣmīnāṃ grahaṇam /
śabdānmaṇḍaleśe ca sannidhāne agre dakṣiṇa bhāga iti yāvat /
p.१२०)
deva dakṣiṇadigbhāge sanniviṣṭaḥ sukhāsanaḥ //
iti prāgevoktatvāt / ata eva dakṣasya dakṣiṇābhimukhatvapakṣa
evābhimato'syācāryasyeti guravaḥ / athavā'sya pavitrāropaṇeti kartavyatā
pavitrādikamityādi datvā gaṅgāvatārakamityantena / atha
vratabhogāṅgadravyanivedanānantaram / tathoktaṃ śrīmanmṛgendre -
yathā vibhavataḥ pūjāṃ kuryānnityādanantaram /
dantadhāvanasadbhasma mṛddhātriphalapāvanān //
aindrādi śaṃkarāntāsu dikṣu pātreṣu vinyaset /
iti /
śrīmanmaye -
nyaste ca dantakāṣṭhādau yathāsthānaṃ gurūttamaḥ /
iti /
atra dravyanivedane jalakuṅkumapañcagavyatāmbūlacaravo nūtanā eva deyāḥ /
itarāṇi pūrvadinadattānyeva / kālātmakaṃ kuṭilavanimeṣa -
kāṣṭhakalāmuhūrtaghaṭikāyāmahorātrapakṣa -
p.१२१)
māsa-ṛtu - ttvayana - saṃvatsara - yugamanvantara -
kalpamahākalpākhyāṣṭādaśāvayavaḥ kāla ātmā śarīranityādhiṣṭheyatvena
yasya tam / māmake vidhau madīye vyāpāre / yatklaṣṭam tatkṛtaṃ
asaṃpūrṇamanuṣṭhitam /
yacca samutsṛṣṭaṃ ajñānādinā yatkiñcana karma saṃskāramupekṣya kṛtaṃ
yattyacca vā hṛdā kāryavaśāt buddhipūrvamavyagratayā vā svāvasara....pi
kṛtyakṛtaṃ yacca vā śubham / vittaśāṭhyena kṛtaṃ duṣkṛtamapi prāyaści(ttā)
bhāvākalpajjayā (bhāvālaptvayā vā ?) vā gopitaṃ
tattkvaciddraṣṭākarmakliṣṭamastu asatkṛtaṃ puṣṭamastu sṛṣṭahṛtaguptānāṃ
tantreṇābhidhānaṃ sarveṣāmasakṛt kṛtatvāviśeṣāt / sarvātmanā
ātmatatvādirūpatvena sarvavyāpakatvena sarvapūrakeṇeti yāvat / amunā
pavitreṇa kṛṣṭādyupalakṣitasarvakarmacchidrāṇi pūraya pūraya / makho yāgaḥ
vrataṃ kṛṣṇāṣṭamyādi niyamaḥ akrodhādayaḥ svayaṃ kalpitau vā /
teṣāmīśvaraḥ tasmai / svāhetyatra svaśabdaṃ svātmavāci / vikirasāmānyāni
bruyāt / dhānyādāharaṇavācakaḥ / ataḥ svātmanāmāharāmīti
nivedayāmītyarthaḥ /
p. १२२)
taduktamabhiyuktaiḥ -
ātmo vyatāṃ brahmaṇā cātmano'nyaṃ
namasyatastvāmadhihastāsti /
iti /
ātmatatvantu māyāntamiti bahuśaḥ
śrutermantravyāptermāyāntatatvavacanāccātra prkṛtiśabdena śuddhādhvanaḥ
paraṃ prakṛtirmāyocyate iti guravaḥ / kṣityādi
māyāntādhvāṃśavyāpakamātmatatvamiti bhāvaḥ / atra sarvatra
saptamīnimittārthe kecittu adhikaraṇārthairvā saptamī / tatrattvadhiṣṭhātāraṃ
śivamityadhyāhṛtya vyākhyeyamiti bhaṇanti / padmayoninā brahmaṇā eṣa
brahmā śrīmatkiraṇādyuktavat śuddhādhvāvyavasthitaḥ śuddha eva na tu
prākṛtā iti kecit / aṇuśaktiśambhubhedena mantramantreśvarāṇāmiva
kāraṇyośakānāmapi trividhatvāt / brahmādyadhiṣṭhānayuktaśivaśaktiviśeṣā
evātra brahmādiśabdoddhṛtā iti guravaḥ / taduktaṃ śrīmatparākhye -
eko vā nāmabhirbhedaiḥ pañcadhā saptavasthitaḥ /
iti /
p. १२३)
māyāntaṃ atra māyāśadena tatrādhvavaddyotikāmūlamanugatā kalocyate /
vidyānta iti / śrīmanmṛgendrādāvapi īśvaratattvasya
śuddhavidyāyāmantarbhāvaśravaṇāt / īśvarāntaṃ samuccāryeti liṅgena
cātra lakṣaṇayā vidyāśabdena īśvaratattvaṃ vivakṣitaṃ /
tattvādhvāṃśakavyāpakaṃ vidyātatvamityāśayaḥ /
tadadhiṣṭhātāraṃ śivaṃ dhyātvā
īśvarāntādhvanordyotakavaśānmantramuccārya liṅgamūrdhni
pavitramāropayet / śivānta iti śivaśaktiḥ / antamavadhiḥ yasya tattathā /
śaktitattvāntādhvavyāpakaṃ śivatatvamiti yāvat / tasminnadhiṣṭhātāraṃ
śivaṃ dhyātvā tasmai / sadāśivāntadyotakā nādakalāntamuccārya pavitrakaṃ
dadyāt / prātisvīkaraṇādhiṣṭhitaṃ
tattvāṃśatattvādhvāṃśavyāpakatatvatrayādhiṣṭhānayuktāya śivāya
pūjanamuktvā'dhunā sāmastveva sarvatattvādhiṣṭhātṛtayā'vasthitāya
pūjanamāha - sarvakārāpālyeṣu pitṛbhiḥ / layāntadvādaśāntāvadhi /
mumukṣūṇāṃ naiṣṭhikadīkṣābhājāṃ / bhautikadīkṣābhājāṃ na tu
gṛhasthānāṃ / etadbhedo dīkṣāyāṃ spaṣṭayiṣyamāṇatvānnaiha
prapañcyate /
p.१२४)
atra bubhukṣuviṣaye kecit ūrdhvasthāyi śivatatvapavitrasya svādhovarti
vidyātatvātmakapavitrādadhovasthānupapatyā / prathamamāropitaṃ
śivatatvapavitrakaṃ vidyātatvapavitrāropaṇānantaramuddhṛtya
tasmāduparyavasthāpya evaṃ vidyātattvamapīti bhaṇanti / tadayuktaṃ
tathāvidhaśrutyadarśanāt / kaṅkaṇa -
trayamānabhedenaivordhvādhovasthānavyatyāsāsaṃbhavācca / taduktaṃ
ṣaṭsahasrikāyām -
liṅgamūrdhaparīṇāhaṃ yathācaivātmakaṃ tathā /
vidyātmakaparīṇāhaṃ tato bhāgadvayaṃ vinā //
tasmādbhāgadvayānnyūnaṃ śivākhyaṃ yatpavitrakam /
iti /
ācārya ityupalakṣaṇaṃ / sādhakasyāpi sādhikāradīkṣitatvāt sarvadevānāṃ
yāgamaṇṭapasthitānām / iti kecit / itare nityakarmaṇi pūjitānāṃ devānameva
pavitrāropaṇaṃ kuryuriti bhāvaḥ tadanantarakaraṇīya māha - puṣpetyardhena
vijñāpanamantrattvamityādi garbhitamityantam / gatiḥ muktilakṣaṇā /
p. १२५)
tathoktaṃ śrīmatsvāyambhuve -
dagdhasaṃsārabījasya yā puṃsaḥ paścimā sthitā /
sā gatistasya vijñeyā na deśānantarasthitiḥ //
iti /
śrīmatparākhye'pi -
prāptisyā sā matā syāttviti /
parameśvarasya gatitvāsaṃbhavāttaddhetutvena gatiśabdavācyattvamiti jñeyam /
sarvaprāṇiṇāṃ carācare sthāvarajaṅgame saṃsthitaḥ lakṣaṇāya
doṣavacanāya tannivṛttaye ca adhiṭhātṛtayā sthitam / antaścāreṇāntaryamīti yā
/ draṣṭā śubhā śubhakarmasākṣi / karmaṇā kāyavyāpāreṇa / manasā
dhyānādihetunā / vācā stutyādi rūpayā / gatiḥ gantavyaṃ / madīyānāṃ
kāyamanovāk sāddhyātāṃ kriyāṇāṃ ttvameva viṣaya ityarthaḥ / atra tu na

macyuta sandhyopāsanādi yat tadvākyahīnaṃ svāgatavijñāpanādivākyam /
saṃpūtaḥ sāsuṣṭhuḥ atiśayena śuddhaḥ anādinirmala ityarthaḥ /
p. १२६)
pavitraṃ patanatrāṇa hetuḥ pāpanāśanaṃ pāpasya malādernāśanaṃ sa tu
tvameva / ata eva ttvayā sarvaṃ pavitram / mayā yadvrataṃ vaikalyayogataḥ
khaṇḍitaṃ vicchinnaṃ tatsarvaṃ tavājñāsūtreṇa grathitaṃ ekī bhavatu /
vijñāpanānantaraṃ karaṇīyamāha - japamityādi āhuticatuṣṭayamityantena
caturastrīnaya dvauvetyatra māsamāsau viśeṣaḥ / atra cāturmāsyādividhānaṃ
supta eva janārdane iti vihitatvāt svāpāntāvadhikameva / tadavadhistu
kārtikaśukladvādaśyāmeva /
kṛttikāśukladvādaśyāṃ kurute bodhanaṃ hariḥ
iti vacanāt / ata eva śrīmatkiraṇe kṛttikā śuklanavamyāmeva
pavitraniyamāvadhirityādiṣṭaṃ
yathāhi caturo māsānniyameva nayet khaga /
avadhiṃ kārtikiṃ kṛtvā navamīṃ śukla eva tu //
iti /
ata eva tattithiparyantameva yathā saṃbhavaṃ yathāruci cāturmāsyādi
p.१२७)
vratagrahaṇaniyamo grāhyaḥ / etanniyamaprakāraśca pauṣkarādāvuktaṃ /
yathā -
saṅkalpya caturo māsān sthānamāśritya vāñcchitam /
kāryo niyamitaistaistu mṛdbhasmādi parigrahaḥ //
ārdracchedamathā dhvānaṃ gururanyatra varjayet /
iti /
mohaśūrottare'pi -
na gantavyaṃ sahasrākṣa pavitrettvavisarjite /
visarjite tu gantavyaṃ svecchaṃ vai yatra rocate //
guruṇā vā yathoddiṣṭamiti paravadhitvenoktakālatvāt / pūrvaṃ
yathoktakālavyatirekeṇa guruṇā svayaṃ yo niyamakālāvadhi so'pi vā grāhyaḥ /
prāyaścittahomaḥ aṣṭottaraśatamastreṇa prāyaścittaṃ śarāṇunā ityuktatvāt /
prāyaścittaṃ tato'streṇeti vakṣyamāṇatvācca / pāyasañca (caru) lakṣaṇam /
visṛjedityatra sāpekṣamiti śeṣavyāpitahṛdi mantrapāṭho homaṃ
vyāhṛtibhirityatra karṣaṇīyaḥ / agnaye svāhetyādi ca agnyādibhya
p.१२८)
ityatra atha gurupūjāṃ sadasya pūjā~ca / gururityādi caturbhiḥ athāṅginaṃ
pavitramabhidhāya / idānīmekāhapakṣe dvitīyadinakaraṇīyānāha - prātarityādi
sārdhadvayena / atha karmasamarpaṇam / bhuktīti sārddhena kena
bandhanamokṣaprati bandhakam / atha yāgavisarjanaṃ vahnisthitamiti sa pāda
dvayena śivamaṇḍalasthe /
vahnikuṇḍārcitaṃ devaṃ maṇḍalābhyarcite śive /
ityuktatvāt / aṇusaṅghātaṃ śivatadaṅgavācakaṃ / mantrasaṅghātaṃ
paridhiviṣṭarastha(śca) mantrasaṅghātañca / samācamyeti sāmarthyādatra
balividhānamapi siddhamiti guravaḥ / śive maṇḍalathe nāḍīyogena saṃyojya tatra
viśeṣasannidhānasaṃbhāvyetyarthaḥ svābhiṣekārthakalaśasthaṃ
sāmānyasannidhanaṃ śivaṃ sāpekṣameva visarjayet / avasare maṇḍalastha
śivasya nirapekṣavisarjanaṃ / sveṣṭaliṅgasya śivasya sāpekṣavisarjanañca
kāryamiti guravaḥ / lokapālādīnityādi śabdena
maṇṭapapūjitasarvadevagrahaṇaṃ /
p. १२९)
ato gurugaṇeśādi bhānuparyantān pūjākramaviparyāse nirapekṣaṃ
visṛjedityarthaḥ /
ādāyetyādi viśodhyetyantametaḥ caṇḍaṃ
pūjātadvisarjanabhūtaśuddhividhānaṃ īśānādiṣu sveṣṭaliṅgādyadhikaraṇa
syāt pavitraṃ caṇḍeśvaravahninamityuktakrameṇa tadarthakalpitaṃ tatpavitram /
tannirmālyaṃ paryuṣitapūjayā caṇḍārthamavatārya sthāpitaṃ
puṣpamālādikaṃ / sa pavitramiti nirmālyaśabdena īśādavaropitasya pavitrasyāpi
grahaṇe siddhe'pi punastadgrahaṇamaropita śuddhapavitrāyāpi tasmai
nirmālyapavitrārohamavaśyaṃ kāryamiti jñāpanāya /
bhūmiśodhanānantaraṃ kriyāvidhānaṃ śuddhetyādi yajedityantena /
śuddhadeha ityatra pūrvoktaśivakumbhasthāmbuneti śeṣaḥ / taduktaṃ mṛgendre
pavitrāvasāne -
tato visṛjya caṇḍeṣṭiṃ vidhāyāvabhṛyaṃ bhajet /
iti /
śivaṃ sveṣṭaliṅgastha pavitrāvaropaṇāya kṛtaparyuṣitapūjitatvāt
p. १३०)
nirmālyapariśodhanārthaṃ sveṣṭaliṅgaṃ nityavat snāpayitvā pūjayet
niyamānte punaḥ pūrvavad yāgaṃ vidhāyoktakrameṇa / visṛjyeṣṭikuryāditi /
etatpavitrakaraṇaṃ sannidhāveva kāryamityāha pañcetyekena /
athaitatprakaraṇopasaṃhāraḥ paretyādinā /
iti trilocanaśivācāryaviracitāyāṃ kriyākāṇḍakramāvalīṭīkāyāṃ
pavitrāvidhiḥ samāptaḥ //
itthaṃ vārṣikaṃ nityāṅgabhūtapavitrāropaṇamabhidhāya
damanapūjāmabhidhātuṃ tatkartavyatāyāṃ karaṇaṃ purāvṛttamitihrāsamāha
- haretyādi pañcabhiḥ / harakopahetuḥ akāṇḍajagadgarbhakṣayakārī
parasparamadamatsarayuddhameveti dāntā ityādi vākyasāmarthyādavagamyate /
tena eneṅgitajñena bhairaveṇa mahāvaladānavāḥ surāśca dāntāḥ
parākramādupaśamitāḥ tadupaśamanakāraṇāt prītena śivenetthaṃ sa bhairave
pūrvaṃ jñāpitaṃ yathetyāha -
p.१३१)
bhūtale viṭapo bhava iti / damanaviṭapaṃ sva dehābhimānenādhi
tiṣṭhasvetyāśayaḥ / atha viṭapaprayojanaṃ madbhogāyeti tatpatrapuṣpādipūjayā
liṅgādyadhikaraṇasya mama bhogyo bhaviṣyasītyarthaḥ / pūjayiṣyantītyādinā
damanakaraṇākaraṇayoḥ śubhāśubhaphalakathanaṃ
tadavaśyakaraṇīyatvopapādakam / svacchandināṃ miśrācāro na kartavya ityādi
vākyabhayāt akartavyamityākāṅkṣāparihāraḥ / iha samānatvāt iha siddhānte
samānatvāt / puravṛttasyetihāsārthasya ihāpi samānatvāt /
nahyekoktasyetihāsārthasyānyatra kathanamātreṇa mithyātvaṃ kathayituṃ
yuktaṃ /
tathātve sarvapurāvṛttānāṃ sarvatra kathanamātrenāṃ satyatvaprasaṅgena
tanmūladharmānuṣṭhānapravartitaṃ sarvamasamañjasaṃ
syāditi / yadvā dāmapūjāvidherapi kathitatvena samānatvāt / taduktaṃ
bṛhatkālottare -
tato damanakaiḥ pūjya śivaṃ paramakāraṇam /
dhūpaṃ kṛṣṇāgaruṃ dadyāt candrakuṅkumasannibham //
iti /
p.१३२)
caturdaśyāṃ śuklapakṣe vaiśākhe tu prayatnataḥ /
śivaṃ pūjya vidhānena mahāsnapnapūrvakam //
kuṅkumenaiva damanairarcayetparamaṃ śivam /
iti /
atra vaiśākhaśabda sauradṛśā meṣarāśivacanameveti
pūrvameva samādhitam /
ato damanapuṣpaistu śivaṃ saṃpūjyabhaktitaḥ /
ata eva brahmaśambhupādaiḥ pavitrotsave damanotse'pi dīkṣā kārye ityuktaṃ -
cāturmāṃsyanimittāni vaiśākha damanotsava
iti /
atha damanakānantarāmantraṇaprakāraḥ kathyate / saptamyāmityādi
sādhyaiścaturbhiḥ / mantravidācāryaḥ tasyaiva yathātmavedanamavaśyamapi
yataḥ atha eva tadāmantraṇādikarma(cā)cāryakṛtam / itareṣāṃ
tadāropaṇamātrāmiti / bhavanaṃ vrajetyatra damanāyeti śeṣaḥ /
p. १३३)
athādhivāsanavidhiḥ / sāyāhneti sārddhena / atrāpi yathā vidhyādīti
vākyānantaraṃ vidadhyāt adhivāsanamiti asya samanvayaḥ kāryaḥ / yathā vidhi
pavitroktavidhyanatikrameṇa pavitrakavidhāneneti vakṣyamaṇatvāt /
dvārapūjāpurassaramityarthaḥ / sūryaṃ śaṅkarapāvakāniti / atra
kumbhamaṇḍalasveṣṭaliṅgaśivo'pi vivakṣitaḥ / anantaraṃ damanakasya
pavitravadadhivāsanaṃ saṃpātasaṃskārañca kuryādityarthaḥ /
etatsaṃskārānantarakaraṇīyānāh - paścimeti tribhiḥ tasyeti / damanakasya
etannālāditvaṃ saṃbadhyate /
atha vijñāpanapurassaraṃ gandhadamanārohaṇaṃ pañceti tribhiḥ / atra
maṇṭapapūjitadevānāṃ damanakadānamitthaṃ siddhamiti noktamācāryaiḥ /
pañcāṅgaṃ mūlanālapatrapuṣpaphalasaṃjñāni pañcāṅgāni yasya tattathā /
prātaḥ kālamityetatkartavyamasmātpūrvaṃ saṃbandhanīyam / dāma parva
dāmotsavaḥ kusumāñjaliṃ pūrvopāttapatrādyupetam / japādikamiti
ādiśabdāt pradakṣiṇa namaskārādi /
p.१३४)
avaśiṣṭadamanāvasthāpanaprakāramāha - śeṣa iti sārdhena / śivāya
kumbhasyāyaṃ sveti nivedayet / samīpe niveśayedityāśayaḥ /

anantarakaraṇīyānāha - havirityanena haviścarulakṣaṇam /
evamaṅgabhūtaṃ damanādhivāsanamabhidhāya prātaḥ kṛtyādi pūrvamaṅgino
damanāropaṇasya prakāramāha - prātarityādi damanentena
snātvetyupalakṣaṇaṃ sandhyāvandanasyāpi snānasya tadavinābhāvāt /
jagannāthaṃ sveṣṭaliṅgasyaṃ nityaṃ prātarmadhyāhnasambandhinīṃ
naimittikaṃ viṣayam / dhyāyannabhimukhamityanena
devasādhakābhimukhyenāvasthānaṃ iti darśayati / pavitrakavidhāneneti /
ātmāditatvavyāpticintādi purassaram / pāvakañca cakāra
damanārohaṇañcāntarbalyādi ..... devamapi taddeyamiti sūcayati /
atra maṇṭapasthadevavisarjanapūrvaṃ caṇḍapūjanaṃ kāryamiti guravaḥ /
atha gurupūjanaṃ kāryamityāha - evamityekena /
p. १३५)
paritoṣakaramityanena vastravittabhūṣanairuktaṃ smārayati / etatkarma kartuḥ
prayojanamāha - brahmacārītyekena / athopasaṃhāraḥ paretyekena /
iti trilocanaśivācāryaviracitāyāṃ kriyākāṇḍakramāvalīṭīkāyāṃ
damanakavidhiḥ samāptaḥ //
evaṃ dīkṣitānāṃ nityāṅgañcābhidhāyādhunā
teṣāmācāradoṣalopoddhāraṇāyādhunā guruṇā prāyaścittaṃ
vaktavyamityāha - svakīyetyekena / atra mānavaśabdena manubhiḥ śivamantraiḥ
saṃskṛto vivakṣitaḥ / na tu kevalo........ṃartyaḥ tasyānadhikārāt / atra
kravyādayonam / tacchruyate -
ājñāvilaṅghanātpūrvaṃ kravyādatvaṃ śataṃ samāḥ /
atrājñāśabdena parameśvaraṃ śāstramucyate / kiñciditi ekasminpāpe
anekaprāyaścittaśravaṇādyasya yadyogyadaṃ tasya tadekaṃ vadet gururiti śeṣaḥ
/
p.१३६)
atra prāyaścittaṃ nāma tatkṛtasya karmaṇo'ṅkurānarhatvāpādakaṃ
snānajapādikarmocyate / atyantetyekena / ādi śabdaṃ mahotpātāgni dāhādi
gṛhyante / gurudevāgnikāryeṣu gurudevāgnisaṃbandhakāryeṣu
agnisaṃbandhakāryāṇi tadagnikuṇḍādikaraṇaṃ samidādyādhyāharaṇaṃ
homadravyasaṃpādanañcāha / tatrādhikārabhedena prāyaścittaniyamaḥ /
gṛhastha ityādinā dvabhyām / atra vānaprasthasaṃnyāsinorantarbhāva
ityāśayaḥ / kecit brahmacāriṇyevāntarbhāva iti vadanti / sa kāmākāmabhedeneti
- atra kāmaḥ svavaśaḥ / itarastu devādinā paravaśaḥ / tathācoktaṃ -
daivādrohāttathāmohāccorarājabhayādibhiḥ /
etairdoṣairakāmitvaṃ śeṣaijñeyantu kāmitā //
iti /
atra gṛhasthabrahmacāriṇau bhautikadīkṣāviśeṣābhyāṃ lokadharmiṇi
śivadharmiṇibhyāṃ dīkṣitau sādhakāveva tadviṣayatvena
prakṛtabhūtaprāyaścittasya pravṛtteḥ /
p.१३७)
itareṣāntu tadādeśataḥ tādvṛddhihrasaśca tatpravṛtteśca / tathoktaṃ
śrīmanmṛgendreprāyaścitākhyāvasāne -
sādhakoktaṃ vṛtaṃ kūryāt gururasvavaśo'vratī /
dviguṇaṃ svavaśastāvaccaredacārādasvavaśo vrati /
svavaśaḥ triguṇaṃ tryaṃśaṃ vinā tatputrakaścaret //
putrakārdhantu samayī pūrvoktānuktapāpmanām //
iti /
atra bhautikanaiṣṭhikau prāguktau gṛhasthabrahmacāriṇāmeva / vṛddhādiviṣaye
prāyaścittalāghavamāha - yasya vṛddhasya aśīti varṣāṇyatītāni yo'pi vālaḥ
ṣoḍaśavarṣādūnakaśca / yāśca striyaḥ ye ca vyādhipīḍitāḥ te ca sarve
snānuguṇātprāyaścittādardhamarhanti / tatrā'pi ca teṣāṃ parikleśaṃ
jñātvā uktaprāyaścittātpādamātraṃ kalpayet / akṣame'pi kartuṃ
suduṣkarañcedanyaiḥ prāyaścittarūpo japo dviguṇaḥ kāryaḥ / sarveṣāṃ
deśakālādibhedena prāyaścitto vaktavyaḥ / ityādeśamityekena
suduṣkaradeśakālādyanuguṇyena prāyaścittam /
p.१३८)
sukare yathoktam / viśiṣṭadeśakālayostu puṇyavṛddhihetutvāttadanuguṇyena
pādādinyūnaṃ prāyaścittameva kāryam iti kecit / śaktiratra kāyagatā
dravyādinibandhanā vā / jātibhedena prāyaścittabhedopyasti / yadvakṣyati -
pādahīnaṃ bhajedrājetyādinā / bhakteḥ samutkarṣe laghuprāyaścittamapakarṣe
guruḥ / vakṣyati -
balānāṃ vṛdhānāmāturāṇāñca pādataḥ /
prāyaścittaṃ pradātavyaṃ yadi bhaktā sadāśive //
iti /
evaṃ karmapya'pi nyūnamadhikaṃ vā vicāryateṣā'yaṃ /
tatretarakarmānuṣṭhānā(na)vasare yathoktātpādādikānyūnaṃ prāyaścittaṃ
taditarāsmin yathoktameva prāyaścittaṃ dadyāt / dviguṇamanyata ityetadviṣaya
bhedena niyama iti prāyaścitta ityekena / etena bahutaraprāyaścitte'pi pitrādibhiḥ
vibhajya vidhātavyamiti sūcyate / anyāsmin śāstre dṛṣṭaḥ prāyaścittasya
pāpasya śrutyādibhyo'pi jñātvā prayaścittaṃ vidhātavyamityāha -
yathetyekena
p.१३९)
svasidhāntāvirodhena vedādisāmānyaśāstreṣu yadyathā -
śrutaṃ tathā vidhātavyaṃ / tataḥ śrutamapi svasiddhāntāvi -
rodhena śiṣṭācāre yadyathā dṛṣṭaḥ tadapi tathāvidha eva / tasminnapyadṛṣṭaṃ
gurubhiḥ svasidhāntāvirodhena yadyathā nibandhanaṃ tattathā vidhātavyaṃ /
vedāderapi dharmopadeśe sāmānyaśāstratvenābhyupagamāt / yathoktaṃ
śrīmohaśūrottare -
vedasmṛtipurāṇādyā āgamā dharmadarśakāḥ /
iti /
sāmānyañca viśeṣañca śaivaṃ vaiśeṣikaṃ vacaḥ /
iti ca /
śrīmatsvāyambhuve'pi -
dharmasādhanabhūtasaṃpravṛttirāmnāyādeva jāyate / ?
tanmūlatvāt smṛteścāpi tābhyāmevāparasya tu /
iti /
kecittu dvayavacanaṃ prāyaścittaviṣayatayā vyācakṣate /
kathaṃ svasidhāntāvirodhena sāmānyaśāstre śeṣe pāyayathā -
p.१४०)
..........śrutyādanuṣṭheyaṃ tadvilaṅghya vilaṅghnam /
iti / kramaṇaṃ bhavet / netarayeti / sādhakasya niśāyāṃ
varjyāvarjyapūjāviśeṣakathanapūrvaṃ pratiṣṭhitakaraṇe prāyaścittamācaṣṭe /
rātrāviti sārdhena / atra bubhukṣuriti lokadharmiṇī bhedabhinnāyā
bhautikadīkṣāto gṛhastha viraktabhedena dvividhaḥ sādhako vivakṣitaḥ / iti /
sidhasamīhita iti liṅgāgnirvidhīyate tanuḥ naiṣṭhikadīkṣayā dīkṣito gṛhastho'pi
tasya dehāntare mahatkarmaphalavyatirekeṇa dīkṣā sādhyabhogānabhilāṣeṇa
yadīyadehapātānantaraṃ mokṣecchayā bubhukṣutvāyogāt /
aihikabhogecchāyogasya dehārambhakarmādhīnatvena vratino'pi samānatvāt
ityādi śrīmanmṛgendre svāyambhuvavrādau dviśati pañcikāyāṃ
brahmaśambhupaddhatau ca draṣṭavyaṃ / candroparāgassomagrahaṇaṃ
etadupalakṣaṇaṃ saṅkrāntyāderapi / tathācoktaṃ śrīmatkālottare -
trikālapūjanaṃ yeṣāṃ teṣāṃ sārdhārkamaṇḍale /
p.१४१)
prarabdhāattu bhavetpūjā yāvatsyādghaṭikātrayam /
tadūrdhvenaiva kurvīta vinendugrahasaṅkramaiḥ //
...ṃantrā sāyaṃ kāle ca kṛṣṇāṣṭamyāmi parvasu /
śivarātrivrate caiva rātrau pūjā na doṣadā //
siddhisamīhitaṃ siddhirabhilāṣa iti yāvat / pūjā hi pratidivasaṃ kartavyā
kāmyāni nimittakartavyā ceti prakārāttatra kāmanā nimittāpi
divasarātryubhayanimitāyattatve triprakārā eva vihitāñca pūjām / tathā
bhūtaṃ dānañca vighnāyānyāni pūjādānādi bubhukṣuḥ
parivarjayedityartho'pagantavyaḥ / ata eva mumukṣossarvadā śivapūjā navāryata
iti sarvagrahaṇaṃ kṛtaṃ / anyathā bubhukṣoḥ niśāyāṃ nityapūjāyāpi
niṣedhavidhivivakṣayā mumukṣossarvadā navāryata ityevaṃ vaktavyaṃ / kiñca
rātrau tannityapūjāyā api niṣedhapakṣe ardharātripūjāṃ
vidhāyakaśāstravirodhaśca prasajyate / taduktaṃ śrīmanmṛgendre -
sādhakācāryau dvau -
p.१४२)
samutthāyārdharātrau kuryātpūjājapādikaṃ /
tataśca savane brāhmye sandhyāsandhyāharettamaḥ //
iti /
niśvāsakārikāyāñca -
ekakālaṃ dvikālaṃ vā * * * * rddharātrakam /
pūjayīta tataśśambhuṃ nityameva gṛhī tathā //
iti /

asyāṃ somaśambhupaddhatāvapi -
sandhyā śivārcanaṃ kuryānniśīthe'pi yathā purā //
iti /
brahmaśambhupaddhatyāmapi - divāsaṃpūta
divāsaṃpūtatoyena niśāyāmakhilāṃ kriyām /
kuryādaśaṅkito vidvān asaṃspṛṣṭena kecit //
iti /
vimalaśivapaddhatau ca -
p.१४३)
ghaṇṭāghaṭītrikākhyeṣu yatiśśāntimatissadā /
tadbhāvabhāvanāyukto yoganidrāvidhānavit //
śayyāyāntu gṛhasthe'pi spedvādhigṛhe sukham /
athārdharātre pūrvoktāṃ sādhanaḥ sakalāṃ kriyām //
divā saṃbhūtatoyādyaiḥ kuryātpūjāṃ yathāvidhiḥ /
iti / api ca -
dravyarājabhayādinā yāvadasamayakṛte sveṣṭaliṅgapūjanasya rātrāvapi
saparyāniṣedho talliṅgamakṛtasamānāyā na devasyāditi mahādroha āpadyate /
bubhukṣūṇāṃ prathamatvena prasiddhānāṃ mahīpatīnāmabhyudayāya
tadbhavaneṣu satsu śivālayeṣu gṛhasthenaiva bahubibhavasādhanāyāḥ
pūjāyāmāha - niśāyāṃ darśanānmahājanānuṣṭhānavidhiśca prasajyate /
ato bubhukṣoḥ prāyaścittanimittasiddhinimittatayā yadi vā pūjāśceti dve eva
pūjāniṣiddhe nānyā iti mantavyaṃ / nanvevañcet sārddhārkamaṇḍale -
prārabdhā tu bhavetpūjā yāvatsyādghaṭikātrayaṃ
p.१४४)
tadūrdhve naiva kurvīta tasya prākdarśitajñāpakavacanasya kathaṃ nirvāhaḥ /
viṣayabhedeneti brūmaḥ / tathāhi -
trikālapūjanamiti liṅgāt prātarādiṣu triṣu kāleṣveva pūjāṃ kurma iti yeṣāṃ
teṣāmevāyaṃ niyamaḥ / na caturṣu kāleṣvevārcanāmapi nārcayitvā /
iti śrīmataṅgādyuktaye.........ṃavatāṃ sakṛdārādhanakānāṃ
proktāgamayuktivirodhāt sarvaśivāgamāvirodhena vyākhyā nasyāvaśyaṃ
bhāvitvācca / tathā coktaṃ śrīmanmataṅge -
yadastu śakyate netuṃ tattathaiva vicāryatu /
yathāvirodhatassarvaṃ yāti tantraṃ śivātmakam //
tathā cāryeṇa vaktavyaṃ nānyathā munipuṅgava /
iti /
atra pramādo devarājabhayādīnītyuktaṃ prāgeva / gāyatryāṣṭaśataṃ
gāyatryāṣṭadhikaṃ śataṃ gṛhasthaviraktabhedabhinnasyanaiṣṭhikadīkṣā
dīkṣitasya etanniyamo nāstītyāha - mumukṣorityardhena /
p.१४५)
sandhyālope prāyaścittamāha / sakṛdityekena ajātamiti sadyojātam /
arcanālopepyāha - ye kāletyekena / dakṣiṇaṃ aghoraṃ / pūrvoktaṃ akāmāttu
sakāmāsyetyādinoktamiti yāvat /
tricatuṣkālārcakānāntu dvitrikālalopa ekadviśatādhikaṃ
dakṣiṇasahasrakameveti triśatottarayeti vakṣyamāṇaliṅgānniścīyata iti guravaḥ /
sarveṣāṃ divasalope prāyaścittamāha - ekakālamityekena ardharātrakaṃ /
ardharātrāvadhi catuṣkālamityarthaḥ / sārddharātramiti vā pāthaḥ /
ekakālārcā niyamāt etatsarvakālaviṣayam / (kāmatastuvadbhiḥ svasvaniyamamiti)
sakalārcanakarmalope kṛte sati upavāsasamopetatriśatādhika dakṣiṇasahasraṃ
japedityarthaḥ / nanvevaṃ ekakālārcakādvikālādyarcaka sa daivasikakarmalope ko
viśeṣaḥ / na kaścidityāha - trikālamityekena / sandhyārcanaṃ
catuṣkālāvaśyakāryatvāt saṃkṣepasyecchu nāmetasmin kāla
itarakāloddeśenāṣṭapuṣpikāmātradarśanenaiva tattatkālārcanānāṃ
saṃpādanādaikakālatrikālārcanayoḥ prāyaścittasāmyamiti bhāvaḥ /
p.१४६)
tathā coktaṃ -
ekakālārcane lupte sahasraṃ dakṣiṇaṃ japet /
evaṃ dvikālalopādau vardhayeta śataṃ śatam //
ekāhapūjālopena sahasratriśatottaraṃ /
upavāsena saṃyuktaṃ kāmato dviguṇaṃ tvidam //
catuṣkālārcanaṃ yeṣāmekakālamathāpi vā /
prāyaścittaṃ samaṃ teṣāṃ nannyūnaṃ nādhikaṃ bhavet //
aṣṭapuṣpādidānena dvikālamarcanāvidhiḥ /
antarbhāvyakṛto yasmādekakālārcanairapi //
iti /
tatraikakālārcanaṃ mukhyaṃ madhyandina eva kāryam / tasyaiva mukhyatvaśruteḥ
/ dinārddhe savane gata iva kramya
sarvamantramukhe puṇye parameśādhidaivate /
tadannirvartya yo'śnāti savanaṃ surapūjitam /
tadvirāmaṃ vinākhyātaṃ jantumṛtyau ca vā * sau //
mantrāstvannadhitiṣṭhanti yogapīṭhavyavasthitāḥ /
iti /
p.१४७)
madhyāntadinārcanasya vairādijātivaśena kartumaśakto
yathāsaṃbhavamitarasminnapi kāle sarvakāloddeśenārcanaṃ kṛtvaiva bhojanaṃ
kāryamanyathā yathoktaṃ prāyaścittaṃ kāryamiti guravaḥ /
dvārapālādipūjānāmātmaśuddhīnāmāvāhanādisaṃskārāṇāmu-
pacārāṇāñca
pavitrāropaṇādeścaṇḍeśvaravidyāgurupūjānāñcānyatamasyākaraṇe
prāyaścittaṃ tatsaṃgrahe proktamasmābhiḥ tato'vadheyaṃ /
dvitīyadivasādivarṣāvadhipūjālope prāyaścittaṃ dvitīyamiti dvayena / atra
śatottaramaghorasahasrakaṃ pratidinastrikṣme? śatottaravṛddhyā varddhi /
pañcādaśa (taṃ) divaso ........ ñcabhiḥ śataiḥ kṛtamayutadvayaṃ
syā....ḍaṣṭamyādi triparvalope śāntayeti śataiḥ sahāyutadvayañca
japedityāśayaḥ / evamasminpakṣe'pīti / taduktaṃ śrīkālottare -
pakṣaikalopato vatsa dvyayutaṃ dakṣiṇaṃ japet /
dviguṇaṃ māsalope tu dvyayutaṃ vardhayettataḥ //
māsi māsi mahāsena yāvatsaṃvatsarāvadhi /
ataḥ ekasminmāse yuta catuṣṭayaṃ tata ūrdhvaṃ māsadvayayutavṛddhyā
p.१४८)
vatsarācca lope saptalakṣāṇī japet / dviguṇamiti prāgevoktaṃ
iṣṭaliṅgaparibhraṃśādau prāyaścittaṃ sveṣṭaliṅgamiti dvayena / paribhraṣṭe
ve?śakṣobhādau rakṣārthaṃ sthāpitapradeśānavabodhena / naṣṭe
dāruśileṣṭakādi patanādinā dhvaṃse vā / dagdha ityatra sarvātmanā dāho'pi
vivakṣitaḥ / itarasya vakṣyamāṇatvāt / hṛte corairapahṛte / kauleyassārameyaḥ /
piṇḍikāyāṃ yathāsaṃbhavaproktadoṣayorliṅgaśuddhiḥ / liṅgasya luṭhanādau
prāyaścittaṃ sahasrādityekena - luṭhita ityatra sakṛditi padaṃ sarvatrāghorasya
pāṭhāditi padadvayañcādhyāhāryam / luṭhanamekapārśvena niveśaḥ kampo
vā parivartanaṃ sarvato bhramaṇam / ūrdhvādho viparyayeṇa niveśo vā /
śvabhracyate bahuśo luṭhanaparivartanādinā aṣṭabandhajaraṇādvā
pīṭhaśvabhracyute galite abhighāte prāyaścittaṃ gaḍḍuketyekena
ādigrahaṇācchaṅgādiliṅgasya / hastādūrdhvapatane prāyaścittam / sādhāraṇa
ityekena / ādhāro lohakāṣṭhādikṛtaṃ liṅgasya niveśanādhikaraṇam /
paryaṅkaviṣaye prāyaścittametat /
p.१४९)
vyaṅgyasya viṣayasya vakṣyamāṇatvāt / tālo'tra
dvidaśāṅgulanyūnādhikakalpanāprakāro'nyatrāpyuktam / yathā hastādeḥ
patite liṅge aṅgulādaṅgule'ṅgule vṛddhe sahasraṃ pradadyāt /
sahasrātprabhṛti kramāt / iti tālādupari dvitīyatālāntamadhye aṅgule'ṅgule
vṛddhirapyevaṃ saṅkalpyātra kāmasakāmabhedaḥ prāgvaddraṣṭavyam /
atra japārambhe pañcagavyādi snapanapūrvaṃ viśeṣapūjā kāryeti guravaḥ /
liṅgasya visaraṇe prāyaścittamāha akāmata iti tribhiḥ / asyeti prāyaścittaṃ tadā
nāhi tasya vākyasya eṣo'rtho mantavyaḥ ityarthaḥ / śalākāyā liṅgasya /
pramādaḥ anavadhānam / ataḥ aghorasyaiva mahāpātakanāśanakatvāt sa eva
japtavyaḥ / triguṇa iti - prāgauktatālādi saṃkhyāna siddhamānā triguṇa
ityarthaḥ / kecittu liṅgadrohaprāyaścittatvena prāguktāllakṣasaṃkhyātastriguṇa
iti vadanti / atra japānantaraṃ / liṅgāntarasyopādānaṃ śivāya sarvasvādanaṃ
ca kāryamiti guravaḥ / yathoktaṃ tadbrahmakālottare -
p.१५०)
liṅgaṃ hitvā guraṃ hatvā japedghoraṃ trilakṣakam /
pañcāgnimadhyago bhutvā taddaśāṃśaṃ tu homayet //
tataḥ saṃsthāpayelliṅgaṃ tanmayaṃ tatpramāṇataḥ /
datvā śivāya sarvasvaṃ tasmātpāpātpramucyate //
iti /
kāmato liṅgaviśaraṇe niskṛtirnāstītyetat / samityekena liṅgasya pādasparśādeḥ

prāyaścittaṃ liṅga ityarthena / śleṣmādyupagatau prāyaścittau śleṣmaṇeti
tribhiḥ śleṣmavāriṇā mutrodakena tatsaṃyuktodakaṃ sparśādityatra
mutrāvyatirikta saṃyogādvā vivakṣitaḥ / saṃyukta iti pūrvamevoktatvāt /
idamayutapañcakahīnaṃ pañcaśatādhikasaptatriṃśatsahasra mityarthaḥ /
liṅgasya nirmālyasya bhaktādi padena prāyaścittamāha - śivasaṃskāra iti
sārdhena trayeṇa / naṭakaivartakādibhirityatrādiśabdena rajakacarmakārādi
pratilomagrahaṇam / kākādivargeṇa kākakamaṭhādivargeṇa /
śvapacādibhirityādi
p.१५१)
śabdāt sūtikodakyādibhiḥ / bāṇairiti pañcasaṃkhyaiḥ / atra
prāguktasarvasparśe yathānuguṇapañcagavyamahāsnānasaṃprokṣaṇādibhiḥ
liṅgaśuddhipuraḥ paraṃ viśeṣapūjā kāryeti guravaḥ / sthira
bāṇaratnādiliṅgasya deśakṣobhādau saṃrakṣaṇārthamuddharaṇe prāyaścitaṃ
lakṣamityardhena vyaṃgyādidoṣasaṃbhave prāyaścitta vuṅgitamiti
dvayenāpyaṅgatamaṅgamaṃ gavya tatsañjātamasyeti vyaṅgitaṃ vyaṅgatve'pi
dagdhāvaśiṣṭācchāyā kāntiryasya tattathā kāntihīnamiti yāvat /
rājādibhirityādiśabdena maṇḍalīkāmātyādīnāṃ grahaṇam /
agniviṣaye prāyaścittaṃ nirvāṇa iti dvayena nityapūjālopavat tasmin ityatrāpi
śiva ityadhyāhāryam / sandhyāyāḥ kālātikrameṇa kṛtaprāyaścimāha -
sandhyetyekena / sandhyātrayaparibhraṣṭa ityatra paribhraṃśaḥ tatkālata eva na tu
karmataḥ tasya pūrvamevoktatvāt / yathoktaṃ śrīmanmṛgendre -
sandhyākāla paribhraṃśe śivaikādaśikāṃ japet /
iti /
p.१५२)
etasya sandhyālopetyasyāntarameva vaktumucitattvepyatra vacanaṃ
prātarādikālaniyamena pūjāniyamameva tāvattatkālabhraṃśe'pi
prāyaścittametadeveti jñāpanāya guravaḥ / snānahīnaḥ vāruṇasnānahīnaḥ
agnaye mantramānasānāṃ rogādāvapi sukaratvāt / vratādyakaraṇe
viśiṣṭadivaseṣu viśeṣapūjā akaraṇe ca prāyaścittamāha - vratasyeti
dvayena / atra vrataṃ kṛṣṇāṣṭamyādi ekadvitridināntarita bhojanādi ca /
tathācoktaṃ -
taccaikāhāntaradvitryahapañcāhādi bhojanam /
kṛcchūcāndrāyaṇādīni vratamityabhidhīyate //
iti /
[kriyā] devamuddiśya devena saha vā yātrā / niyamastu śāstrāntareṇa svayaṃ
parikalpitaḥ tailābhyaṅgādi tāmbūlādivarjanarūpaḥ yāvakāśanādirūpo vā /
atrodhāviti kecit / eṣāmanyatarasya lokādinā vilope sati gāyatryāṣṭaśataṃ japet /
śuddhiḥ syātpunastatkartuṃ śaktau tatkaraṇañca
p.१५३)
caturda"yādiṣveva tallopaprāyaścittametaditi bhedaḥ / pavitrākaraṇe
prāyaścittamāṣāḍhamāsetyekena / athārghyapātrādiviṣaye prāyaścittam /
atheti ṣaḍbhiḥ pātre arghyapātre'vi vartate pariluṭhite / liṅgoktapādataḥ
liṅgāparāya prāyaścittāccaturthāṃśa eva tatsāmānyātideśa ūrdhvantu
tadviśeṣataḥ / sahasramityātrāghorasyetyanuvartate / parivartayejjapet /
hastabhṛśāttayā śataṃ iti / prāknirdiṣṭasyāyutaturyāṃśasya bādhaḥ /
sarvatrasūtracchedo pādasparśādyupahatau / āgamavedinaneti
vākyalakṣaṇasiddhanyāyena ūhāpohādinā āgamārthavicāranipuṇe
prāyaścittaṃ vidhāvūhāpohajñānamavaśyaṃ bhāvītyāśayaḥ /
vīradārulohādinirmitam / nityapūjālopaprāyaścittaṃ vilopa ityekena caturguṇaṃ
itaradinalope prāyaścittaccaturguṇaṃ / pakṣalopo'ntargatacaturdaśyādilope /
taduktaṃ -
daidyatajapenaiva śuddhiḥ kevalacaturdaśyādi /
p.१५४)
ādiśabdāt puṣpādi paṭaliṅgaśaṅkhārghyapātrādi / atha śaktyatiśayena
prāguktaṃ prāyaścittaṃ lāghavaṃ vālādīnāmeveti niyamayati bāletyekena /
yo yo dharmaḥ susāratvādabhedayaḥ pāpamudgaraiḥ /
iti /
yogināṃ pāpasparśarāhitye'pi lokasaṃvyavahārārthaṃ kāryamityāha -
śivetyekena / ca śabdāt putrikādīnāñca naivedyaviṣaye prāyaścittāṃ
keśetyekena sārddhena naivedya darśana iti darśanaśabdo nivedanavāci
darśanenaiva teṣāmabhyavahāro yataḥ / tathoktaṃ -
dṛṣṭyā tṛpyanti devatā iti / duṣṭadhūpadāne prāyaścittaṃ prāṇītyardhena /
pañcamasya īśānasya paramastu śivasmṛtaḥ iti śruteḥ pādena gurvādi sparśe
prāyaścittaṃ pādenetyekena / atra deva śabdena gurvādyadhikaraṇadevo
vivakṣitaḥ na tu liṅgam / śivādyājñābhaṅge prāyaścittamāha -
p.१५५)
maheśetyardhena / atra ajñānanivāraṇarūpā śivasvarūpā ca vidyāt /
etaduddeśenārjitadravyabhakṣaṇe prāyaścittaṃ etadityardhena
bhakṣaṇañcātropalakṣaṇam / yathaha - upayogasya pādavarjitam / pādena
pañcviṃśatyā varjitaṃ lakṣaṃ japet / nirmālyabhakṣaṇādau prāyaścittam /
nirmālyamiti tribhiḥ nirmālyabhakṣaṇa iti caṇḍadravyabhakṣaṇe na tu bahiḥ
kṣiptasya prāyaścitta gurutvaśruteḥ / atra tu tadbhakṣaṇasyāsaṃbhāvyatvāt
prāyaścittaṃ noktamācāryaiḥ / na hi kvacidapi saṃbhavati /
bhakṣaṇamandhakūpādau prakṣiptasya devocchiṣṭāderapi bhakṣaṇe
prāyaścittametadeveti kecit / apare tu prāyeṇa
tadbhakṣaṇasyāsaṃbhāvyamānatvāt prāyaścittaṃ noktamācāryaiḥ /
kadācittatsaṃbhave tu śāstroktaṃ prāyaścittamācaraṇīyamiti vadanti /
tathoktaṃ prāyaścittasamuccaye -
devasvaharaṇe dhīmān tasya hartuḥ pradāpayet /
taptakṛcchrantu yatkhyātaṃ devasya pāpanāśanam//
devadravyaṃ yaducchiṣṭaṃ kāmato'pahṛtaṃ yadi /
p.१५६)
dvilakṣaṃ bahurūpasya japellakṣamakāmataḥ /
catuḥ pañcaguṇaṃ tadvaddatvā svaṃ ca viśuddhyati //
bhakṣyabhojyānnapānādi devārthe yatprakalpitam /
bhuktvā'yutamaghorasya japeddravyantu tacchive //
tāvavedya śuddhiḥ syāt devocchiṣṭaṃ niveditam /
bhuktvā.ārdhasahasrantu prajapedbrahmapañcakam /
caṇḍadravyantu taddattaṃ bhuktvā sārdhāyutadvayam //
japedaghoramantrasya nirmālyaṃ bahirujjhitaṃ /
samagraṃ saṃhitālakṣaṃ japennirmālyabhojane //
iti / dānepītyarthaḥ / upekṣaṇa iti / ayogyasthānaṃ prokṣaṇaṃ
śvakākādibhakṣaṇena jñāpanañca laṅghanaprāyaścittaṃ devasamaṃ
prāyaścittaṃ caṇḍadravye / mantramānasāgneyādanyatamaṃ snānaṃ
niveditaviṣaye pekṣaṇā kathanaṃ devasvamiti sārddhadvayena
grāmādīśasyetyādi śabdāderdaśaviṣayādi tathoktaṃ -
deśaviṣayagrāmādi dāsīdhānyacatuṣpadam /
iti /
p.१५७)
śāstrālaṅkāralohāni maṇiratnāni yāni ca /
devaddrvyasamuddiṣṭaṃ iti /
eṣāṃ sarveṣāṃ nirmālyābhidhānaṃ vṛddhirādau ...... yathā myālayate
kṣīyate iti vyutpatyā yathākathañcita
cireṇācireṇāmlānāmlānayormālyaśabdavācyatvaṃ / sopataṃ
brahmaśambhupādaiḥ -
naivedyaṃ gandhapuṣpādyaṃ dravyaṃ yājyāyate cirāt /
tanmālyamupabhuktañca nirmālyamabhidhīyate //
iti /
tatvāt sparśnādoṣa ityāha - piṇḍītyardhena upalakṣaṇametat /
yantrikāsthitasyāpi taduktaṃ bhojadevena divasanirmālyatā'nādidoṣaphalamāha
- kravyāda iti dvayena / kravyādaḥ sṛkalaḥ piśāco vā / siddhahāni siddherbhu
sarvadā /
tasmāpyakṛtavidhiḥ kiñcitkālaṃ piśācavararājaḥ /
p.१५८)
bhrāmyā vimalātmāsau vrajati samatāṃ pareśena //
iti gaṇanāt / prakasanāṃ pavitrīkṛtaśivāgnivyatiriktāgnau prakṣepaḥ / śabaraḥ
kirātaḥ / nirmālyena tadbhoktṛpuruṣeṇa ca spṛṣṭasya sparśādau prāyaścittaṃ
yadi yaścaturthyāṃsavarjitaṃ kuryāt / siddhaliṅgādi dhāma sā viśeṣamāha -
anuṣaṅgetyekena siddhairyaḥ pratiṣṭhitaṃ sidhipradaṃ vā liṅgaṃ siddhiliṅgaṃ

anuṣaṅgataḥ tataḥ tadupacāraṇakaraṇaprasaṅgata suvastrādau
praviṣṭanirmālyasparśādiprāyaścitta caturthāṃśaḥ / tatra prāyaścittaṃ
kiñcinnūnaṃ prāyaścittamityāha - gurupatyādidvayena gurupastaketi / atra
guruśabdaḥ paṅktiviṣayaḥ /
gurupaṅktinirmālyanne'tha jale kṣipet /
iti /
pustakaśabdo'pi siddhāntaviṣayaḥ / śive ghaṭitaliṅgasthe /
ratnahemādiliṅgādāvapi śive yathetyanuṣaṅgaḥ / kvacidviṣaye nirmālyasya
pratisaṃmāha pū ?
p.१५९)
taduktaṃ brahmaśambhupādaiḥ -
pratimāsu vyākhyānanimittāsu lakulīśvarādyaṣṭāviṃśatimūrtiṣvitiyāvata
syāt nirmālyasāhacarye tatpuṣpādīti tātparyam / sadyaḥ pratiṣthita iti
sadyaśabdena jīrṇoddhāraviṣayaḥ / punaḥ pratiṣṭhāpyavartate / nirmālyādi
nirastamālyādi ādigrahaṇānnaivedya samālepanādinā dūṣyata etat
sparśanalaṅghanādau na doṣāvaham śrīmanmṛgendre -
mardane laṅghane dāne pūrvaṃ caṇḍeśakalpanāt /
nārcāruḍhasya doṣo'sti naivedyārhasya vastunaḥ /
iti /
etaddīkṣitānāmupayogāttu dīkṣitānāṃ teṣāṃ
śivāgnigurunivedanavasiṣṭhasyaivāśanavidhānāt / viparyaye
prāyaścittavidhānam / tathoktaṃ -
yatkiñcitsvalpamagnīyānno datvā parameṣṭhine /
gurubhyo vā pradānena śivasyāṣṭaśataṃ japet //
iti /
p.१६०)
etadevāha - patramiti dvayena / anivedya na bhuñjītetyatra
sveṣṭaliṅgāgnigurvadhikaraṇāya śivāyetyadhyāhāryam /
tannivedanāvaśioṣṭameva bhuñjītetyāśayaḥ / pratiṣṭhotsave prāyaścitta
devatāmityekena tadākāramakurvasu taṭākodyānapratiṣṭhotsaveṣu
puṃsavādibhojaneṣu prāyaścitta puṃsavana ityekena / puṃsavana ityupalakṣaṇam
garbhādānasīmantāderapi caturthyāmiti vyāhāri vivāhadivasaṃ
caturthadinotsave dvādaśaikāha iti / sapiṇḍikaraṇadivase ekoddiṣṭadivase
cetyarthaḥ /
gaṇānnabhojane prāyaścittaṃ gaṇānnamityekena / gaṇagaṇikayorlakṣaṇamuktam
-
yastu jīvati cauryeṇa gosuvarṇāpahārakaḥ /
brahmasvaṃ harate yastu sa vipro gaṇa ucyate //
iti /
vipra ityupalakṣaṇamanyeṣāmapi /
mṛte bharttari yā nārī rahasyaṃ kurte patim /
nissārayati yā garbhaṃ gaṇikā ceti gīyate //
iti /
p.१६१)
ca śabdādvānaprasthānātsthānau / taduktaṃ -
dvāveva śramiṇau bhojyau brahmacārī gṛhīti ca /
abhojyamanayorannaṃ tathā caivānyaliṅginām //
bhojakośamādyannabhojane upavāsajapāpyūhanīyāviti prathamandanoktam /
yonnaṃ nāmantrato bhukta iti pāṭhāntaram / tattu kṛtāmantriṇasya
tadbhojanavarjanaviṣayam / tatrā'yamarthaḥ vai dīkṣito dīkṣitasyāpi
samayācārayuktasya varṇāntarasyānnabhojane śāstrīyakrameṇāmantritassan
pa"cānna bhuṅkte sajātīśavijātīdyāvekasmin prayoge saṃyojya japtvā
viśuddhyati / tathā coktāṃ -
āmantrito na bhuṅkte'nnaṃ yasya varṇasya vai dvijaḥ /
tajjātīśasvajātīśau japtvā sāṣṭaśataṃ śuciḥ //
iti /
kṣatriyādīnāṃ brahmaṇānāmaśane viśeṣaṃ darśayati /
eka ityādinā / divasā upoṣyeti śeṣaḥ / tasyeti pūrvokta prayogasyānukrameṇa
ekadviśatādikrameṇa /
p.१६२)
śūdrasya kṣatriyāgnīvarjite / upavāsadvaye yukte śatadvayajapāḥ sarveṣāñca
suvarṇaviṣaye svajātīśasya sāṣṭaśataṃ japañca kārya ityarthaḥ siddham /
ajīrṇe tātkālikasnānādiniṣedhaṃ jīrṇe tatkaraṇaṃ tasya kālātikramya
prāyaścittañcāhasnānamityekena / snānamityupalakṣaṇam /
sthāpanāntarakāryasya snānāntarakāryasya dhyānasya sandhyāvandanasyāpi
snānādīnāñca vṛte kamupādānaṃ tatkaraṇavelāyāṃ jīrṇāliṅgadarśane
tadādikramya kāryamiti viśeṣaḥ / nirmālya bhojana ityapare / pākayajñādiṣu
bhojanaṃ na doṣakārakamityāha - pākādityekena / ādi śabdena
haviryajñasomasaṃsthānāṃ grahaṇam / godānannāma
brahmacāribhiranuṣṭheyo vrataviśeṣaḥ / vratamityatra upanayanamiti kecit / catvāri
vedavratānītyanye / pākayajñādiṣvannaṃ bhuktvā na dūṣyata iti / tathā sā
tathā sācāravarṇānāṃ ityunnayaḥ / samāna ācāro varṇaśca yeṣāmiti
tadvigrahaḥ / taduktaṃ brahmaśambhupaddhatau -
p.१६३)
pākādiṣu kratuṣvannaṃ bhoktavyaṃ pāvanaṃ yataḥ /
iti /
caulevrate godāne vivāhe ca doṣabhāk /
iti ca / ata eva -
pākayajñe haviryajñe somayāge kṛtāṃ japet /
iti śāstrāntaravacanam / snānamiti guravaḥ /
asamācāravarṇānāṃ bhojane prāyaścittam / ya iti dvayena / yo dīkṣitaḥ
dīkṣitasya samācārayuktasya varṇāntarasya annamāmantritassan bhuṅkte / sa
tajjātīśau kasmin prayoge saṃyojya japtvā viśuddhyati / atra saṃkhyāyā
abhidhānaṃ vakṣyamāṇasāṣṭasatamiti padamākarṣaṇīyam / brāhmaṇena
kṣatraviṭcchūdrajātīmannabhojane tasyāśanasya śuddhaye yathākramaṃ
japasyānukrameṇeti ekaśatādikrameṇa eko dvau ca trayaśca divasā upoṣyāśca /
anena nyāyena kṣatriyāderevetyupalakṣaṇam / prāṅniṣedhayoḥ pūjāhomayorapi
ucchiṣṭayoranyonyasparśe prāyaścittam /
p.१६४)
dīkṣiteneti ṣaḍbhiḥ / ucchiṣṭa spṛṣṭa ityanantaraṃ
bhojyattventyadhvetyadhyāhāryam / taduktaṃ śrīmatkālottare -
sarveṣāṃ tulyajātīnāṃ ucchiṣṭasparśane sati /
tyaktvā bhojanamācamya svajātīśaśatañjapet /
iti /
snātvetyatrācamya snātvetyarthañca yā / samīpye dīkṣita iti samīpe
bhavassāmīpyaḥ brāhmaṇasya kṣatriyaḥ kṣatriyasya vaiśyaḥ vaiśyasya śudraḥ
iti yāvat / tadvaditi adīkṣita svajātisparśavat snānapūrvaṃ śatadvayamityarthaḥ /
kramāditi catuśśatavṛddhikrameṇa svajātīśau / etānīti bahuvacane brāhmaṇasya
vyavahitasparśaviṣayatayā kathitau vaiśyaśūdrau kṣatriyasya vyavahitayoktaṃ
śūdrañca parāmṛśati pūrvoktadviguṇamiti / brāhmaṇo vaiśyaśūdrasparśe
catuśśataṣaḍahopavāsapūrvaṣaḍaṣṭaśataṃ japet / kṣatriyasya
caturahopavāasasparśe viṣaye prāyaścittamāha -
pādahīnaṃ bhavediti / brāhmaṇasya svajātisparśe
p. १६५)
dīkṣitā dīkṣite śatadviśatañca yat prāyaścittamuktaṃ kṣatriyastu
tathāvidhabrāhmaṇasya sparśe tatpādonañcarediti yathākramaṃ pañcasaptatiṃ
sārdhaṃ śatañca japedityarthaḥ / evaṃ vaiśyo'pi tatsparśe tadardhena
vivarjitamiti śatārdhaṃ vā śataṃ vā japet / tadevāha - brāhmaṇasya
varṇasparśe yatprāyaścittaṃ tadeva śūdraḥ tatsparśe pādatrayojjhitaṃ
yathākramaṃ pañcaviṃśati saṃkhyapañcāśatsaṃkhye ca japet /
anyatrāpyevamiti vaiśyasya kṣatriyasparśe
kṣatriyavaiśyayossvajātīyasparśoktapādahīnam /
ucchiṣṭakāle'ntyajacaṇḍālayossparśe prāyaścittaṃ
svajātīśanimittadvayenāntyayorajakādayaḥ
rajakaścarmakāraśca nado parada (ṭo da viruda) eva ca /
kaivarto medabhillāśca saptadhā antyajā (vrajā) smṛtāḥ //
iti /
sakalaṃ malaṃ pāpaṃ jātīśamantralakṣaṇaṃ puruṣe pūrvaṃ ṣaṭśataṃ
japedityarthaḥ / caturṇāmapi varṇānāṃ varṇasya tadanantaratadvihitasya
p. १६६)
varṇasyocchiṣṭasparśe prāyaścittamuktvā kṣatriyādīnāṃ brāhmaṇasparśe
ityekena / ataḥ sadyojāta ucchiṣṭabhakṣaṇe prāyaścittam / upavāsamiti dvayena
tadvaditi upavāsaṃ kurvītetyarthaḥ / japedapītyatra svajātīśamiti śeṣaḥ /
bhuktvetyetat brāhmaṇasya vyavahitavarṇaviṣaye ca prāyaścittam /
kṣatriyādervyavahitavarṇaviṣaye uttamaviṣaye ca prāyaścittaṃ tatsamuccaye
grāhyam / tathā coktam -
śūdrasyocchiṣṭa agrājā yutaṃ dvirūpoṣitaḥ / ?

sahasramardhamarddhañca dvijocchiṣṭe tribhirmataḥ //
vaiśyasūdrau nṛpocchiṣṭe pādonantu tadardhakam /
vaiśyocchiṣṭe bhvecchudrasapādona sahasrakam //
iti /
āśaucagṛhabhojane prāyaścittaṃ dvidhā iti dvayena / dvidheti
śavasūtikānimittabhedena dviprakāreṇa sūtake ityanenāśaucaṃ lakṣyate /
jātamaraṇādibhedena varṇabhedena cāśaucakālā vidhirasmābhiḥ
prāyaścittasaṅgrahe darśitatvāt / neha pratanyate /
p.१६७)
jananādisambhave'pi keṣāñcidāśaucaṃ nāstītyāhakārudāsītyeke /
nirvāṇadīkṣitānāṃ pṛthakpākabhujāmapi tathāvidhānakṛtakṛtya
nityakarmaṇāṃ samayināmapi prāyaścittaṃ śrīmatkiraṇādau draṣṭavyaḥ /
brahmapaddhatāvapi abhakṣyabhakṣaṇādau prāyaścittaṃ matsyetyādi tribhiḥ
karkaṭakulīra śambukaḥ jalaśukti / nakhaḥ kṣudraśaṅkhaḥ / taduktaṃ -
kṣudraśaṅkhāḥ śaṅkhanakhāḥ śambukā jalaśuktayaḥ /
kapardo varāṭaḥ navāṃbun tanakpādud // ?
bhūtaṃ / daśarātrādarvākkālikaṃ ............./?
ajā gāvo mahiṣyaśca brāhmaṇīyā prasūtikā /
daśarātreṇa śuddhyanti bhūmiṣṭhañca navodakam //
iti /
pītaśeṣaṃ svena pītāvaśiṣṭaṃ tatsādhanāṣṭādistham /
toyaṃ ekāṃ rajanīmiti ekāhorātramiti yāvat / bhojanakāle gudrasrāve
prāyaścittamāha - jemadityekena /
p.१६८)
ja majjanamiti dhātoḥ śatrantasya rūpaṃ namuci mucī majjha adane jaminiti kecit /
tadvidāṃ vacanamiti / atha yadā jemattadetyadhyāhāryam /
gudendriya srā ityatra indriyaśabdena guptendriyaṃ vivakṣitam / atheti
sruvādanantaraṃ śaucasnāne śaucañca snānañceti śaucasnāneti / ubhe kṛtvā
dvidhā ācāmamācaret / tatra śaucasnānānantaramevakamācamanam /
punasnānānantaraṃ dvitīyamācamanamiti / snānasyāpi
dvaividhyamarthatāssiddham / tathā coktaṃ prāyaścittasamūccaye -
bhojane tu gudasrāve yonisrāvo'thavā bhavet /
śaucaṃ snānaṃ tathācāmaṃ punasnātvā samācamet //
japtvā'ghorasahasrantu dinamekamupoṣayet /
iti /
ācamanaṃ vinā toyapānabhakṣaṇādau prāyaścittaṃ anācānta ityekena /
aghorasahasramityataḥ sahasramanuvartanīyam / etadaśuddhyantasadbhāvaviṣayamiti
kecit /
p.१६९)
upavītadhāraṇaṃ vinā pānabhojanayoḥ prāyaścittaṃ vinetyekena atrāpi
sahasrapadamanuvartanīyam / śayyāsanādisāṅkarye prāyaścittaṃ
saṅkareṣvityekena / saṅkaro navavidhītyuktaṃ prāyaścittasamūccaye -
śayyāsanaṃ paṅktibhāṇḍasahasrapaṅktyannamiśraṇam /
yajanaṃ sthāpanaṃ yoni tathā ca saha bhojanam //
navadhā śaṅkaraṃ prokta iti /
atrātilaghuṣu daśādiśatāntaṃ laghuṣu dvādaśādi sahasrāntaṃ gurutareṣu
lakṣāntaṃ japta iti / pratyahaṃ saṃhitādhyayane sarvapāpaviśuddhirityāha -
ahanītyanena / vidhiśāstrādhyayanoktavidhau sthitatadanatikrānta ityarthaḥ /
tadvidhiśca śrīmanmataṅgamṛgendrādau avadheyaḥ / yathā -
vyākuryāt śivabhaktebhyaḥ tantrāpyāgatamatsaram /
nyāyato nyāyatratibhiḥ pālayan gurusantatim //
rājīnnāmnarasodgāre na ca viṇṃutrasādhane /
p. १७०)
na cādyaṃ nāti sāre pāne snātaḥ kṛtamaithunaḥ /
pūte mahītale sthitvā paśuśravaṇavarjite //
paridhyantasthitaṃ ceṣṭaṃ śiva naṃ praṇavavigraham
gaṇādhyakṣaṃ guruñcaiva kārakañca kriyāśrayam //
pustakaṃ guptasatsūtraṃ vidhāyopari kasyacit /
brūyādaṅgapalasyeti kṛtapūjamudaṅmukhaḥ //
prāṅmukho vā'rabheddvābhyāṃ sambandhoryoktipūrvakām /
sroto brūyādanusroto bhedātsaṃkhyānameva ca //
pravṛttaye gurusvañca steyī syāttadakīrtanāt /
brūte ya evaṃ yo'dhīte tāvubhau hatakalmaṣau //
loke prāptayaśodīptaṃ viśettāṇḍavaśāṅkaram /
anadhyāye svatantroktavidhinā śṛṇute mṛṣā //
śaivaṃ vahannihālpāyuḥ mṛtiḥ pretatvamaśnute /
nādhyāpayeccaturdaśyāṃ aṣṭamyāṃ pakṣayordvayoḥ //
pratipatpañcadaśyāñca caturthyāmarkasaṃkrame /
ityādi/
p.१७१)
kīlake ca ravīndusthe tryahaṃ svarbhānudarśane /
pañcarātraṃ harimukhe pavitre ca madadviṣaḥ //
viḍālavyālamekeṣu gateṣvantarato dinam /
iti /
sitajīrṇaśrutau dāhe śayabhaṇḍe khare'nile /
gurau māṃsaṃ śivībhūte dutyaśiṣyādike tryaham //
ityādi śivasaṃhitāyām / kāmikādyaṣṭaviṃśati saṃhitāsu
svasvaguruttamānyatamām / taduktam -
śrutādhyayanayoḥ pūrvamarthī vijñāpayedgurum /
vyāti yattacchṛṇuyādadhīyīta ca paṇḍitaḥ //
iti /
tathā śrīmanmṛgendre'pi -
adhītya śṛṇuyācchāstraṃ gurutantau gurau ca san /
tyaktvābhimānamātsaryaṃ saṃbhāvyāsanasantatiḥ //
iti /
sarvapāpāni uktānuktaniṣ.kṛtīni sarvāṇi pāpāni /
p. १७२)
mantrajapavat saṃhitādhyayanamapi sarvapāpaviśodhanamityarthaḥ / tathā
mataṅgavṛttau -
kṣitvena li * taṃ mantrāṇāmiva japāt svādhyādhyayanāttathā /
duṣkṛtebhyo vimucyante karmaṇassukṛtādapi //
iti /
evaṃ śivadharmottare'pi adhyayanādeḥ jñānayajñāntarbhāvena
sarvaśodhakamuktaṃ -
adhyāpanamadhyayanaṃ vyākhyāśravaṇa cintanam /
iti /
pañca pañca prakāro'yaṃ jñānayajñaḥ prakīrtitaḥ /
nāsti jñānādṛte puṃsāṃ puṇyapāpaparikṣayaḥ //
iti /
mārjyamāno yathā nityaṃ darpaṇe nirmalo bhavet /
jñānābhyāsāttathā puṃsāṃ buddhirbhavati nirmalā //
iti /
anyatrāpyuktam -
jñānāgnisarvakarmāṇi bhasmasātkuru tejasā /
iti /
p.१७३)
śivasaṃhitā śivaikādaśiketi teṣāñca kathitasāmarthyāttadgaṇanamiti guravaḥ
/ japasaṃkhyāyā upavāsādi niyamavidhānam / upavāsetyekena gaḍḍukān
abhiṣekakalaśān prāyaścittakaraṇe
tatsamavāpyakaraṇīyaniyamāntaravidhānaṃ bhūśaya ityekena /
pañcagavyavidhānaṃ madhyeti navabhiḥ / atra yathokta eva krama iti kecit / artha iti
guravaḥ //
atra kecit pātrapūjayorākṣika kramoktatvānna viparyāsaḥ /
dravyaniveśābhimantriṇe sṛṣṭikrameṇa īśānādinā saṃhārastu
saṃhārakrameṇa sadyādinā vā pūrvaṃ kṣipet / iti gomayādyabhimantrayet
ityuktatvāt / pūrvaṃ gomayagojalādi agre yathā sarvamuttarottare / kuśodakaṃ
citraṃ pituḥ śabdena koṣṭhapātrapūjā kāryā / navakoṣṭheṣu īśānakoṣṭhe
prakṛtitatvavinyāsamiti pratiṣṭhāyāṃ vakṣyati / pātrañca śaktisaṃjñamiti
pratiṣṭhāya dravyavinyasa / brahmaja jñānaratnāvalyāmuktaṃ -
īśaprakṛtikoṣṭhe ca pātre'vyakte kuśodakam /
iti /
p. १७४ )
mṛgendrapaddhatāvapyuktam -
pañcagavya devatādhiṣṭhānāt pavitramityuktam /
pañcagavyañca dharmebhyo vihitaṃ dravyacakṣuṣā /
pavitraṃ triṣu lokeṣu devatābhiradhiṣṭhitam //
varuṇaścaiva gomūtre gomayo havyavāhanaḥ /
dagdhena vāyuḥ samuddiṣṭaḥ somaḥ kṣīre ghṛte raviḥ //
iti /
etatpañcagavyavidhānaṃ prāyaścittaviṣaye brahmakūrcepyatidiśati / tadviśeṣāt
pañcagavyaṃ pañcāśat / pañcagavyeti dvayena guruśāstroktameva
prāyaścittaṃ vadedityāha - yathetyekena / kriyākāṇḍetyekena prāyaścittaṃ
upsaṃhāra iti /
trilocanaśivācāryaviracitāyāṃ kriyākāṇḍakramāvalli(lyāṃ)kāyāṃ
prāyaścittavidhiḥ samāptaḥ //
p.१७५)
athetyādi dīkṣāmāha -
athāta iti dīkṣānantaraṃ pūrvoktavannityādikamanuṣṭheyaṃ yataḥ ato hetoḥ
dīkṣārūpanirūpaṇam / dīkṣāyā svarūpaṃ dīkṣāśabdanirvacanaṃ tasyā
yogyanirūpaṇaṃ bhedanirūpaṇaṃ kartṛnirūpaṇañca yathā tathā
āgamārthānatikrameṇa āgamānāṃ bahutve'pi kartavyaḥ svagurukrama iti
vacanāt svasantānikānāmanuṣṭhānakramavidhirūpatvāt paddhateḥ

uddiṣṭakrameṇāha - malamāyādityādi jñanañca / janmana iti jñasvabhāva iti
sāṃkhyairuktvāt
jñānasvarūpaṃ caitanyaṃ dṛkkriyārūpa tatastvātmani sarvdā iti śruteḥ /
śivatatvamabhivyajyate / taduktaṃ parākhye -
śivasya dīkṣā prathitaḥ kṣapaṇaṃ pāśasantateḥ /
tena dikṣā samākhyātā tadānātkṣapaṇasthitā //
iti /
vijñānakalānāmeka iti eko varga iti śeṣaḥ /
p.१७६)
niradhikaraṇa sādhārā sādhikaraṇādvayosteṣāṃ teti / vijñānakalānāmeko
varga iti śeṣaḥ / nirādhārā niradhikaraṇā sādhārā sādhikaraṇā dvayossa
bījā caiva śaktānāṃ tathoktaṃ -
bālādīnāñca nirbījā samayācāravarjitā /
sārva ācāryapadake yogyaṃ yojayitvā pare pade //
sādhikārapade pa"cāt bhogaṃ tasya prakalpayet /
śatahe sādhakābhiṣekaṃ vakṣati / mumukṣoriva saṃśodhyetyādinā / itthamiti
pūrvoktanayena pūrvādhikaraṇa...ḷādyaprabhṛti ttvayā suparīkṣya
vidhātavyamiti tenācāryeṇa saddeśasaṃbhṛtamiti / sadeśaḥ puṇyadeśaḥ /
taddeśaṃ yājñikaṃ vidyādyacca vedairadhiṣṭhitaṃ yatra viprā
sadācārayatayaśca tapodhanāḥ santi devāstathā vedāḥ * * * *? yute? smṛtaḥ?
puṇyake nirmuktāḥ prasaṅgātso'pi kathyate /
karṇāṭakakaliṅgākhyaḥ kañcakarjjirasaṃjñakau /
koṅkaṇaḥ karahāṭaśca kuṭakaḥ koṅka īritāḥ //
p.१७७)
hīnāṅgo'dhikāṅgaśca nātidīrgho na vāmanaḥ /
nāti * na gauraśca nātisthūlo nacātanaḥ //
na śiśurnnāti jīrṇo nāgraṇī nāati śīlavān /
iti /
śrutaṃ vā'gamaśravaṇaṃ tathā coktaṃ -
śivaśāstraikacittātmā paśuśāstraparāṅmukhaḥ /
īhitā pārago guruḥ iti /
śīlaścoktaṃ -
śīlavāneṣa jānīyāt anukampāparo bhṛśam /
jñānācāraguṇopeta iti /
jñānaṃ śivasya tatvato jñānamiti /
śivasadbhāvatatvajñaḥ sa eva sthāpakasmṛtaḥ /
iti / raḥ / tathācoktaṃ -
śivaśāstraparo nityaṃ śivapūjānitatparaḥ /
p.१७८)
ūrdhvavaktodbhave śaive siddhānte deśikaiḥ * * //
na kartavyaścetpramādādadho gacchanti / guṇāśca proktāḥ śivena guṇāsthyaṃ
dayā kṣāntiraspṛhārma pakṣaraḥ viṣayairadūṣitaḥ / athāto
bhogamokṣārthamityādi kathayato nityadīkṣānantaraṃ ato hetoḥ dīkṣārūpaṃ
kathaṃ bhūte kathaṃ mateyaṃ dīkṣeti ca nirūpaṇamiyaṃ katividhā kasyeyamiti
cābhidhīyate /
atha tayormadhye dīkṣāyārūpamāha - malamāyādipāśānāmityādi tacca
spaṣtam / atha nirūpaṇaṃ tatra vātādanugrāhyaviṣayībhūtamātmānaṃ āha -
vijñānakalānāmityādi /
tatra trayāṇāṃ madhye ādyaḥ vijñānakalānāmamalamātreṇa yukta iti
jātāvekavacanam / tasyānekatattvāt / taducyate -
mā śuddhavidhyormadhye malena dūṣitā vijñānakalā māninaḥ prāṇiṇo
saṃkhyātasandhi ? uktañca -
māyorddhaṃ śuddhavidyādho malenāśu tiraskṛtām /
sa kaivalina iti / anyo malakarmabhiriti / sa hvaya - vacanena
malamāyākarmabhiryuktassana pralayākala ityucyate /
p.१७९)
maladūṣitānāṃ vijñānakalānāṃ madhye keṣāṃ
kadācinmāyāyāmavasthānaṃ bhavati / teṣāṃ karmapravṛttirapi syāditi
bhāvaḥ / sakalānāmapi mahāpralayakāle māyāyāmavasānaṃ bhavati cet te ca
pralayakevalina ityucyante / evaṃ punasteṣāṃ pralayākalānāṃ madhye kecit /
kecitkalādi bhūmiparyantatattvairyuktāssantaḥ te sakalā ityucyante / tathācoktaṃ -
ātmāhyanekadhā proktaḥ tatrādyaḥ sakalo mataḥ /
māyā karmamalopetaḥ kalādyavani gocaraḥ //
karmāśuddhiyutaścānyo māyāyāṃ pralayākalaḥ /
māyorddhaṃ śuddhavidyāstho malamātrāvṛto'varaḥ //
vijñāna kala iti sthitaḥ yaduktaṃ anyatrāpi -
ātmano bahavassanti cidrūpamaladūṣitāḥ /
tāmrakalamavajñeyo malo'jñānāvarodhakaḥ //
sahajassarvajantūnāṃ taddhi bhoktṛtvakāraṇam /
sadā tenāsya bhogāya śarīrendriyakāraṇam /
māyā saṃvaddhyate paścāt sukhaduḥkhaikakāraṇam /
p.१८०)
karmasambandhamāyāti māyī yaśca kalādikam /
sakāryakāraṇatvena bhogajñānāya badhyate //
trayāvasthātmakā jīvāssarve kālakrameṇa vai /
māyorddhaṃ prāgavasthāyāṃ māyāyāntu dvi * yaṃ //
tṛtīyā kalādau tu sthitireṣāṃ prakīrtitāḥ //
iti /
ayaṃ dīkṣānirūpaṇāyāha - nirādhārādi teṣāṃ nirūpaṇāyāha -
nirādhāretyādi / teṣāṃ trayāṇāṃ madhye dvayoḥ vijñāna -
kalāpralayākalayorniradhikaraṇe śivena tīvraśaktinipātena kriyate / yā sā
nirādhārā bhavati / tathā dīkṣitāśca sadyaḥ śivā vā vidyeśvarā
mantreśvarā bhavanti / tathā coktaṃ -
yānvimocayati svāpe śivāssadyo bhavanti te /
saṃhṛtau vā samudbhūtā vāṇavaḥ patayo'thavā //
iti /
asyāpyayamarthaḥ / śivasvāpe mohakāle yato
vijñānakalapralayākalāvasthāyāmātmano jñānaśunyā
avasthāmatassyādityarthaḥ /
p.१८१)
tadā yān anugṛhṇāti te sadyaḥ tatkṣaṇameva śivā bhavanti / tatassaṃhṛtau
sakalānāṃ saṃhāre vā samudbhūtau pralayākalānāṃ sṛṣṭikāle
kalādyanubandhanakāle vā yatastadeva teṣāṃ sṛṣṭhiratastadā yānanugṛhṇāti /
te hyaṇavo mantreśvarā patayo vidyeśvarā vā bhavantītyarthaḥ /
athācāryamūrtimāsthāya śambhumaheśvaraśaktyā kathaṃ bhūtayā
atitīvradīptibhedayā mandamandataratīvratīvratarayā sakalasya yā dīkṣā kurute
sā sādhikaraṇocyate / yogānusārān mandādiśaktiṃ svecchākhyāṃ nipatyāya
tadabhivyaktaye dīkṣāṃ karotīti bhāvaḥ / tathā coktaṃ -
tataḥ prabhṛti mukto'sau yadāhṛtaśivecchayā /
kintu dīkṣādibhirliṅgaiḥ na vinājñāyate tu saḥ //
yeṣāṃ śarīriṇāṃ śaktiḥ patatyapi nivṛttaye /
teṣāṃ talliṅgamautsukyaṃ muktau dveṣo bhavāsthitau //
bhaktiñca śivabhakteṣu śraddhā tacchāśake vidhau /
anenānumitāśśiṣṭo heto sthūladhiyāmapi //
p.१८२)
īṣadardhaṃnivṛtte tu rodhakatve tamaḥ pateḥ /
bhavantyetāniliṅgāni kiñcicchiṣṭe ca dehinām /
catūrthaśaktipātena tulyenaiva phalaṃ prati //
sadyo mūrtā mūrchayā vā kampādromāñcatastathā //
iti /
asyāpyayamarthaḥ / asau sakalāśśive dayāyādāghrātastataḥ prabhṛti
tatkālamārabhya muktaḥ / kuntu sa mukta iti dīkṣādi liṅgairvinā jñāyate tathā
tadarthamāha - yeṣāṃ tāvadaśarīriṇāṃ vijñānakalapralayākalānāṃ
śaktipātasya gurubhiralakṣyatvāt / yeṣāṃ śarīriṇāṃ sakalānāṃ śaktiḥ
parameśvarī patati avinivṛttaye / na - punarāvirbhāvāya patati teṣaṃ
tatpātitamuktāvautsukyaṃ / utkaṇṭhatā bhavatsthitau / saṃsāradveṣaḥ
śivabhakteṣu bhaktiḥ tacchāśake vidhau śivaśāstrārthe śraddhā cetyetat
liṅgacihnama anena cihnena viśiṣṭasya saṃskārāsthitiḥ hetoḥ
p.१८३)
pāśajālasya sthūladhiyā mandabuddhīnāmapi anumitiri anumānaṃ
pūrvoktānāṃ cihnānāṃ udakatve sati anoḥ pāśaśaithilyaprakarṣatāñca
teṣāṃ cihnānāṃ mandatve sati aṇoḥ pāśaśaithilyāntañca
mandata(mata)yopyanuminyantīti bhāvaḥ /
atha tadaitāni liṅgāni sphurantītyatrāha - tamaḥ paterityādi / tamaḥ patervā
devanāthasya śreyo bṛndaniroddhuḥ yadrodhakatvaṃ tasmin kiñcinnivṛtte
arddhanivṛtte vā kiñcicchede kiñcidavaśiṣṭe phalaṃ prati tulyenaiva caturtha
śaktipātena dehināmetāni liṅgāni bhavanti / atha kaṃ viśiṣṭo'yaṃ
caturthaśaktipātaḥ / atha tasya saphalaṃ prati liṅgamityatrāha - tīvratā ityāha /
tatra tīvratareṇa sadyomūrtiḥ tīvreṇa mūrcchāmandena kampaḥ / mandatareṇa
romāñcakamityetat cihnatāratamyaṃ bhavantītyarthaḥ /
sthitāvetacchaktipātācchaktipātatāratamyato deśikamūrtimāsthāya yadi śivo
yānanugṛhṇāti te rudrāṇāṃ mantreśvarāṇāṃ śivasya ca bhajantīti kvacit
sādhikārā
p.१८४)
niradhikārā ceti / tathā coktaṃ

rudramantrapatīśānapadabhājo bhavanti te /
sthitau yānanugṛhṇāti gurumāsthāya cidvada //
iti /
punaḥ pīyasā yā dīkṣaiva sa bījā nirbījā sādhikārā niradhikārā ceti
caturvidhā proktā / tatra tāvatsamayācārasaṃyuktā yā sā sa bījā / sā ca
dvividhā śivadharmiṇī lokadharmiṇī ca / tatra tāvacchiva dharmiṇī
śikhāyācchedasahitā / sā ca dvividhā naiṣṭhikī bhautikī ceti / tāvannaiṣṭhikī
niravadhiḥ / dvitīyā katipayadinavrataparipālanānantaraṃ gṛhapadadāyinī / tathā
coktaṃ -
naiṣṭhikī dehapātāntā bhautikī vratamokṣadā /
iti /
athānyā lokadharmiṇī śikhāccheanarahitā / sā ca dvividhā bhuvanā
tatpadaprāptinimittā ceti / tathācoktaṃ -
sa bījā caiva śāktānāṃ samayācārasaṃyutā /
p.१८५)
śikhācchedasamāyuktā dīkṣā sā śivadharmiṇī //
śikhācchedaṃ vinā yatra jñeyā sālokadharmiṇī /
śivadharmiṇamāśodhya yojayetparame pade //
dehapātena mokṣassyāt samayācārapālanāt /
iti /
lokadharmiṇāropya pade bhuvanakartarikta dharma sādhanaṃ kuryācchive vā
muktikāṅkṣiṇaṃ / tatte sadāśivabhoge layaste parame pada iti /
athāsamarthālambanādīnāṃ samayācāravarjitā yā sā nirbījadīkṣā / sā ca
dvividhā / sadyo nirvāṇā asadyo nirvāṇā ceti / tatra tāvat sadyo nirvāṇā
saṃsāradviṣāṃ vṛddhānāṃ vyādhitātmanāṃ
dehārambhakakarmādipāśaśodhinī / dvitīyā dehapātānantaramokṣapradā /
tathā coktaṃ -
nirbījātvasamarthānāṃ bālādivyādhitātmanām /
sadyo nirvāṇakī proktā dehapātena tatkṣaṇāt //
dehārambhakakarmādīn bhuktvā śaivaṃ padaṃ nayet //
p.१८६)
bālādīnāñca nirbījasamayācāravarjitānāñca teṣāṃ niyamaiḥ kāryañca
(na ca) śārīrayantraṇaiḥ / na tīrthakṣetragamanai yāvajjīvaṃ śivaṃ yajediti /
yato yasmātkāraṇāt yasya sadyo naimittike kāmye cādhikāritā syāt / ato hetoḥ
sādhikāradīkṣā sādhakācāryayoreva bhavet / anyāni bījadīkṣānāntu tathā
sabījadīkṣādīkṣitānāṃ madhye samayī putrayośca
nityamātrādhikāritvānnirādhikārā bhavet / itthaṃ sabījanirbījayorapi
sādhikāraniradhikārayorantarbhūtatvāt / iyaṃ dīkṣā
sādhikāraniradhikārabhedena dvirūpaṃ pratyekaṃ dvividhaṃ jāyate /
sādhikārāpi kriyāvatī jñānavatī ceti dvividhā syāt / tathā ca parā
bhavedityarthaḥ / atha spaṣṭam /
atha guruśiṣyapratipādanāyāha - ityamiti / ityamuktanayena guroḥ
sakāśāllubdhādhikāreṇācāryeṇa dīkṣā sādhyate / sa jātyācāryaśca
saddeśasambhūtaḥ / sa ca -
p.१८७)
kṛṣṇasāramṛgo yatra svācārādvicaredbhuvi /
santi devāḥ tathā vedāḥ āryāvartaṃ vidurbhudhāḥ //
taddeśakulasambhutaḥ ācārya śāstrasaṃmataḥ /
iti /
svamūrtiḥ śobhanā prasannā danturādidoṣarahitā mūrtiryasyāsau sa mūrtiḥ /
tathā coktaṃ -
kārukṛtodariḥ kujo hīnāṅgo vā'dhikāṅgavān /
kṛṣṇāśmaśruhīno vā kunakhī danturastathā //
kekaraḥ kṣayarogī ca barbarasthūladehavān /
piṅgākṣo lambakukṣiśca vaktranāso .. bhāhumāna //
etaistu lakṣaṇairhīnaḥ pūrṇāṅgo mūrtimān * * /
iti /
śīlavānatra śrutamāgamaśravaṇaṃ / na paśuśāstrāvagamaḥ / tathā coktaṃ -
śaivasidhāntasārajñaḥ paśuśāstraparāṅmukhaḥ /
sarvabhūtānukampī ca śuṣkatarka vivarjitaḥ //
iti /
p.१८८)
śīlamatra balānvayānurañjako guṇaḥ / phalabhāvavivarjitaḥ
śaṭhaḥ krūro vimohī ca piśuno matsarī khalaḥ /
khalābhāvavinirmuktaḥ paracittānurañjakaḥ //
śīlavāneṣa jānīyādanukampāparo bhṛśam /
iti vacanāt / nanvatra śrutopapannasya śīlatvaṃ svata eva syāt / kutaśśīlavāniti
viśeṣaṇam vyarthamiti cet -
jñānena hṛdayasthena khalo na syātsuśīlavān /
madhunā koṭarasthena nimbaḥ kiṃ madhurāyate //
jñānamabhyāsato vetti śīlaṃ svābhāviko guṇaḥ /
iti vacanāt /
atha jñānācāraguṇopetaḥ tatra jñānañca tatvavijñānaṃ
ṣaṭtriṃśatsaṃkhyayānvitaḥ / ācāraḥ pratyahaṃ snānādikamācaratītyācāraḥ
/ athaḥ guṇaḥ sāttvikassārvajñānam /
satyaṃ dayā dhairyaṃ vinayaṃ sthairyameva ca /
sāttvikasya guṇaṃ proktaḥ saṅgāt sañjāyate tu saḥ //
śuddhāśayastu hṛdaye yasyā'sau śuddhāśayaḥ /
p.१८९)
tatra tāvadbijātīṇāṃ caturṇāṃ pravṛttikriyāṇāṃ kṣatriyamadvayoḥ
vaiśyaśūdrāṇāṃ madyapaḥ / tathā ca garuḍaḥ -
madhye varṇacatuṣkasya gurutvaṃ kasya tatvataḥ /
sa ca prokto ca rātrānte śivavatsarvamocakaḥ //
bhāryā bhrāṣādiko bandhuḥ upapanno yadā bhavet /
tathā teṣāṃ bhaveddikṣā tadā sā putratā na kim //
anyajaścopasanno'yaṃ sa cāspṛśya kathaṃ punaḥ /
tathā tasyā dīkṣā syānnagurussarvamocakaḥ //
iti /
īśvaraḥ -
caturṇāmapi varṇānāṃ ācāryatvamihoditam /
brāhmaṇādicatuṣkasya dvijo'nugrahakṛnmataḥ //
trayāṇāṃ kṣatriyo dvābhyāṃ vaiśyaśūdrassayonije /
anugrahastu bhāryādau yo'yā kintu bhāvataḥ //
nirapekṣāyato mantrā yathā tadbhāvato tathā /
yathā'sya tena bhāvena mantrāḥ kurvantyanugraham //
p.१९०)
yastenāntyajasyāpi kintu dīkṣā nu mānasī /
kārukāṇāntvasaṃsparśāt na hautiḥ parikalpyet //
jñātvā teṣāṃ parā bhaktiḥ lobhācca doṣamānpuyāt /
iti /
itthaṃ bhūto paraḥ śreṣtha ucyate / nānyate / svāyaṃbhuvādau naṣṭavratāśca -
uktañca svayamālocya vayamācāryasattamāḥ /
ityevañcaiva vidantyajya kṛtyājyāste svayaṃbhuvaḥ //
anyaliṅgaṃ parityajya yo liṅgaṃ śaivamāśrayet /
sa punarbhūritijñeyastajjātā kaulikā matāḥ //
tāvatte guravo jñeyāḥ yāvadācārapālakāḥ /
ācārāttu paribhraṣṭāstyājyāste bhagnaliṅgavat //
bhasmapradātsamudbhūto yo'sau bhasmāṅkurasmṛtaḥ /
tajjātā kalarājñeyāstajjātāḥ kuśikā matāḥ //
dīkṣāsthāpanayorete santyajyāśśubhakāṅkṣibhiḥ /
iti /
p.१९१)
spaṣṭaṃ / atha śītauṣadhī toya ityādi ratnādiracite paścimānane kumbhe -
nitye naimittike kāmye sarvādhikaraṇassadā /
śivaḥ pūrvānano lakṣmīḥ pratyak pṛsṭhakalātanuḥ //
iti vacanāttataḥ pūrvābhimukhaṃ śivaṃ sāṅgaṃ sampūjya tasya kumbhasya
dakṣiṇapārśvasthāṃ paścimāsyāṃ pratyaṅnālāṃ vikirasthāṃ
khaḍgarūpiṇīñcāstreṇa pāśupatena saṃpūjya /
śakrādipūjānantaraṃ paribhrāmya saṃsthāpya sthirāsanaṃ saṃpūjya
kumbhasthasya śivasya dakṣiṇakare makharakṣārthaṃ jñānakhaḍgaṃ samarpayet
/ tathā coktam -
anantadharma jñānādi padmamitthaṃ calāsanam /
tatra kumbhānyasetprācyāṃ paścimāsyāṃ vṛṣāsanam //
gandhapūṣpādibhiḥ pūjya tatra bhūyaḥ purānanam /
śambhūmabhyarcayetjñānaśaktirūpaṃ kratuprabhum //
sadā tadyāmyadigbhāge spṛṣṭāntaṃ dakṣapāṇinā /
p.१९२)
pratyaṅnālāntu sihmanālāntu vardhanīṃ vighnamardanīm / ?
tasya cāstraṃ samabhyarcya saṅgarūpaṃ samujvalam /
dikṣu śakrādi dikpālān abhyarcya bhrāmya dhārayet //
tatra sthirāsanaṃ saṃpūjya jñānakhaḍgaṃ samarpayet /
śivasya dakṣiṇe haste vardhanyastrantu saṃsthitam //
tena tadyajñarakṣārthaṃ yāgo'sau kalaśanyaset /
iti /
virephāvantimāvityādi a ka ca ṭa ta pa ya śānāṃ vargāṣṭakānāmantimau
vargau yavarga śavargeṇa / tāvubhau vigatarephau eva ṣaṣṭhasvarāsthitau /
ardhacandrabindunādayuktau / oṃ yuṃ luṃ puṃ(nuṃ) śuṃ ṣuṃ suṃ huṃ iti
saptajihvānāṃ kuryāt saptabījāni / tataspaṣṭam /
sarvopadravanāśāya rudraśāntyā ekādi / atra rūdraśāntiḥ
śivapūjātarpaṇāvasāne /
oṃ kuru kuru rundhi rundhi rudrosi devatāṃ
p.१९३)
deva deva viśākhau hana hana daha daha paca paca matha matha ca kuru kuru puru

puru śāntimanusmaran kṛṣṇapiṅga akāli piśācādhipate viśveśvarāya
namassvāheti rudraśāntimantraḥ / anayā rudraśāntyā tilādibhiḥ homaṃ
kuryāditi laghuprayogaḥ / vistāro'pi kālottarādau pradarśyatām /
na nindetkāraṇaṃ devamityatrānuktamuktaṃ bhavati /
laukikādiṣu mārgeṣu caturṣvapi samāśritān /
avidyā tadbhyo jyeṣṭhān pratastho nābhivādayet //
nātmanaḥ prakṛtaṃ bhāvamanyate śivadīkṣitaḥ /
nā dīkṣite satiṃ kuryāt * * paṅktau ca bhojane //
nirmālyabhojanaṃ dānaṃ laṅghanaṃ sparśanaṃ tathā /
upekṣaṇaṃ na kurvīta strīśūdreṇāntyajādibhiḥ //
sparśanaṃ bhāṣaṇañcaiva śvāpasya ca darśanam /
na nagnāṃ vīkṣayedrāyāṃ tathā tāṃ prakaṭastanīm //
gaṇāṇāṃ gaṇikānāñca sūtikānnaṃ tathaiva ca /
p.१९४)
adīkṣitasya śūdrasya bhojanañca vivarjayet /
ekānnaṃ naiva bhoktavyaṃ bhikṣāśī carubhugbhavet //
pratigrahaṃ viraktasya varjayedyatra kutracit /
gurudevāgnipūjārthaṃ gṛhṇīyācchuddhajātitaḥ //
gururdevāgni caṇḍājñāṃ śāstrārthaṃ naiva laṅghayet /
samarthasya samuddiṣṭā bālādīnāṃ viśodhayet //
agnau nadyādicaṇḍāntān gaṇān saṃpūjya tarpayet /
hutvā mūlaśatān pañca pūjānte tānnirodhayet //
viraktasya vratāṅgāni jaṭāvyomopavītakam /
pāvanaṃ taijasaṃ bhasma kaupīnañca jalātmakam //
daṇḍaṃ pārthametāni daṇḍādīni yathākramam /
sadyojātādirmantrya saṃpātena viśodhya ca //
kalaśāya samarpyātha śiṣyāya vinivedayet /
iti / subodhamanyat /
atha nirvāṇadīkṣāyāmityādi / atheti yakte dīkṣā dvijatvaṃ vinā
nirvāṇānadhikāri pumān / na dvijo
p.१९५)
yujyate siddhāni ca / nirvāṇamaśnute -
dvijo'pi hi yatastena kuryāttaddvijasattama /
iti vacanādyadyapi brahmāditrayāṇāṃ vaidike mārge dvijattvena vidyamāne'pi
punarapyāha -
dvijatvāpādanaṃ svadadhīta tasmāt yatastataḥ dvijatvaṃ śarīrasya nattvātmanaḥ
kāryaḥ śarasaṃskāryaḥ pretyaceha / gārgairhomairjāta ca
karmacaulamauñjīnibandhanaiḥ iti smṛtitaḥ / tadvadiha na śarīrasya saṃskāraḥ /
tathā coktaṃ -
na jāterna śarīrasya saṃskāraḥ prāṇino mataḥ /
yadi jātestadaikasmin dīkṣite'khiladīkṣaṇam //
prāptaṃ tena na jātestu jaḍatvānna tanormataḥ /
cidrūpe'nugrahaḥ kāryaḥ sarvānugrahakaśśivaḥ //
iti /
tasmācca caturṇāmapi viśiṣṭasamayādidīkṣāyāṃ dvijatvāpādane sati
tadanantanirvāṇadīkṣāyāṃ kuryānmūlādidīpanamiti bhāvārthaḥ /
p. १९६)
śāntike pauṣṭike vaśye vaṣaḍantādinā'ṇunā /
iti /
vaṣaṭkāra ādāvante ca yasyāṇormantrasya / tathā hi -
oṃ vaṣaṭ au(hā?) vaṣaḍityādi / atha jvarādināśāyacāpyāyanādiṣu / vaṣaṭ
vauṣaḍbhyāṃ samopetaiḥ śambarairbījairvikārasyopari sthitaiḥ / tathā hi
oṃ vaṣaṭ vauṣaḍityādi paśubodhamanyat / tataḥ sva svasavyabhāgasthitamityādi /
atra spaṣṭatvāt kramamindumātraṃ pradṛśyate / dakṣiṇapārśve
dakṣiṇamaṇḍale śiṣyamupasthāpya gṛhasthatapasvibhedena
sṛṣṭisaṃhārakrameṇa / tacchikhāyāṃ sūtraṃ badhnīyāt / tataḥ tanmastake oṃ
hauṃ śaktaye namaḥ iti sūtre saṃyojya saṃpūjyāvakuṇṭhya / oṃ hauṃ haḥ
huṃphaḍiti tāḍanaṃ bhedanañca / oṃ hauṃ nama iti praveśanam / oṃ hauṃ
svāheti saṃhāramudrayā pūrakeṇādāyātmasthaṃ kṛtvā oṃ hauṃ
śaktaye nama iti sūtre saṃyojya saṃpūjyā nirudhyāvakuṇṭhya
sannidhānārthaṃ tarpaṇārthañcāhutitrayaṃ dadyāt /
p. १९७) oṃ hauṃ iḍāyai namaḥ / oṃ hauṃ piṅgalāyai namaḥ / oṃ hau suṣumnāyai
namaḥ / iti taddeha saṃpūjya tāḍanādikrameṇa sūtre saṃyojanādi kuryāt / tataḥ
oṃ hāṃ mantrādhvane namaḥ oṃ hāṃ padādhvane namaḥ / oṃ hāṃ
varṇādhvane namaḥ / oṃ hāṃ bhuvanādhvane namaḥ / oṃ hāṃ tatvādhvane
namaḥ / oṃ hāṃ kalādhvane namaḥ / iti vyāpyavyāpakabhāvena saṃyojya
yajanādi kuryāt / tathā ca nirvāṇottare mantrāḥ -
varṇāstu bhuvanairvyāptāḥ tattvai vyāptāni tāni tu //
tatvajātistathā vyāptā kalābhistu kalāḥ kramāt /
śodhanīyāḥ prayatnena antarbhāvaṃ prakalpayet //
iti /
tataḥ śiṣayamastreṇa saṃprokṣya oṃ hāṃ haṃ hāṃ huṃphaḍiti tāḍanam /
bhedanañcānena namo'ntena vāmayā praveśaḥ / huṃphaḍantena jyeṣthayā
viśeṣaḥ / oṃ huṃ hāṃ haṃ hāṃ huṃ svaheti pūrakeṇa śaktiṃ sūtreṇa /
p.१९८)
raudranāḍyā ityarthaḥ / tisṛbhiḥ śaktayaḥ śambhoḥ vāmā jyeṣṭhā
raudryāśleṣaviśleṣa uddhāre sarvatrāpyāhataujasa iti vacanāt / anayā
raudryātmānamācchidyākṛṣṭacidi dvaidhīkaraṇadhātoratra
dehādākarṣaṇameva dvidhākaraṇamatastasmādākṛṣyātmasthaṃ kṛtvā oṃ
hāṃ haṃ hāṃ ātmane nama iti sūtre saṃyojanādi kuryāt / tataḥ oṃ hāṃ
malapāśāya bhoktṛtvakāraṇāya nama iti kṛṣṇam / oṃ hāṃ karmapāśāya
sukhaduḥkha bhogakāraṇāya nama iti sitam / oṃ hāṃ māyāpāśāya
śarīrendriyaviṣayakāraṇāya namaḥ iti karpūram / ātmano'pi bhedena saṃpūjya
tarpaṇādi kuryāt / tathā oṃ hauṃ vidyādehāya nama iti ca /
tataḥ oṃ hāṃ mantravarṇabhuvanatatvamalakarmamāyāmāyīya sacivāya
śāntyatīta kalāpāśāya nama iti pāśāvalokanam / tatastāḍanabhedena
praveśaviśleṣākarṣaṇagrahaṇādānātmasthirīkaraṇasūtrasaṃyojanatarpaṇāva
kuṇṭhananirodhanāntacaturdaśakarmapratikalamapayita atraivāvasare /
p. १९९) tato'vabījānāṃ dehārambhakarmaṇā sabījāyāḥ śuddhantu
dīkṣāyāṃ śivadharmiṇyāṃ samayācāradehārambhakakarmadvayādava
sādhakadīkṣāyāṃ mantrasiddhiphaladāpi
lokadharmiṇyāmiṣṭāpūrtādidharmācca vyatiriktaṃ prabandhakaṃ
kalānāmantare smaret / tato mantratarpaṇadīpanāvasāne kalāsthāneṣu
kuṅkumādinā sūtraṃ rañjayitvā tatra pāśaviśleṣakaraṇāya sāṅgaṃ
śīvaṃ saṃpūjya oṃ hāṃ hauṃ hāṃ śāntyatīta kalāpāśāya huṃphaḍiti
tāḍanaṃ bhedanañca / anena namo'ntena praveśaḥ / oṃ huṃ hāṃ hauṃ hāṃ
huṃ mantrapadavarṇabhuvanatatvamalakarmamāyāmayī sa caivaṃ
śāntyatītakalāpāśaṃ gṛhṇāmīti sūtraṃ saṃgṛhya / punaśca mantrānte
badhnāmīti bandhanaṃ kuryāt / itthaṃ sakalakalānāṃ grahaṇabandhanaprayogaḥ
/ tato'nyabhuvanādi doṣamokṣabhuvanādi śiṣyapraveśahomānte pratikalaṃ
tāḍanādikaṃ karmātmanaḥ samācaret / tathā coktaṃ -
tāḍanaṃ dehaviśleṣakarṣanaṃ grahaṇaṃ tathā /
yojanaṃ tantu vāgīśyāṃ māyāyāṃ jananaṃ punaḥ //
p.२००)
adhikārastathā bhogo layo niṣkṛtireva ca /
pāśacchedopanikṣepaḥ tāḍyamuddhāraṇaṃ paśoḥ //
iti /
tathāpi tāvannivṛttau oṃ hāṃ ādhāraśaktaye namaḥ / iti kuṇḍe saṃpūjya
santarpya oṃ hāṃ hlāṃ mantrapadavarṇabhuvanatatvamalakarmamāyīyasacivāya
nivṛttikalāpāya haḥ huṃphaḍiti svasthāne tāḍanaṃ bhedanañca / anena
namo'ntena vāmayā praveśaḥ / phaḍantena jyeṣṭhayā viśeṣaḥ / svāhāntena
raudryā pūrakāṅkuśamudrayā pāśākarṣaṇam / oṃ huṃ hāṃ haṃ hāṃ
huṃ ityādinā phaḍantena kumbhakaṃ saṃhāriṇyā pāsaṃ gṛhītvātmasthaṃ
kṛtvā
namo'ntena recakeṇodbhavamudrayā kuṇḍe saṃsthāpya saṃpūjya oṃ hāṃ
hlāṃ mantrādipāśagarbhāya nama ityarghyaṃ datvā'nena svāhāntena
sannidhānatarpaṇārthaṃ āhutīnāṃ trayaṃ dadyāt /
tato brahmāṇamāvāhya saṃpūjya santarpya vijñāpya visṛjya oṃ hāṃ hauṃ
hlāṃ nivṛttikalāvyāpinai vāgīśvaryai namaḥ / iti ṛtusnātāṃ vāgīśvarīṃ
caturdaśayonirūpiṇīmāvāhya /
p.२०१)
tadvadvāgīśaṃ niśśeṣayonikṣobhakañca / tayoḥ prajāpatikañca /
tatastāḍanabhedanādi svātmasthirīkaraṇānte
śiṣyacaitanyadvādaśāntādādāya vāgīśvarasya iḍānāḍyā praveśya

punastasya vāmanāḍyā vāgīśīyonau
oṃ hāṃ hauṃ hāṃ ātmannanekayoniṣu garbhādhānāya yukto bhavanama iti
saṃyojanādi kuryāt / tataḥ oṃ hāṃ bhagavan yugapadbhāgādyamāṇorapi
dhīyatāṃ iti prārthya paśoranekayonirvidehaśca śucimācarāmīti hṛdā pañca /
jananārthaṃ śirasā pañca / adhikārāya śikhayā pañca /
paśoranādisaṃsāopajātakarmaṇo bhogāya varmaṇā pañca / tato māyā
moharūpañca bhoga bhogya bhoktṛtvabhedañca tebhyo layaṃ bhāvayana astreṇa
pañcata / srotasāmupabhuktapāśasthānapathāṃ śuddhistirodhānamātmanaḥ
punarāvṛttirmābhūditi śivena pañca / tataḥ pārthiva ta..... tattvaśuddhaye hṛdā
pañca / māyeyamalakarmādipāśabandhanivṛttaye niṣkṛtyai ca hṛdā śatam hunet
/ tato malaśaktitirodhāne pāśādhiṣṭhātṛśakti -
p.२०२)
nirodhāya ca bhāvikarma nirodhāya ca / pāśānāṃ nivṛttisthānānāṃ anyebhyo
vidyojanāya viśleṣaṇāya svāhāstreṇa pañca / pañcamalatādyantastha pāśasya
malādayo'ntarmadhye sthitā yasyā'sau malādyantasthapāśaḥ tatastasya
chedanaṃ saptavārāstrajaptayā kartaryā iti / sā ca -
karttarī jñānaśaktistu yathā pāśacchidetyasau /
sā malā paramā sūkṣmā mantrāṇāṃ śodhanī parā //
anayā oṃ hāṃ hauṃ hāṃ mantrapadādigarbhitāṃ nivṛttikalāpāśaṃ citādi
haṃ huṃphaḍiti kṛtvā mardayāmīti vimṛjya juhomīti hutvā śivāstreṇa
tatpāśabhasmīkaraṇāya pāśāṅkuranivṛttaye ca pañca pañca tena /
prāyaścittārthamaṣṭāhutirhutvā / brahmāṇamāvāhya saṃpūjya santarpya ca
śrutistadvismṛtivināśāya oṃ hāṃ brahman śabdasparśau śulkaṃ gṛhāṇa
svāhā iti pañcāhutyā śuṣkaṃ samarpayet / tathā cāgamaḥ -
śrutitvaṃ viplutirbrāhmī brahmakasyādayonijā /
p.२०३)
namanā vaiṣṇavī raudrī ghrāṇalocanahetutaḥ /
ai(ndrī) garvadhīmūlā mānasī śivadevatā //
sparśārthattvātkarma devāścatvārastvaci saṃsthitāḥ /
śabdārthatvācchṛtau vāṇī dvidhā vaktreti sūrayaḥ //
bāhyārthādyasṛbhissārddhamantaḥkaraṇavrttibhiḥ /
pāśaviśleṣavatkṛtvā devatāstvadhiropayet //
śabdasparśau brāhmaṇī ca śrīvatsāṅkerasantyajet /
rūpagandhettyajedrudre dhīgarvādhīśvare tyajet //
manassadāśive deve śabdādīnāñca hetukī /
śaktibindumayī tatra tyajedityamanukramāt //
iti /
tato brahmāṇaṃ visṛjya oṃ hāṃ haṃ hāṃ ātmane nama iti /
vāmayā gatvā phaḍantenāḍanena jyeṣṭhayā viyojya svāhāntena raudryā
kuṇḍādākṛṣya pūrakeṇa vāmayā svātmasthaṃ kṛtvā kumbhakena samīkṛtya
śi..ṝecakena
p.२०४)
dvādaśāntādādāya sūtre saṃyojya arghyaṃ datvā / apitarau visṛjya pūrṇānte
nivṛttipratiṣṭhābhyānnamaḥ / iti sandhānameva sarvatra samācaret / tathā coktaṃ
-
ityaṣṭādaśa saṃskārā tatve tatvaguruḥ paśoḥ /
malāditrayabhānāya kurvīta śivatṛptaye //
ātmanaḥ tāḍanādāne svakṛtistatvayojanam /
kuryātpratyadhīkāro bhogo layo'rtha srotasām //
śuddhistatvaviśuddhiśca paśukṛtyādhirohaṇam /
pāśaviśleṣasamucchedo taddehā vyutkramakriyā //
kāraṇeṣṭiḥ paśuṃ dhārṇeṣvapi pūrṇayā saha /
samastāścaiva saṃskārāḥ vijñeyā madhyavartinaḥ //
viśeṣaṇārthato......ṣanaṃ syādviśeṣaḥ karaṇāya ca /
karṣaṇaṃ grahaṇāyaiva grahaṇaṃ yogakāraṇam //
garbhādhānāya yogassyādādhānaṃ jananārthakam /
jananañcādhikārāya adhikāro vibhutaye //
bhogaśca layahetussyāt layasyānte tu niṣkṛtiḥ /
p.२०५)
niṣkṛtiśca viyogārthaṃ viyogacchedakāraṇam /
nikṣepāya bhavecchedo nikṣepāstatkṛtastathā //
iti /
saṃjñāyamāpnoti / samayānāñca laṅghanādi / athānyasyānyatraśabdena
samayalaṅghanaparadārānyasamayaparipālakaśca sādhakāditrayādanyaḥ
samayī ca gṛhyate /
evaṃ trividhaśavetyarthaḥ / tathā coktaṃ -
utkrāntyātha śivībhūte samayāyanuvartike /
dāhaśivāgnirantyeṣṭistathā samayadīkṣite //
samayī prāptadīkṣo vā guruśuśrūṣaṇānvitaḥ /
mṛtasyāpi parāṃ dīkṣāṃ yathā vidhi * * * * //
iti / tataspaṣṭaṃ aiśvaryādāsanamityādi / bhūtaśuddhyādyanantaraṃ
karāvastreṇa saṃśodhya mṛtenāplāvya oṃ haḥ oṃ haḥ astrāya huṃ phaṭ / oṃ
heṃ kavacāya namaḥ / oṃ huṃ śikhāyai namaḥ / oṃ hīṃ śirase namaḥ / oṃ
hāṃ hṛdayāya namaḥ / ityaṅguṣṭhādaṅgulikrameṣu tataḥ oṃ haiṃ
p.२०६)
kavacāya namaḥ iti tanau / oṃ huṃ śikhāyai namaḥ / iti śikhāyām / oṃ hīṃ
śirase namaḥ iti śirasi / oṃ hāṃ hṛdayāya namaḥ / iti hṛdaye / astraṃ
pūrvavaditi nyāsaḥ /
atha vedikāyāṃ ādhāraśktyanataiśvaryavairāgya
jñānadharmapadmakarṇikāmanonmanī sarvabhūtadamanī prabalapramathinī
balavikaraṇī kalavikaraṇī kālī raudrī jyeṣṭhā vāmākhyā śaktiścakraṃ
saṃpūjya śivamāvāhyāsvādibhiḥ sakalīkṛtya bhogāṅgāni prapūjayet /
yathā astramuttarādicaturdikṣu vāyau kavacaṃ nai-ṛte śikhāṃ īśāne
hṛdayamagnau iti subodhamanyat /
vidyātatvaṃ vinyasya śaktitatvaṃ tathā śivam /
ityātmano jñānābhivyaktaye vidyā vinyasya śakticakramiḍāpiṅgalādiṣu
vāmādi / pāśāya nama ityādayo mantrāḥ tataspaṣṭa /
athābhiṣekakāle -
adhikāraṃ gurustasmai śiṣyāya vinivedyet /
p.२०७)
ityatra svādhikārārthaṃ vacanaprasaṅgāliṅgate / yathā -
adhikāre'rpite tasmin vānaprasthattvamabhyayāt /
āhutīnāṃ sahasrantu juhuyādvā śivena tu //
adhikāraṃ punardattaṃ śivena paramātmanā /
adhikāraṃ punaḥ kuryādyāvajjīvaṃ yathecchayā //
iti / tatastu bodhamanyat / athāstrābhiṣekeṇa vā ātmāhutibhirityādi / tatra
śivānalena varmamantrairāsana -
mūrtimūlahṛdayaśiraśśikhākavacanetrāstraiśca navātmanā pāśupatāstreṇa /
tathā coktaṃ -
praṇavaṃ prathamaṃ bījaṃ śrīkaṇṭhaśśakra īśvaraḥ /
bindunādasamāyuktaṃ vinā tābhyāñca pāvakam //
binduṣaṣṭhasvaropetaṃ śrīkaṇṭhaṃ mantranāyakam /
huṃphaṭkārasamāyuktaṃ navabījamidaṃ guha //
iha pāśupataṃ proktaṃ mahāvighnopaśāntaye /
iti /
tasmādanena ghṛtādibhiścāhutisaṃskṛtaiḥ pūjite sati tribhiḥ
p.२०८)
madhuśarkarāpayobhiḥ asūjā jasya śatamaṣṭādhikaṃ yajet /
sugamamanyat /
athāntyeṣṭiḥ
sādhakācāryaputrāṇāmityādi / ācāryasādhakaputrāṇāṃ uktācārarahito
niṣiddhācārapālakaḥ tasya karhicit kenā'pi prakāreṇa rogaśāstralīlādinā
mṛtasyaikasyāntyeṣṭiḥ tatvaviśodhinī kāryā / tathā coktaṃ -
devasya ca guruṇāñca mahāpātakabhāgbhavet //
amuktassaṃśayā ye ca ye cānye tu malātmakāḥ /
teṣāṃ pāśāpanodārtha ma * * * * * * * //
atra viṣayapracyutiḥ dṛśyate /
..... śādhiṣṭhātṛśaktiparyantaṃ śakticakraṃ vinyasya
p. २०९) vyāpakatvena pāśaviṣeṇāya vinyasedityarthaḥ / tatasspaṣṭam /
tatastvamagne dakṣiṇaḥ kāla ityādi dehamiti / mantradīpanārthaṃ he agne tvaṃ
dakṣiṇaḥ kālaḥ / atra kāla - śabdenā'ghoro gṛhyate / aghorasya
saṃhārakartṛtvāt he aghorarudraprabho mahāhutīnāṃ kālenaiṣvopapāditāṃ
bhogyakamopabhogakālena utpāditāṃ mantrasaṃpūtāṃ dīkṣottaro'nvahaṃ
mantranyāsādibhiśca pūtāṃ sāṃpṛtamantyeṣṭivihitāṃ
mantranyāsādibhiśca śāvyāṃ śavasaṃbandhinīṃ gṛhāṇeti
sandhyāmenāmiti / yathāpastathā bhojanauṣadhādibhissānnidhyaṃ
niṣpādyamenāṃ gṛhāṇeti mantrārthaḥ / tatasspaṣṭam / tato vidhīyate
śrāddhamityādi / śrāddhaṃ nāma saddravyasya 'sivoddeśena śra ca hatyāha /
tacca dvividhaṃ -
pārvaṇamekoddiṣṭañceti / tatra tripuruṣoddeśena kriyamāṇaṃ tatpārvaṇaṃ /

yatpunareka - puruṣoddeśena kriyamāṇaṃ tadekoddiṣṭam / punaśca trividham /
nityaṃ naimittikaṃ kāmyañceti / tathā ca śrutiḥ -
p.२१०)
kartustu kālādibhirniyamāt phalaviśeṣaḥ / prathame'hani kriyamāṇe
strīprāthamapatthe jāyate / dvitīye tṛtīye tena brahmavarcasinaścaturthe
kṣudrapaśumān pañcame / pumāṃso bahurapatyo na dvānapatyaḥ pramīyate /
ṣaṣṭhettvaśīlo'kṣaśīlaśca saptame kārṣaikanāḍiraṣṭame puṣṭiḥ / navame
vyavahārobdhiḥ / ekādaśādyaṃ ........cirekādaśe kṛṣṇāyasamatra puṃsi sa ca /
dvādaśe paśumān trayodaśe bahuputro bahumitro darśanīyāya yatyo
yuvamāruṇastuvanti / caturdaśa āyuroddhiḥ pañcadaśe puṣṭiriti /
athasparśādikāpi manā yatkṛttikā / makhādi nakṣatreṣu tatkāmyam / punaśca
pañcavidhaṃ nityaśraddhaṃ pārvaṇaṃ vṛddhiśrāddhaṃ ekoddiṣṭaṃ
sapiṇḍikaraṇañceti / tatra nityaśrāddhaṃ annapitṛmanuṣyebhya ityādinā / atha
pārvaṇam /
amāvāsyā(yāṃ) kṛṣṇapakṣe pārvaṇañcāyanadvaye /
saṅkrānte ca vyatīpāte grahaṇe candrasūryayoḥ //
viṣuve gajacchāyāyāmaṣṭamyāñca vṛddhike smṛtiḥ ?
iti /
p.२११)
asyāpyayamarthaḥ / amāvāsyāyāṃ sakaladinavyāpikāyāṃ aparāhno grāhyaḥ
/ tasyāmeva dinadvayavyāpinyāmaparāhne vyāpinī grāhyaḥ / aparāhne
piṃtṛkriyeti vacanāt / asāvaparāhṛśca pañca prabhakte dino na caturtho
bhāgastrimuhūrtta ityucyate / kṛṣṇapakṣo aparapakṣaḥ / yadenduṃ pitṛdeva
tye'haṃ saścamakaro sthitaḥ yāmyā tithirbhavet / sā tu gajacchāyā prakīrtitā /
yaduktamanyatrā'pi -
kṛṣṇapakṣe trayodaśyāṃ asindukarairapi /
yadā kadā gajacchāyā śrāddhaiḥ puṇyairapīṣyate //
hemante śiśire caiva kṛṣṇapakṣāṣṭamī ca yat /
catasra spaṣṭakā khyātā vṛddhirabhyudayā matam //
iti /
prasiddhamanyat /
athaikoddiṣṭadevahīna ekākhye ca pitṛkam / ?
āvāhanāgnau karaṇaṃ vihīnamapasavyavat //
p.२१२)
navaśrāddho'rghataḥ kāryaṃ māse māse samāvadhi /
prathame'hni tṛtīye'hni pañcame saptame tathā //
navamekādaśecaiva tannavaśrāddhamucyate /
ekoddiṣṭantu madhyāhne prātarvṛddhinimittakam /
iti /
tatassapiṇḍīkaraṇam /
dvādaśe māsi saṃpūrṇe tatra śrāddhaṃ vidhīyate /
sapiṇḍikaraṇannāma devapūrvaṃ niyojayet //
pitṛdevāśraye tatra punaḥ pretaṃ na nirdiśet /
dvādaśaikādaśehādyaṃ sapiṇḍikaraṇañca yat //
etatsamayinaḥ kāryaṃ gṛhiṇo nā parasya tu /
prāsaṅgikamidaṃ proktaṃ mūlasūtraṃ subodhakam //
atha liṅgina ityādi -
brāhmaṇādyaśca catvāro liṅginaśca tapasvinaḥ /
te ca śivadīkṣītā iti viśeṣaṇaṃ svayambhuvādyanādi varaṇārtham /
p. २१३)
tathā coktaṃ -
kāṇaḥ kekarapiṅgākṣaḥ piśuno matsarī tathā /
abhiśastasvayambhuśca punarbhūḥ kuṇḍagolakaḥ //
śāstradevaguruṇāñca nindikājjhakāśśaṭhāḥ /
ācārarahitā krūrā śrāddhavarjyāḥ prayatnataḥ //
iti / tataspaṣṭam / dīkṣitānāmityādi dīkṣitānāṃ rudrāṃ śānāṃ
śivadharmiṇāṃ vakṣyamāṇakarā nandimahākālādayo devāḥ / anyathā
dīkṣitānāṃ lokadharmiṇāmata ūrdhvaṃ vakṣyamāṇabrahmādaya iti kecit /
apare śivadharmiṇārthañca jayastvādi mātrameva visarjitamadhikārādhikaṃ
tathaiva sthitamiti yatasteṣāmapi liṅgānāṃ madhye'ntarbhāvaḥ / tasmādidaṃ
vākyaṃ lokadharmiṇāmevetyāhustathocyate śivadharmaprāptibhūtayā
lokadharmiṇyā dīkṣitānāṃ rudrāṃśa tvāt teṣāṃ nāndyādayo devāḥ /
anyo'nyathā bhuvaneśa padaprāptinimittabhūtayā dīkṣitāṃ brahmādayo
devāḥ ityatra gurukramaḥ kartavyaḥ / tatassubodhamanyat /
p.२१४)
aṣṭamyāṃ parvaśeṣe ca mātṛvargamiti aṣṭamyāmaṣṭakāsu ca parvaśe parvaṇi
putrotpatyādau śeṣe tayośca mātṛvargaṃ prakalpayet /
aṣṭāsu vṛddhau ca gaṅgāyāñca mṛte'hani /
mātṛśrāddhaṃ pṛthakkuryāt anyatra vratinā saha //
iti /
smṛterhetutasspaṣṭam /
vidyāṅgāstraṃ śivāstraṃ vidyādhipahṛdayam /
iti dṛṣṭaṃ kālottare / mataṅgavṛttau ca -
yathā śāstraṃ prakartavyaṃ tathā likhya samāsataḥ /
oṃ haḥ astrāya nama iti dakṣiṇacaturaśram / oṃ hāṃ
hṛdayāya nama iti saumyaṃ yavakuśasitapuṣpaiḥ saṃpūjya tadvṛttamapi
tilaviśeṣaḥ / dakṣiṇacaturaśreṇa pūrvānanaṃ saṃsthāpya oṃ hāṃ
kālāgnirudrāya pādārghyaṃ svāhā / oṃ hāṃ anantāya pādārghyaṃ svāhā
/ tathā coktaṃ -
p.२१५)
kālāgniśca tadānantaṃ dvāvaiva parikalpayet /
iti /
hṛdyavāmena vā prakṣālya pādāvuttare dadyādācamanaṃ anantato vṛtto
paścimāsyaṃ saṃsthāpyāpasavyassan
oṃ hāṃ īśāya pitre pādyārghyaṃ svāhā /
oṃ hāṃ sadāśivāya pitāmahāya pādyārghyaṃ svāhā /
oṃ hāṃ śāntāya prapitāmahāya svāhā /
tataḥ pūrvavat / tathā ca smṛtiḥ -
dvayaṃ pūrvānanaṃ saṃsthāpya trayaṃ pratyaṅmukhaṃ tataḥ samarpya
teṣāṃ pādyārghyaṃ yavairdadyāt / tatastilaiḥ mṛdi tatassvayamācamyāntaḥ
praviśya dvayaṃ pūrvānanaṃ trayamuttarāsyaṃ vāmadevena saṃsthāpya
kṛtanyāsaḥ / praṇavārghyajalairdravyajātaṃ gandhavastrādikaṃ saṃprokṣya /
adyā'muke māsi tithāvamukasthāmukavāre nakṣatre puṇyatīrthe vā yuṣmāsu
yathā śrāddhaṃ ahaṃ kariṣye / kṛtāñjalireva tān prārthya kuruṣveti / sa
tairmṛto'bhyanujñātaḥ / oṃ hāṃ rudrāyānantāyedamāsanam /
p.२१६)
nama ityāsanaṃ datvā āvāhanādi pavitrāntaṃ karma kṛtvā dakṣaskandhopavīti
oṃ hāṃ īśāya pitre idamāsanannamaḥ ityādi pavitrānte
paścādarghyamaghoreśābhyāmāpādya sarvaṃ saṃpūrṇamāstviti teṣāṃ
kare datve tatastāsāmadhastāt saṃsravāñjalabindūn pātre kṛtvā
pitṛsthānamasītyuktyā pitṛsvādhā nama iti coktamanyat /
bījamadhomukhaṃ pātramadhodeśamuddiśya ucchiṣṭaṃ saṃpatyarihārāya
vāme nyaset / tathā ca smṛtiḥ -
gandhapuṣ.pādibhiḥ pūjya pañcapātre jalaṃ kṣipet /
astu saṃpūrṇamityuktvā datvā teṣāṃ kare jalam //
tathā manmatamāgandhapātre dhṛtvā jalaṃ tataḥ /
pitṛsvadhā nama ityuktvā vāme pātramadhomukham //
nyasya pākāgramāhṛtya homayet pitṛyajñavat /
iti /
tatassarvapākāgramādāya śivāgniṃ parikalpya ca tatra
nityavadaupāsanahomāgni somasūryādīni nivartya pitṛyajñavat /
p.२१७)
piṇḍapitṛyajñakalpe somāya pitṛmate pitṛpitāmahāya vā pāṭhaḥ / tataḥ
svadhānamassvāhā / oṃ hāṃ agnaye kavyavāhanāya svadhā namassvāhā / oṃ
pitre svāhā / oṃ pitāmahāya svāhā / oṃ prapitāmahāya svāhā / oṃ agnaye
sviṣṭakṛte svāhā / iti / hutaśeṣaṃ dadāti tānnaṃ pātreṣu puruṣan pathan /
tataspaṣṭam / atha pratiṣṭhānityaliṅgaṃ śrutaṃ yasmāliṅgasthāpanamucyate /
kathyate'ya pratiṣṭhāpītyādinā / atra prakarṣeṇa tiṣṭhatyato prakṛte devā iti
pratiṣṭhā / tasyāḥ bhedaḥ pratiṣṭhā pañca / pratiṣṭhā sthāpanaṃ sthitaḥ
sthāpakaṃ utthānapanaṃ āsthāpanañca iti śivāgame kathitāḥ / teṣāṃ
madhye yatra yasyāṃ pratiṣṭhāyāṃ liṅgasya prathamaṃ brahmaśilayā yogaḥ
kriyate / tataḥ pīṭhena piṇḍikāyā ca sā pratiṣṭhā yathā yogamānamyeti
liṅgaṃ bāṇaratnādikaṃ pañcadhā trivibhajya dvivibhāgasyaika bhāgasya vā
yatra pīṭhe niveśanam / tatsthāpanaṃ yatra bhīnnapīṭhasya liṅgasya sphaṭikā
dehaḥ pratiṣṭhā tatsthitaḥ sthāpanaṃ jīrṇādidoṣaduṣṭānāṃ
liṅgānāmuddhāraḥ puro'gre
p.२१८)
yasyāḥ pratiṣṭhāyāḥ sā taduddhāraḥ yasyāṃ
dvikhaṇḍāyāmekakhaṇḍapiṇḍikāyāṃ vā avyaktaṣaṭkārādikam /

anyadyvaktaṃ mukhasaṃjñakaṃ vā āropya saṃskriyate tat āsthāpanamiti
budhairuddiṣṭam / tathā coktam -
yatra brahmaśilāmadhye vinyasyādau * * * * /
avyaktaṃ mukhaliṅgo (vā) pīṭhabandhaṃ vidhāya ca //
śuddhalagnaṃ samāsādya yogaḥ piṇḍikayā saha /
kriyate sā pratiṣṭhā syāttsthāpanaṃ kathyate'dhunā //
dhātujaṃ ratnajaṃ vā'pi lohajaṃ vā'tha pañcadhā /
bhāgadvayamathaikaṃ vā jñātvā liṅgabalābalam /
sthāpya te piṇḍikā madhye sthāpanaṃ tadviśiṣyate //
abhinnapiṇḍikaṃ liṅgaṃ sphaṭikaṃ ratnadhātujam /
saṃskārā manasā tatra sthitassathāpanamucyate //
liṅgādidoṣaduṣṭānāṃ liṅgādīnāṃ śivājñayā /
uddhāraḥ kriyate yatra tadutthāpanamucyate //
p. २१९)
rudrābhivyaktaliṅgaṃ vā śreṣṭhaliṅgamathāḍhyakam /
tathā sthāpanamityuktaṃ pañcadheyaṃ śivasya tu /
iti /
tatassubodham / padādhvādibhedeneti / padā
śilācārahṛtkālaśaculikādhvajadvārabhedena prāsādeṣvapi pañcadhā / tataḥ
spaṣṭam / abhāve'ṣṭavarṇa savarṇāpadānāṃ atiśaya sahasrādihomenācaret /
tathā coktam -
brāhmaṇādicatuṣkasya varṇābhāve tadīśvaraiḥ /
sahasrādikahomena varṇapāvanamācaret //
iti /
ākhāta ityādi / ā samantāddhastapramāṇakṣetre khāte punaśca tāṃ mṛtā
pūrṇe yasyāṃ bhrame hṛdadhikā pūrṇe yasyā bhrame hṛdadhikā bhavet /
sottamā madhyamā samāhitā kanyasā bhavet / tathā coktam -
hastamātraṃ purā khātvā pūraṇā syācchubhādhikā /
p.२२०)
samāyā madhyamā jñeyā kaniṣṭhā yā na pūritā //
iti /
atha toyādyairvā parīkṣitādityatra toyena pūrite kuṇḍe gatvā gamyaṃ śataṃ
padaṃ vīkṣite tu samaṃ śreṣṭhaṃ madhyamamadhyāṅgulādayaḥ / kṣetraṃ
kanyasamityāhuḥ sa cāṣṭāṅgulāditi / athādiśabdena āmakumbhadīpairvā
parīkṣitam tathā hi -
pariṣṭādāmakumbhe ghṛtapūrṇapradīpikā /
tasyāṃ svajātivarṇā syurvṛttayo vaktṛmanditāḥ //
pūrvādidiksthitāścāstra rakṣitāḥ pūjyalāmbhitāḥ /
yathā pāśānta aśubhā tasya śubhānyasya naḥ //
sā mūrtissarvāśśāntā na śastā syuḥ prajvalitāḥ api /?
(iti) /
tatassubodham / atha kavacatamohā saparyāyāḥ pūrvādikoṣṭhagāḥ praśnāḥ
kṣarāṇi jāyante tathā coktam -
navadhā cārcate kṣetre pūrvādikramayogataḥ /
p.२२१)
ka ca tai rhā saparyāḥ praśnaśalayaṃ nihanti te /
praśne mānuṣaṃ śalyaṃ sācī hastena jāyate //
sa ṭi mātreṇa ka praśne śalye syātsvīkarodbhavam / ?
......... ca praśne dakṣiṇaśāntāraṃ taṃ mātrato bhavet //
pratīcamye praśnaśiśu śalyañca pūrvavat / ?
hārṇe nāni gala.........bhāge syuḥ cityaṅgārā catuṣkaraiḥ // ?
bījaśalyañca kauparyā saḥ praśne sātsphigantataḥ /
(iti)
sā ca haste gośalya va praśne śambhudiggatapakṣo mātreṇa yaḥ praśnamadhye
syāt / bālamastakaṃ manuṣyamaraṇaṃ rājadaṇḍamṛtyuśiśukṣayam /
pravāsanāśanaistryañca tathā godhananāśanam /
kulakṣayañca sarvāṇi kramātkurvantyasaṃśayaḥ //
iti /
p.२२२)
atha lagne dhvajādipaṅktikā iti lagne praśne muhūrte dhvajadhūmādayo
dagdhadīpti dhūmitabhedena patitāścetsvasvasthāne vāstoraṅge mukhyam / tathā
coktam -
āryairvā dhvajadhūmādyairādityā gati niścitaiḥ /
pradīptadhūmitādisthai śalyamūrdhvādito vadet //
sajo mūrdhāmukhaṃ dhūmo mṛgāri bhujavakṣasi /
aśvākoḍhaṃ vṛṣaliṅgaṃ kaṭiścorudvayaṃ karaḥ //
gajajaṅghaiḥ khagaḥ pādo dehino yasya kasyacit /
iti /
taducyate -
dhūmitaṃ etatsthānatrayamāśritya yadā prayacchanti / vṛcikāstvidā tatsthāne
vāstorapi śalyaṃ vijānīyāt / ataḥ paśvādīnāmityādi / sūtraprasāraṇakālo
paśvādīnāṃ gomahiṣyādīnāṃ praveśanairvā kīrtanairvā teṣāṃ
nāmoccāraṇairvā viruddhairdhvanibhiḥ vādi śalyatvena śalyante / ?
evamañjasā śīghraṃ stokā khāte'ṣṭaśalyorvāre prayojanamuktamapi
puruṣādhodṛgo śalyaṃ jāyante / na tu doṣakam /
p.२२३)
jālāntikāsthitaṃ śalyaṃ prāsādaṃ doṣajaṃ nṛṇām /
tasmātprāsādikaṃ bhūmiṃ khanedyatnājjalāntikam //
pāṣāṇaśarkarāntaṃ vā tatra vāstuṃ punaryajet /
śaṅkhaśuktipravālāni muktārajatakāñcanam //
maṇiratnādimaṇḍūkaṃ kacchapo * sa cetanaḥ /
khanyamānīna yadā khāte labhyate vāstu madhyataḥ //
sarvakāmapradā bhūmiḥ dṛṣṭenaiva samuddharet /
tataḥ spaṣṭam / tatvāni nijamantreṇetyatra tatvaiśaḥ
buddhyāhaṅkṛtisaṅkalpo ghanānandakramāttrayaḥ /
tīrṇabhuk ca samādāno dundubhiśca viluṃvakaḥ //
mahāvaktraḥ praśāntaśca sarvajño vyomadhārakāḥ /
sūkṣmaśca nādanāmā ca balavattarabhānumān //
jayado gandhasaṃjñaśca mātariśvatviṣānnidhiḥ /
jaleśaścaiva śrīkaṇṭhaḥ iti tattvādhipāḥ smṛtāḥ //
tataḥ spaṣṭam / samastanāḍisaṃpāta ityādi / atra nāḍyo daśa / ...........
p.२२४)
lakṣmī yaśovatī kāntā * priyā vimalā śivā //
subhagā sumatī caiva nāḍyaḥ prācīmukhodgatāḥ /
dhanyāḥ prāṇā viśālā ca sthirā bhadrā jayā niśā //
virajā vibhavā caiva saumyavaktrāḥ prakīrtitāḥ /
tṛtīyamūrdhvasthitau vaṃśau durjayo durddharastathā //
karṇayoḥ pādagulphe ca krīḍantī bandhanī tamaḥ /
saṃvartā ca vivartā ca jānukūrparamelake //
hṛdguhyakukṣimārgeṣu sambhavā jananīti ca /
pakṣadhā ceti vijñeya rajjavoṣṭau ca nāmataḥ //
samastanāḍisaṃpātaḥ sandhirityabhi dhīyate /
mahātmyamedityāhuḥ brahmasthānaṃ yaducyate //
aṣṭasūtrasamāyogāt ambujaṃ parikīrtitam /
vaṃśarajvoṣṭakaṃ sūtraṃ saṃpuṭaṃ koṇasaṅgatam //
tasyārddhena halaṃ koṣṭhaṃ catuṣke svāstikaṃ matam /
rajjūrdhvaṃ rajjuvaṃśordhvaṃ mahāsvastikamucyate //
p.२२५)
vajraṃ (rasa) sūtrasaṃyogāt śūlakoṇe tadarddhataḥ /
sūtrapañcakasaṃyogāt maṇibandhaṃ prakīrtitam //
saprasāntā nāḍisaṃyogāt śrīkarmādirmaṇabandhyuk / ?
suviśuddhapatiryatra rajjuvaṃśavivarjitaḥ //
iti /
dvādaśavarṇāni śatamaṣṭottaraṃ param / sūkṣmaṃ sahasrantu varjanīyaṃ
prayatnataḥ / atraiva prasaṅgāt nāmagoṣṭhasthānarūpabhedena bahudhā dṛśyate
/ yathā -
devānāṃ prītidannāma padāṣṭāṣṭakavarjitam /
uktānukteṣu sarvatra kāryañcchatapadaṃ guhaḥ /
pañcaviṃśatpadaṃ yacca vetālākhyañca tau matam //
padeṣu susthitannāma pṛṣṭhe vātastu saṃgṛhe /
brahmapīṭhādadho vṛddhiḥ sādhuke vighnamardanī //
sūtrādho maṇḍalākhyañca kapardānāñca mandire /
ṣaḍarttvagrantya śravṛttāśrayonvaṣṭāśrārddhacandravān //
punaśca devaloke ca grahaśakragaṇāṃśumān /
(iti)
punardeśaviṣaye maṇḍalādivibhedena prapañcatvādalam / tatasspasṭam / atha
liṅgapratiṣṭhāyā ityādi / sā ca pratiṣṭhā sadā sarvā le dvādaśe
māsepyubhayapakṣe'pi sakaladine nakṣatre muktau kāryā bhuktyadevane sa
uttarāyaṇe bhavet / tathā coktam -
ṛtu ṣaṭke'pi sā kāryā kṛtyarthaṃ kudineṣvapi /
hīnātiriktake'nyasmin dine vāre dvipakṣayoḥ //
uttarāyaṇake muktyai liṅgasthāpanamācaret /
iti /
atha prathame karaṇatraye vāhuvaktra bhruvākhye atha tārayogaḥ /
janmasaṃpadvipatkṣemapratyaraṃ bādhako vadhaḥ /
maitraṃ paramamaitrañca janma ceti punaḥ punaḥ //
atha yogaḥ -
p.२२७)
viṣkambhaprītirāyuṣmān saubhāgyaśśomanastathā /
atigandhassukarmā ca dhṛtiśśūlastathaiva ca //
gandho vṛddhirddhruvaścaiva vyāghāto harṣaṇastathā /
vajrassiddhirvyatīpāto varīyān parighaśśivaḥ //
siddhassāadhyaśśubhaśśubhro brāhmo māhendravaidhṛtiḥ /
eteṣāñca śubhā grāhyā mṛto'nyaśca parityajet //

tatassubodham / yaḥ prasādo bhaveddoṣamityādi / eṣāṃ bāṇādīnāṃ
yajamānecchā yaḥ -
prāsādaḥ kanyaso madhya uttamo uttamo bhavet /
bāṇaliṅgaṃ sadā pūjyaṃ sarvaprāsādadāpigam /
iti vacanāt / yasmāt sa ca prāsādo ghaṭitaliṅga mānato bhavati /
tasmāttatprāsādena liṅgaṃ ghaṭitam / tasya sthāpanayormaṇṭapaḥ
pūrvamuktastanmaṇṭapaṃ vā kuryādityarthaḥ / tataḥ spaṣṭam / dāhāyāgnau
bhagākāra ityādi /
turyāṃśe cārdhakoṇā tu turyatyāgaparigrahāt /
svakṣetrāṅgamagre tu datvā tatsūtrasaṅgamāt //
p. २२८) oṃ hāṃ gāya namaḥ / oṃ hāṃ patyāya namaḥ / oṃ hāṃ indrāya
namaḥ / tataḥ śākhayoḥ bhautāśanaṃ matam / kuṇḍaṃ yonyākāramidaṃ
matam /
vikārabhaktaṃ vedāśraṃ purato yaddvayaṃ vinā /
vasubhāgāddṛte bhāge tadaṅgadvitayaṃ tyajet //
haste datvā samaṃ sūtraṃ bhrāmayedardhacandravat /
vedāśraṃ pūrvavatkṛtvā ṣaḍaṃśaṃ purato nayet //
lāñcchayettena mānena kṣetrācīnaturīyakam /
ṣaṭsūtrapātanātspaṣṭaṃ ṣaṭkoṇaṃ trāyate tadā //
ṣaṭkoṇārddhaṃ trikoṇaṃ syātkuryānnai-ṛtakoṇagam /
api koṇārddhakoṇe tu vasvaṃśatyā śato bhramāt //
vartulaṃ paścime kuṇḍe tanmānenāmbujaṃ matam /
madhye te mantimā pūrve nemī tu karṇikā //?
vikārāṃśaparityāgāt koṇādardhena lāñcchayet /
dikṣu saṃsthāpayetsūtramaṣṭāśraṃ tena jāyate //
tataḥ spaṣṭam /
p.२२९)
ucchrāya pañcamāṃśena śūlapadmāni janmanā
iti /
tāvatpañcahastatoraṇe hastamayogatamūrdhvaṃ śalyamaṣṭāṅgule
viśiṣṭocchrāyaḥ ṣoḍaśāṅgulādistriraṃśassyāttatra pañcamāṃśaḥ /
kiñcidadhikasārddhasaptadaśāṅgulassyāt / tena śūlāṃśanimajjamaḥ /
atrāṃśaśabdasvarūpavārakaḥ madhyaśṛṅganirgamaḥ
pārśvaśṛṅganirgamaścetyarthaḥ / tataḥ spaṣṭam /
atha lokagrahavasavāstasya sravantīnāmityādi / atra kramastāvat
pūrvadvāratoraṇe -
१ śāntitoraṇāya namaḥ / २ oṃ ṛgvedāya namaḥ / tataḥ śūleṃ oṃ pūrṇe
namaḥ / oṃ dhātre namaḥ / oṃ vidhātre namaḥ / tataśśākhayoḥ / oṃ
praśāntāya namaḥ / śiśirāyai namaḥ / oṃ gaṇapataye namaḥ / oṃ sarasvatyai
namaḥ / mahālakṣmyai namaḥ ityūrdhvodumbare / tataśśākhayoḥ / oṃ hāṃ
nandine namaḥ / oṃ hāṃ gaṅgāyai namaḥ / oṃ mahākālāya namaḥ / oṃ
yamunāyai namaḥ / tato dakṣiṇe / oṃ bhūtitoraṇāya namaḥ / oṃ yajurvedāya
namaḥ /
p.२३०)
oṃ budhāya namaḥ / oṃ bṛhaspataye namaḥ / ajaghanyāya namaḥ / atha dvārāya
vidyākalādvārāya / atra gaṇādipūrvavat / śākhayoḥ oṃ mṛṅgiṇe namaḥ / oṃ
vināyakāya namaḥ / oṃ narmadāyai namaḥ / paścime oṃ balatoraṇāya namaḥ /
oṃ sāmavedāya namaḥ / oṃ tataśśūle / omaryamṇe namaḥ / oṃ mitrāya namaḥ
/ oṃ ttvaṣṭre namaḥ / oṃ janalokāya namaḥ / oṃ tapolokāya namaḥ / oṃ
śukrāya namaḥ / oṃ śrīpradāya namaḥ / oṃ śanaiścarāya namaḥ / oṃ dhātre
namaḥ oṃ vidhātre namaḥ /
atha dvāre nivṛttikalādvārāya namaḥ / atrā'pi gaṇā pūrvavat / vṛṣabhāya
namaḥ / tataśśākhayoḥ / oṃ yamāya namaḥ / oṃ śrīpradāya namaḥ / oṃ
satyalokāya namaḥ / oṃ dhruvalokāya namaḥ / oṃ rāhave namaḥ / oṃ ketave
namaḥ / oṃ vāhanāya namaḥ / atha dvāre -
oṃ pratiṣṭhākalādvārāya namaḥ / atrāpi gaṇā pūrvavat / tataḥ śākhayoḥ oṃ
devyai namaḥ / oṃ kāvyai namaḥ / oṃ daṇḍāya namaḥ / oṃ payoṣṇyai namaḥ /
etān gandhādibhiḥ pūjayet /
p.२३१)
tataḥ spaṣṭam / tanmadhye aṣṭadalaṃ padmamityādi /
asutraspaṣṭavacanādvartanakramo yathā -
pūrvāparāyataṃ sūtraṃ madhyā prabhāyatassamam /
pūrvāparasamānena sūtreṇottaradakṣiṇe //
oṃ ka (kāra) yedaparāṅkān pūrvānapi tathaiva ca /
mataṃ kṣetrārddhamānena matsyaṃ koṇeṣu sādhayet //
tatra sūtrapradānena caturaśraṃ bhavedidam /
asmin kṣetre'ṣṭadhā bhakte caturbhirmadhyataḥ kujam //
samantādvikārāṃśena dvārāṇi ca tato bahiḥ /
caturbhāgaiḥ bhavecchobhā tadardhena kapolakau //
madhye vṛttāni kāryāṇi caturaṅgulakāni tu /
prathame karṇikābhāge dvitīye kesarāṇi ca //
tṛtīye dalabandhīni dalāgrāṇī caturthake /
dikṣvaṣṭau punarapyaṣṭau datvā sūtrāṇi ṣoḍaśa //
dvayordvayoḥ punarmadhye tatsaṃkhyātāni pātayet /
eṣa tṛtīyavṛttasya pārśvaśūtrasya saṅgrahāt //
p.२३२)
tathā caturthavṛttasthaḥ grāmādapi bahirmukhāt /
jāyate sarvatohyardhacandrāṃ ṣoḍaśa ṣoḍaśa //
lepayet sthirahastānāṃ putrāṇāñca prasiddhaye /
ekaikasmin dale kuryāt kesarāṇāñcatuṣṭayam //
tanmadhye navabījāni karṇikāyāṃ prakalpayet /
tritribhāgavilopena koṇassyātsarvabhadrake ? //
kāmāḍhyāttattilaḥ kāma prācyate tatprasaṅgatam /?
catuṣṣaṣṭipade bhāgān navakoṇān parityajet //
stambhamekena ṣaḍbhāgaiḥ ūrdhvaṃ tiryak śīro'nvitam /
stambhādbhāgaṃ parityajya liṅgamekaṃ yathā bhavet //
ṣaḍbhirvedaiḥ kalābhistu karṇavediyugairaghaiḥ /
itthaṃ pañca ca liṅgāni turyātstambharasaissaha /
liṅgastamabhāntarasthāni liṅgordhve saṃsthitāni ca //
luptyā koṣṭhāni varteta śikharaṃ sitarūpakam /
p.२३३)
stambhe caiva vimānārthaṃ pañcasaptavilopayet /
koṇastambhadvayādūrdhvaṃ bhāgādyaṣṭādaśā haret //
koṇeṣu tilakāḥ kāryāḥ latābhiḥ saha śobhanāḥ /
tadūrdhvaṃ vīthikā kāryā bhāgayugmaiḥ samantataḥ //
madhye dvādaśabhāgena padmaṃ pūrvavadatra tu /
pītena rajasā kāryaṃ karṇikā kanakaprabhā //
śukapiñcanabhe nāḍya nava bījāni vinyaset /
kesarāṇāntu mūlāni kṛtahārendurāgiṇā //
kāryāṇi rajasā samyak tanmadhyānmiśraṇanti vai /
kesarāgrāṇi pītāni dhavalāni dalāni tu //
bhūmiṃ śuddhena rajasā tisṛbhiścaturaśrakam /
kṛṣṇena rajasā liṅgavīthī patravibhūṣitā //
yavagodhūmakaiścūrṇai śālitaṇḍulakairyutam /
dhātusindhūrajaṃ raktaṃ vā'tha parittvaṣṭakaṃ bhavet //
kṛṣṇaṃ rajastuṣairdagdhairaṅgārairvā sa cūrṇitaiḥ /
haridrā saṃbhavaiḥ pītaṃ gairikodbhūtameva vā //
p.२३५)
haritaiḥ cūrṇitaiḥ patraiḥ hārītantu prakalpayet /
dīkṣāsthāpanayorvidvān kumbha eva śivaṃ yajet //
prāyaścitaṃ bhavettasmāt rajobhaṅge tu liṅgavat /
spaṣṭamanyat / lakṣmakṣetre'ṣṭadhā bhakta ityādi / lakṣmakṣetre liṅgadīrghe
ṣoḍaśāṃśena parikalpayet / hastādi navahastānāṃ aṅgulādi navāṅgulāntaṃ
parikalpayet / vistāre tatra dīrghairaṣṭadhā bhakte mūrdhni bhāgadvayocyate /
lakṣmakṣetrārddhamānena pārśvayorgatya ṣaḍbhāgaparivartanena
ṣaḍbhāgaparigaṇanayā tatrādho bhāgaṃ tyaktvā
caturbhāgāvalambanenetyarthaḥ / tatra sūtraparibhramaṇena pṛṣṭhadeśataḥ
sambandhaṃ kāraye...........va..........ṇakhāṃ gambhīravistārāya
vilakṣmarekhāvadavagantavyau / tathā coktam -
ekahaste'ṅgulaṃ jñeyamanyeṣāṃ aṅgulottaram /
lakṣmai tannavamāṃśena yavaṃ rekhāṃ gabhirakam //
kuryādvistaramapyetavyaṃśavṛddhā vasugrahe /
pakṣakṣetradalenā'sya rekhāmānaṃ sa saṃbhavet //
p. २३५) dīrghamaṣṭavikalpādau yugmabhāgādvilaṅghayet /
marmavedhane kurvīta yavārddhena yavena vā //
ekadvitrikrameṇaiva māṣayā kaiśśalākayā //
iti /
tataspaṣṭam / śaktyādi bhūmiparyantaṃ svatatvādhipamityatra
ṣaṭtriṃśattattvanāyakāḥ /
śomaśambhustathādeśa cuturānana eva ca /
kalyāṇañca viśālākhyaḥ ketudhvajo'nālānalaḥ //
mahānādi tato meka dhvajo nirādapallavaḥ /
pitāmahaśca gopālaḥ śīlāsye paritānviduḥ //
tatraspaṣṭam / śuddhecādhvani vidyeśa ityādi / śuddhādhvani śuddhavidyādau
bhoginau vidyeśāḥ śrīkaṇṭhādayaḥ śuddhe māyādau bhogito mūrtipā

lokanāyakāśceti mantranāyakāśca draṣṭavyāḥ / tataścchatrāvadhvarādau
lokeśāḥ śakrādayaḥ rāgādau mantranāyakāḥ a"guṣṭhamātrapuruṣāḥ te
cāṅguṣṭhamātrastāvat / bhuvaneśo dvitīyakaḥ / īśānaścaikapiṅgākṣaḥ
udbhavo bhavasaṃjñakaḥ /
p.२३६)
mahādevo mahātejaḥ rudrā rāge vyavasthitāḥ //
iti /
tatassubodham / aṣṭatriṃśatkalopetamityatra kalāśca -
śaśinī cāṅgadā ceṣṭā marīcī jvālinī matā /
śāntirvidyā pratiṣṭhā ca nivṛttiśca catuṣkalā //
tamomoho'kṣayā niṣṭhā mṛtyumāyā'bhayā jvarā /
rajo rakṣāratiḥ pālyā * mā saṃyaminī kriyā //
buddhiḥ kravyā ca dhātrī ca bhrāmiṇī mohinī tathā /
bhavā ceti ca vikhyātā vāmadevakalā daśa //
siddhi-ṛddhidyutirlakṣmī medhā kāntissvadhā dhṛtiḥ / iti / tatassubodham / atha
mahāpāśupataṃ paṭhan ityatra / tacca - oṃ namo bhagavate pāśupatāya atulabala
vīryaparākramāya tripañcanayanāya nānārūpāya nānāpraharaṇodyakarāya
sarvāṅgavaktrāya bhinnāñjanaprakhyāya śmaśānavetāla - priyāya
sarvavighnakṛntanakarāya sarvasiddhipradāya bhaktānu - kampine
asaṃkhyavaktrabhujapādāya pramathasiddhāya
p.२३७)
vetālapitrāśine śākinī kṣobhanāya vyādhinigrahakāriṇe pāpaṃ bhakṣyāya
somasūryāgninetrāya viṣṇukavacāya indravajrahastāya yamadaṇḍāyaṃ
varuṇapāśāya rudrastriśūlāya jvalanajihvāya sarvaro (ga) vidrāvaṇāya
grahanigrahakāriṇe duṣṭanāgakṣayakṣmāriṇe oṃ kṛṣṇapiṅgalāya
phaṭkrurāya phaṭvajrāstrāya phaṭ śaktaye phaṭ agnaye phaṭ daṇḍāya phaṭ
yamāya phaṭ khaḍgāya phaṭ nirupataye phaṭ pāśāya phaṭ varuṇāya phaṭ
dhvajāya phaṭ vāyave phaṭ gadāyai phaṭ kuberāya phaṭ triśūlāya phaṭ
īśānāma phaṭ cakrāya phaṭ viṣṇave phaṭ padmāya phaṭ brahmaṇe phaṭ
nāgāstrāya phaṭ khādagāstrāya phaṭ mugdhāstrāya phaṭ kaṅkālāstrāya
phaṭ pañcikāstrāya phaṭ kṣurikāstrāya phaṭ ḍākinyastrāya phaṭ śastrāstrāya
phaṭ gaṇāstrāya phaṭ pipiliñcāstrāya phaṭ gandharvāstrāya phaṭ pūrvāstrāya
phaṭ dakṣiṇāstrāya phaṭ paścimāstrāya phaṭ uttarāstrāya phaṭ
(dākinyastrāya) phaṭ sāmālukāstrāya
p.२३८)
phaṭ lāmāstrāya phaṭ śivāstrāya phaṭ īśānāstrāya phaṭ mahāstrāya phaṭ
tatpuruṣāstrāya phaṭ aghorāstrāya phaṭ vāmāstrāya phaṭ sadyojātāstrāya
phaṭ hṛdayāstrāya phaṭ haḥ astrāya phaṭ kṣaḥ narasihmāstrāya phaṭ
varāhāstrāya phaṭ sarvāstrāya phaṭ ......jāstrāya phaṭ śaḥ phaṭ laḥ phaṭ vaḥ
phaṭ ṣaḥ phaṭ śrīṃ phaṭ sauṃ phaṭ ṣūṃ phaṭ sarvamanāṃsi
phaṭsarvakaraṇāya phat sarvadevāya phaṭ bhram / aṃ phaṭ laṃ phaṭ
bhairavāstrāya phaṭ māyāstrāya phaṭ .........kā......ṣtrāya phaṭ
kṣetrapālāstrāya phaṭ krūrāstrāya phaṭ hauṃ phaṭ bhaskarāstrāya phaṭ
candrāstrāya phaṭ vighneśāstrāya phaṭ khāṃ khauṃ phaṭ kṣāṃ kṣauṃ phaṭ
unmūlaya unmūlayā trāsaya trāsayā sañjīvaya sañjīvaya phaṭ drāvaya
drāvaya phaṭ sarvaduritanāśanāya phaṭ sadāvartano deva sarvavighnavināśayet /
mahāpāśupatāstreṇa mahāśāntiḥ prajāyate /
sāṣṭottaraśatāstrāya phaṭkārāṇāṃ vyavasthitiḥ //
p.२३९)
tataḥ spaṣṭam / bālukā vajrālepana ityatra vajralepanaṃ śvabhrasandhiṃ tataḥ
puryabālukaiḥ sūkṣmavālukaistāvat sūryastu tatsandhiryāvatdutāṃnamastakam
/
payo kṣirairlohamalairalacūrṇaissusūkṣmakaiḥ /
śaṅkhacūrṇaissamaṃ grāhya kṣaumatailena vāpayet //
yuktyā pākaṃ tataḥ kṛtvā visandhiṃ tena kārayet /
yathā na vicalettena udakādyabhighātakaḥ //
iti /
udakaṃ sandhikaścātra pramādyadajāyate // ?
sandhirhānirmano rogo vāpyatha pañca vā /
tasmātsarvaprayatnena jalaṃ praṇālakaṃ śubham //
praṇālāya praṇālāttu śailajaṃ vā'tha dārujam /
svadṛḍhaṃ śobhanaṃ kṛtvā dātavyaṃ jalanirgamam //
prāsādānte vṛhatkhātaṃ rūpavatpadanirmitam /
iti /
tataḥ spaṣṭam / pūjāsāmānyaliṅgeṣvityādi / atra
p.२४०)
sarvasāmānyatvena nṛpādibhisthāpiteṣu niyatajanapūjyeṣu sādhāraṇāṇubhiriti
praṇavo māyāmātṛkā vyomavyāpi ṣaḍakṣaram -
prāsādo bahurūpaśca saptasādhāraṇā matā /
(iti) /
ebhiḥ pūjā kāryā / tataḥ spaṣṭam / atha hṛtpratiṣṭhāyāmagraṃ
tadguṇānāñca bodhakañca kalādikañcetyatra kalādi tatvanyāsaḥ / oṃ hāṃ
kalāyai namaḥ / oṃ hāṃ kalādhipataye namaḥ / oṃ hāṃ kalādhipa
ttvamasyātmanaḥ kalane vyaktiṃ kuru kuru oṃ vidyāyai namaḥ / oṃ hāṃ
vidyādhipataye namaḥ / ityādayo mantrāḥ / vidyādhipattvamātmano
jñānābhivyaktiṃ kuru kuru haṃ hāṃ nāgādhipatvasyātmano viṣayarāgaṃ
kuru kuru / au hāṃ prakṛtya tyadhipatvamasyātmano vikārapuruṣatvaṃ kuru kuru /
oṃ hāṃ buddhyadhipatvamasyātmano bodhaṃ kuru kuru / oṃ hāṃ
ahaṅkārādhipatvamasyātmano viṣaye'haṃ kuru kuru / oṃ hāṃ
manodhipatvamasyātmano vikalpaṃ kuru kuru /
p.२४१)
oṃ hāṃ śrotrādhipatvamasyātmano śabdātmakagrāhakatvaṃ kuru kuru / oṃ
hāṃ ttvagadhipatvamasyātmane sparśagrāhakatvaṃ kuru kuru / oṃ hāṃ
cakṣuradhipatvamasyātmano rūpagrāhakatvaṃ kuru kuru / oṃ hāṃ
jihvādhipatvamasyātmano rasagrāhakatvaṃ kuru kuru / oṃ hāṃ
ghrāṇādhipatvaṃ asyātmano gandhagrāhakatvaṃ kuru kuru / oṃ hāṃ
vāgadhipatvamasyātmano vāgvisarjanaṃ kuru kuru / oṃ hāṃ
pāṇyadhipatvamasyātmano padārthagrāhakatvaṃ kuru kuru / oṃ
pādādhipatvamasyātmano dvāhaṃ kuru kuru / pāyvadhipatvamasyātmano
utsargatvaṃ kuru kuru / upasthādhipatvamasyānandābhivyaktiṃ kuru kuru /
tataśśabdādayaśca sādhipā nyastavyāḥ / atha daśa nāḍyaḥ /
iḍā ca piṅgalā caiva suṣumnā ca tṛtīyakā /
gāndhārī hastijihvā ca pūṣā caiva yathā tathā //
alaṃpuṣā kuhūścaiva śāṅkhinī daśa nāḍayaḥ /
iti /
p.२४२)
atha -
prāṇāpāṇasamānaśca udānavyāna eva ca /
nāgaḥ kūrmo'tha kṛkaraḥ devadatto dhanañjayaḥ //
iti /
tataḥ spaṣṭaṃ /
atha prāsāde vāritejo'nilavyomapañcāṣṭakasamanvita ityatra -
pañcāṣṭakāśca rudrāste atiguhyāṣṭakāstathā /
guhyāṣṭakāścaiva punaḥ pavitrāṣṭaka eva ca //
tatrādau jalatatve tu praṇavaḥ śaśibhūṣaṇaḥ /
devadevo hyajo gandha āṣāḍhā sīsasaṃjñakāḥ //
saptamo haribhūtasyādaṣṭamo lakulīśvaraḥ /
ata ūrdhvaṃ bhavedagniḥ tatrāpi guhyakā tathā //
haraśca tripuraghnaśca triśūlassūkṣma eva ca /
mahākālaśca sarvaśca tatheśāno'tha bhairavaḥ //
p. २४३)
atha vāyau sthitā rudrāstatrādau kāmarūpavān /
pitāmaho vidusthāṇuḥ svayambhūrudra eva ca //
viśvaścaiva mahānādo mahābhīmastathāṣṭamam /
bhavo vyomni mahā yo * trimūrtirudra eva ca //
mahābalaśivaścaiva sahasrākṣaḥ tathā śivaḥ /
kapardī cordhvaretāśca vāktattve ca mahotsavaḥ //
śrīkaṇṭho nīlakaṇṭhaśca mahātejāstathaiva ca /
mahāliṅgaśca sthūle ca evaṃ pañcādaśa smṛtāḥ //
atha guṇatrayayoginaḥ
akṛtaśca kṛtaścaiva bhairavo brāhma eva ca /
vaiṣṇavastathā kaumārau aumaḥ śrīkaṇṭha eva ca //
atha māyāyām /
guhaneśohyaśāṭhyaśca tathā hariharāvubhau /
daśeśāno mahāvīryo trikālo gopatistathā //
atha saṃprasaṃsthānte tadvadūrdhve tayā sthitāḥ /
lakṣmīśo brahmaṇo hantā vidyeśānastathā paraḥ //
p.२४४)
vidyeśaśca śivo'nantaḥ ṣaḍḍrudrāḥ saṃprakīrtitāḥ /
tatassubodham /
atha kūpapratiṣṭhā ityatrāpi pūjayedvāstu bimbe bhāskarabhājita ityādi
biṃbavṛtta maṇḍale vṛttakrameṇa ca bhāskarasaṃkhyayā nava bhājite sati
aṃśānāgnirakṣaḥ pavaneśakoṇeṣu sārddhadvīpatanāyakāḥ /

rudrādyaṣṭamarudrataḥ tatastvaṃśānāgnikoṇayormadhye
madhyekapārśvayostribhistribhiḥ miśrīkṛtena sāṃśake parjanyādayaḥ
ṣaḍānanāḥ pūjyāḥ / punaścaiśānadikṣvāpādyāḥ padaṃ matāḥ /
tatassubodham /
atrānuktaṃ saṃpūrṇaṃ siddhāntena virodhi / yat śodhanīyaṃ prayatnena
deśikaissaṃmatam /
śrīścedirājabhuviśaivajanākarākhya -
śśrīkolakī vimalabhāva śivā.......śayo /
tadvaṃśajo śivamatāgamalakṣyavettā
śrīdharmaśambhuriti gauḍhapatīndranāthaḥ //
p.२४५)
tasmādasāvalanaśaṅkaradeśiko.........
divyāgamāmbunidhiriti kalpavṛkṣaḥ /
svargaukasāmapipadaṃ vacasā labhante
yasyaikajanmamaraṇaikabhayaṃ nirastāḥ //
śrīkolakīyasantānavyomavyāpī tataśśivaḥ /
śrīsomaśambhurītyāsīt kalau lokahitāya vai //
jñānaśaktivapustasmāt jñānaśambhussadāśivaḥ /
....ye nena dyotitaṃ sarvaṃ śaivamalārciṣā //
somārkavaṃśanṛpamaulivilolitāṅghri -
vidvajjanānanasarojadivākaro mām /
dīnāndhasūrikṛpaṇā tithivārajāta -
śrījñānaśambhuraniśaṃ malinaṃ punātu //
yasyāvalokanabalātsuciraṃ hi rajjvā
lokeśabhumiṣu tataśśivatāṃ prayāti /
lokānviyakṣuya gahanādi malā nanandā - ?
nandatā.......ṃalabodhaśivābhidhānaḥ //
p.२४६)
śrīpañcāgamasaṃbhavāgamanidhiḥ mantraugharatnācca tat
ṣaṭtarkasmṛtivedasindhuvasati satsandhiśailāvṛtaḥ /
aṣṭapratyayā vicikābhiraniśaṃ jantūn punāti ?
śaivācāryaparopadādanudinaṃ śrījñānaśambhussa mām //
śrīsomeśapadāravindamadhuṣaṇḍārtha pakṣoghāta - ?
siddhāntāgamapuṣ.pasāramadhukṛddhaṃsasvanedgārakaḥ /
śrīmat jñānaśivābhidhānacaraṇaproccoccalāgrodbhava -
śivamantyavekaro vadadimāṃ adhyaktabodhapradāṃ ?
rudradeva muniḥ śrīmān pañcarātrika ityasau /
prathitastapasā loke maretasya tu kṛtā mayā //
iti /
iti śrī somaśambhuviracitāṃ śrīmatsomaśambhupaddhatau vā spaṣṭabodhinī
tryaṃbakaśambhuviracite caturdaśa ṭīkā samāptā //
hariḥ oṃ / śubhamastu /

Original text: somaśambhupaddhati-vyākhyā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc