સોમશમ્ભુપદ્ધતિ-વ્યાખ્યા · અધ્યાય 1

લેભે સેકોત્તરાં દીક્ષાં અસ્માદસ્મત્પિતામહઃ ॥
નામ્ના સદાશિવો લોકે સભાપતિરિતિ શ્રુતઃ ।
સ મહાભાગ્યયોગેન મહાદેવમજીજનત્ ॥
સોઽપિ લબ્ધાધિકારોઽસ્માત્ અભૂત્સિદ્ધાન્તપારગઃ ।
ઈશાનશિવ ઇત્યન્યદ્દીક્ષાયામપિ ભક્તિ યઃ ॥
વિદ્વત્સન્દેહનાશાય નિર્વિચારઃ પ્રવર્તતે ।
સર્વાધ્વોર્ધ્વપદે સ્થિતં પરશિવં ભક્તિં ગતે શં ગુરુ
ન્નત્વા સોમશિવોક્તપદ્ધતિ પરં દુર્બોધકોઽધોશકઃ ।
જ્ઞાત્વા સદ્ગુરુતશ્ચ શાસ્ત્રસમયા જ્ઞાતપ્રસઙ્ગક્રમા -
દામર્દાશ્રમદેશિકાન્વયભવ શ્રીનેત્રશમ્ભુસ્ફુટમ્ ॥
તત્ર તાવદામર્દાચાર્યઃ પ્રારબ્ધોપ્સિતપ્રબન્ધસ્યાપિ
વિઘ્નપરિસમાપ્ત્યર્થં વક્ષ્યમાણકર્મકલાપોદયમૂલભૂતં
પરમાદ્યેન નમસ્કૃત્ય દ્વિતીયેન તત્પ્રતિબન્ધપ્રતિપાદ્યં નિત્યાદિકં
પ્ર્તિજાનીતે - વિશ્વબોધવિધાતારમિત્યાદિ વિશ્વેષાં ચિદચિતાં ભૂતાનાઞ્ચ
બોધો વિશ્વબોધઃ ।
તત્ર ચિતાં બોધ દ્વિવિધઃ । કર્મનિબન્ધનઃ પાકનિબન્ધનશ્ચેતિ ।
આદ્યો મોગલક્ષ્યઃ । તદુક્તં શ્રીમત્સ્વાયમ્ભુવે -
કર્મતસ્સર્વમેવેદં સુખદુઃખાત્મકં ફલમ્ ॥
ઇતિ ।
ભોગોઽસ્ય વેદના પુંસસ્સુખદુઃખાત્મલક્ષણા ॥
ચેતિ ।
પ્. ૨) શ્રીમૃગેન્દ્રે -
ઇતિ બુદ્ધિપ્રકાશોઽયં ભાવપ્રત્યયલક્ષણઃ ।
બોધ ઇત્યુચ્યતે બોધવ્યક્તિભૂમિ તથા પશોઃ ॥
ઇતિ । તથાઽન્યત્રાપિ -
બુદ્ધિબોધઃ પ્ર * * * માયાદિ ચ તદર્થતઃ ।
અથ મોક્ષલક્ષણઃ અસ્ય સર્વજ્ઞાનવ્યક્તિલક્ષણઃ । તદુક્તં
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
તતશ્શક્ત્યધિકારસ્ય નિવૃત્તેસ્તત્પરિચ્યુતૌ ।
વ્યન * * * * નન્તુ જગદ્બન્ધુરણોશ્શિવઃ ॥
મોક્ષકારિકાયામપિ -
મલાદિપાશવિચ્છિત્તિઃ સર્વજ્ઞાનક્રિયોદ્ભવઃ ।
મોક્ષસ્તત્કારણં શમ્ભુંરિતિ ॥
તથા વા ચિતાં મલમાયાદીનાં બોધ ઉદ્બોધ ઉત્તેજનમિતિ યાવત્
તદેકપ્રકારં તત્ર મલસ્યોદ્બોધક ખણાઞ્ચ ક્રમૌ ।
સંસારમાયાયાશ્ચ ઉદ્બોધકારેણ શક્તિરૂપેણ સ્થિતાનાં
સૃષ્ટૌ સ્વવ્યાપારસમર્થાધારાઞ્ચ । એતદેવ હિ
સર્વાનુગ્રહલક્ષણમિત્યુક્તં ભોજદેવેન -
ભુક્તિમુક્તિમણુ * * * * * * પદને સમર્થાધારા જડવર્ગસ્ય
વિધત્તે સર્વાનુગ્રાહકશ્શમ્ભુરિતિ ।
એવં વિધસ્ય બોધ્સ્ય
વિધાતારમનેકકર્તૃત્વમુક્તં સ્યાત્ । સર્વ કિં રૂપ ઇત્યાહ -
પ્. ૩)
જ્ઞાનં વિશ્વજ્ઞાનં વિશ્વં વિશેષેણ જ્ઞાયતેઽનેનેતિ જ્ઞાનમ્ ।
કરણં રૂપસામર્થ્યં । તથા ચાદિષ્ટમ્ -
કરણઞ્ચ ન શક્ત્યન્યચ્છક્તિન્નાચેતના ચિતઃ ।
ઇતિ । તદ્વિગ્રહો યસ્ય સ તથોક્તં ભવતિ । તત્તચ્છરીર -
કાર્યકરણોપાધિ ભેદભિન્ના ચિદ્રૂપાશ્શક્તય એવાસ્ય શરીરમ્
ન તુ મન્ત્રેશ્વરાદિવદ્બૈન્દવાદિકં । તથા ચ શ્રુતિઃ -
ઇત્થં શક્તિઃ કુર્વન્દેહાભાવાદુચ્યતે દેહશબ્દૈઃ
ઇતિ । અવધૂતદેવેનાપ્યુક્તં -
ગૌણગ્રાહનિકગ્રન્થમમલં વિગ્રહં વિના ।
શક્તિદેહોપરસ્સ્વક્ત સ્વાધિકારકરા ઇતિ ॥
એવં વિધસ્સ કિં પરમાણુ ઇત્યાહ - વિશ્વરૂપમિતિ ।
શિવાદિક્ષિત્યન્તસર્વતત્વજાતં નિત્યાધિષ્ઠેયત્વાદ્રૂપમિવ રૂપં યસ્ય
સ તથોક્તં । તદુક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
રૂપે વા રૂપકે યત્ના સર્વાધિષ્ઠાનયોગિનઃ ।
સર્વદા સર્વભૂતાનાં સર્વાકારોપકારિણઃ ॥
તથાઽન્યત્રાઽપિ -
ન સા ભાવા કલા કાચિત્ સન્તાનદ્વયવર્તિની ।
વ્યાપ્તિ * શિવકં * સ્વામધિષ્ઠાત્રી ન વિદ્યતે ॥
ઇતિ
કિં વિશ્વસમાનદેહત્વવાસનેત્યાહ - રરિમિતિ ।
પ્. ૪)
પ્. ૪) પરમા કારણાત્પરં સર્વાતિશાયિનમ્ । બિન્દ્વાદીનપિ
વ્યાપકત્વાત્ સ્વસ્વવ્યાપારરહિતાચ્ચ । તદુક્તં રત્નત્રયે -
વ્યાપકો ભુવનાદીનામભિવ્યાપ્તિસ્સ બિન્દુના ।
બિન્દુશક્ત્યા શિવેનૈષા નાન્યેન વ્યાપ્યતે શિવઃ ॥
ઇતિ । એવંવિધં મુક્તાત્મનામમુક્તાત્મનામપ્યસ્તીતિ તદ્વ્યાવર્તર્યા
વિશ્વેષાઞ્ચિદચિદાત્મનાં ઈશં તસ્યૈવ હિ વિસ્વેશત્વમુપપન્નમ્ ।
મુક્તાનામપિ તત્પ્રસાદ એવ સ્વરૂપલાભાદિત્યુક્તમ
એવં વિધઞ્ચાસ્ય સ્વરૂપં । કારણેશ્વરવત્ બિન્દ્વાદિ વા
કદાચિ ...... યવન્નેત્યાહ - અવ્યયમિતિ । તદુક્તં શ્રીમત્સ્વાયમ્ભુવે -
અવ્યયં પરિપૂર્ણત્વાદિતિ । તદ્વ્યક્તાવપિ યદ્યદિ તદ્વ્યયવત્
ભવેત્કદાચિદુક્તમપ્યુપલભ્યતેતિ ।
શ્રીમદ્વિશતિ કાલોત્તરેઽપિ । તત્પરં શાન્તમવ્યયમ્
ઇતિ । એતત્પઞ્ચિકાયામપિ । વ્યયો ભિન્ના વિનાશઃ પ્રચ્યુતિં
વ્યક્તાનાં શક્ત્યાત્મનામવસ્થા પ્રસિદ્ધાનાં યત્ર । તદુક્તમભિ
યુ......ણુરિક્તતા વા સકલગુણોપયોગાત્ તત્ત્વાન્તરાણાં
સંભાવ્યતે । ન તુ શિવતત્વસ્યેતિ । એવં વિધઃ કિં વિધાન
ઇત્યાહ - શિવમિતિ । શિવશબ્દેનાભિનિમિત્ત પરેતિ । પેષા
મહેશ્વર એવં સંજ્ઞાત્વેન પ્રસિદ્ધા । નાન્યત્ર । તદુક્તમભિયુક્તૈઃ -
લોકોપેતે ચ નિમિત્તપેષાદિતિ । પ્રસિદ્ધોઽપિ શિવસ્ત્વમેકઃ । શિવલોકે શિવોમાતુ
પરપ્રસિદ્ધા ફલાદ્દૃતેઽન્યચ્છિ પ્રસિદ્ધ્યતિ ।
પ્. ૫)
ન સંજ્ઞાયાઽન્યસ્ય શિવંકરસ્ય શબ્દેન
ભાવ્યં । શિવતાવકેન સંજ્ઞાભિ સંજ્ઞાન્તરમન્તરેણ ભવતિ ।
શબ્દાસ્સદઃ સંજ્ઞાયાન્યે દીશઃ પ્રણશ્યન્તિ ।
ભીમાવૃતાસુ ન ભાસ્વતા ચન્દ્રમસા બભૂવે ॥
તવાઽસ્તુ જાતો મણિનેષુ ભાસ્વાન્
ભાસન્તમીક્ષ્ય સ વદન્તિ હીત્થમ્ ॥
ઇતિ ચ । નિમિત્તસુખદુઃખાભાવાત્મહેતુત્વં લોકવેદપ્રસિદ્ધમ્
તથા ચ શ્રુતિઃ -
શિવ એકો ધ્યેયશ્શિવ ક ઇતિ પાવકોઽસ્મભ્યં શિવો ભવેતિ । અઘોર
ચક્ષુરપદિદ્વ્યેઽધિશ્શિવાઽપ ઇભ્યસ્સુમના ઇતિ । શાસ્ત્રપ્રસિદ્ધા તુ
ત્રિધાત્મકત્વવિશુદ્ધ તદુક્તં શિવધર્મશાસ્ત્રે -
અજ્ઞાનં શિવતત્વં સ્યાત્ સર્વતત્વાલયં યતઃ ।
સ્વભાવાત્તદવાપ્તં હિ તસ્માદ્રુદ્રઃ પરશ્શિવઃ ॥
ઇતિ । શ્રીમત્પૌષ્કરેઽપિ -
શિવત્ત્વમતિશુદ્ધં સ્યાત્ પશુત્ત્વમિતિ સામલમ્
ઇતિ ચ ।
જ્ઞાનક્રિયે શિવઃ પ્રોક્તઃ સર્વાર્થે નિર્મલે પરે
ઇતિ ચ ।
એવં વિધં શિવં નત્વા કાયવાઙ્મનોભિઃ તસ્મિન્ પ્રહ્વીભુયઃ
પ્. ૬)
સર્વજ્ઞતાદિમહિમા સ્વભાવકૈઃ ષડ્ભિઃ હૃદાદિરઙ્ગૈઃ વિશિષ્ટમઙ્ગિનં
શિવં નત્વેતિ વ્યાખ્યેયં । તથા ચોક્તં વિવાહવાર્તિકે -
સર્વજ્ઞતાદિમહિમસ્વભાવૈર્હૃદયાદિભિઃ ।
ષડ્ભિરઙ્ગિનમન્ત્રાનેવ ન મન્તવ્યં શિવમૂચિરે ॥
ઇતિ વિશ્વબોધવિધાતારમિતિ પદં સર્વજ્ઞતાં પ્રતિપાદયતિ
યથા વિશ્વવિષયો બોધો વિબોધઃ । હૃદયે સ્મૃતાહ્યસ્ય
ચિતિક્રિયામપિ । ક્રિયાકર્તૃતા તૃપ્તિં રૂપં શિરઃ પૂર્ણરૂપતાપ્રતિપાદકં
વિશેષેણ પરં યત્તુ વૃતે તેનોયમીશ્વરઃ ।
વિશ્વવિજ્ઞાનદેહત્વં શિખામુપરિવર્તિનં ।
અનાદિબોધતાં વર્તિ વિશ્વેશમિત્યતઃ પદમ્ ॥
અનન્તશક્તિતાં નેત્રમયીમભિદધાતિ ચ ॥
વિશેષણં વિશ્વરૂપમિતિ શામ્ભવશાસને ।
સ્વશક્તિપ્રચયો વિભુમસ્યેત્યેવં પ્રગીયતે ॥
અલુપ્તશક્તિતામસ્ત્રસ્વભાવઞ્ચાસ્ય ગીયતે ।
પદમવ્યયમિત્યેતન્નેત્રાસ્ત્રે પાત્રવાસ્તુતઃ ॥
ઇત્યાદિ । તત્ર વિશ્વબોધવિધાતારમિતિ પદં સર્વજ્ઞતાં પ્રતિપાદયતિ । યથા
વિશ્વવિષયો બોધો વિશ્વબોધઃ । તસ્ય
વિશેષેણ ધાતારં પરમિતિ પદં પ્રપાલનં પૂરણયોરિતિ
ધાતૌ નિષ્પન્નત્વેન પૂર્ણવાચિકત્વાત્તૃપ્તિં લક્ષયતિ ।
પ્. ૭)
વિશ્વવિજ્ઞાનવિગ્રહમિતિ પદં વિશ્વે વિજ્ઞાનં
વિશેષેણાનાદિત્વાદ્ગૃહ્ણાતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા અનાદિબોધતાં શક્તિવિવેશમિતિ
પદેન શુદ્ધાશુધાત્મનઃ સર્વસ્ય કર્તૃતાપ્રતિપાદકત્વાત્ સ્વતન્ત્રતા
પ્રકાશ્યતે । અવ્યયમિતિ પદં અક્ષીણશક્તિત્વેનાલુપ્તશક્તિતાં
પ્રતિપાદયતિ । વિશ્વરૂપપદમનન્તભેદભિન્નં વિશ્વરૂપમયમિતિ
વ્યુત્પત્યા અનન્તશક્તિતાં પ્રતિપાદયતિ । એતે સર્વજ્ઞતાદયો ગુણા
યથાક્રમં હૃદાદ્યઙ્ગરૂપા ઇત્યાગમવિદઃ ષડઙ્ગેન સઙ્કીર્ણં બિન્દુ
રૂપં પરં શિવ ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાદેષા વ્યાખ્યા યુક્તૈવેતિ ગુરવઃ
કેચિદેતત્પદષટ્કં અનેકપ્રકારેણ યોજયન્તિ । તત્પ્રકારતઃ
ક્રિઞ્ચિત્ક્રિયતે । તદ્યથા - વિશ્વબોધવિધાતારં વિશ્વેષાં કામિકાદીનાં
જ્ઞાનાનાં કર્તારં યદ્વા વિશ્વસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય સ્વાયમ્ભુવાદૌ
બોધ્યેનાતઃ પુરુષજ્ઞાનવ્યઞ્જકઃ તસ્ય સ્રષ્ટારં ।

યદ્વા વિશ્વસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય ચક્ષુરાદિરૂપાદિ કર્તારં । યદ્વા -
વિશ્વબોધશ્ચ તદ્વિષયજ્ઞાનં તયોર્વિધાતારં વિશ્વવિજ્ઞાનવિગ્રહં
વિશ્વવિજ્ઞાનં સર્વજ્ઞત્વં વિગ્રહો રૂપં યસ્ય તં ।
યદ્વા - વિશ્વાનિ જ્ઞાનાનિ કામિકાદીનિ મૂર્ધાદિવિગ્રહો યસ્ય તં
કામિકર્મા જ્ઞાનવિગ્રહમિત્યર્થઃ । તથોક્તં ષટ્સહસ્રિકાયાં -
સ્તનાશ્યાં ચન્દ્રભાસાખ્યાઞ્ચ ભેદં નિર્ગતં વિભોઃ ।
હૃદ્ગ્રીવા કરવીરભદ્રાખ્યં તદ્વિભેદં પ્રચક્ષતે ।
આગ્નેયં વાતુલાખ્યઞ્ચ * * રોદેકભાગિકં ॥
પ્. ૮ )
વિસરં પાર્શ્વયોર્જાતં નાભેદં શિવકાયતઃ ॥
રૌરવં પૃષ્ઠદેશોક્તં ભેદૈકેન વ્યવસ્થિતમ્ ।
મકુટં કટિતો જાતં ત્રિભેદં તચ્ચ શાઙ્કરી ॥
એકભેદન્તુ કિરણં * પુના તુ વિનિર્ગતં ।
ઊરુયુગ્મા તુ લલિતં તદ્ભવેત્તદ્વિભેદજમ્ ॥
દ્વિભેદં સૌરભેયઞ્ચ જાનુભ્યાં પરમેષ્ઠિનઃ ।
અષ્ટાદશૈતે વિજ્ઞેયાઃ પ્રધાનાત્ત્રિનાયકાઃ ॥
ઇતિ ચ ।
શાન્ત્યતીતેઃ કામિકાખ્યં શાન્તેર્વૈ યોગજં વિભોઃ ।
અચિન્ત્યં વિદ્ધિ વિઘાતઃ પ્રતિષ્ઠા કારણાત્મકમ્ ॥
નિવૃત્તેરજિતન્નામ શિવસ્ય વદનાનિ તુ ।
દીપ્તં શિવસ્ય હૃદયં સૂક્ષ્માખ્યન્તુ શિરસ્તથા ॥
સહસ્રન્તુ શિખાં શમ્ભોઃ અંશુમાન્ સ્યાત્તનુત્તૃકમ્ ।
સુપ્રભં લોચનં જ્ઞેયં સોમસૂર્યાગ્નિસન્નિભમ્ ॥
ઇતિ ।
મૂર્ધ્નિતો વિજયં જાતં લલાટાત્પરમેશ્વરમ્ ।
નેત્રેભ્યશ્ચૈવ નિશ્વાસં મુખસન્નિર્ગતં પુરા ॥
શ્રવણાભ્યામથોદ્ગીતં દ્વિખણ્ડં (ક) ભુક્તિમુક્તયે ।
ત્રિંશત્પ્રકારં વિજ્ઞેયં મુખાચ્ચ મુખબિમ્બકમ્ ॥
પ્. ૯)
ત્રિસ્કન્ધૌ (*?) તથા સિદ્ધં ગ્રીવાંસાભ્યાં સમુત્થિતમ્ ।
દ્વિખણ્ડઞ્ચૈવ સન્તાનં કુક્ષિદેશાદ્વિનિર્ગતમ્ ॥
યદ્વા - વિશ્વેષામાત્મનાં વિજ્ઞાનં યેન તદ્વિશ્વં જ્ઞાનં આણવમલ
ઇતિ યાવત્ । તસ્ય વિગ્રહો વીરો યો યસ્ય તં વિશ્વરૂપં
વિશ્વં પ્રપઞ્ચલક્ષણં વ્યાપ્યતયા સ્વરૂપં યસ્ય તં । યદ્વા
વિશ્વં ષડ્વિધોધ્વા તત્તદ્વ્યયતયા રૂપં શરીરં યસ્ય સ
તયા ષડ્વિધવિગ્રહમિતિ યાવત્ । તથોક્તં -
શાન્ત્યતીતકલા મૂર્ધા શાન્તિર્વક્તસરોરુહમ્ ।
વિદ્યાવિતયવક્ષોઙ્ગં પ્રતિષ્ઠા ગુહ્યમણ્ડલમ્ ॥
નિવૃત્તિજાનુજઙ્ઘાઙ્ઘ્રિભુવનાધ્વા તનૂરુહમ્ ।
વર્ણં ત્વડ્મન્ત્રરુધિરં પદં માસવિરાચિતમ્ ॥
તત્વાસ્થિમજ્જાશુક્રાદિ ધાતુસદ્ભોગમોક્ષદમ્ ।
શિવાન્તતત્વગર્ભાધ્વવ્યાપિનં સર્વદા શિવમ્ ॥
ઇતિ ।
તદુક્તં - ધ્યાયેદધ્વાન્તગં દેવમિતિ । વિશ્વેશં
સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારાદિભિઃ વિશ્વં જગદ્યષ્ટવિશ્વેશં શિવં શાન્તમિતિ ।
તદુક્તં -
શાન્તત્વાત્સર્વકર્તૃત્વભાવાત્પરમકારણાત્ ।
શિવ ઉક્તો મન્ત્રે * * ભેદો વિદ્ભિઃ સદાશિવઃ ॥
ઇતિ ।
પ્. ૧૦)
તન્નત્વેતિ સમ્બન્ધઃ । સંવીક્ષ્યેતિ । શિવશાસ્ત્રાણિ સંવીક્ષપર્યાલોચ્ય । નનુ
શાસ્ત્રાણીતિ બહુવચનમનુપપન્નં ક્રિયાદિ ભેદેન તન્ત્રભેદો યતસ્મૃતઃ ।
તસ્માત્તન્ત્રં યથવોક્તં કર્તવ્યં
નાન્યતન્ત્રત ઇતિ નિયમાત્તન્ન । એકી શાસ્ત્રસ્યૈવ મૂલત્ત્વે ।
શબ્દસામર્થ્યાદિભિસ્સિદ્ધાનાં ક્રિયાદીનામન્યતો વિગ્રાહ્યત્ તદુક્તં -
શબ્દસામર્થ્યલભ્યં યદધ્વસામર્થ્યતોઽપિ વા ।
યસ્તુ શક્ત્યાઽથવા પ્રાપ્તં તદ્ગ્રાહ્યં * * * * * ॥
સંહિતાન્તરાદિભિઃ કથં સર્વજ્ઞવાક્યં વિવક્ષિતું શક્યમિત્યત આહ -
સદાચાર્યોપદેશત ઇતિ ।
આપરમેશ્વરાદવિચ્છિન્નસંપ્રદાયકવદાચારોપદેશત ઇત્યર્થઃ ।
ક્રમબોધવિવૃદ્ધયે શ્રુત્યર્થં પ્રથમપ્રવૃત્તિકાણ્ડમુખ્યલક્ષણં
નિધાયન્નિજં સ્વાનુષ્ઠાનમાર્ગત્વાદિતિ જ્ઞેયં । તથાઽભિધાસ્યમાનેષુ
પ્રથમં કરણીયમાહ - પ્રાતરિત્યર્થેન । પ્રાતર્નિશાયાઃ પશ્ચિમભાગે
શિવાયમઙ્ગલાય અસ્ય કાલસ્ય લક્ષણ~ચ વક્ષ્યતિ ।
પ્રાતસ્તારકિતેઽમ્બર ઇતિ શિવં શાન્તં લયાવથમિતિ યાવત્
અત એવાહમક્ષરમિતિ સ્વાભાવિકૌ વાઽથ અક્ષયાદિદોષરહિ નિષ્કલમિતિ યાવત્ ।
યદ્વા અક્ષરં નાદાત્મકં તથોક્તં નિશ્વાસકારિકાયામ્ -
અક્ષરાત્ક્ષરિતં નિત્યં વર્ણાદ્યં નૈવ તત્ક્ષરમ્ ।
ઇતિ ।
પ્. ૧૧)
સ્વયમુચ્ચરતે દેહે અવ્યક્તધ્વનિરક્ષરઃ ॥
મમાતીયમિદં સૂક્ષ્મં શરીરં નાદકં પશોઃ ।
પાશાપનોદાય પ્રકાશીકૃતમદ્ભુતં ॥
ઇતિ ચ ।
શિવં ભોગાવસ્યં સદાશિવસંજ્ઞં સંજ્ઞસકલનિષ્કલમિતિ
યાવત્તદુક્તં -
અધિકારી સ ભોગી ચ લયાખ્યાદ્યુપચારતઃ ।
ઇતિ । તથા -
ઈશસ્સદાશિવશ્શાન્તઃ કૃત્યભેદાદ્વિભિદ્યતે ।
ઇતિ । યદ્વા - અક્ષરં અક્ષવિશિષ્ટં પઞ્ચવક્તાદ્યાકારં રાતિર આદાને
ગૃહ્ણાતિ યઃ મતં અધિકારાવસ્થિતં સદાશિવાધિષ્ઠાતૃત્વાત્ ।
સદાશિવપર્યાયમીશ્વરસંજ્ઞં સકલરૂપમિતિ યાવત્ । તદુક્તં
શ્રીમન્મતઙ્ગે -
ઈશશ્શબ્દે ભગવાન્ કીર્તિતસ્સદાશિવઃ ।
ઇતિ । એતદવસ્થાત્રયં વક્ષ્યમાણસન્ધ્યા યાવદધિકારભેદેન
કર્ત્વ્યત્વાદુપપન્નમિતિ ગુરવઃ । તથોક્તં -
પરવ્યોમમયં શમ્ભું દેશાલમ્બનવર્જિતં ।
યદ્વા બ્રહ્મબિલે નાદં જ્યોતિર્લિઙ્ગમનાહતમ્ ॥
હૃદમ્ભોરુહસંસ્થં વા જ્યોતીરૂપં પરાપરમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રં વા સ્થુલરૂપં સદાશિવમ્ ॥
ઇતિ ।
પ્. ૧૨)
યદ્વા - અક્ષરરૂપં પૂર્વોક્તાવસ્થાત્રયવિશિષ્ટશિવવાચકત્વાત્
શિવં પ્રાસાદમિતિ યાવત્ । તદુક્તં શ્રીમત્કાલોત્તરે -
પ્રાસાદં નાદમુત્થાપ્ય સ્તન્તુ જપેદિતિ । તથા સાર્ધ - ત્રિશતિકેઽપિ -
એષ મન્ત્રેશ્વરઃ પુત્ર પ્રાસાદઃ કથિતો મયાઽયં વિદિત્વા વિમુચ્યન્તે ।
સપ્તજન્મકૃતૈરથૈરિતિ । નિશ્વાસકારિકાયામપિ -
મન્ત્રપૂર્તિં પરં જ્ઞાત્વા ભુક્તિમુક્તિમવાપ્નુયાત્ ।
ઇતિ ।
અનેન ધ્યાનસામર્થ્યરચિતાં તદ્વાચિકચિન્તાદિનાપિ
તત્ફલસિદ્ધિઃ સૂચ્યતે । અત્ર પરમાર્થ્સ્ય શિવસ્ય તદારાધાનોપાયભૂતસ્ય
તદ્વાચકમન્ત્રસ્ય પદા ઉપદેશકૃતો
અવધેયઃ । અથ મલોત્સર્જન શૌચાદિવિધિવદિત્યન્તેન
મલમૂત્રાદિત્યાદિ શબ્દેન । દૃક્શ્રોત્રનાસ્યનખપાદાઙ્ગગતાનાં
મલસરાન્તરાપનેયાનાં મલાનામપ્યુદ્દેશઃ ક્રિયતે ।
તદુક્તં શિવધર્મોત્તરે -
મલૈર્દ્વાદશભિઃ કિટ્ટા ભિન્નદેહાદ્વહિર્વ્રજેત્ ।
કર્ણાક્ષનાસિકા જિહ્વા દન્તશિશ્નગુદન્નખઃ ॥
મલાશ્રયા કફસ્વેદૌ વિણ્મૂત્રે દ્વાદશ સ્મૃતં ।
ઇતિ ।
તત્ર મલમુત્રાદિવિસર્જનયોગ્યદેશં ગત્વા । અતો યોગ્યદેશગમનં
પ્. ૧૩)
તન્નિષેધસ્સૂચ્યતે । તથોક્તં બ્રહ્મશમ્ભુપાદૈઃ -
નદીભસ્મગર્તાંબુશષ્ફગોમયવર્ત્મસુ ।
કૃષ્ટૈકવૃક્ષશૃઙ્ગાટ શ્મશાનોદ્યાનકાદિષુ ॥
ઇતિ । એતદ્વ્યતિરિક્તદેશં ગત્વેત્યર્થઃ । દિવા સન્ધ્યાસ્ત્વિત્ય
દિવા શબ્દેન સન્ધ્યાવ્યતિરિક્તાહઃ કથ્યતે । સર્વદા અન્વહં
નાસાગ્રન્થસ્તલોચનઃ । નાસાગ્રે ન્યસ્તં લોચનં યસ્ય સઃ ।
તથા નાસિકાગ્રૈકાહિતલોચન ઇતિ ભાવઃ । એવં મનસો
વ્યાપારાન્તરનિષેધાય । અત એવાહ - એકચિત્ત ઇતિ ।
એકસ્યાં પ્રસ્તુતાયાં ક્રિયાયાં ચિત્રં યસ્ય તથા ।
અન્યથા -
વિક્ષિપ્તમનયોર્મલસ્સુખં ન નિસ્સરેદ્યતઃ સચ્ચિન્નમૂર્ધા
ઇતિ ।
મૂર્ધાગ્રહણમુક ..... ધ્વકાયસ્ય તદઙ્ગે દુર્ગન્ધપાતાદિસ્પર્શનિષાધૈ
તત્ । તૃણચ્છ્ન્નમહીતલ ઇતિ । ભૂદેવતા -
પકારનિષેધાયૈવમુક્તં । દ્વિજાતીનામસંમુખ ઇતિ ।
આદિગ્રહણાત્ સૂર્યાદીનામપિ । તથોક્તં બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધતૌ -
ગોવિપ્રલિઙ્ગિનાં સ્ત્રીણાં સમ્મુખં ચન્દ્રસૂર્યયોઃ ।
મહાભૂતવિકારાણાં શનૈરેવોત્સૃજેન્મલં ॥
ઇતિ ।
સાન્તરયા કરશુદ્ધ્યર્થાન્તરમૃત્તિકયા સહિતયા ।
પ્. ૧૪)
તદુક્તં ષટ્સહસ્ર કાલોત્તરે -
તિસ્રસ્તિસ્રોઽન્તરેણ પાણાવિતિ । ભાવશુદ્ધિપર્યન્તમિતિ । મનશ્શુદ્ધિઃ સા ચ
બીભત્સાનિ વૃત્તિરેવ । ઉક્તસંખ્યયા અધિકરણ એવ તાત્પર્યણ્ ન તુ હ્રાસે । તથા
સતિ સંખ્યાવિધાના નર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિધિવદ્વીક્ષ્યમાણાચમનપ્રકારવત્ ।
અથ દન્તધાવનવિધિઃ ॥
શુધ ઇતિ વિધાયેત્યન્તેન આચમ્યેત્યુક્તેઽપિ
પુનશ્શુદ્ધગ્રહણમશુદ્ધદશાયામેતન્નિષેધાય । ચિરિ બિલ્વઃ
..... પ્રકીર્ય ચિરિ બિલ્વઃ કરજઃ રક્તમાલાઃ કરં જસ્યાદિતિ કરજઃ । શૈરીષં *

કકુભશબ્દેનોક્ત ઇતિ ચેત્ અપરે તુ શુક્લરક્તકુસુમભેદાભેદ ઇતિ વદન્તિ અતિમુક્તા
માધવી શુદ્રાન્ત્યજાતિષુ શુદ્ર એવાન્ત્યજાતિઃ । યદ્વા - વર્ણચતુષ્ટયોત્પત્તિ
સમનન્તરત્વાદનુલોમ ઇતિ કેચિત્ । નત્ત્વન્ત્યો જન ઇતિ વ્યાખ્યેયં ।
તેષામત્રાનુષ્ઠાના દર્શનાત્ ।
દશાઙ્ગુલસમુદ્દિષ્ટં ક્રમાદેકૈકહ્રાસનાત્ ।
ઇતિ ।
અત્ર વિપ્રાદીનાં સર્વેષાં વિશેષણ એકૈકહ્રાસસ્ય પ્રતીતૌ સર્વેષાં
નવાષ્ટાદિક્રમેણ દન્તધાવનમુદ્દિષ્ટમ્ ઇતિ કેચિત્
પ્. ૧૫)
સેલ્યં શ્લેષ્માતકઃ ન ચ * * *? ધાત્રિ * * * *? ધવઃ * * *? - પરસઃ * * * *?
ક્ષીરરીજલાદનઃ * * * * * * * *? નિમ્બઃ પ્રસિદ્ધઃ । આકુલી - આવિરે ।
શિમરુન્વાતે । વાનીરં વઞ્ચિ । પૈશાચં * * *? ત્તિ । કાશઃ બાણઃ * * * *?
અથ વારુણસ્નાનવિધિઃ ।
સ્નાનમિત્યાદિ શુદ્ધય ઇત્યન્તેન સિન્ધુસંગમઃ નદ્યોસ્સઙ્ગમઃ
નદીસમુદ્રસઙ્ગમશ્ચ કાસારઃ - મહાસરઃ તટાકઃ પદ્માકરત્વાયોગેન
જલાશયઃ । બ્રહ્મખાતો જલાધાર ઇતિ કેચિત્ । નદઃ પશ્ચિમપ્રવાહો
નદીવિશેષઃ । હૃદો અશુષ્યજ્જલો નદીમધ્યગસ્તોયાશયઃ । પલ્વલં
નિમ્નપ્રદેશવર્તુલસરઃ । પ્લવનં નિર્ઝરઃ । નાલકજ્જલનિગમપદ્ધતિઃ ।
યં વિદિત્વા વિમુચ્યન્તે સપ્તજન્મકૃતૈરઘૈઃ ॥
નિશ્વાસકારિકાયામપિ -
મન્ત્રમૂર્તિં પરં જ્ઞાત્વા ભુક્તિમુક્તિમવાપ્નુયાત્ ।
ઇતિ ।
અનેન ધ્યાનસામર્થ્યરચિતાનાં તદ્વાચકચિન્તાદિ તત્ફલસિદ્ધિસ્સૂચયતિ । અત્ર
પરમાર્થાપરમાર્થસ્ય શિવસ્ય તદારાધ પાયભુતસ્ય તદ્વાચકમન્ત્રસ્ય
પાદા ઉપદેશઃ કૃતોઽવધેયઃ
પ્.૧૬)
અથ મલોત્સર્જન શૌચાદિવિધિવદિત્યન્તેન મલમુત્રાદિ
આદિશબ્દેન દૃક્શ્રોત્રનાસા - * પદાઙ્ગગતાનાં મલસ્નાનાન્તરાપનયાનો
મલાનામપ્યુદ્દેશઃ ક્રિયતે । તદુક્તં શિવધર્મોત્તં
મલૈર્દ્વાદશભિઃ કિટ્ટં ભિન્નદેહાદ્બહિર્વ્રજેત્ ।
કર્ણાક્ષિનાસિકા જિહ્વા દન્તશિશ્નગુદન્નખઃ ॥
કફસ્વેદૌ વિણ્મુત્રે દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ॥
ઇતિ ।
તત્ર મલમુત્રાદિવિસર્જનયોગ્યદેશં ગત્વા । અતો યોગ્યદેશગમનં
તન્નિષેધઃ સૂચ્યતે । તથોક્તં બ્રહ્મશમ્ભ્વાદયઃ વાપી દીર્ઘિકા ।
કુણ્ડશ્ચતુષ્કોણો બૃહત્કૂપઃ । ઉદપાનં સન્નિધૌ કૂપોદ્ધૃતોદકાધારઃ ।
તતઃ પરં અસ્માત્પરં અર્ધલિપ્તાયાં ભુવિ દીક્ષિતૈઃ । ઇતિ । પરમુત્તમં
નાસ્તિ તદનુત્તમમ્ । ગૃહસ્નાનપ્રકાર ઉક્તઃ । શ્રીમત્પૌષ્કરે -
નવાષ્ટપઞ્ચભિઃ કુમ્ભૈશ્શિવમન્ત્રપ્રકલ્પિતૈઃ ।
સ્નાનં ગૃહેઽપિ કર્તવ્યં લિપ્તાયાં ભુવિ દીક્ષિતૈઃ ॥
આનાભિં નાભિમારભ્ય અસ્ત્રસન્ધ્યાં અસ્ત્રમુદ્દિશ્ય યા સન્ધ્ય
શ સાસ્ત્રસન્ધ્યા પ્રકીર્તિતેતિ । શિવાસ્ત્રેણાર્ઘ્યં દત્વા
જપ્તવા નિવેદયેત્ । કેચિત્તુ તદ્ગાયત્ર્યેતિ સારસ્વતાદિતીર્થા
નામિતિ આધ્યાતિકાનાં સારસ્વતીતિ । ગઙ્ગાયમુનાદીનાં
પ્. ૧૭)
એકધ્યામિતિ । પદમેકયેત્યત્ર એકત્ર મમુદ્ધ્યાદેને નિષ્પન્નમ્ । અત્ર
સંહારમુદ્રાલક્ષણં ભોજદેવેનોક્તં - સા હિ કનિષ્ઠાદિતર્જન્યન્તાનાં
અઙ્ગુલીનાં ક્રમાત્ સઙ્કોચનેનાઙ્ગુષ્ઠમૂલચાલનાત્ । સંહારમુદ્રેતિ
ષ્ણ્મુખેનેતિ કરણેનેતિ ચક્ષુશ્શ્રોત્રનાસિકાપિધાનં વિવક્ષિતં । ચન્દ્રાર્ક
કરયુગ્મેનેતિ । ચન્દ્રાર્કતયા ભાવિતેન કરયુગ્મેન ષડઙ્ગેન
મૂલસહિતાઙ્ગપઞ્ચકેન । તદુક્તં દ્વિશતિકાલોત્તરે -
પ્રથમં હૃદયં વિદ્યાદ્દ્વિતીયન્તુ શિરસ્સ્મૃતં ।
તૃતીયન્તુ શિખાદેવી ચતુર્થં કવચં ભવેત્ ॥
પઞ્ચમન્તુ શિવં વિદ્યાત્ ષષ્ઠમસ્ત્રં વિનિર્ગતમ્ ।
ષડઙ્ગમેતત્કથિતં શિવેન પરમાત્મના ॥
ચક્રવર્ત્યુપચારેણ શઙ્ખતૂર્યાદિના રાજોપચારેણ । એવમુક્તેઽપિ અસ્ય
ગન્ધામલકાદિભિરિતિ વચનમામલકા દેખશ્યં ભાવિત્ત્વં વિધિસ્નાનેન
સમનન્તરકરણીયઞ્ચ દર્શયતિ । તથોક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે
વિધિસ્નાનસમનન્તરં -
તથોદ્વર્તનકૈઃ પશ્ચાત્ સુગન્ધામલકૈરપિ ।
ગાયત્ર્યા મન્ત્રિતૈર્મન્ત્રી સ્નાયાચ્છિવમનુસ્મરન્ ॥
ઇતિ ।
સુગન્ધામલકાદિભિરિતિ - ગૃહસ્નાનપ્રકારઃ કથ્યત ઇતિ કેચિત્ । તદયુક્તં ।
સુગન્ધામલકાદિભિ સ્નાત્વોત્તીર્યેત્યુદ્ધારણવિધાનાત્ ।
પ્. ૧૮)
ગૃહસ્નાનસ્ય તદનુપપત્તેઃ કિઞ્ચ સુગન્ધાદિ પદસ્ય
બ્રહ્નાઙ્ગવાચકત્વમિતિ । લાક્ષણિકત્વાદેતૈસ્સાધિતૈઃ કુમ્ભૈઃ
ઇત્યધ્યાહાર્યત્વાચ્ચાનુપપન્નમિતિ ન્યાયવિદઃ । નત્વેવઞ્ચેત્
ગૃહસ્નાનમનુક્તમિત્યુદ્દિષ્ટસ્ય ગૃહસ્નાનસ્ય પ્રકારઃ કુતો લભ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
તદભિમતવ્યાખ્યાન - સ્વીકારેઽપિ શાસ્ત્રાન્તરાદપેક્ષણીયા ।
તત્વાત્તસ્માદ્દેવં સર્વં લભ્યત ઇતિ । કપોતઃ * * * * * *? આતતાયીજલકાકઃ ।
કઙ્કઃ * * *? ગૃધ્રઃ તદુદ્ભુતાઙ્ગવૈકૃતૈ પ્રાગુક્તકપોતિ
સંભૂતાઙ્ગવિકારૈઃ પક્ષાતુણ્ડરોમખુરાસ્થિભિ ભોજકૈરિતિ ક્ષત્રગોલકૈઃ
। તદુક્તં - ભોજઃ ક્ષત્રગોલકા ઇતિ બૌદ્ધાર્હતાદિભિઃ ।
અથ ભસ્મસ્નાનવિધિઃ ।
અથાત ઇત્યાદિ પ્રતીત્યન્તેન અથાત ઇતિ અસ્માદ્વારુણસ્નાનાદાન્તર
ભસ્મસ્નાનમાચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ । અન્યથા ભસ્મસ્નાનેપ્યાનધિકારો યતઃ ।
યથોક્તં શ્રીમન્મતઃ
એવં સકૃદ્યથા શક્તિઃ સ્નાતોંભસિ દિને દિને ।
ભસ્મસ્નાનેધિકારી સ્યાન્નાન્યથા મુનિપુઙ્ગવ ॥
ઇતિ ।
અત્ર હિ ચતુર્વિધો ભસ્મભેદઃ । તદુક્તં બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધતૌ -
પ્. ૧૯)
આગ્નેયં ભસ્મના કુર્યાત્ ભુક્તિદં મુક્તિદન્નૃણામ્ ।
વસ્તુત ન વિદ્ધેન તચ્ચ ભસ્મ ચતુર્વિધમ્ ॥
કલ્પં તદનુકલ્પાખ્યમુપકલ્પમકલ્પકમ્ ।
પૂર્વં પૂર્વં ગુણોત્કૃષ્ટમેષાં લક્ષણમુચ્યતે ॥
ઇત્યાદિ ।
શ્રીમત્પૌષ્કરે -
અભૂતલનિસૃષ્ટેન કપિલા ગોમયેન તુ ।
સદ્યોજાતગૃહીતેન સિતસ્ય વૃષસ્ય વા ॥
સ્થાપિતેનાન્તરિક્ષે તુ વામદેવેન ધીમતા ।
શુષ્કેન સાઞ્ચિતેનાથ વિધિવદ્બહુરૂપિણા ॥
શિવાનલપ્રદીપ્તેન વક્ત્રેણ તુ યથાવિધિ ।
નિવાતે શ્વદગ્ધન્તુ ઈશાનેન સપ્તા * * * ॥
ઇતિ ।
કપિલા વૃષભાઽભાવાત્ આરણ્યન્તુ સમાહરેત્ ।
શુચીનફલકાન્ શુષ્કાન્ સદ્યોજાતેન મન્ત્રવિત્ ॥
સંસ્થાપ્ય વામદેવેન ચિહ્નીયાદ્બહુરૂપિણા ।
વક્ત્રેણ નિર્દહેત્પ્રાજ્ઞં ઈશાનેન સમાચરેત્ ॥
ઇત્યનુકલ્પમ્ ।
અગ્નિદગ્ધેષ્વરણ્યેષુ ગોવાટેષુ ગૃહેષુ વા ।
આપકે સ્વિષ્ટકાનાન્તુ ............................॥
પ્. ૨૦ )
ગોમૂત્રાત્તન્તુ તદ્ભસ્મ વામદેવેન કારયેત્ ॥
ચિહ્નીયાદ્બહુરૂપેણ નિર્દહેત્પુરુષેણ તુ ।
ઈશાનેન તુ સંગૃહ્ય પરિકલ્પ્ય શિવેન વા ॥
ઇતિ ।
ઉપકલ્પમ્ । અકલ્પલક્ષણમિત્યુક્તં । બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધતૌ -
જાતિસઙ્કરસંસ્પર્શકર્મભાવપરિગ્રહૈઃ ।
અદૃષ્ટં કીર્તિતં શેષમેતદેવ વિચક્ષણૈઃ ॥
ઇતિ ।
શેષમકલ્પમિત્યર્થઃ । અત્ર અકલ્પાદિત્રયાણાં અવાન્તરભેદાનાદરેણ વિધિ
સિદ્ધત્વાવિશેષાદ્વિધિસિદ્ધેન્ત્યેત્યેકરૂપેણ સંગ્રહઃ ।
નિવૃત્યાદિવિશુદ્ધેનેત્યકલ્પકસ્ય તુરીયસ્ય સંગ્રહઃ । તસ્યૈવ
સોત્પત્તિકશુદ્ધ્યયોગાન્નિવૃત્યાદિભિઃ શુદ્ધિરાભાવ્યેતિઃ
સંહિતામન્ત્રિતેનેત્યુભયત્ર સાધારણં સંહિતા શબ્દઃ । દ્વિશતિકાલોત્તરે -
દૃશા મૂલાદ્યસ્ત્રાન્તમન્ત્રષટ્કવાચકઃ । સાર્દ્ધત્રિશતિકા તુ દૃશા તુ
બ્રહ્માઙ્ગવાચકઃ । અસ્યાસ્તુ પદ્ધતેઃ દ્વિશતિ - કાલોત્તરમૂલત્વાત્તદુક્તૈવ
સંઘાતા ગ્રાહ્યા ।
અત ઔપત્તિકશુદ્ધયોગિના ત્રિવિધેન ભસ્મના ઇતરેણ ચ સ્નાયાદિતિ । અત
એકૈકેનાપિ સ્નાનસ્ય નિષ્પત્તેસ્તુલ્યાર્થત્વાદિતરેષાં બાધઃ । યદાહુઃ -
પ્. ૨૧)
અર્થા તુલ્યાર્થતાં પ્રાપ્ય બાધો ગોદોહાદિવત્ ।
ઇતિ ।
તત્રાઽપિ પૂર્વં પૂર્વં ગુણોત્કૃષ્ટં ઇત્યુક્તા મુખ્યસન્નિધૌ ગૌણસ્ય
બાધઃ । ઉદ્ધૂલયેદિતિ એતદ્વૃત્તિવિષ્યમેવ ।
તદુક્તં -
યતિરુદ્ધૂલયેદઙ્ગં ત્રિપુણ્ડ્રાદ્યૈઃ ગૃહાશ્રમી ।
ઇતિ ।
ચર્યા ભિક્ષાચર્યા સ્ત્રિયં સ્વસ્વજાતીયાં નપુંસકમપિ । તદ્વત્ શૂદ્રઃ
સચ્છૂદ્રઃ આચાર્યાનધિષ્ઠિતમિતિ યાવત્ । અન્યાન્ કૃકલાસાદીન્ ।
આમહેન્દ્રસ્નાનમાહ - સૂર્યેત્યાદિભિશ્ચતુર્ભિઃ પાવનં વાયવ્યં
મૂલમન્ત્રોચ્ચારિતાક્ષોભિતકુટિલાશક્તિ

પરિસૃતામૃતધારાભિર્માનસસ્નાનમાચરેત્ । તથોક્તં -
મૂલમન્ત્રપરિક્ષિબ્ધ શક્તિપીયૂષધારયા ।
સબાહ્યાભ્યન્તરસ્સેકાન્ માનસસ્નાનમાચરેત્ ॥
ઇતિ ।
સર્વત્રેતિ । સર્વેષુ સ્નાનેષુ એતેષુ વારુણમાગ્નેયઞ્ચ નિત્યં । ઇતરાણિ
નૈમિત્તિકાનીત્યુક્તં । બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધતૌ -
માહેન્દ્રાદિચતુષ્કં યત્તન્નૈમિત્તિકમિતિ સ્મૃતં ।
નિમિત્તઞ્ચ્ચસ્માભિઃ વિસ્તરેણ તદ્ટીકાયાં નિરૂપિતં ।
પ્. ૨૨ )
તત એતદવધેયં ।
અથાચમનપ્રકારમાહ - સંપ્રક્ષાલ્યેત્યાદિ સ્પૃશેત્યન્તેન ।
બ્રહ્મતીર્થેનેત્યઙ્ગુષ્ઠમૂલેન વક્ષ્યતિ ચૈતદ્બ્રહ્મમઙ્ગુષ્ઠમૂલસ્થમિતિ
શમ્બરૈર્મન્ત્રૈઃ મધ્યમાભિરઙ્ગુલીભિરિતિ શેષઃ । મુહુર્જલૈરિતિ મુહુઃ
પ્રતિસ્પર્શજલૈસ્સહેત્યાદિ કરણીયં । તલેન કરતલેન વક્ષસ્સ્પૃશેત્ । અથ
સન્ધ્યા ધ્યાનાર્થં પૂર્વકરણીયમાહ - સકલીકરણમિતિ । દ્વાભ્યાં
વિધાય શ્રોત્રવન્દનમિતિ । અમન્ત્રકમનુપ્રત્યામ્નાર્થં પૂર્વં
શ્રોત્રવન્દનં વિધાય પશ્ચાત્સમન્ત્રક આચમ્યેઽન્વયઃ ।
અથ સમયાદ્યધિકારિભેદેન સન્ધ્યાધ્યાનં વક્તિબ્રહ્માણીમિત્યાદિ ઉચ્યત
ઇત્યન્તં । અત્ર બ્રહ્માદિ ઉપાધિભેદભિન્ના
તદુપાધિકૃતવર્ણવાહનાયુધવિગ્રહા શિવશક્તિરેવ સન્ધિ જ્ઞેયા । તદુક્તં
બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધતૌ -
બ્રહ્માણી વૈષ્ણવી રૌદ્રી ભેદાદ્ભિન્ના વિભાતિ સા ।
સાક્ષિણી કર્મણાં શમ્ભોઃ શક્તિઃ સન્ધ્યેતિ ગમ્યતે ॥
ઇતિ
તત્પ્રભામણ્ડલાભોગપ્રતિષ્ઠં તાસાં પ્રમાણાં મણ્ડલં
સમૂહસ્તસ્યાભોગો વિસ્તારઃ તત્પ્રવિષ્ટાં જ્ઞાનિનાં નિર્વાણ દીક્ષિતાનાં
યદ્વક્ષયતિ ઇતિ મલમાયાદિ પાશાનાં વિશેષઃ ક્રિયતે । યયા જ્ઞાનઞ્ચ
જન્યતે । શિષ્યે સા દીક્ષિતેત્યભિધીયતે ઇતિ ।
પ્. ૨૩)
ઉક્તઞ્ચાનિ .........
યાસ્તુ ક્રિયાદિભિશ્શાખ્યાશ્શક્તયશ્શુદ્ધવર્તમનિ ।
એતાઃ કાલવશાત્પ્રોક્તાઃ સન્ધ્યાસ્તિસ્રઃ પરાપરાઃ ॥
નિર્વાણદીક્ષિતૈર્ધ્યેયાઃ હૃત્ફાલકવિલેષુ ચ ।
પરાખ્યાઽથ સમાખ્યાતા સા તુર્યોન્મના તથા ॥
ઇતિ ।
પરે પરસ્મિન્ દ્વાદશાન્તે સત્વાદિસંયુક્તા ઇત્યત્ર પ્રાતરાદિસન્ધ્યાનાં
બ્રહ્માદ્યધિદૈવતત્વાદાદ્યેન ક્રમેણ તત્તન્નિયત રજસ્સત્વતમસ્સંયોગ ઇતિ
કેચિત્ વ્યાચક્ષતે । અન્યે તુ પૂર્વાદિ - સન્ધ્યાનાં
સત્વાદિવૃત્તિત્વેનોક્તપ્રકાશપ્રવૃત્તિનિયમહેતુક્રમવશાત્ પાદ્યક્રમ એવ ક્રમ
ઇતિ વ્યાચક્ષિતત્વાત્ । સૂર્યચન્દ્રમસોઃ ઊર્ધ્વાધઃ પ્રાણરૂપયોઃ તથોક્તં -
ઊર્ધ્વપ્રાણો દિનેશસ્યાદધઃ પ્રાણસ્તુ ચન્દ્રમાઃ ।
ઇતિ ।
ઇડા પિઙ્ગલા નાડ્યોઃ ચન્દ્રસૂર્યા સંજ્ઞા । તદુક્તં ધન્યોઽભિષેકઃ ।
ઇન્દુઃ સૌરઃ ખર્વા વહ્નિઃ સન્ધાને ધ્યાનાદ્યો વિષુવત્ ।
ઇતિ ।
અથ એતદુપાધેરુપરતૌ પ્રાણયોગિનાં હંસયોગિનાં । તદુક્તં -
હકારસ્તુ સ્મૃતઃ પ્રાણસ્વવૃતૌ હલાકૃતિઃ
ઇતિ ।
પ્. ૨૪)
પરશિવબોધઃ સૂર્યોપાધિવિદુરઃ દ્વાદશાન્તસ્ય પરશિવસંવિદનુભવઃ ।
તત્રાત્મશિવયોસ્સન્ધિધ્યાનં તત્સામરસ્યં તદ્ભવા સન્ધ્યા
ઉક્તાભ્યસ્સર્વાભ્યઃ પરમા શિવબોધપરા ધાતુ સેતિ વા પાઠાન્તરં । અત્ર
અવ્યયમેવાર્થઃ । અત્ર સમયિનાં સન્ધ્યા સ્થૂલા । નિર્વાણદીક્ષિતાનાં
સૂક્ષ્મા । તેષ્વપિ યોગિનાં પરજ્ઞાનિનાન્તુ પરા । તેભ્ય અધિકારભેદેન
ચ તસ્ય સન્ધ્યા વિહિતા જ્ઞેયાઃ । વક્ષ્યમાણતર્પણાર્થં
કરસ્થાનિ તીર્થાનિ દર્શયતિ । બ્રહ્મમિતિ સાર્ધેન ।
અથ સન્ધ્યાવન્દનં બ્રૂતે । તત ઇત્યાદિ વિધિ - પૂર્વત ઇત્યન્તેન । શિવાત્મકૈઃ
શિવતદઙ્ગવાચકૈઃ વામયા ઇડયા પિઙ્ગલયા આરેચ્ય રેચયિત્વા..... ષ્ટિના
અસ્ત્રેણ શિવસૂર્યબિમ્બસ્થાય તદુક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
તતસ્તીક્ષ્ણાંશુબિમ્બસ્થં ધ્યાત્વા દેવં સદાશિવં ।
વિના જલાઞ્જલિર્મન્ત્રં વિના ચેતસા સ્મરન્ ॥
અથસૂર્યપૂજાર્થં તદ્દાનવિધિઃ ।
સમાચમ્યેત્યેકેન । મન્ત્રીત્યત્ર મત્વર્થયોર્નિત્યયોગે ।
ભૂમિનિન્દાપ્રશંસાસુ નિત્યયોગેઽતિશાયિને ॥
સંસર્ગે સ વિવક્ષાયાં ભવન્તિ તુ
પટીયવચનાત્ ।
અતસ્સમયસંસ્કારસમનન્તરં નિત્યાધિષ્ઠેયત્વેનોપદિષ્ટં ।
પ્. ૨૫ )
યોગમન્ત્રયોગિનાં સમયાદિદેશિકાન્તાનાં સર્વેષામપ્યનેનાભિધાનમિતિ
જ્ઞેયં । તત્ર સિધયે મન્ત્રસાધ્યપ્રયોજનસિદ્ધ્યર્થં સૂર્યપૂજાવિધિમાહ
- અથ ઇત્યાદિ અર્ચનાવિધિરિત્યન્તેન । એતત્સૂર્યપૂજાકામનાવિષયં
મુમુક્ષુરકર્તવ્યેતિ કેચિત્ । સ તુ નિત્યં પૂજયેત્ । શ્રીમત્ ષત્
સહસ્રકાદાવુક્તત્વાત્ । મુમુક્ષૂણામપિ કર્તવ્યેતિ । ગુરુદેવેન્દ્રાનલયોર્મધ્યે
રવિં નિત્યં પૂજયેત્ ઇતિ વચનાત્ તસ્મિન્ સ્થાને પ્રપૂજયેત્ । તત્રાપિ -
ઈશાનશ્ચૈવ પર્જન્યો જયન્તશ્ચ મહેન્દ્રકઃ ।
આદિત્યઃ સર્વસત્યશ્ચ ઇતિ વચનાત્ વાસ્તુ - પૂજાન્તે સ એવ આદિત્યપૂજનમિતિ ।
પુનઃ લલાટાકૃષ્ટ - બિન્દુના લલાટાદાકૃષ્ટામૃતબિન્દુના
તોયેનેત્યધ્યાહાર્યં । તથા ચ વક્ષ્યતિ શિવાર્ઘ્યકરણે -
બિન્દુપ્રસૃતપીયુષરૂપતોયાક્ષતાદિના ।
હૃદાપૂર્યેતિ ॥
કર્તૃકામધ્યેતિ કર્ણિકેશાનભાગે તુ સાક્ષાન્મધ્યે તત્ર
સૂર્યસ્થિતે વક્ષ્યમાણત્વાત્ । વિસ્ફુરામિતિ એતન્મુદ્રાલક્ષણમુક્તં
ભોજદેવેન - સમ્મુખહસ્તાકુ~ચિતાઙ્ગુલ્યગ્રે પર્યઙ્ગુષ્ઠદ્વયચાલનાત્ ।
વિસ્ફુરેતિ આવાહિન્યાદિ લક્ષણઞ્ચ તત્રૈવોક્તં । હસ્તાભ્યામઞ્જલિં કૃત્વા
પ્. ૨૬)
અનામિકાપૂર્વાંગુષ્ઠસંયોજનેનાવાહિનિ ઇયમેવાધોમુખિ સ્થાપિની ।
સંલગ્ના મુષ્ટ્યાર્ચિતાઙ્ગુષ્ઠૌ કરૌ કૃત્વા મધ્યેઙ્ગુષ્ઠૌ કર્ણિકારૌ
વિન્યસે ઇતિ ।
પદ્મમુદ્રા પદ્મમુદ્રૈવ પ્રસારિતાઙ્ગુઠસંલગ્નમધ્યમાંગુષ્ઠા
બિમ્બમુદ્રેતિ એકત્વમઙ્ગાઙ્ગિનો ન પૃથગ્ભાવઃ । ખષોલ્કિના ઓં હાં
ખષોલ્કાય નમ ઇતિ તત્પ્રયોગઃ । ભાનુનેત્રાભ્યાં નમ ઇતિ । મધ્યે તદગ્રે
ધેનુમુદ્રાદિલક્ષણમપિ ભોજદેવેનોક્તં -
અન્યોન્યગ્રથિતાઙ્ગુલી કનિષ્ઠાઽનામિકયોર્મધ્યમાતર્જન્યયોશ્ચ
સંયોજનેન ગોસ્તનાકારશ્ચ સંયોજનેન
ગોસ્તનાકારયોર્મુદ્રાબદ્ધમુષ્ટેર્દક્ષિણહસ્તસ્ય મધ્યમાતર્જન્યોર્વિસ્ફુરેતિ
ચ । પ્રસારણેન ગોવિષાણાબદ્ધમુષ્ટિર્દક્ષિણહસ્તસ્ય પ્રસારિતતર્જન્યા
વામહસ્તતલ તાડનેતિ ત્રાસિનીતિ । સંલગ્નૌ દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠાક્રાન્ત
વામાઙ્ગુષ્ઠૌ નમસ્કારમુદ્રેતિ ચ । રાજાવર્તઃ કૃષ્ણવર્ણઃ પુષ્પવિશેષઃ
પરાઙ્મુખાર્ઘ્યં વિસર્જનાર્થં દેયમ્ । તદુક્તં સર્વજ્ઞાનોત્તરે -
વિસર્જને તુ ગાઙ્ગેયં દેયમર્ઘ્યં પરાઙ્મુખમ્ ।
ઇતિ ।
અર્ણ સંસ્થા ઇતિ । તન્મન્ત્રસંઘાતં શિવસૂર્યે વ્યવહિતવ્યાપ્તિરુક્તા......
કાષ્ઠાપ્રતિષ્થાયાં ઈશાનદિશિ યા
પ્. ૨૭)
પ્રતિષ્ઠા સ્થિતિર્યસ્ય સ તથા તસ્મૈ । અથ શિવપૂજાર્થં દ્વારપૂજાવર્તિ ।
અથેત્યાદિ વામશાખાયમિત્યન્તં । પૂર્વોક્ત સૌરભાવનાનિ પ્રત્યર્થં
એતદાચમનાનન્તરં સકલીકરણં કર્તવ્યમિતિ પૂર્વમેવોક્તવિધાનેન
પાત્રપ્રક્ષાલનપૂજનપૂરણાભિમન્ત્રણપ્રણવાર્ઘ્યકરામ્બુજઃ ।
પ્રણવકૃતાર્ઘ્યપાત્રહસ્તઃ ।
અત્ર દક્ષિણવામભાગઃ પૂજકાપેક્ષયા મન્તવ્યં । તદુક્તં ભોજદેવેન -
નન્દિગઙ્ગે મહાકાલયમુને ચાત્મનોર્દક્ષિણવામશાખ્યોઃ ઇતિ ।
એતદ્દ્વ્રારપાલાનાં ધ્યાનમુક્તં પઞ્ચાવરણસ્તવે મદ્ગુરુભિઃ -
ઊર્ધ્વોદુમ્બરમુખદક્ષિણે નિવિષ્ટં
ઇયામાઙ્ગં ગણપતિમાશ્રયે દધાનં ।
વામે લડ્ડુકપરશુકરાબ્જયુગ્મે
દધતઞ્ચ સ્વકમપરત્ર ચાક્ષમાલમ્ ॥
ઊર્ધ્વોદુમ્બરમુખવામતો નિવિષ્ટાં વન્દેઽહમ્ । ધવલરુચિં સરસ્વતીઞ્ચ
વામે પુસ્તકં અથ દક્ષિણે માલાં મુદ્રાણાં કરયુગલે વરાભયે ચ
તન્મધ્યતઃ કમલમધ્યસુખોપવિષ્ટાં હસ્તિદ્વયોદ્ધૃતઘટાં
કૃતાભિષેકાં સવ્યે વરાબ્જસહિતાં મહતીઞ્ચ લક્ષ્મીં વામે તુ
બિલ્વફલપદ્મધારાં સુપીતાં શૂલાક્ષમાલેતિ દધતં કરાભ્યાં
વામેતરાભ્યાં જટિલં ત્રિણેત્રં દ્વારદક્ષિણસ્થં સમવાપ્ય શાખાં
રક્તં સ્થિતં નન્દિનમાશ્રયામિ
પ્. ૨૮)
તદુત્તરે તત્ર નિવિષ્ટૌ મૂર્તિં ગઙ્ગાઞ્ચ શુક્લં મકરાધિરૂઢાં
હસ્તદ્વયે દક્ષિણવામસંસ્થે નીલોત્પલં પૂર્વઘટં વહન્તીં

તદ્વામશાખાસ્થિતકૃષ્ણમૂર્તિં નાગોપવીતં જટિલં સુદંષ્ટ્રં
કપાલશૂલાન્વિતવામસવ્યકરં મહાકાલં પ્રપદ્યે ।
યમુનાં દક્ષિણે તસ્ય શ્યામાં કૂર્મસ્થિતાં ભજે ।
વામદક્ષિણહસ્તસ્ય પૂર્ણકુમ્ભાસિતોત્પલામ્ ॥
અથ વિઘ્નોચ્ચાટનં દિવ્યેતિ । તાભ્યાં દિવ્યદૃષ્ટ્યા ન્યસ્તમૂલદૃષ્ટ્યાઽત્ર
અભિઘાતૈરિત્યત્ર પાશુપતાસ્ત્રેણેતિ ગુરવઃ । શિવધામપ્રવેશનં
તદનન્તરકરણીયમાહ - દેહલિમિત્યાદિ દદ્યાદિત્યન્તેન વામશાખાં
સમાશ્રયન્ । દક્ષિણશાખેન પ્રવિશ્યે તત્ શાખાગતં દેવાનુસરણાર્થં
જ્ઞેયં । અસ્ત્રસ્ય વાસ્તુપતેશ્ચ ધ્યાનમુક્તં પઞ્ચાવરણસ્તવે -
કલ્પાન્તાગ્નિપ્રભઞ્ચાસ્ત્રમયોદુમ્બરગં ભજે ।
દિવ્યાન્તરિક્ષ ભુમિષ્ઠવિઘ્નસઙ્ઘનિવારકં ॥
હંસાબ્જસ્થં તુન્દિલં લમ્બકૂર્ચં ગૌરઃ । વન્દે યુક્તમાસ્યૈશ્ચતુર્ભિઃ
હસ્તદ્વન્દ્વે કુણ્ડિકાં સૃક્ સમવેતાં વામે અન્યસ્મિન્ સાક્ષાં માલાં
સ્રવશ્ચ તં વાસ્તુપતિરિતિ કોણગતમિતિ ।
અથ શિવસ્નાનજલાહરણપ્રકારઃ નિરિક્ષણાદિભિરિતિ દ્વયેન
પવિત્રાઙ્ગપ્રજપ્તેન પવિત્રૈઃ બ્રહ્મભિરઙ્ગૈઃ હૃદયાદિભિઃ
પ્. ૨૯)
પ્રજપ્તેન ભુતશુધ્યુપક્રમઃ ગડ્ડુકેત્યાદિ સંપ્લાવ્યેત્યન્તેન
કિમત્ર ભૂતશુદ્ધ્યાદિના ક્રિયત ઇતિ ચેત્ ઉચ્યતે । સમયિનાં તાવત્
સર્વમન્ત્રપ્રસિદ્ધાનાં યા સ્થિતા વ્યક્તિશક્તયઃ - વિઘ્નરૂપા હિ નો
ધાન્યન્યસ્તા સન્નિરોધો વા તદા - સ્મૃતઃ ઇતિ । નિર્વાણદીક્ષિતાનાન્તુ
અનેકભવિકં કર્મ દણ્ડબીજમિવાણુભિઃ ભવિષ્યદપિ સંરૂઢં યેનેદં
તદ્ધિ ભોગાત ઇતિ । દીક્ષાયામપિ તસ્ય પ્રારબ્ધકાર્યસ્ય કર્મણઃ પ્રત્યહં
ઉપભોગેન ક્ષીયમાણસ્યાપિ વાસનાત્ । યા સંભવા તસ્યાસ્તદનુરોધેન
સિતસ્ય ભોક્તૃત્વવિષયાસક્તિજનકસ્ય મલાંશકસ્ય
તત્સાધનશરીરેન્દ્રિયજનકસ્ય માયાંશકસ્ય પ્રત્યહમંશાંશિકયા
પચયઃ ક્રિયતે । ઇત્યુક્તં શ્રીમત્સૂક્ષ્મસ્વાયમ્ભુવવૃત્તૌ
દેવદક્ષિણદિગ્ભાગે દેવેસ્યાધ્યસ્ય યામ્યદિગ્ભાગાવસ્થિતસ્ય
દેવાનુકૂલ્યેન દેવસ્યાનુપપત્તેઃ ઉત્તરસ્યામેવ રુદ્રદેવત્યત્વાત્
તદારાધકસ્ય તદાભિમુખ્યેનૈવ વાસ્તવ્યમિતિ ભાવઃ । તથા ચાભિયુક્તૈઃ
દુષ્ટઃ પરમાદદીપઃ પશ્યેહ્યેતો દક્ષિણતો મુખાસ્યં પુરાણઞ્ચાત્ર
ભવતિ ।
અજાતમિવમેવૈકત્વં મત્વા જન્મનિ ભીરવઃ ।
રુદ્રસ્યાઽસ્ય પ્રપદ્યન્તે રક્ષાર્થં દક્ષિણં મુખમ્ ॥
ઇતિ ।
એવં હિ શ્રુતિઃ એષા વૈ રુદ્રસ્ય દૃગિત્યાદિ અજાત ઇત્યેવં
પ્. ૩૦)
ભીરુપ્રભેદ્ય રુદ્ર યત્તે દક્ષિણં મુખં તેન માં પાહિ નિત્યમિતિ ચ એવં
સ્થિતે ઊર્ધ્વવક્તસ્ય સાધકાભિમતદિગાભિમુખ્યમિતિ
તત્પુરુષાદિમુખાનાન્તુ સ્વસ્વદિગવ્યભિચારિત્વ શ્રુતેઃ । સાક્ષિત્વેન લિખિતં
દેવસ્ય પ્રસાદો ભવતિ । યયા કાષ્ઠં યદિ કરં તત્પુરુષાદિમુખાનિ તુ ન
જહાતિ । પૂજાદિદિક્ સંસ્થં લિઙ્ગં વા પ્રતિમાં વાઽપિ ક્રિયતે ।
તેઽન્યદ્વા કર્તૃભા તસ્યાં તસ્યાં યજ્વા યજ્યેત । શિવમુત્તરમુખમિતિ ।
સુખાસને મૃદુસ્પર્શે કૃષ્ણાજિનાદૌ સન્નિવિષ્ટસ્સમ્યક્ । શાસ્ત્રીયેણ
પદ્મકસ્વસ્ત્યાદિના નિવિષ્ટઃ વિનીતઃ । ઇન્દ્રિયાર્થેભ્ય આહત આત્મા મનો
લક્ષણો યેન સઃ તથા ચોક્તં -
આત્મશબ્દશરીરે ચ સદ્ભિર્મનસિ ચેષ્યતે
ઇતિ ।
મૂર્તિમન્ત્રેણ શિવમૂર્તિમન્ત્રિતયા ઉદ્ધૃતેન આત્માનમિતિ
નિર્દેશાશ્ચતુર્થ્યન્તયુક્તાત્મા શબ્દાવસાનેનેતિ ગુરવઃ ।
ભોગ્યકર્મોપભોગાર્થં વર્તમાનદેહભોગ્યત્વેન દીક્ષાયામક્ષપિતસ્ય
કર્મણો ભોગાર્થં પુનરપ્યાદાય ન તુ સ્વેચ્છોત્કાન્તિવદપુનરાદ્યત્રય ઇતિ
ભાવઃ । વિધાનજ્ઞઃ હૃદયાદ્યાધારસ્થાનાભિવિધાનજ્ઞઃ ।
એતદ્ધ્યાનં પૌષ્કરાદવધેયઞ્ચાસ્માભિઃ બ્રહ્મશમ્ભુટીકાયાં ।
દ્વાદશાન્તનિવેશનં નિર્વાણદીક્ષિતે યામેવેતિ કેચિત્ ।
પ્. ૩૧)
પાણિકચ્છપિકાલક્ષણમુક્તં જ્ઞાનરત્નાવલ્યામ્ -
સર્વહસ્તતલં વામે * * * * * * * * ।
અઙ્ગુલીભિરથાન્યોન્યં ક પૃષ્થં નિરુધ્ય ચ ॥
હઙ્કારં તદુપરિ હૃદયસંપુટમાત્મમન્ત્રઞ્ચોચ્ચાર્ય તસ્યોપરિ પુનશ્ચ
તાં હુંકારમુચ્ચરેદિતિ હુંકારં તારકાકારમિતિ પાથાર્થઃ
હૃદયસંપુટં હુંકારં તાટકાકારં નક્ષત્રસમાનરૂપં
જીવવાચકત્વાજ્જીવઃ । પૂરકાહૃતચૈતન્યં હું શિખોપરિ
હુંકારસશિખોપરિ વિન્યસેત્ । હંકારં મૂર્ધ્નિ વિન્યસેદિતિ પાઠેઽપિ
પૂરકાહૃતચૈતન્યં હૃદયસંપુટન્તં વાચ્યશક્તિ
શક્તિમધ્યસંશ્રિતજીવમાત્માનં હંકારં ઊર્ધ્વવાચકમૂર્ધ્નિ
વિન્યસ્ય તદારૂઢં તદધિષ્ઠિતં કૃત્વા તાદૃગ્રૂપં પૂર્વવત્ હું
શિખોપરિ વિન્યસેદિતિ યોજનીયમ્ ।
કુમ્ભકં કૃત્વા સંશુદ્ધાન્માયીયસૂક્ષ્મદેહાદિરહિતં કથં
તદ્રહિતં તસ્યોન્નયનમિતિ । અત આહ બિન્દુભૂતં
બિન્દુકાર્યનાદશક્ત્યધિષ્ઠિતતત્વાત્તન્મયં નાદસ્ય
પુર્યષ્ટકવિરહેમ્યવિનાભાવં । યદાહુઃ -
સ્વરૂપજ્જ્યોતિરેવાન્તસ્સૂક્ષ્મવાગનપાયિની ।
પુરુષે બોધકાલે તામાહુઃ અમૃતાહ્વયામ્ ॥
ઇતિ ।
એકોદ્ઘાતેન વાયોરેકોદ્યકૃતેનોર્ધ્વેનોદ્ઘાતેન ઊર્ધ્વવાહેનેતિ યાવત્ ।
પ્. ૩૨ )
તદુક્તં -
સન્નિરોધે કૃતે સમ્યગૂર્ધ્વં વાયુઃ પ્રવર્તતે ।
સ ઉદ્ઘાત ઇતિ ખ્યાતો સ્વેચ્છયા તુ કનીયસઃ ॥
શિવે દ્વાદશાન્તસ્થે યોજયેત્ । અત્ર હૃદયપાનિકચ્છવિકયોર્યોજનપ્રકારસ્ય
કથનં સુકરત્વાદિતિ કેચિત્ । અનન્તરં બીજવૃત્યા પૂર્વોક્તપ્રકારેણ શિવે
લીનઃ । વ્યાપ્તિરૂપેણ તત્તુલ્યતાં ગતઃ । યચ્છ્રૂયતે - લયસ્તુ તુર્યયોગિના
ઇતિ ।
પ્રતિલોમં સંહારક્રમેણ સ્વેષુ કારણેષુ તત્વાદિ પૃથિવ્યાદીનિ
ષટ્ત્રિંશત્સંખ્યાનિ । બિન્દુપર્યન્તં શક્તિતત્વોર્ધ્વસ્થિતબિન્દુસંજ્ઞકુટિલા ।
શક્તિપર્યન્તં લયક્રમશ્ચોક્તોઽસ્મદ્ગુરુભિઃ ગન્ધે ભૂસ્સલિલં રસે હુતવહો
રૂપો મરુત્સ્પર્શને શબ્દે સ્યાત્ખમહંકૃતૌ પુનરિમાસ્તન્માત્રમાસ્તામસે ।
કર્માક્ષાણિ ચ રાજસે સહ મનો બુદ્ધીન્દ્રિયૈસ્સાત્વિકે બુદ્ધૌ તચ્ચ ગુણેષુ સા
ગુણગણો વ્યક્તો લયં ગચ્છતિ ॥
તદ્રાગવિધે ચ કલાં પ્રયાન્તિ
પુંસ્ત્વઞ્ચ કાલો નિયતિઃ કલા ચ ।
માયાં સુવિદ્યેશમસૌ સ દેશં
સ શક્તિમેષા શિવમેષબિન્દુમ્ ॥
ઇતિ
પ્.૩૩ )
અત્ર શિવશબ્દેન શક્તિતત્ત્વમસ્તકસ્થં બિન્દુભુવનમુચ્યતે ઇતિ જ્ઞેયં । એવં
સૂક્ષ્મદેહં શોધયિત્વા સ્થૂલદેહશુદ્ધયે તદારમ્ભકાણિ ભૂતાનિ
શોધયેત્ । અવિરોધેનેતિ અર્થાદિતરેષાં તં શોધ્યશોધકાન્તરયોઃ
પરસ્પરત્વં સિદ્ધ્યમિતિ ગમ્યતે । હવામિત્યનેન બીજેન ધ્યાનેનોચ્ચારિતેન વા
નિવૃત્તિકલામયં નિવૃત્તિકલાધિષ્ઠિતં
તન્માત્રસહિતોચ્ચારસહિતોઽર્ધરેચકાણામુદ્ઘતાનાં પઞ્ચકેન પૃથિવ્યાઃ
પઞ્ચગુણનાશાય પઞ્ચોદ્ઘતાઃ પ્રોક્તાઃ । અન્યેષાન્તુ સ્વસ્વગુણનાશાય
સ્વસ્વગુણસંખ્યાતા ઉદ્ઘાતાઃ ક્રમેણ જ્ઞાતવ્યાઃ વામમન્ત્રેણ
કેશવાધિષ્ઠાતૃવામદેવ બ્રહ્મણા પુરુષાન્તં કારણમિતિ પાઠાન્તરં ।
પુરુષાન્તં પુરુષતત્વાન્તવ્યાપ્તિકમેતત્
પ્રતિષ્ઠાકલાધિષ્ઠાતત્વાદધિષ્ઠાત્રાઽધિષ્ઠેયત્ત્વેન ભેદોપચારેણોક્તં
અકારણં વિષ્ણુકારણં ।
અકારો વિષ્ણુરાદિત્યો વાસુદેવો મહાબલઃ ।
ઇત્યેકાક્ષરસ્ય વિષ્ણુદૈવત્યવચનાદેતત્ કારણેશસ્ય વિષ્ણોસ્તદધિનાયકસ્ય
વામદેવસ્ય ચાધિષ્ઠાનયુક્તત્વાભિધાનં અનુક્તાનાં પૃથિવ્યાદીનાં
કારણેશાનાં બ્રહ્માદીનાં તદધિનાયકાનાં સદ્યોજાતાદીનાઞ્ચ
ઉપલક્ષણં જ્ઞેયં । ઘોરેણ પરિગ્રહસ્ય ઘોરત્વાદઘોરાત્રિરૂપચારત ઇતિ
શ્રુતેઃ । નાગો ભૂતં બિન્દુમયં ઇતિ ।
પ્. ૩૪)
આકાશસ્યામૂર્તત્વેન સ્વતો ધ્યેયાકારાસંભવાત્ । તત્કાર્યાવશત્વેન
ધ્યેયતત્વાત્તસ્ય ચ દ્યાવાપૃથિવ્યાન્તરાલવર્તિનો
નક્ષત્રાદ્યાધારત્ત્વાત્તદૌપાધિકાનેકબિન્દુમયતત્વં
અતસ્તદ્ભેદાદ્ગગનમપિ બિન્દુમયમિતિ કેચિદાહુઃ । તથા હિ -
નિર્ગુણં સાઞ્જનાતીતં ગ્રહનક્ષત્રવર્જિતં ।
શુદ્ધસ્ફટિકસઙ્કાશં પરમવ્યોમ ચિન્તયેત્ ॥
ઇતિ ।
નિશ્વાસકારિકાવચનાત્ પરવ્યોમ્નઃ ગ્રહનક્ષત્રસંયુક્તં
સાઞ્જનત્રયત્વઞ્ચ સિદ્ધં । અત એવોક્તં રત્નત્રયે -

કિઞ્ચાતિશાયિકં પ્રાહુસ્તમંબરમનશ્વરં ।
શિવનામ સમૈશ્વર્યભાજાં ભોગાધિકારયોઃ ॥
જ્યોતિર્ગણનામાકાશમિવ ભૂતાદિકારણં ।
અન્યે તુ -
બિન્દુક્ષુબ્ધસ્તદિચ્છાતશ્શબ્દરાશિરભૂત્તતઃ ।
ઇતિ શ્રુતેઃ । બિન્દુશબ્દેનોપચારાત્ કાર્યશબ્દો વિવક્ષિતઃ । અતો બિન્દુમયં
શબ્દગુણમિતિ વ્યાચક્ષતે । બિન્દુપ્રસરદ્વિભૂષિતં કુટિલાશક્ત્યધિષ્ઠિતં ।
એતચ્છુદ્ધસ્ફટિકનિર્મલમિત્યસ્માત્ અનન્તરસંબન્ધનીયં વ્યોમાકારં
લૌકિકાનાં વ્યોમકત્વેન પ્રસિધાવકાશાકારમમૂર્તદ્રવ્ય
ભાવાત્મકશૂન્યાકારમિતિ યાવત્ । અત એવ હ્યાકાશ ધારણાય
જન્યાઙ્કિતત્વં
પ્. ૩૫)
ચપલત્વઞ્ચ શાસ્ત્રેષુ શ્રૂયતે । એવં પરસ્પરવિરુદ્ધાનિ પૃથિવ્યાદીનિ
શાસ્ત્રબીજેન ભ્રમપીઠાન્તે નિવૃત્યાદિકલામન્ત્રા
સ્વસ્વગુણસંખ્યાતૈરુદ્ઘાતૈશ્ચ પ્રતિ સ્વીકારગુણાનુત્સાર્ય
સ્વવિરુદ્ધભૂતાનાં તન્મયી કુર્યાદવિરુદ્ધન્તુ ગોભૂતં સ્વકીયેન
મન્ત્રેણ એકોદ્ઘાતેનોત્સારિતશબ્દગુણં શુદ્ધસ્ફટિકનિર્મલં પરં
વ્યોમાધિષ્ઠિતં ભાવયેદિતિ બાહ્યદેહમપિ શોધયિત્વા તદા?નન્તરં
મુતસારિતભૂત દોષં સર્વશરીરમાપ્લાવયેત્ । કેન મન્ત્રેણ કિં
ભૂતેનેત્યાહ । અમૃતવર્ષિણા નાદાન્તોચ્ચારિતકુટિલા શક્તિઃ
પ્રસૃતામૃતવર્ષયુક્તેન સૃષ્ટિક્રમાદાગતે ।
સર્વત્રાપ્યનયનસ્યાદનાન્તરીકત્વઞ્ચ પ્રસિદ્ધેસ્તદપ્યત્ર કાર્યમિતિ કેચિત્ ।
યથોક્તમાત્રમેવ કાર્યમિત્યન્યેન્દ્રિયક્રિયાશક્તિમયીં સૂક્ષ્મમૂર્તિં ।
તદુક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
નિર્દહેત્પાશમૂર્તિઞ્ચ સદાશિવપદસ્પૃહામ્ ।
તદ્ભસ્મવાયુના શાકે નાચનીયાવલોકયેત્ ॥
દિનકૃન્મણ્ડલાકારં દૃક્ક્રિયામણ્ડલાઞ્ચિતં ।
તદેવ વપુરસ્યેતદવ્યક્તાઙ્ગમિષ્યતે ? ॥
ઇતિ ।
તસ્યા મૂર્તૌ શિવમયં શિવાધિષ્ઠિતત્વાત્ । અત એવ તસ્યાવાહાનં
શિવમન્ત્રેણ । તથોક્તં બ્રહ્મશમ્ભુપાદૈઃ -
પ્.૩૬)
આવિષ્કુર્યાત્પ્રસાદેન તસ્યાં રૂપં પરાપરં
ઇતિ
અથાનન્તરં તાં મૂર્તિં શિવમન્ત્રેણ ચતુર્થ્યન્તશાક્તશબ્દયુક્તેન
મૂલમન્ત્રેણ દિવ્યામૃતેન નિષ્કલશક્તિ પ્રસૃતેન । તદુક્તં -
નિષ્કલશક્તિક્ષોભાત્ સૃતબલામૃતસ્ય સલિલસ્ય મધ્યે પ્લવન ।
સ હંસઃ પુનરાગચ્છન્ તતોધ્યેય * * * * ॥
ઇતિ ।
સકલીકરણં કૂર્વીતેતિ પાદેન અથ તલ્લક્ષણં । હૃદયાદીન્યેકેન
હૃદયાદિકરાન્તેષુ હૃદયશિરશ્શિખાસ્તનાન્તરહસ્તતલેષુ
કનિષ્ઠાદ્યઙ્ગુલીષુ કનિષ્ઠાયાઃ આદિ હસ્તતલં કનિષ્ઠાદ્યશ્ચ
અઙ્ગુલયશ્ચેતિ કનિષ્ઠાદ્યઙ્ગુલયઃ । તાસુ હૃદિ મન્ત્રવિન્યાસં
હૃદયસ્યાદધો હૃદયઃ । હૃદયમાદિ યેષામિતિ વિગ્રહદ્વયેન
હૃદાદિશબ્દેનાસનમૂલમન્ત્રેણ હૃદાદ્યસ્તાન્તમન્ત્રાશ્ચ વિવક્ષિતા ઇતિ
ગુરુવઃ । અત્ર કરન્યાસે કરતલ એવાસનમૂર્તિમૂલાનાં ન્યાસ ઇતિ ગુરવઃ ।
અઙ્ગન્યાસે હૃદયે(ને)વેતિ હૃદ્યાસનમિદં દત્વા તદન્તે ચ પૂર્વમેવોક્તત્વાત્ ।
કેચિત્તુ -
નાભાવે તત્કરન્યાસં કુર્વન્નિક્ષિપેદિત્યાદિ
સાર્દ્ધશ્લોકદ્વયસ્થાનશુદ્ધિપરમિતિ કેચિત્ ।
પ્. ૩૭)
પ્રાકારઞ્ચ તનુત્રાણેત્યાદિ દર્શનાત્ । અપરે તુ સકલીકરણાઙ્ગમિતિ
દર્શયિત્વા મહામુદ્રામિતિ તદઙ્ગદર્શનાત્ । તદુક્તં ભોજદેવેન
સકલીકરણવિધાને - અસ્ત્રં દત્વા પરમીકરણં કૃત્વા મહામુદ્રયા
પ્રરોચ્યતિ । ઉભયલિઙ્ગદર્શનાદુભયપરમેવેતિ ગુરવઃ । તાલત્રયપુરસ્સરમિતિ ।
એતલ્લક્ષણમુક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
તાલસ્ત્રિરાહુતિઃ પાણ્યોસ્સાટ્ટહાસોઽન્તરાયનં ।
ઇતિ । અથાન્તર્યજનહવનધ્યાનાન્યાહ - ભાવેતિ । સાર્ધદ્વયેન પીયુષહવિષા
સ્વતસ્સિધ ઇત્યેતત્ । કુણ્ડેન લેલુબ્ધયોરપિ સંબન્ધનીયં । એતેન
કુણ્ડાગ્નિસંસ્કારયોરકરણીયત્વં દર્શયતિ । તં હૃદયપૂજિતં શિવં
તર્પયેત્ । પ્રીણયેત્ । નિર્ભર્ત્સિતશરચ્ચન્દ્રબિન્દુરૂપમિતિ - નિર્ભર્ત્સિતઃ અતિ
પ્રસન્નેન સૌમ્યેતરેણ તેજસાઽભિભૂતશરચ્ચન્દ્રો યેન સ તથા ।
નિર્ભર્ત્સિતશરચ્ચન્દ્રશ્ચાસૌ બિન્દુશ્ચેતિ કર્મધારયઃ । સ
અધિષ્ઠેયત્ત્વાદ્રૂપમિવ રૂપં યસ્ય તમિતિ તથા લલાટપટ્ટમધ્યસ્થં
પ્. ૩૮)
ભ્રૂમધ્યયુગલાન્તરપર્યાયબિન્દુસ્થાનગતં વિગ્રહં
મન્ત્રાષ્ટશુદ્ધિવિગ્રહં સકલરૂપમિતિ યાવત્ । અત્રાયમન્વયઃ ।
શુભ્રવિગ્રહં મહેશ્વરં લલાટપટ્ટં મધ્યસ્થં
નિર્ભર્ત્સિતશરચ્ચન્દ્રબિન્દુરૂપં ચિન્તયેદિતિ । અયમાશયઃ । હૃત્પદ્મે ચ
શિવાનલેઽર્પિતં સકલરૂપં તં મહેશં
પૂર્વોક્તમન્ત્રાત્મકાવયવિભાગરહિતં નિષકલશિવં બિન્દ્વધિષ્ઠાનં
તં બિન્દુરૂપં ચિન્તયેદિતિ । અથ શિવાર્ઘ્યકરણં વક્તિ એકમિતિ સાર્ધદ્વયેન ।
અષ્ટાઙ્ગં અષ્ટાઙ્ગાદીન્યઙ્ગાનિ યસ્યા તદુક્તં -
આપક્ષીરકુશાગ્રાણિ તણ્ડુલાસ્સુમનાસ્તિલાઃ ।
અર્ઘ્યોષ્ટાઙ્ગ ઇતિ પ્રોક્તો યવૈસ્સિધાર્થકૈસ્સહ ॥ (ઇતિ)
અર્ઘ્યકૃતૈરાન્તરકરણીયમાહ - અભિષિઞ્ચેદિત્યર્દ્ધેન । અથ દ્રવ્યશુદ્ધિઃ
તત્રેત્યાદિના મુદ્રામિત્યન્તેન । પિણ્ડૈઃ બ્રહ્મભિઃ અથ કેન કિં
દ્રવ્યમાલભનીયમિત્યાશઙ્કાયાં તત્તદ્દ્રવ્યોપયોગાદ્ભાવા યવ
વાચકેન બ્રહ્મણા તત્તદ્દ્રવ્યમાલભનીયં । શેષન્તુ હૃદયેનેતિ નિયમમ્ ।
તદુક્તં શમ્ભુપાદૈઃ -
પ્. ૩૯)
હૃદયેન પવિત્રૈર્વેત્યુપક્રમ્ય -
વિલેપનમજાતેન વસ્ત્રં વામદેવેન ચાલભેત્ ।
રૂપિણા ભરણાદ્યાતાન્નૈવેદ્યં પુરુષેણ તુ ॥
ઈશાનેન તુ પુષ્પાણિ ઇત્યાદિ ।
અથાત્મપૂજાં પુષ્પં દત્વેત્યાદિ યોજયેદિત્યન્તેન વિધાય તિલકમિત્યત્ર લલાટ
ઇત્યધ્યાહાર્થઃ । અત્ર પ્રસઙ્ગાત્સ્નાનાદિષુ માનં કાર્યમિત્યાહ - સ્નાન
ઇકેન યાગસ્તત્ર દીક્ષા લક્ષનં ।
અથ મન્ત્રશુદ્ધિઃ - નાદેતિ શોધયિત્વેત્યન્તં અત્ર શબ્દેન તત્સૂક્ષ્મરૂપત્વેન
વક્ષ્યમાણશક્ત્યાદ્યુન્મન્યન્તકલાકલાપો વિવક્ષિતઃ । મન્ત્રશ્શિવવાચકઃ ।
તત એવ અઙ્ગાનામુદ્ભવાત્ તદભાવેન તેષાં શુદ્ધિરિતિ ભાવઃ । શોધયિત્વા
માયીયશબ્દવ્યઙ્ગ્યત્વજનિતસ્પર્શલક્ષણદોષં પરિતત્વસમાશ્રયઃ
ક્ષપયિત્વા તથોક્તં -
મન્ત્રશુદ્ધિર્ભવેદેવં શુદ્ધતત્વસમાશ્રયે । ઇતિ ॥
અથ લિઙ્ગશુદ્ધિઃ પુરેત્યાદિ શોધયેદિત્યન્તેન ।
પ્. ૪૦)
અત્ર સામાન્યાર્ઘ્યોપકરણં ગાયત્રીતિ કેચિત્ । સ હૃદા મૂલેનેત્યન્યે ।
બ્રહ્મપઞ્ચ્કમાવર્ત્યેતિ । એતત્સદ્યાદિશિરસ્પર્શનક્રમેણેતિ મન્તવ્યં ।
સદ્યોજાતાદિભિઃ પૂતૈરાવર્ત્યેતિ બ્રહ્મશમ્ભુવચનાત્ નિવેદયેદિતિ ।
તત્પૂજાકાલે નિવેદયિષ્યામીતિ પીઠિકાદૌ કલ્પયેત્ । તથોક્તં અર્ઘ્યજલૈઃ
બ્રહ્મશમ્ભુપાદૈઃ -
ઈશાન્યાં પીઠિકે સ્થાપ્ય ચણ્ડેશાય પ્રકલ્પયેત્ ।
ઇતિ
ઓં હાં ચણ્ડેશાયેદં નિર્માલ્યં ઇત્યૈશા દિશિ સ્થાપ્યેત્યર્થઃ ।
અર્ઘ્યપાત્રામ્બુના સામાન્યાર્ઘ્યજલૈઃ પશ્ચાદભિષિઞ્ચેત મન્ત્રમિતિ
વચનાત્ ।
એવં પઞ્ચશુદ્ધ્યકરણે શિવપૂજનં ન કાર્યમિત્યાહ ઇત્થમિત્યેકેન ।
તત્રેત્યાદિના ગણપતિગુરુપૂજા । એતત્પ્રયોજનમુક્તં શ્રીમત્પૌષકરે -
અવિઘ્નાર્થન્તુ યજનં ગણેન્દ્રસ્ય પુરો ભવેત્ ।
ઇતિ
પ્. ૪૧)
શ્રીમૃગેન્દ્રે -
ગણનાથામ્બિકાં સ્વામિન્ પાદુકાયાં જગદ્ગુરુમ્ ।
યજન્તમનુજાનીથ યથા સમ્પન્નકારણમ્ ॥
ઇતિ
પીઠસ્ય વાયવ્યામૈશાન્યાં ઇતિ ચ તદ્વયમેવ કા ન બ્રાહ્મણઃ । પ્રાચ્યાં
ષટ્પદાયાં મરીચિરયમિતિ વ્યાખ્યેયં । અથ શિવમુક્તપ્રકારેણ
પરમગુરોશ્શિવસ્ય સ્વગુરોશ્ચ પૃથગેવ ।
સદાશિવમનન્તઞ્ચ શ્રીકણ્ઠં પુનરમ્બિકામ્ ।
ગુહં કૃષ્ણઞ્ચ ધાતારં ગુરૂન્ સપ્ત સ્મરન્ યજેત્ ॥
ઇતિ
અથ શિવાસનપૂજા તત ઇત્યાદિ શિવાસનાય નમ ઇત્યન્તેન । કૂર્મશિલાસીનાં
કૂર્મશિલાધારભૂતશિલા । ક્ષિરોદસિતવિગ્રહામિત્યત્ર
કેચિદ્દ્વાદશશબ્દમિત્યાહૃત્ય -
ચન્દ્રાંશુનિર્મલા સૌમ્ય ચતુર્વક્તા ચતુર્ભુજા ।
ઇત્યાદિશાસ્ત્રાન્તરોક્તશરીરમિતિ વ્યાચક્ષતે ।
પ્. ૪૨)
અપરે ક્ષીરોદસિતસ્વરૂપામિતિ વર્ણવિધિપરત્વેન બીજાઙ્કુરાકૃતેર્વિશેષણતયા
વ્યાચક્ષતે । બીજાઙ્કુરાકારાં બીજાઙ્કુરાણામાકાર ઇવ આકારો યસ્યાસ્સ
તથોક્તા કુટિલાત્મકેતિ યાવત્ । તસ્યા એવાઙ્કુરોપમાન શ્રવણ તથા હિ શ્રૂયતે

શ્રીકાલોત્તરે -
ચન્દ્રાગ્નિરવિસંયુક્તા આદ્યા કુણ્ડલિની તુ યા ।
હૃત્પ્રદેશે તુ સા જ્ઞેયા અઙ્કુરાકારવાત્સ્થિતા ॥
ઇતિ
અસ્યાહ્યશુદ્ધાનાં જગદઙ્કુરાણામાધારતયા શુદ્ધાનાં
ઉપાદાનતયા ચ જગદધિષ્ઠાનતસ્તદાકારત્વોપમાનમુપપન્નમ્ ।
સેયમાધારશક્તિઃ શિવશક્તિરધિષ્ઠિતા કુટિલેતિ વિસ્તરેણાસ્માભિઃ
બ્રહ્મશમ્ભુટીકાયાં સાધિતમ્ ।
પયોજમુકુલાકૃતિં પદ્મમુકુલાકૃતિં બ્રહ્મશિલારૂઢં
આધારશિલારૂઢમ્ । અનન્તં વક્ષ્યમાણપઙ્કજરૂપસ્થાનં
તસ્યેદમનન્તાસનં તદધિષ્ઠેયો શુદ્ધાધ્વા યતઃ તદુક્તં શ્રીમત્કિરણે-
પ્. ૪૩)
શુદ્ધેઽધ્વનિ શિવઃ કર્તા પ્રોક્તોઽનન્તો સિતો પ્રભુઃ ।
ઇતિ ।
અત એવ તન્મુકુલાકૃતિત્વઞ્ચ શૂદ્ધાધ્વાપેક્ષયા । માયી યસ્ય
કિઞ્ચિત્ત્જ્ઞત્વાદિ હેતુત્ત્વાન્મોહકત્વાચ્ચ । વિચિત્રકેસરિપ્રખ્યાન્
વિચિત્રસિહ્મનિભાન્ અન્યોન્યં પૃષ્ઠયિતારઃ । ન તુ દ્રષ્ટારઃ । એષાં
કૃતત્રેતદ્વાપરકલિયુગરૂપત્વયુગચતુષ્ટયનિબન્ધનમિતિ
શ્રીમત્પૌષ્કરાદાવવધેયં ।
એતે ધર્માદયોઽનન્તસમાર્થ્યવિશેષા ઇત્યુક્તં । શ્રીમત્પરાખ્યે -
તસ્ય ભાવિ દિશો .............. દા ગાત્રકાણિ દિશો મતા ।
ઇતિ
તસ્યેત્યનન્તસ્ય ભાઃ તેજસઃ । વિદિશામધિષ્ઠાયકાશ્શક્તયઃ । પાદા
દિશામધિષ્ઠાયકા ગાત્રકાણિ તદ્વૃત્તૌ કથિતં । એષાં ધર્માદિસંજ્ઞા
ચ । ધર્માદ્યધિષ્ઠાનાદ્ધારણાદિ વ્યાપારહેતુત્વાત્ વિજ્ઞેયં ।
પ્. ૪૪)
તદેવેતિ । યસ્યાસનતયાઽધ્વા પથો મુકુલાકૃતિત્વેન પૂર્વં પૂજિતં
તદનન્તપઙ્કજમેવાઽધુના પૂજયેદિતિ સમ્બન્ધઃ । અત્રાનન્તો વિદ્યેશાનાં
પ્રથમઃ । તસ્ય શરીરં કર્મજત્ત્વાચ્છુદ્ધકારણમયં । તદુક્તં
શ્રીમત્પરાખ્યે -
શુદ્ધયોનિમયં તસ્ય વપુરુત્તમકર્મજં
ઇતિ ।
અતસ્તદવયવૈરપિ તવાવસ્થાવિશેષાત્મકૈશ્શુધૈઃ પૃથિવ્યાદિભિઃ ભાવ્યં
।
શિવાસનપઙ્કજસ્ય શુદ્ધવિદ્યા ચ શોભિતં
ઇતિ શ્રુતેઃ ।
શુદ્ધવિદ્યામયત્વં તદવયવભૂતાનાં નાલાદીનામપિ
શુદ્ધવિદ્યાવસ્થાત્મકશુદ્ધપૃથિવ્યાદ્યાધારસ્થિતં । અથઃ
પદ્માવયવભૂતાનામનન્તશરીરાવયવભૂતાનાઞ્ચ પૃથિવ્યાદીનાં
એતચ્છરીરશરીરિણોરવ્યતિરેકત્વાચ્છરીરિણઃ પ્રાધાન્યાચ્ચાનન્ત એવ
પઙ્કજરૂપેણ સ્થિત ઇત્યુક્તં ।
અત્ર અન્યેષામપિ સપ્તાનાં વિદ્યેશાનામેવં વિધત્વં
પ્. ૪૫)
અનન્તસ્ય તત્પ્રભુત્ત્વાદુપલક્ષણત્ત્વાચ્ચ તદ્ગ્રહણાત્તેષામપિ સઙ્ગ્રહણં ।
અત એવોક્તં અષ્ટદલમિતિ । શ્રીમત્કિરણેઽપિ -
વિદ્યેશ્વરદલાક્રાન્તાત્ ઇત્યુક્તં ।
ઉત્પલત્વમપિ સિતત્વઞ્ચાસ્ય વિદ્યામયત્વમેવ દ્યોતયતસ્તસ્ય
સર્વજ્ઞત્ત્વાદિહેતુત્ત્વેન વિકાસકત્વં શુદ્ધત્વઞ્ચ યતઃ
પઞ્ચાશદ્વીજગર્ભમિત્યત્ર પઞ્ચાશદ્બીજાનિ પઞ્ચાશદ્વર્ણ એવોક્તં
શ્રીમત્પૌષ્કરે । તથા હિ -
પઞ્ચાશદ્બીજાનિ કર્ણિકાયાં કકારાદીનિ મકારાન્તાનિ પ~ચવિંશતિઃ ।
કકારાદિ વિસર્ગાન્તા ષોડશ યકારાદિ યકારાદિ ષકારાન્તાનિ નવેતિ ।
શ્રીમત્કિરણે -
કર્ણિકાબીજાનિ શિવશુદ્ધાત્મકમિત્યુક્તં
શિવશક્તે દ્વયારબ્ધકર્ણિકાબીજરાહિત્યમિતિ । કેસરાણાં ચતુષ્ષષ્ઠ્યેતિ ।
મકારાહિત કકારાદિ પઞ્ચ વર્ગઃ । અન્તસ્થોપકરણશ્ચ
આદ્યકરણાદિક્રમેણ પ્રત્યેકં મકારબિન્દુયુક્તા દ્વિરુચ્ચારત એવ
કેસરાણાઞ્ચ ચતુષ્ષષ્ઠ્યેત્યુક્તં ।
પ્. ૪૬)
શ્રીમત્પૌષ્કરે -
ક્ષિત્યાદિશુદ્ધવિદ્યાન્તતત્વવ્યાપકમાસનં
ઇતિ ।
નિર્દેશા વ્યાપકાસન એવ પૂજા । એતદ્વ્યાપકાનામનુક્તાનાં
ગાત્રાદ્યવયવાનાં સૂર્યાદિમણ્ડલાનાઞ્ચ પૂજા કૃતૈવ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
અત્ર શુદ્ધવિદ્યા કુટિલા શક્તિઃ ।
પરા વાગીઽસ્વરી વિદ્યા માયાઽવિદ્યા પરસ્મૃતા ।
ઇતિ શ્રુતેઃ ।
શક્ત્યાદિ શક્તિપર્યન્તમાસનમિતિ પ્રતિષ્ઠાયાં વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
પીઠમેવં વિધં સઙ્કલ્પવિશેષાધ્વા વિનિર્મિતં
ઇતિ શ્રુતેશ્ચ ।
શક્તિતત્વઞ્ચ પર્યાયાન્તરે સત્યપિ શુદ્ધવિદ્યાતત્વાન્તિમં તત્વાનાં
માયેય શુદ્ધવિદ્યાતત્ત્વગ્રહં બુભુક્ષોર્વિષયે શિવાસનસ્ય તદા
જ્ઞાપનમિતિં કેચિત્ । અર્ઘ્યાંબુ...........ષકૃદ્વુભુક્ષુવિષયભેદેન કર્મણાં
વિધાનમુભયમપ્યાચાર્યસ્યાનુમતમેવ । અથ મૂર્ત્ત્યાવાહનં ।
પ્. ૪૭)
અત્રેત્યાદિ અનેનૈવેત્યન્તેન દ્વાવિંશલ્લક્ષણોપમમિતિ ।
પઞ્ચ દીર્ઘં ચતુર્હ્રસ્વં પઞ્ચ સૂક્ષ્મં ષડુન્નતં ।
સપ્ત રત્નમૃગં ગીરં દ્વિવિસ્તીર્ણં પ્રશસ્યતે ॥
ઇત્યાદિ સામુદ્રિકાલક્ષણેઽવધાર્યં ।
સદાશિવમિતિ સકલવિગ્રહં વિદ્યાદેહમિતિ યાવત્ । કથમેતદિતિ ચેત્ - અસ્મિન્
શાસ્ત્રે પરમેશ્વરસ્ય જ્ઞાનક્રિયાત્મિકં સ્વશક્તિરેવ મૂર્ત્તિઃ સા ચ તં ।
અભેદનિબન્ધ પઞ્ચબ્રહ્માત્મિકા । તથા ચોપદેશઃ -
મૂલાદ્યસંભવાત્ શાન્તવપુર્નેતાદૃશં વિભોઃ । તદ્વપુઃ
પઞ્ચભિર્મન્ત્રૈઃ પઞ્ચકૃત્યોપયોગિભિઃ ।
ઈશતત્પુરુષાઘોરવામજૈર્મસ્તકાદિકં ।
ઇતિ ।
ઇત્થં શક્તિઃ કુર્વતી દેહકૃત્યં
દેહાભાવાદુચ્યતે દેહશબ્દૈઃ ।
ઇતિ ચ । શ્રીમન્મતઙ્ગે -
મન્ત્રાઙ્ગો નુ હોત્સાહ ઇતિ ।
પ્. ૪૮)
તત્તદ્દૃક્ક્રિયારૂપેતિ ચ । શ્રીમત્પરાખ્યે -
આસનં કારણાન્તન્તુ મૂર્તિં શક્તિસ્વરૂપિણીમ્ ।
ઇતિ ।
ઇચ્છાશક્તિમયીમૂર્તિં કલ્પયેત્કારણસ્ય ચ ।
ઇતિ મોહશૂરોત્તરે ।
મૂર્તિરસ્યોપચારેણ * મન્ત્રમયી શિવેતિ ।
પઞ્ચમન્ત્રતનુર્દેવસ્સકલઃ પરિપઠ્યતે ॥
ઇતિ શ્રીમન્મતઙ્ગે ।
સકલાભિઃ પઞ્ચમન્ત્રાવાન્તરભેદરૂપાભિઃ વિવર્તિતઃ
ઇતિ તદ્વૃત્તૌ ચ ।
તતો દેવસ્ય સાકલ્યનિબન્ધનભેદાનાં કૃત્યત્ત્વાચ્ચ તસ્ય ચાધિષ્ઠેય
ભેદનિબન્ધનત્વાદધિષ્ઠેયસ્ય વિધેત્વાધ્વનિ । નિષ્કલશિવાદધસ્તાત્
સ્થિતસ્ય તસ્ય સદાશિવશબ્દવાચ્યત્વં । તદધિષ્ઠાનનિબન્ધનઞ્ચ
સાકલ્યં । તદુક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
ઈશાનાતીત્ય શાન્તાન્તં તત્વસાદાશિવં સ્મૃતં ।
પ્. ૪૯)
ભુવનાન્યપિ નાદાદિકલા નાન્યઃ પદાશ્શિવાત્ ।
ઇત્યુપક્રમ્ય
ઇતિ સાદાશિવં તત્વં વ્યાખ્યાતં લેશતસ્તવ ।
શક્ત્યાપ્યેવમિત્યેષસ્સકલઃ કૃત્યયોગતઃ ॥
કૃત્યન્તાદિવિષયં નિષ્કલોઽન્યત્ર સર્વદા ।
ઇતિ ।
અતસ્સાકલ્યનિબન્ધનત્રિતત્વસમુદાયવાચિકયા સદાશિવસંજ્ઞયા
વિદ્યાદેહાપરપર્યાયસકલવિગ્રહો વિવક્ષિત ઇતિ સાધૂક્તં । એવમેવોક્તં
રત્નત્રયે -
યા તસ્ય વિમલા શક્તિઃ શિવસ્ય સમવાયિની ।
સૈવમૂર્તિં ક્રિયાભેદાં સાદાખ્યં તત્વમુચ્યતે ॥
ઇતિ । મૂર્તિમિતિ । મૂર્તિમિત્યનેન વ્યક્તોભયાત્મકમૂર્તિદ્વયં તન્ત્રેણોચ્યતે ઇતિ
ગુરવઃ । તત એતન્મન્ત્રપ્રયોગોપ્યેક ઇતિ શક્ત્યન્તગોચરામિતિ । આસના
શિવેનોક્તાયાઃ શક્તેરન્તં શિવતત્વાપરપર્યાયત્વં પરબિન્દુતત્વં
તદ્ગોચરા વિષયો વ્યાપ્યત્વેન યસ્યાસ્તામત એવોક્તરીત્યા
સદાશિવશબ્દવાચ્યેષુ તત્વત્રયેષુ શિવતત્વમેવ મુમુક્ષુભિઃ
પ્. ૫૦)
શિવમૂર્ત્ત્યુપાધિતયા ભાવનીયં ગુરવઃ । તત્રાસનમૂર્ત્ત્યાવાહનાનાં
વ્યાપ્તિસ્વરૂપાદિનિરૂપણમસ્માભિઃ બ્રહ્મશમ્ભુટીકાયામ્ વિસ્તરેણ કૃતં
।
અથ શિવાવાહનં સર્વજ્ઞમિત્યાદિ આવાહ્યેત્યનેન ।
બોધાનન્દમયમિત્યત્રાનન્દશબ્દં પરિપૂર્તિવાચકબોધશબ્દસ્તં । તસ્ય
જડરૂપતાનિરાસપરઃ । બ્રહ્માદિકારણત્યાગાત્ । બ્રહ્માદિ વાચકાકારાદિ
વાચકારાદિ કલાસ્થાનહૃત્કર્ણાદિસ્થાનત્યાગાત્ । શિવાસ્પદં શિવસ્થાનં
દ્વાદશાન્તઃ -
દ્વાદશાન્તે પરે તત્વે પરમાનન્દલક્ષણા ।
ઇતિ ચ વક્ષ્યમાણત્વાત્ । તતઃ ઇત્યસ્માત્ હૃદિ ક્રમેણ લલાટમધ્યસ્થં
ધ્યાત્વા એતદત્રાપિ સમ્બધ્યતે । ષડઙ્ગેન સર્વજ્ઞતાદિરૂપેણ હૃદયાદિના
નિષ્કલઙ્કા ષટ્કોણસર્વજ્ઞતાદીનાં હૃદયાદ્યઙ્ગરૂપત્વં પ્રથમમેવ
નિરૂપિતં । તથોક્તં -
સર્વજ્ઞતા તૃપ્તિરચનાદિબોધઃ સ્વતન્ત્રતા નિત્યમલુપ્તશક્તિઃ
પ્. ૫૧)
અનન્તશક્તિશ્ચ વિભોર્વિજિજ્ઞા ષડાહુરઙ્ગાનિ મહેશ્વરસ્ય ઇતિ । સમાકીર્ણં
સમેતં બિન્દુરૂપં તદધિષ્ઠાનાત્તદ્રૂપં તતઃ પ્રવહન્નાડીમાર્ગેણ
પુષ્પાઞ્જલિમતં એતદાવાહનસંપ્રદાયઃ તત્વસારાદવધેયં ।
આવાહનં બિન્દાવિતિ કેચિત્ । તદુક્તં -
લક્ષ્યમૂર્તૌ નિવેશયેદિતિ ગણાણાં તથોક્તં -

વ્યક્તં કુર્યાદ્વિશેષેણ નિષ્કલં સકલાત્મનિ ।
પરાવાહનમેવોક્તં શિવમન્ત્રનિયન્ત્રણાત્ ॥
ઇતિ ।
અથ સ્થાપનાદિવિધિઃ ।
સ્થાપનેત્યાદિ અવકુણ્ઠયેદિત્યન્તં । આસ્થાપ્યેત્યત્ર આગ્રહણં લ્યબર્થં
અસમાસે લ્યબો અનુપપત્તેરન્તિકં અન્તિકસ્થસન્નિહિતમિતિ યાવત્ । આવાહનાદિ
મુદ્રાઃ પૂર્વમેવ દર્શિતાઃ । કાલકર્ણિકા લિઙ્ગમુદ્રયોર્લક્ષણં
ભોજદેવેનોક્તં -
બદ્ધમુષ્ટ્યોઃ કરયોઃ સંલગ્નસમ્મુખાઙ્ગુષ્ઠયોઃ
પ્. ૫૨)
કાલકર્ણિકા ।
વામાઙ્ગુષ્ઠમધોમુકુલીદક્ષિણહસ્તમુષ્ટિપ્રક્ષિપ્તવામહસ્તં
તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠયોર્મધ્યે દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠપદ્મગતં કૃત્વા
વામહસ્તાઙ્ગુલીભિઃ દક્ષિણહસ્તવેષ્ટનેન લિઙ્ગમુદ્રા । મુષ્ટિના અસ્ત્રેણ
અવકુણ્ઠનમઙ્ગસકલીકરણમ્ ઇતિ બ્રહ્મશમ્ભુપઞ્ચિકાયામુક્તં ।
કવચવેષ્ટનમિત્યેકે । આવાહનાદિસ્તત્વકથનં સાદરમિતિ ચતુર્ભિઃ
સંમુખી ભાવઃ । અભિમુખીભાવઃ પૂજાયામનુજ્ઞાપનમિતિ યાવત્
તદુક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
આવાહનં ન સાન્નિધ્યૈર્પૂજા ન જપ્તયેન્વહં ।
ઇતિ ।
તત્રેતિ । કર્મકાણ્ડે નિવેશનં । તત્કર્માનુગુણ્યેન સ્થિતિઃ । સન્નિધા
સન્નિબાદ્ધ્યતે કેન પ્રકૃતિતત્વવિભુત્ત્વેન ન બાધ ઇતિ પાઠેઽપિ તત્વં
વિભુત્ત્વમિતિ વ્યાખ્યેયં । અત્ર સમ્મુખ્યાર્ઘ્યં નિરોધાર્ઘ્યઞ્ચેતિ યમિતિ કેચિત્
। તદુક્તં સર્વજ્ઞાનોત્તરે -
ઊર્ધ્વવક્ત્રે તુ દાતવ્યં સમ્મુખઞ્ચ પરાઙ્મુખમ્ ।
પ્.૫૩)
આગતસ્ય * તે વસ્ય સમ્મુખં પરિકલ્પયેત્ ।
વિસર્જને તુ ગાઙ્ગેયદેયમર્ઘ્યં પરાઙ્મુખં ॥
ઇતિ ।
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે ચ -
નિરોધાન્તે વિસર્ગે ચ રોધાર્ઘ્યમુપયુજ્યતે
ઇતિ ।
અથ સમ્મુખીકરણાદૌ મન્ત્રન્યાસાય તત્પ્રયોજનઞ્ચાહ - સઙ્કલીકરણમિતિ
દ્વાભ્યાં । તત્રાથ શબ્દો અપિ શબ્દાર્થઃ । યથાયોગં ષડ્ભિર્મત્રૈઃ
સકલીકરણમેકાર્થમપિ કૃત્વાઽમૃતીકૃતિં વિદદ્ધ્યાદિત્યન્વયઃ । ષટ્સુ
મન્ત્રેષુ હૃદાદ્યઙ્ગપઞ્ચકેન સકલીકરણમ ઙ્ગવાચકેન । કેચિત્તુ
એકાર્થં ધેનુમુદ્રયાઽમૃતીકરણમિતિ ઇત્યાદ્યાધારજ્ઞાનાદિ
વિધાનજ્ઞં । એતદ્ધ્યાનં પૌષ્કરાદાવવધેયં । તદુક્તં -
અવિભિન્નસ્વભાવાનાં યદભિન્નં પ્રયોજનં ।
અઙ્ગાનામઙ્ગિના સાર્દ્ધમમૃતીકરણં હિ તત્ ॥
અસ્મિન્ પક્ષે અથ શબ્દઃ પાદપૂરણાર્થમેવ ।
પ્. ૫૪)
અથ હૃદયાદિસ્તત્વકથનં હૃદયામિતિ દ્વયેન ।
અત્રૈશ્વર્યાષ્ટવિધત્વમણિમાદિપ્રવૃત્તત્વાદૌપચારિકં । નત્ત્વેતદ્રૂપતયા ।
તસ્ય શરીરેન્દ્રિય ધર્મત્વેન તદ્રહિતસ્ય શિવસ્ય તદસંભવાત્ । તદુક્તં
શ્રીમન્મતઙ્ગે -
ત્રિતયં કાર્યતાસ્સિદ્ધમૈશ્વર્યમણિમાદિકં ।
પ્રાપ્ત્યાદયોઃ ગુણાઃ પઞ્ચ તે ચોક્તાઃ કારણાત્મિકા ॥
ઇતિ ।
અત એવ દૃક્ક્રિયાત્મકમૈશ્વર્યમિત્યુક્તં । શ્રીમત્પરાખ્યે -
દૃક્ક્રિયાત્મકમૈશ્વર્યં યસ્ય તદ્ધાતૃપૂર્વકં ।
ઈશ્વરસ્સોત મન્તવ્યઃ ઇતિ ॥
અથ પાદ્યાદિવિદ્ધિઃ ॥
નમ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । અત્ર વિશેષાર્ઘ્યેણૈવ પાદ્યાદીની દદ્યામિત્યુક્તં ।
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
શિવાભિધાનં પાદ્યાન્તે પાદ્યાવાચમનીયકં ।
ઇતિ ।
પ્. ૫૫)
એવમાવાહનાદિ સંસ્કારપૂજનં કાર્યમિત્યાહ - એવમિત્યેકેન ।
એવમુક્તૈર્દશભિઃ આવાહનાદ્યૈઃ પુષ્પપ્રદાનાન્તેન । તથાચોક્તં -
આવાહનસ્થાપનઞ્ચ સાન્નિધ્યં સન્નિરોધનં ।
સકલીકરણમેકત્વં પાદ્યમાચમનાર્ઘ્યકં ॥
પુષ્પદાનમિતીમાનિ પૂજાકાલે શિવસ્ય તુ ।
ઇતિ ।
પઞ્ચભૂતોપચારેણ
પાર્થિવં ગન્ધપુષ્પાદ્યં કન્દમૂલફલાદિકમ્ ।
આપ્યં વારિપયોવસ્ત્રં દધિગોમૂત્રકાદિકમ્ ॥
આગ્નેયં હેમરત્નાદિ દીપમાભરણાદિકમ્ ।
પાદ્યં ચામરં ધૂપં વ્યજનં વાતકારણમ્ ॥
નાદસઙ્ગેયવાદ્યાદ્યં ઘણ્ટાનાદસ્વનાદિકમ્ ।
એતે પઞ્ચોપચારાસ્તુ કથિતા શાસ્ત્રવેદિભિઃ ॥
ઇતિ ।
અથ સ્નાનં ।
પ્. ૫૬)
અભ્યજ્યેતિ । પઞ્ચભિરાજિકા સર્ષપઃ । અતો ન બન્ધમુક્તયે મુદ્રયામિતિ ।
સ્તનદ્વયાદધો મુદ્રાં ન બન્ધયેત્ । તદુક્તં -
સ્તનદ્વયાદધઃ કૃત્વા કરમુદ્રાં ન બન્ધયેત્ ।
મુદ્રાદાને તતશ્શમ્ભોઃ હૃદ્દેશે તન્નિવેદયેત્ ॥
ઇતિ ।
તથાર્ઘ્યદાનાદાવપિ દેવસ્યોપરિ કરં ન ભ્રામયેત્ ।
તદુક્તં -
અર્ઘ્યં સવ્યાપસવ્યેન દદ્યાત્પઞ્ચસુ મૂર્ધસુ ।
ઇતિ ।
અથ સ્નપનાનન્તરકરણીયાન્વિધત્તે - ચન્દ્રેતિ । ત્રિભિઃ ચન્દ્રશબ્દં કર્પૂરઃ
કાશ્મીરવચનં કુઙ્કુમવાચિ । આરાત્રિકોક્તપ્રકારેણાન્વિતે વેદિતવ્યઃ ।
અથોક્તં -
આરાદિકજ્જલોદ્દીપૈર્નવપઞ્ચાષ્ટભિર્યુતં ।
સૌવર્ણં રાજતં વાઽપિ દધિદૂર્વાક્ષતાર્ચિતં ॥
પ્. ૫૭ )
અત ઊર્ધ્વક્રમેણેશસન્નિધૌ તાં શનૈશ્શનૈઃ ।
ત્રિવારં તમનુભ્રામ્ય શીતામ્બુચુલુકત્રયં ॥
ઇતિ ।
અથ પૂજાઙ્ગવિધિઃ ।
પ્રણમ્યેત્યાદિ નિવેદ્યેત્યન્તં દંષ્ટ્રાકરાલં દંષ્ટ્રાભયઙ્કરં ।
પાદ્યાચમનાર્ઘ્યઞ્ચેતિ ચકારાત્ આવાહનાદિ સંસ્કારાન્તાનપિ સૂચયતિ ।
તદુક્તં બ્રહ્મશમ્ભુપાદૈઃ -
આવાહનાદિનૈતાનિ સ્વમન્ત્રૈઃ ક્રમશોઽર્ચયેત્ ।
નાવકુણ્ઠનમેતેષાં અમૃતીકરણં તથા ॥
સંસ્કારાષ્ટકમેવૈષાં પ્રત્યેકં વિહિતં બુધૈઃ ।
સ્નપનં દીપપક્વઞ્ચ ન પૃથક્ ચાઙ્ગભાવતઃ ॥
ભોજનન્તુ પ્રભોઃ પાર્શ્વે તેષાં તસ્ય ચ કીર્તિતં ।
ઇતિ ।
પ્.૫૮)
અથાવરણપૂજાનન્તરં કરણીયાનાહ - ધૂપેતિ । સંસાર્દ્ધેન પરિવારાયેતિ
। પરિવારા હૃદાદ્યૈસ્સંહિતાયા એકપાત્રે સાઙ્ગાય શિવાય નિવેદયેત્ ।
તથોક્તં બ્રહ્મશમ્ભુપાદૈઃ -
તદર્ધસ્ય નૈવેદ્યં પૃથક્ પાત્રેષુ સંભવેત્ ।
પૂજિતેષ્વિતરન્દેકસ્મિન્
ઇતિ । તન્ત્રસ્ત્નાવલ્યામપિ -
ભોગાઙ્ગાનાં પૃથગ્દેયમભાવાદેકતો ભવેત્ ।
ઇતિ ।
અથ પવિત્રારોપણં શિરસીત્યેકેન । એતદકરણે પૂજાયાસ્તામસત્વમિત્યુકં
મોહશૂરોત્તરે -
પવિત્રેણ વિના પૂજા તામસી પરિકીર્તિતા ।
ઇતિ ।
અથ જપતદ્દાનયોર્વિધિઃ ।
માનસેત્યાદિ નિવેદ્ય ચેત્યન્તેન માનસાદિલક્ષણમુક્તં ।
પ્. ૫૯)
અન્યત્ર યથા -
માનસં મનસા કાર્યં પ્રાણપ્રતિનિરોધિતઃ ।
ઓષ્ઠસ્પન્દનમાત્રેણ ઉપાંશુઃ પરિકીર્તિતઃ ।
પરેષાં શૃણ્વતાં ભાષ્યો યશ્શબ્દજનકસ્મૃતઃ ॥
માનસં સાત્વિકં વિદ્યાત્ રાજસઞ્ચ દ્વિતીયકં ।
વિસ્પષ્ટઃ તમસઃ પ્રોક્તઃ તામસઃ ક્રૂરકર્મણિ ॥
રાજસં પુષ્ટિવશ્યાદૌ સાત્વિકં દિવ્યશુદ્ધયે ।
સપ્તવિંશતિભિશ્ચાક્ષૈઃ પઞ્ચવક્તૈઃ સ કર્ણકૈ ॥
મેરુ ઊર્ધ્વમુખઃ કાર્યઃ પ્રત્યક્ષં નાગપાશકં ।
અઙ્ગુષ્ઠદર્શનીભ્યાન્તુ મધ્યમાયાં વ્યવસ્થિતં ॥
મન્ત્રમુચ્ચારયન્નક્ષમેકૈકં કર્ષયેચ્છનૈઃ ।
તતો મેર્વાસનન્તુ નગેન્દ્રં પરિવર્જયેત્ ॥
શતમષ્ટોત્તરં જપ્યં સહસ્રં વાઽર્દ્ધમેવ વા ।
ન સંખ્યન્ન પરિભ્રાન્તં ન દ્રુતં ન વિલમ્બિતં ॥
ગુહ્યેતિ । ગુહ્યાદીનિ શુધવિદ્યાદીનિ ।
પ્. ૬૦)
તેષાં ગોપ્તાત્ત્વમેવ । અતઃ સર્વગોણ્તૃત્વાદસ્મત્કૃતં જપં ગૃહાણ । યેન
યસ્માદસ્મિન્જપે ત્વય્યેવ વ્યવસ્થિતે સતિ ત્વત્પ્રસાદાદસ્માકં
ભુક્તિમુક્તિલક્ષણસિદ્ધિર્ભવતિ । નાન્યથા તસ્માદ્ગૃહાણેતિ । ભોગી
ભૌતિકદીક્ષયા દીક્ષિતઃ સ્વભોગાનન્તરં મોક્ષભાક્ । તદુક્તં
શ્રીમદ્રૌરવે -
દીક્ષા પૂતા ગણપતિ ગુરોર્મણ્ડલે જન્મવન્તઃ
સિદ્ધા મન્ત્રૈસ્તરુણદિનકૃન્મણ્ડલોદ્ભાસિ દેહાઃ ।
ભુક્ત્વા ભોગાન્ સુચિર મમ .... સ્ત્રીનિકાયૈરૂપેતા ?
સ્રસ્તોત્કણ્ઠાશ્શિવપદપરૈશ્વર્યભાજો ભવન્તિ ॥
હે દેવ સુકૃતદુષ્કૃતં યાવત્ કિઞ્ચિન્મે કર્માસ્તિ શિવપદસ્થસ્ય
શિવસ્યાવસાયેન સ્થિતસ્ય પદં વ્યવસ્યતિ । તૃણાવસ્થાનલક્ષ્માઙ્ઘ્રિવસ્તુષુ
ઇત્યમરઃ ।
તત્કર્મ ભુઙ્ક્ષ્વે મોક્ષાન્તરાયાપહરણાય સુકૃતરૂપં પાલય ।
અપાલનવૃત્તેરપિ ભુજેરાત્મપર એવ પરમેશ્વર ત્વાત્ સોઢવ્યમ્ ।
દુષ્કૃતરૂપં ક્ષપય નાશય ।
પ્. ૬૧)
અત્ર ભુઙ્ક્ષ્વ ઇતિ પાઠાન્તરં તત્તુ કર્મદ્વયનાશકં । બીજદ્વયરૂપં
મન્ત્રાન્તરં ।
શિવો દાતા શોધયિતા શિવો ભોક્તા પાલયિતા શિવસ્સર્વમિદં જગત્ ઈષ્ટ ઇતિ
શેષઃ । અધિતિષ્ઠતિ વા । યદ્દીક્ષયા શિવઽસ્શુદ્ધો ભુત્વા સર્વત્ર
દેશેષ્વધિકરણેષુ યજતિ । શોધયિતૃત્વાદિવિશિષ્ટં પરમશિવં પૂજયતિ ।

આરાધકશ્શિવોઽહમેવ ત્વઞ્ચ આરાધ્યશ્શિવ ઇતિ । ઇત્યનેન પૂજ્યપૂજકયોઃ
જગન્નાથ તવાસ્મિતિ યત્ સ્વીકારોપદર્શનમિતિ પ્રાગુક્તં ।
સ્વસ્વામિસંબન્ધપ્રદર્શનમુપપાદયતિ ।
અત એવૈતદાત્મનિવેદનમિતિ । બ્રહ્મશમ્ભુભિરુક્તં
નિવેદ્યૈવં સદાત્માનં જપં પૂજાઞ્ચ ભક્તિતઃ ।
ઇતિ । જપનિવેદનાનન્તરં કરણીયાન્વિધત્તે અર્ઘ્યેતિ સાર્દ્ધેન ।
અથોપસંહારઃ સમાધિનેતિ દ્વયેન । અત્ર સમાધિઃ ધ્યાતૃદ્ધ્યાનાવભાસા
વિધુરં ધ્યાપૈકનિર્ભાસલક્ષણઞ્ચ ચરમયોગાઙ્ગમ્ । તદુક્તં -
પ્. ૬૨)
તદર્થમાત્રનિર્ભાસં સ્વરૂપં શૂન્યમિવ સમાધિરિતિ
પ્રાણાયામસ્તપસ્તત્ત્વ ત્રિ પ્રાણાયામઃ પરન્તપ
ઇતિ શ્રુતેઃ ।
પ્રત્યાહારસ્યાપિ ઇન્દ્રિયનિગ્રાહકત્વં તપોરૂપમિતિ કેચિત્ । દ્ધ્યાનં
પ્રત્યૈકતાનતા લક્ષણં । ઉક્તઞ્ચ - તત્ર પ્રત્યેકતાનતા ધ્યાનમિતિ
ધારણહૃદાદિદેશચિત્તસમ્બન્ધનં । તદુક્તં -
દેશબન્ધસ્ય ચિત્તસ્ય ધારણા
ઇતિ । ભાવના માનસો વ્યાપારઃ જપસ્તુ ધ્યેયસમ્મુખીકરણાર્થં
તદ્વાચકમન્ત્રભાષણં । તદુક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
જપસ્તદ્ભાષણધ્યેયસંમુખીકરણમ્
ઇતિ । તથા અન્યત્રાપિ -
જપેન દેવતા નિત્યસૂર્યમાના પ્રસીદતિ ।
પ્રસન્ના વિપુલાન્ ભોગાન્ દદ્યાન્મૂર્તિઞ્ચ શાશ્વતીમ્ ॥
ઇતિ ।
પ્. ૬૩)
એતૈસ્સાધનભુતૈર્વક્ષ્યમાણાધિકરણભેદેન બહુધા યજનં
યથાભિષ્ટમુદાહૃતમિત્યન્વયઃ ।
અત્ર પ્રાણાયામપ્રત્યાહાર ધારણાનાં ભૂતશુદ્ધ્યાદાપ્રયોગં
ધ્યાનસમાધ્યોરન્તર્યાગે બહિર્યાગે ચ જપસ્યાપિ ઉભયત્ર ભાવનયાત્મનઃ
શિવભાવનાય પુષ્પાદિ દ્રવ્યાણાં
શક્તિમતાપાદને ચિત્રાદ્યાકારેણાનુચિતાનાં ચોપચારાણાં કરણે ચ
ઉપયોગ સ્પષ્ટ એવ પુસ્તકે વિદ્યાપીઠે ।
તદુક્તં -
વિદ્યાપીઠે વિમત્વેવં એકોચ્ચારેણ પૂજયેત્ ।
ઇતિ ।
વિદ્યાપીઠં કોટિમાત્રં પૂજ્યેદ્વાસ્ય સંહિતાં ।
ઇતિ ।
સલિલે કુંભસ્યે અર્ઘ્યપાત્રસ્થે ચાલને શિવાગ્નૌ ચિત્રાદૌ આર્દ્રગ્રહણાલ્લિપ્યે
અનન્તવિજયાદિમણ્ડલે ચલલિઙ્ગે અત્યન્તમુત્તમં । તદુક્તં ષટ્ સહસ્રિકાયાં
-
સર્વત્ર સંસ્થિતઃ પૂજ્યઃ સર્વથા સર્વદા * * ।
પ્. ૬૪)
તત્રાપિ લિઙ્ગે ભગવાન્ પૂજાગ્રાન્ ગૃહ્નાતિ ધૂર્જટિઃ ।
અસંપૂર્ણા કૃતા પૂજા મન્ત્રદ્રવ્યપ્રયોગતઃ ॥
તથાપિ લિઙ્ગપૂર્ણા તુ પૂજા ભવતિ ષણ્મુખ ।
ન ચ ન્યૂનાધિકા કર્યા પૂજા વૈ સ્થણ્ડિલે સુત ॥
ન્યૂનાધિકા તુ યા પૂજા ફલહીના પ્રકીર્તિતા ।
એતસ્માત્કારણાદ્વત્સ લિઙ્ગારાધનમારભેત્ ॥
ઇતિ
અત્ર નિજમૂર્ત્યાદ્યનલાન્તાત્પઞ્ચાધિકરણપૂજા લિઙ્ગાત્ અધિકરણપૂજાયા
અઙ્ગભૂતાઃ ક્વચિત્ । પ્રધાનસ્તુ તા વિચિત્રાદ્યધિકરણપૂજા પ્રધાનભૂતો
વૈકલ્પ્યેતિ । કેચિદ્વિભાગઃ । એવમુક્તાયાઃ શિવપૂજાયાઃ
વિસર્જનવિધાનવિધૌ અગ્નિકાર્યાધિકારિણા તત્સમાપ્ત્યનન્તરમેવ કાર્યમિતિ
જ્ઞાપનાયાથેતિ । અથાગ્નિકાર્યાર્થં તત્સ્થાનગમનવિધિઃ ।
અથેતિ દ્વયેન અત્રાધિકારિણો વક્ષ્યતિ । એવં સમયદીક્ષાયાં વિશિષ્ટાયાં
વિશેષઃ -
વહ્નિહોમાગમજ્ઞાનયોગ્યસ્સઞ્જાયતે શિશુઃ ।
પ્. ૬૫)
અગ્નિકેતનં કુણ્ડં આગ્નેય્યાં દિશ્યવસ્થિતં ॥
ઇતિ ।
તદા લયમિતિ કેચિત્ । તદુક્તં બ્રહ્મશમ્ભુપાદૈઃ - પ્રાર્થયેદનલાશ્રયં
પ્રાસાદમાનમાગ્નેય્યા..........ટિ દૂરે -
મણ્ટપાન્તરે વાસરન્ધ્રકૈશ્ચિદિષ્યતે ?
ઇતિ । સં સંભારં સોપકરણં ક્રિયા વિશેષણમેતત્ । યોગોપકરણં
વામસવ્યભાગયો સ્થિતં । યદ્વક્ષ્યતિ -
નિવિષ્ટો વિધિના તસ્મિન્ નવ્યગન્ધઘૃતાદિકં ।
વામે સવ્યે તુ વિન્યસ્ય સમદર્ભતિલાદિકં ॥
ઇતિ ।
અથ કુણ્ડસંસ્કારવિધિઃ ॥
નિરીક્ષણમિતિ સાર્દ્ધૈશ્ચતુર્ભિઃ । નિરીક્ષણન્તુ દિવ્યદૃષ્ટિ નિપાતેનેત્યુક્તં ।
પતે ચ ચક્ષુષા સ પ્રસાદેનેતિ પ્રોક્ષણં । સાર્ઘ્યજલેનોત્તાનપાદેન
પતાકાકારેણ હસ્તતલેન
પ્. ૬૬)
અભ્યુક્ષણં અધોમુખેન તેન કુશૈરપિ પ્રોક્ષણાભ્યુક્ષણયોરપિ
સમ્બન્ધનીયં । પૂરણં સમતામપીત્યપિ શબ્દેન ખડ્ગેન કેચિત્તુ
સર્વાત્મના સમાદાય પુનસ્તેનૈવ પૂરયેદિતિ સ્નાનપ્રકરણબદ્ધૃદયેનેતિ ।
તદુક્તં જ્ઞાનરત્નાવલ્યાં -
હુંફડન્તાસ્ત્રેણ ખનનોદ્ધારણે હૃદયેન પૂરણે સમીકરણે । ઇતિ
ત્રિસૂત્રીપરિધાનઞ્ચ પરિધાનઞ્ચ વર્મણેત્યત્ર
ચકારસ્સંમાર્જનસમાલેપને સમુચ્ચિનોતિ । તથોક્તમત્ર કવચેન
સંમાર્જનોપલેપનેતિ । કલારૂપપ્રકલ્પનન્તુ સમાખ્યાબલં નિવૃત્યાદિભિરિતિ
સિદ્ધં । તાસાં વિપર્યયઃ તાસાં રેખાણાં વિપર્યાસઃ પ્રાઙ્મુખાઃ
તિસ્રો રેખાઃ ઉત્તરાનન ચૈકેતિ યાવત્ । એતત્પૂર્વાનન - કુણ્ડવિષય ઇતિ કેચિત્ ।
વજ્રીકરણમસ્ત્રેણ હૃદા દર્ભૈશ્ચતુષ્પથમિતિ । અત્ર વજ્રીકરણમુભયત્ર
ત્રિશૂલા - કૃતિના દર્ભત્રયેણ । ચતુષ્પથન્તુ પૂર્વોત્તરાગ્રાવસ્થિત
દર્ભદ્વયેન વિદદ્ધ્યાત્ ઇતિ ગુરવઃ । એવં સંસ્કૃતે કુણ્ડે
અક્ષપાટનવિન્યાસપૂર્વં વાગીશ્વરીત્યાવાહનં વિદધાતિ ।
પ્. ૬૭)
અક્ષપાટનમિતિ સાર્દ્ધેન અક્ષપાટસ્તિરસ્કરણી । સા તત્રાપિ દર્ભૈરિત્યનુવર્તતે ।
અક્ષપાટં કુશૈઃ કણ્ઠ ઇતિ । વિષ્ટરં આસં દર્ભકૢપ્તં । અથ
વહ્નિવિન્યાસઃ વહ્નિમિત્યાદિ ક્ષિત્યાદિત્યન્તેન । સમાશ્રયાનીતં
સમશ્ચાસાવાશ્રયશ્ચેતિ સમાનાશ્રયશ્ચૈતચ્ચ
વિવક્ષાદ્વયેનારણીસૂર્યકાન્તાદ્વિજગૃહાદીનાં સ્વીકારઃ । તથોક્તં -
અરણે સૂર્યકાન્તા દ્વા દ્વિજાતેર્વા ગૃહાદથ ।
ઇત્યાદિ ।
ક્રવ્યાદાંશત્યાગો નૈ-ઋત દિશિ હુંફડન્તાસ્ત્રેણ કાર્યઃ ઇતિ
જ્ઞાનરાત્નાવલ્યામ્ । વહ્નિત્રયૈકીકરણે તુ ઔદર્યં વૈન્દવં ભૌતમિતિ ઉક્ત
એવ । ક્રમ ઇતિ કેચિત્ । વક્ષ્યમાણક્રમ ઇતિ અન્યે । દ્વયોરપિ
સૃષ્ટિસંહારરૂપપ્રકરભેદત્વાદન્યતરેણ કાર્યમિતિ ગુરવઃ ।
ધેનુમુદ્રાકૃતમિત્યેતત્ કવચેનાવકુણ્ઠિતમિત્થસ્માદનન્તરં
સંબન્ધનીયમ્ । વહ્નિવિન્યાસાદાન્તરકરણીયાન્વા તત ઇતિ દ્વાભ્યાં
સંપ્રતિ સમાચ્છાદનં પરિધાનસ્ય વસ્ત્રસ્ય
પ્. ૬૮)
તદાનુષઙ્ગિકગર્ભાધાનાદિસંસ્કારવિધિઃ । ગર્ભાધાનાયેત્યાદિ
શિવાગ્નિસ્ત્વં હુતાશનેત્યન્તેન । સદ્યોજાતેનેત્યત્ર
તદ્રૂપશિવસ્મરણપૂર્વકં પૂજનં કાર્યમિત્યુક્તં ષટ્સહસ્રિકાયાં -
યોનૌ તુ બીજાન્નિક્ષિપ્ય સદ્યોમન્ત્રં શિવસ્મરન્ ।
સદ્યોજાતેન તુ હૃદા દદ્યાદાહુતિ પઞ્ચકં ॥
ગર્ભાદાનં ભવેદેવં ઇતિ ।
એવં પુંસવનાદિષ્વપિ । વામદેવાદિરૂપશિવસ્મરણપૂર્વકં પૂજનં
કાર્યમિતિ તત્રૈવોક્તમનુસન્ધેયં । અમ્બુકણદાને તુ જીવાભિસન્ધાનં
કાર્યમિત્યુક્તં । શ્રીમન્ મૃગેન્દ્રે -
કિન્તુ પુંસવને બિન્દુમપાદર્ભેણ નિક્ષિપેત્ ।
જીવમિત્યનુસન્ધાય જુહુયાદ્ભાવયેત્પુમાન્ ॥
ઇતિ ।
વક્તોદ્ઘાટનમાસ્યરન્ધ્રાત્ ભેદ નિષ્કૃતિઃ ।
નિશ્શેષકરણં શોધનમિતિ કેચિત્ । તદુક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
પ્. ૬૯)
જાતકર્મણિ નિષ્પન્ને વક્ત્રોદ્ઘાટનશોધને ।
વિધાયેતિ । સ્વર્ણકઙ્કણમિત્યત્ર દર્ભકઙ્કણમોચકપૂર્વં
કાર્યમિત્યુક્તં તત્રૈવ । મુક્ત્વા કઙ્કણં કઙ્કારાદિત્યત્ર
પૂર્વાદિકસમ્બન્ધમાત્રવિષયા બ્રહ્મશઙ્કરાદિક્રમો દર્શિતઃ ।
અર્ચાયાઞ્ચાર્ધેન ક્રમેણ પૂર્વપશ્ચિમદક્ષિણોત્તરદિક્ષુ બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદીન્
પૂજયેત્ । તથોક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
તતશ્શુરેશવરુણપ્રેતનક્ષત્રભર્તૃષુ ।
મેખલાંશેષુ રક્ષાયૈ બ્રહ્માદીન્ ક્રમશો યજેત્ ॥
ઇતિ । સૃક્સ્રુવાવિતિ । એતલ્લક્ષણં પ્રતિષ્ઠાયાં વક્ષ્યતિ ।
દર્ભમૂલમધ્યાગ્રકૈ સ્પૃશેદિત્યત્ર મૂલમધ્યાગ્રકાદિત્યેવ ગમ્યતે ।
તાપયિત્વા તાપનાખ્યસંસ્કારં કૃત્વા
અધિશ્રવણાખ્યસંસ્કારબદ્ધૃદયાણુના આજ્યબિન્દું બ્રહ્મણે જુહુયાત્ ।
નાદૌ ધૃત્વેત્યુદ્વાસનં સંસ્કારે વિશિખાયાઃ રુદ્રાયાજ્યબિન્દું દદ્યાદિતિ
ગુરવઃ । તથોક્તં -
સ્વકાં બ્રહ્મમયીં મૂર્તિં ધ્યાત્વાદાય કુશાગ્રતઃ ।
બ્રહ્મણે જુહુયાદ્બિન્દું સ્વાહાન્તે હૃદયાણુના ॥
પ્. ૭૦)
તાપનન્તુ સમાખ્યાતં પુનર્વિષ્ણુમયં સ્વયં ।
ઈશકોણે ઘૃતં ધ્યાત્વા વિષ્ણવે જુહુયાત્તથા ॥
ઇત્યધિશ્રયણં ખ્યાતં નાભૌ ઘૃત્વા તથા ઘૃતમ્ ।

રુદ્રૌ રુદ્રાય તદ્દદ્યાદુદ્વાસનમિતીરિતં ॥
ક્વચિદેતત્રયં પ્રોક્તં હૃચ્ચિરશ્ચુલુકાણુભિઃ ।
ઇતિ ।
પવિત્રીકરણાદિસાધનભૂતાં દર્ભાં તત્તત્ક્રિયાતઃ પશ્ચાત્ વહ્નૌ ક્ષિપેત્ ।
એતદ્દર્ભદ્વયં ગ્રન્થિમુચ્ય વહ્નૌ ક્ષિપેદિતિ ગુરવઃ । પ્રાદેશમાત્રં
દર્ભાભ્યામિત્યત્ર મધ્યગ્રન્થિયુતાભ્યામિતિ શેષઃ ।
ઉપપ્લવનમાચરેદિત્યત્ર ત્રિધેતિ ગુરવઃ । તદુક્તમગ્નિમગ્નિજ્વાલેન મુખં
ત્રેધોદીરણં હૃદા લબ્ધદગ્ધદર્ભશાસ્ત્રક્ષેપાત્ । હૃન્મન્ત્રસ્ય દગ્ધસ્ય
શાસ્ત્રમન્ત્રેણ યઃ પ્રક્ષેપઃ । તેન તદાજ્યં પવિત્રીકુર્યાત્ ।
પક્ષદ્વયમિત્યેત સ્વદક્ષિણવામક્રમેણ ભાવ્યં । ઐહિતદ્ભાગ ઇત્યાજ્ય
તદ્ભાગઃ । કૃષ્ણપક્ષે તુ વિમલો મતો જુહુયાદિતિ ગુરવઃ ।
પ્. ૭૧)
શુક્લપક્ષે વિધિહ્યેવં કૃષ્ણપક્ષે વિલોમતઃ ।
સોમાય વહ્નયે તાભ્યાં વહ્નિવામેતરોધ્યતઃ ॥
ઇત્યભિમન્ત્ર્યેત્યાદાયાર્થ એવ ક્રમઃ કેચિત્ ।
વક્ત્રાભિધારો વક્ત્રદીપનં । તથોક્તં ષટ્સહસ્રિકાયાં -
ઇત્યમીશાનવક્ત્રૈકીકરણવત્ અન્યેષુ વદનેષ્વપિ પશ્ચિમે શિષ્યસંસ્કાર
નૈમિત્યૌ હોમૌ સમાચરેદિત્યાદૌ વક્ષ્યમાણકૃત્યાનુગુણે વદને
અન્યવક્ત્રાણામેકત્વકાર્યં । તથોક્તં ધ્યાત્વા વક્ત્રાણિ પઞ્ચાગ્નેયેન
યત્કર્મ વાઞ્ચ્છિતં તન્મુખમૂર્ધ્વે કુર્વીત । તત્સ્થાને ચોર્ધ્વગં મુખં
। અન્તર્ભાવ્યાનિ વક્ત્રાણિ । તચ્ચ કુણ્ડપ્રમાણકમિતિ । અથ
તત્ર પ્રયોગઃ । ઈશાનાદિબીજાન્યુચ્ચર્યં । ઈશ તત્પુરુષાઘોરવામસદ્યોજાતે
સ્વાહા । અત્રાન્તરે પ્રસઙ્ગાત્ એકૈકા હુતિદાનેન દીપનમાચરેદિતિ
કેચિદ્વિસ્તરરુચયઃ ।
દ્વિરેફાવન્તિમૌ ... વૌ રેફષષ્ઠસ્વરાન્વિતૌ ।
ઇન્દુબિન્દુશિખાયુક્તૌ જિહ્વાબીજાન્યનુક્રમાત્ ॥
પ્. ૭૨)
અથાગ્નિસંસ્કારકરણીયાનિ હૃદેકેનાત્ર દેવીં સન્તર્પ્ય સંહૃત્યેતિ
શ્રુતેરાહુતિદાનમિતિ કર્તવ્યમિતિ કેચિત્ । વિધિપૂરણીમિતિ કેચિત્ । તથોક્તં
જ્ઞાનરત્નાવલ્યાં -
શેષસંસ્કારસિદ્ધ્યૈ ચ પશ્ચાત્પૂર્ણાં પ્રદાપયેત્ ।
નિષ્ક્રામણાન્નપ્રદેશઞ્ચ ... વ્રતં ધનમેવે ચ ॥
ચૂડા ગોદાનપર્યન્ત વ્રતાન્તં પૂર્ણયા કૃતં ।
ઇતિ ।
અથાગ્નૌ શિવયજનપૂર્વં હોમવિધિઃ । તત ઇત્યાદિના ધારયેત્યન્તેન । અત્રાગ્નિ
હૃદિ પ્રવેશનં પૂર્વમેતત્કાર્યમિત્યુક્તં । શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
તતસ્તદ્વિગ્રહં નાડ્યા પ્રવિશ્ય હૃદિ શઙ્કરમ્ ।
ઇષ્ટ્વા સન્ધાયેતિ । કર્ષક ઇતિ કર્ષઃ ફલસ્ય તુર્યાંશઃ । સમાષૈઃ વ્રીહયઃ
તે । તથોક્તં -
માષો દશાર્દ્ધકં જ ષોડશમાષો નિગદ્યતે ।
કર્ષ ઇતિ શક્તિઃ ।
પ્રસૃત્યર્દ્ધા ભવેચ્છક્તિઃ અઙ્ગુલીભિઃ સુમુદ્ધૃતા ।
ઇતિ ।
પ્. ૭૩)
તદ્વિદઃ । પ્રસૃતિશ્ચ વિધૃતાઙ્ગુલિઃ પાણિઃ વક્ષ્યા । હરીતકી સૂક્ષ્માણિ
તિલાદીનિ કલા યઃ । હાટકી * * * *? બદાસ્થિબદરીબીજં બ્રહ્મબીજપદૈઃ
બ્રહ્મણામીશાનાદીનાં વાચકત્વેનોદ્ધૃતબીજૈઃ સાન્તારૂઢૈઃ હ્રસ્વૈઃ ।
તદુક્તં - હ્રસ્વા બ્રહ્માણિ વિજ્ઞેયાનિતિ પાદૈઃ ઈશાનમૂર્ધાદિત્યાદિ -
વ્યોમવ્યાપિ મધ્યપઠિતૈઃ । અત એવ બ્રહ્મણાં યોગે
બીજપદમન્ત્રસમુચ્ચયઃ કાર્ય ઇતિ ગુરવઃ । પૂર્ણાનન્તરં કરણીયાનાહ -
આચામમિત્યેકેન પ્રભૃતિ ગૃહાણાં મુખવાસાદિ । અથવાસ્ય શિવવિસર્જનં ।
તત ઇતિ દ્વયેન વહ્નિં વહ્નિસ્થં શિવમભ્યર્ચ્યાષ્ટપુષ્પં દત્વા શમ્બરાન્
વક્ષ્યમાણવન્મૂર્તિમન્ત્રેણાહૃત્ય મૂર્તૌ સંયોજ્ય
ક્ષમસ્વેત્યભિધાયાતીયે હૃદયામ્બુજે સ્થાપયેદિતિ વ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર હિ મન્ત્રાણાં વક્ત્રલયૌ જ્ઞાનશક્તિઃ પરે લીનાયા હૃદ્યેગ્નૌ વ્યવસ્થિતા
તસ્માત્પ્રજાયતે । મન્ત્રસ્તત્રૈવ પ્રવિલીયતે ઇતિ શ્રુતેઃ । અભિધાનાય ચેત્યત્ર
ચકારાદ્વક્ષ્યમાણસંક્ષિપ્તાગ્નિકાર્યાવસાનરૂપવ્યાહૃતિ વ્યાહૃતિ
હોમાનન્તરં વહ્નિમપિ વિસૃજેત્ ।
પ્. ૭૪)
પરિધિસ્થાંશ્ચેતિ ચકારાત્ વિષ્ટરસ્થાંશ્ચોક્ત્વા(વ)દુત્થાપ્ય સ્વ હૃદિ
સ્થાપયેત્ ।
અથ બલિવિધાનં ॥
સર્વેત્યાદિ નિવેશયેદિત્યન્તેન । અથ સંક્ષિપ્તાગ્નિકાર્યવિધિઃ । અથ ઇત્યાદિ
મતમિત્યન્તેન । સ્થણ્ડિલેવેત્યદ્વિસ્તારપક્ષેઽપિ તુલ્યં । તદુક્તં વિશ્વસારોત્તરે
-
સ્થણ્ડિલં તદભાવે તુ દ્વિધા ગોમયમણ્ડલં ।
સંપાદ્યાલોક્યેતિ વીક્ષ્યેત્યત્ર કુણ્ડસ્થમિતિ શેષઃ । કુણ્ડસ્થાપકે ન્યસ્યેતિ
વક્ષ્યમાણત્વાત્ । ઉત્તાનશિથિલ શિથિલમુષ્ટિઃ । વહ્ન્યાદિ પ્રક્ષેપ
ઉદ્ભવમુદ્રેતિ ભોજદેવઃ - ધૃવાદ્યેન પ્રણવાદ્યેનાત્ર બ્રહ્માદીનાં
પૂજાક્રમઃ । પૂર્વપીઠે દ્રષ્ટવ્યાર્ઘ્યસ્યેતત્સંજ્ઞયા
અથાગ્નિકાર્યાનન્તરકરણીયા - ન્યાહ તત ઇત્યાદિ ઉક્તેનેત્યન્તેન । અર્ઘ્યં
પરાઙ્મુખં વિસર્જનસમયે સદ્યોજાતાદિક્રમેણ દેયં સ્યાત્ । તથોક્તં -
વિસર્જને તુ દાતવ્યં સદ્યોજાતસિવાવધિ ।
પ્. ૭૫)
અસ્ત્રાદ્ધૃદયપર્યન્તં ગન્ધપુષ્પસૃગાદિભિઃ ॥
ઇતિ ।
ઉભયતર્જન્યઙ્ગુષ્ઠાગ્રતઃ પુષ્પક્ષેપણં નારા ચ મુદ્રયા ।
સંસક્તાનામિકાઙ્ગુષ્ઠાગ્રયોરાત્ પરિતાભિમુખભ્રામણેન સંયોજનં
મૂર્તિમન્ત્રેણ સંયોજયેદિતિ સાપેક્ષવિસર્જનં । સાપેક્ષવિસર્જને તુ સ્થણ્ડિલ
એવેતિ સ્થણ્ડિલેત્વેતિ ।
અથ ચણ્ડપૂજનમાહ -
વિદદ્ધ્યાદિત્યાદિ । વિધિરન્તેન ગર્ભસ્ય ઈશાનરુદ્રાગ્નિરિતિ । રુદ્રવાયુઃ
રદ્રાગ્નિઃ । યદ્વા રુદ્રસ્થાગ્નિઃ । ક્રોધનઞ્ચ સંક્રોધાદ્વિનિર્ગતમિતિ શ્રુતિતઃ
। તસ્માત્પ્રભવં પ્રકૃષ્ટો ભવો જન્મ યસ્યેતિ । સર્વમેતદિતિ વિજ્ઞાપનેન
શિવારાધકાનાં સર્વેષાં ચણ્ડપૂજા કાર્યા । અન્યથા પૂજાપરિપૂર્તિઃ
ન યુજ્યત ઇતિ ગુરવઃ । અત્ર કેચિત્ । બાણલિઙ્ગે ચલે રોહા ઇતીત્યાદિ પ્રતિષ્ઠાપ્રકરણે
। અનન્તરં કપિલાર્ચનમાહ - અથેત્યાદિ ઇતિ કપિલાર્ચનમિત્યન્તેન ।
ગાવઃ શિવપુરાત્પઞ્ચ ક્ષિતિં પ્રાપ્તાઃ શિવેચ્છયા ।
પ્. ૭૬)
પઞ્ચગાવઃ સમુત્પન્નાસ્સર્વલોકસ્ય માતરઃ ।
નન્દા સુદુદ્રા સુરભિઃ સુશીલા સુમના યતઃ ॥
કપિલં કૃષ્ણ શ્વેતઞ્ચ ધૂર્મં રક્તં તથૈવ ચ ।
ઇતિ ।
નન્દાદીનામવતારો લોકહિતાય । ઉક્તઞ્ચ તથા -
સર્વલોકોપકારાર્થં દેવાનાં તર્પણાય ચ ।
ગોમાતરઃ સ્થિતા ભૂમૌ સ્નાનાર્થન્તુ શિવસ્ય તુ ॥
ઇતિ ।
સૌરભાય સુરભેરપત્યાય । અથ વિદ્યા ગુરુપૂજા । અથેત્યેકેન વિદ્યાં
વિદ્યાભિયુતં । તદુક્તં શ્રીમન્ મૃગેન્દ્રે -
વિદ્યાપીઠેઽપિ માત્રેવમેકોચ્ચારેણ પૂજયેત્ ।
સૃગ્ગન્ધધૂપનૈવેદ્યૈઃ સમાસરુચિરીશ્વરં ॥
ઇતિ ।
ગુરુપૂજાપ્રકારશ્ચ કિરણે પ્રોક્તં -
પ્રાગુક્તં યોગપીઠન્તુ કૃત્વા પ્રાગર્થિતં ગુરું ।
પ્. ૭૭)
ચતુર્થ્યન્તં ન્યસેન્મૂર્તિં સકલીકૃત્ય પૂર્વવત્ ।
શિવમાવાહ્ય તત્સ્થાને ન્યસેદઙ્ગાનિ નોક્તવત્ ॥
ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ પૂજ્ય હૃદા ગુરુપરં ખગ ।
ઇતિ ।
અથ શાસ્ત્રાધ્યયનવિધિઃ । મધ્યાહ્નેત્યર્થેન ઈપ્સિત - ગુરોરભિમતેન તુ સ્વસ્ય
ગુરુપાદસેવનાત્ પ્રભૃતિ સર્વત્ર ગુરુવાક્યાદેવ પ્રવર્તિતવ્યં નાન્યત ઇતિ
ગણનાત્ । શ્રુતા - ધ્યયનયોઃ પૂર્વમધિ વિજ્ઞાપયેત્ ।
ગુરુમાખ્યાત્ યત્તચ્છૃણુયાદધીતશ્ચ પણ્ડિતઃ
ઇતિ શ્રુતેશ્ચ ।
અથ માધ્યાહ્નિકવિધિઃ ।
અર્ચયેદિતિ સાર્દ્ધેન । અથાઽનન્તરકરણીયાન્યાહ - વિધિમિતિ ત્રિભિઃ ।
તતશ્ચ્છુલ્લિકાહોમં બલિઞ્ચાહ - વિશોધ્યેત્યાદિ દત્ત્વેત્યન્તેન વિધિના
ચતુસ્સંસ્કારેણ ચુલ્લિ સા વહ્નિં ...... કારિસ્થાનવિધિક્રમાત્ ।
તદધિષ્ઠાતૃવાચકસદ્યોજાતાદ્યુદ્ભવાકારાદિસ્થાનત્યાગક્રમાદિત્યર્થઃ ।
તથોક્તં બ્રહ્મશમ્ભુપાદૈઃ -
પ્. ૭૮)
તદ્બીજેન ક્રમાત્સદ્ય વામાઘોરનિરીશ્વરાત્ ।
નીત્વા નિવેશયેદ્ભૂયાશ્શિવાગ્નિરધિચ્છુલ્લિકઃ ॥
ઇતિ ।
અથ શરીરસ્થિત્યર્થં ભોજનોપક્રમઃ । ધૌતેત્યાદિ ભોજનવિધિરિત્યન્તેન ।
પૂર્વકં રમ્યો ભોજનમન્દિર ઇતિ પ્રાગુક્તં શુદ્ધશૈવઃ
સ્રોતોઽન્તમેલનારહિતૈઃ અસંકીર્ણૈઃ તૃણાદિવ્યવધાનસ્પૃશરહિતૈઃ ।
અનાકુલઃ કાર્યાન્તરાકારવશ્યરહિતૈઃ અન્તર્મનાઃ તદેકચિત્તં

યથાક્રમમગ્રે પરિહૃતમિતિ । આચાર્યાધિક્રમેણ ચતુસ્ત્રિદ્વિરેકરૂપયા
ભસ્મરેખયા કૃત્વા । તદુક્તં શ્રીમત્કિરણે -
ચતુર્ભિસ્ત્રિભિર્દ્વાભ્યાં એકરેખાખ્યયા ક્રમાત્ ।
બાહ્યે ચ ક્રમનત્કુર્યાત્તં મુખં યોગપીઠવત્ ॥
ઇતિ ।
ચતુર્દિગાનન ઇતિ । અત્રાપ્યાચાર્યસ્સાધકઃ પુત્રસ્સમયી ચ
યથાક્રમમિત્યનુવર્તતે । તદુક્તં -
પૂર્વાભિમુખો ગુરુસ્થિત્વા પુત્રકઃ પશ્ચિમાનનઃ ।
પ્. ૭૯)
સાધકો દક્ષિણાસ્યશ્ચ સમયીચોત્તરામુખી ॥
પાત્રાભાવે આચાર્યાદિક્રમોક્તસૌવર્ણાદિપાત્રાણામભાવે ચ ચતુર્ણામપિ
ભોક્તવ્યત્ત્વેન વિહિતત્વાત્ સાધારણે । તામ્રજે પાત્રે મુઞ્જીત । અથવા
તસ્યાપ્યભાવે સપ્તધા ભસ્મશોધિતે । સપ્તધારેણ મન્ત્રિતે કાંસ્યે વા
ભુઞ્જીત । નન્વત્ર પલાશપત્રાદિષુ ભોજનવિધિરયુક્તં । સ્મૃતિષુ નિષેધાત્ ।
તન્ન । તસ્યાપિ ગૃહસ્થવિષયત્વાત્તસ્ય । તથા ચ સ્મૃતિઃ - ગૃહી ભુક્તેવં ચરેત્ ઇતિ
। અત્રાઽપિ મુનિરિતિ નિર્દેશાત્તપસ્વિનઃ તદ્ભુક્તૌ ન ચ ગૃહસ્થસ્યાપિ
સંસ્કારશેષાદત્ર નિષેધ ઇતિ કેચિત્ । અન્યૈશ્ચાનન્દિતૈરિતિ
અનિષિદ્ધૈશ્શાસ્ત્રાન્તરોક્તૈઃ । તથા ચોક્તં શ્રીમત્કિરણે -
શરાવં પદ્મિનીપત્રં શાકજં બ્રહ્મવૃક્ષકમ્ ।
રાજાનોત્પલરમ્ભોર્થમામ્રકં ભીતરુદ્ભવં ॥
પાત્રં સંગૃહ્ય ભોક્તવ્યમેકમેવ યથો * યેત્ ।
ઇતિ ।
પ્. ૮૦)
અનિન્દિતૈરિત્યવિહિતાપ્રતિષિદ્ધૈરિતિ કેચિત્ । તુલ્યજાતિભિરિત્યનેન
વિજાતીયપત્રસહસ્રતિથૈર્ન ભોક્તવ્યમિતિ દર્શયતિ । વાતારિ એરણ્ડઃ સજ્જઃ
સાલં ભલ્લાતકં ચમ્પકં । બદ્ધવીરાસન ઇતિ લક્ષણમુક્તં ।
શ્રીમત્કિરણે -
દક્ષિણઞ્ચોર્ધ્વતસ્થિત્વા વામપાદતલસ્થિતં ॥
દ્વિગુણં વર્ણિતઞ્ચાત્ર વીરમિતિ । મૌનીત્યેતત્ આચાર્યવ્યતિરિક્તવિષયઃ ।
તથોક્તં તત્રૈવ -
મૌનમાસ્થાય ભોક્તવ્યં સાધકાદિત્રયેણ તુ ।
ભોક્તવ્યં પ્રગુણા યદ્વદાચાર્યોયં યથેચ્છયા ॥
ઇતિ ।
પૂર્વવદિતિ મૃત્યુઞ્જયેન ।
કવકં છત્રાકં મધુક્ષૌદ્રં શિશુશ્વેતનાલં પલણ્ડુ લશુનં
ક્રઞ્જનં રક્તનાલં સ્યાત્ । ઇતિ નિઘણ્ડુઃ । હસ્તદત્તઞ્ચેતિ
ચકારાદ્વ્યઞ્જનાન્યપિ । પ્રભુઞ્જાન ઇતિ
પ્. ૮૧)
નિર્દેશાદ્ભુક્તેઃ પૂર્વમેવ લક્ષણાદિ ગ્રાહ્યમિતિ દર્શયતિ । મૂર્ધા
પિધાનં મસ્તકસ્ય પિધાનં આચ્છાદનમૌત્કુટ્યં ઉત્કુટીભાવં
ઉત્કુટિસ્નાનં કર્તવ્યમિતિ । જૃમ્ભણં ગાત્રમોટનં । ક્ષાલિ હસ્તેન
સ્પૃષ્ટભસ્મના સહાદ્ભિઃ પ્રોક્ષેત્યન્વયઃ । પાદસ્ય દક્ષિણમઙ્ગુષ્ઠં
દક્ષિણપાદસ્યાઙ્ગુષ્ઠમિતિ યાવત્ । આત્મેત્યાદિ પઠિત્વા સિઞ્ચેત્ ।
પરિઘાહ્વયામીતિ । એતલ્લક્ષણમુક્તં -
આરોપ્ય વામહસ્તસ્ય કનિષ્ઠાન્નાભિમણ્ડલે ।
તામેવ દક્ષહસ્તસ્ય વામાઙ્ગુષ્ઠે નિયોજયેત્ ॥
વિતતૌ ચ કરૌ કૃત્વા દક્ષાઙ્ગુષ્ઠે ન્યસેન્મુખે ।
પરિઘેયં સમાખ્યાતા દુષ્ટાહારવિનાશિની ॥
ઇતિ ।
પરિઘામિતિ ભોજનસ્યોક્તત્વાત્ । શ્રીમત્કિરણે -
પત્રપા વામ ઇત્યેકેન હસ્તેન મુદ્રાબન્ધવિધાનાચ્ચ । દક્ષિણેનૈકેન હસ્તેન
પરિઘાં બધ્નીયાદિતિ કેચિત્ । સાન્તાનિકભિક્ષાલક્ષણમુક્તં
બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધતૌ -
પ્. ૮૨)
શિષ્યાદિસન્તતિર્મેવ વિસન્તા તન્નિવેદિતાત્ । ?
દ્રવ્યં યત્સુરસેવાદિભિક્ષા સાન્તાનિકી સ્મૃતા ॥
ઇતિ ।
અથ યાચિતભિક્ષાલક્ષણમુક્તં આનીયેત્યાદિ પરિવર્જયેદિત્યન્તં । ધર્મો
નિનીષયા ધર્મો નયનેચ્છયા । યમાશયઃ -
ઇત્યેતામાહૃતાં ભિક્ષાં પુરસ્તાદપ્રચોદિતાં ।
ભોજ્યાન્મેને પ્રજાપતિરપિ દુષ્કૃતકારિણઃ ॥
ન તસ્ય પિતરોઽશ્નન્તિ દશવર્ષાણિ પઞ્ચ ચ ।
ન ચ હવ્યં વહત્યગ્નિઃ યસ્તામભ્યધિમન્યતઃ ॥
ઇતિ ।
અયાચિતપરિત્યાગે પિતૃદેવોદ્દેશેન તુ તસ્ય ધર્મસ્ય હાનેરુક્તત્વાત્
તદ્ધર્મોન્નયનેચ્છયા વિપતિતાદિભ્ય યાચિતાં ઇતિ સોમવદાદેયા
સોમલતાવદેયાઃ । અયમાશયઃ અથ સા
યાજ્ઞિકૈર્વિહિતકાલક્રમેણદીયમાના પાવના ભવતિ । નત્ત્વન્યથા । એવમેતા
અપિ ભિક્ષા વિહિતેન
પ્.૮૩)
ક્રમેણ વિહિતમાત્રયા દેવાઃ । અન્યથા અપાવના ઇતિ । અત્ર એતા ઇતિ આસામિતિ ચ
બહુવચનસામર્થ્યાદયાચિતપદેન શ્રીમત્પૌષ્કરાદ્યુક્તૌ સ્વયં
દત્તાખ્યાભિક્ષોપલક્ષિતા માધૂકરીપદેન નિષ્પરિગ્રહા ચેતિ
પ્રતીય ઇતિ ગુરવઃ । તથોક્તં શ્રીમત્પૌષ્કરે -
ભૈક્ષં ચતુર્વિધં પ્રોક્તં સાધકાનાં મહાત્મનાં ।
માધૂકરં સ્વયં દત્તં સાન્તાનિકમયાચિતમ્ ॥
ગૃહાદ્ગૃહં પર્યટતો ભૈક્ષં માધૂકરં સ્મૃતં ।
સ્વયં દત્તં સાધકસ્ય ભૈક્ષં પાત્રસ્ય પૂરણમ્ ॥
ઇતિ ।
સ્વયં દત્તા યા નિષ્પરિગ્રહા । તસ્યાશ્ચ લક્ષણં ।
બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધતાવપ્યુક્તં -
ભિક્ષાયૈ સંપ્રવિષ્ટાયા ભ્રમતે સ્વયમેવ વા ।
ઉપનીતા સ્વદત્તા સા ભિક્ષાત નિષ્પરિગ્રહા ॥
ઇતિ ।
એતદર્થનિરુપણમસ્માભિઃ વિસ્તરેણ તટ્ટીકાયામુક્તત્વાત્ । નેહ પ્રપઞ્ચ્યતે ।
પ્. ૮૪)
સદૈકાન્નન્તુ વર્જયેદિત્યત્ર સદા ગ્રહણાત્ । કાદાચિત્કં તદ્ભોજનમનુમતમ્ ।
પ્રાર્થનાદ્યુપરોધત ઇતિ । આદિશબ્દવત્ । બાલકસ્વાત્મનાપરેણ ચ
પ્રવૃત્તત્વાત્તથોક્તં । તત્ર સ્વાત્મના વા પરેણ વેતિ । અથ
ભિક્ષાચરણપ્રકારઃ । ભિક્ષાર્થમિત્યાદિ આત્મન ઇત્યન્તેન ।
પાત્રલક્ષણમુક્તં -
દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણામુચ્છ્રાયાદઙ્ગુલાષ્ટકં ।
ભિક્ષાપાત્રં પ્રકર્તવ્યં તામ્રં વા પાત્રકલ્પિતમ્ ॥
ઇતિ ।
તુંવકાદિજં કલબ્દાદિજં શુદ્ધવેશ્મસુ સદાચારવતાં ગૃહેષુ
નિષ્ઠીવં આસ્યમલોદ્ગિરણં સ્પર્શં યસ્ય કસ્યાપિ સ્પર્શં
ઉન્માર્ગસર્પણં અવગમનં ચતુર્ણાં શુદ્ધવર્ણાનામિતિ । તદુક્તં
બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધતૌ -
બ્રહ્મક્ષત્રિયવિશાં ભિક્ષાં અભિશબ્દાભિવર્જિતામ્ ।
અમદ્યપાસ્તુ યે શૂદ્રાઃ શૌચાચારસમન્વિતાઃ ॥
તેષામેવ ચરેદ્ભિક્ષા નાન્યેષાન્તુ કદાચન ।
ઇતિ ।
પ્. ૮૫)
વૃષાણિ માસિ ગુર્વીણિ ભિક્ષાટનાનન્તરં કરણીયં ભિક્ષામાત્રામિતિ
ત્રિભિઃ ત્ર્યક્ષરેણ મૃત્યુઞ્જયેન । અથ ભુક્તેરનન્તરં કરણીયં ।
અથેત્યર્થેન યાવદસ્તમયં સ્વાધ્યાયાધ્યાયં કાર્યમિત્યર્થઃ । અથ
સાયન્તનવિધિઃ । સ્નાનમિત્યર્થેન તતશ્શયનવિદ્ધ ઇતિ દ્વયેન ।
અક્ષરાત્માનં પ્રાતરિત્યાદાવૃત્તરૂપં । અથાર્ધરાત્રવિધિઃ । તત ઇત્યેકેન
નિશીથે અર્ધરાત્રે યથા પુરેતિ । બ્રહ્મશમ્ભુપાદૈઃ -
અર્ધરાત્રે તુ સંપ્રાપ્તે કુર્યાત્સાયન્તનં વિધિઃ ।
આચમ્યોદ્ધૂલયન્ * * શ્વપેત્પૂર્વવદીશ્વરમ્ ॥
ઇતિ ।
અત એવ નિશીથપૂજાયામશક્તસ્ય ધ્યાનં કુર્યાદિતિ ગુરવઃ ।
તદનન્તરકરણીપુનરિતિ પાદેન યથોદ્દિષ્ટં ક્રિયાકાણ્ડં પ્રત્યહં
કરણીયમિત્યાદિશતિ પ્રાતરિતિ આચરેદિત્યન્તેન । ઉપસંહારઃ પરેત્યેકેનેતિ ।
શુભં ।
ઇતિ ત્રિલોચનશિવાચાર્યવિરચિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડક્રમાવલીટીકાયાં
નિત્યકર્મવિધિઃ સમાપ્તઃ ॥
પવિત્રારોહણમ્
એવમનુદિનમનુષ્ઠેયં નિત્યકર્મવિધિક્રમમભિધાયાધુના
પ્રત્યબ્દમનુ નિત્યં ભગવત [આ: ભગવતસ્ય પ] પવિત્રારોહણાખ્યસ્ય
કર્મણોઽપિ ક્રમમભિધાતું તસ્યાવશ્યકર્તવ્યતામુપપાદયતિ ।
સર્વેત્યેકેન । સર્વેષાં નિજમૂર્ત્ત્યધિકારભેદેન [આ:
મૂર્તાદ્યધિકારભેદેન] બહુવિધત્વેન પ્રાક્પ્રતિપાદિતાનાં
નૈમિત્તિકકામ્યભેદભિન્નાનાં [આ: નિમિત્તક્કામ્ય] પવિત્રારોહણકાલાત્
પૂર્વમનુષ્ઠિતાનાં સાઙ્ગોપાઙ્ગાનાં પૂજાવિધિના [આ: પૂજાવિધિના
ચ્છિ] છિદ્રાણ્યન્તરાયદ્વારાણિ અસંપૂર્ણકરણાદિલક્ષણ........
ષ્ટાદિસંજ્ઞાત્વેન વક્ષ્યમાણાપૂરણાય કર્તવ્યકત્વેન [આ: કર્તવ્યકેન]
સમર્યાદિ [આ: સમાર્યાદિ] દેશિકાન્તેન મન્ત્રિણા । તથા ચ શ્રુતિઃ -
સર્વચ્છિદ્રહરશ્ચાન્યો વિધિરેષા [આ: વિધિરેષાં] નિગદ્યતે ।
યઃ પ્રાપ્તસ્તપસા દૈવે...... રા [આ: દેવૈ.......ૠઆ] સ્વ વિધિપુષ્ટયઃ ॥
ઇતિ ।
વાર્ષિકમુચ્યતે કૃત્ય ઇતિ । વિપ્લવરણવિધેરિતિ ।
પ્. ૮૭)
ઉક્તવૈકલ્યતો ઘોરાત્ [આ: ઘોરાત્ પુનાતીત્ પવિત્રકમિતિ ।] પવિત્રકમિતિ ।
કાનનસ્થૈ ગુહાયાં વા રુદ્રારાધનતત્પરૈઃ ।
ગૃહસ્થૈર્દેશિકાદ્યૈશ્ચ ભુક્તિમુક્તિફલાર્થિભિઃ ॥
ઇતિ ।

નૈતત્કાર્યં [આ: નૈતત્કાર્યા ન] ન કેતિ ચ । અન્યથેતિ તદકરણે મન્ત્રીતિ પદં
યદા યદા સમાચામેદિત્યત્ર દેશિકાન્તવાચકમિતિ પ્રાગેવ નિરૂપિતં ।
સિદ્ધિર્ભૃશં । ભોગમોક્ષલક્ષણાયાઃ સિદ્ધેર્ભૃશં તદુક્તં
શ્રીમન્મતઙ્ગે [આ: શ્રીમન્મયે ...ટ્ર].........ટ્ર વિષયે -
પ્રાયશ્ચિત્તમકુર્વાણો મન્ત્રી વિધિવિલઙ્ઘને [આ: વલઙ્ઘને] ।
સિદ્ધિર્ભૃશમવાપ્નોતિ [આ: સિદ્ધિભ્રંશ] દેશિકો રોગભાક્ [આ: રોધભાક્]
ભવેત્ ॥
ઇતિ અથૈતત્કાલવિધિઃ । આષાઢેતિ ત્રિભિઃ । આષાઢસ્સોરદૃશો [આ: આષાઢર્સ્સોર]
ઉત્તરાયણાન્તિમમાસો મિથુનરાશિઃ । તદુક્તં નિશ્વાસકારિકાયાં -
માદ્યમાસાદિતઃ કૃત્વા આષાઢાન્તેન શોભને ।
વિજ્ઞેયં લૌકિકં [આ: લૌકિકં કાલદક્ષિણાયનમુત્તમમ્](જ્ઞેયં) કાલં
દક્ષિણાનયનમુત્તમમ્ ॥
ઇતિ ।
પ્. ૮૮)
માઘાદિમાસાનાં [આ: મધાદિમાસાનાં] મકારાદિ [આ: મકરાદિ]
સંજ્ઞા ચ તત્રૈવોક્તા । યસ્મિન્ [યાસ્મિન્નૃશો સ્થિતો ભાનુર્મધમાદિ કરોતિ સઃ ।
મકરઃ કુમ્ભમીનૌ ચ મેષઌષભસ્તથા ॥] રાશ્યે ષણ્માસાદિ કીર્તિતા ।
કર્કટસ્સિંહકન્યે ચ કલાવૃશ્ચિક એવ [આ: મિથતાઃ કથિતષ્ષ્શ્ચો રાઉથ
ષ્ણ્માસિ કીર્તિદા ।] ચ ।
ધનુશ્ચૈવ સમાખ્યાતો દક્ષિણે ભાસ્કરાશ્રયઃ ॥
ઇતિ ।
તથાઽયુર્વેદવિદ્ભિરપિ -
માસૈર્દ્વે [આ: માસૈ.......ખૈર્મધાદ્યૈ] સંખ્યૈર્માઘાદ્યૈઃ ક્રમાત્ ।
ષડૃતતિનૈપણ્ડુકૈરપિ [આ: ષડ્રતતિ] -
દ્વૌ દ્વૌ માઘાદિમાસૌ સ્યાદ્દૃતુતૈરયનન્ત્રિભિઃ [આ: દૃતુસ્તૈશ્યનં ત્રિભિઃ] ।
અયને દ્વે ગતિરુદક્ દક્ષિણાસ્ય [આ: દક્ષિણાર્કસ્ય] વત્સર ॥
ઇતિ ।
ચાન્દ્રદૃશા તુ શુક્લપ્રતિપદાદિક આષાઢનક્ષત્રયુગપ્રતિપૌર્ણમાસિ [આ:
નક્ષ.........યુ.......યૌર્ણમાસિ] મધ્યે અમાવાસ્યાં । તદુક્તં -
પુષ્યયુક્તા પૌર્ણમાસી પૌષી માસેવ યત્ર સા ।
નામ્ના સ પૌષો માઘદ્યાશ્ચૈવમેકાદશાઃ પરે ॥
ઇતિ ।
પ્. ૮૯)
અમરં -
દત્તદર્શાવધિ માસમશાન્તિચાન્દ્રં સૌરં તથા ભાસ્કરરાશી ચ
મરાદિધીતઃ [આ: દીધીતઃ] । સ શેખરે -
મેષાદિસ્થે સવિતરિ યો યો દર્શઃ પ્રવર્તતે ।
ચાન્દ્રો માસસ્તદન્તઃ સ ચૈત્રાદિક ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
ઇતિ ।
જ્યોતિષસઙ્ગ્રહે -
અતશ્ચાન્દ્રાષાઢઃ કર્કટસૌરાષાઢસ્તુ મિથુનરાશિઃ । ઇતિ ।
પર્વમેવોપપાદિતં ।
રાશિમાસઞ્ચ [આ: માસં ચ સૌરં ચ] સૌરઞ્ચ દ્વૌ વિજ્ઞેયૌ વિશેષતઃ ।
ચાન્દ્રેણ વ્યવહારાર્થં સૌરેણ શુભકર્મસુ ॥
ઇતિ જ્યોતિર્વિદાનનિયમાત્ ।
રોગાદિવૃદ્ધિસંયુક્તઃ પ્રવાસી રાજપીડિતા [આ: રાજપીડા તા] ।
ઉક્તમાસે ત્રયે કુર્યાત્ સૂત્રારોહણં...........? ॥
અસૌ કન્યાગતે ભાનૌ જ એવા દક્ષાણુના યુતં ।
કુર્યાત્પવિત્રકં શમ્ભોઃ તુલાયાં ન કથઞ્ચન ॥
ઇતિ ।
પ્. ૯૦)
શ્રીકાલોત્તરે -
ઉત્તમમધ્યમત્ત્વેનોક્તસ્યાષાઢાદિ માસત્રયસ્ય [આ: માસત્રથસ્ય
............પૂર્વત્વ] કાલે પૂર્વત્ત્વકથનાત્તસ્માત્ પ્રાયશ્ચિત્તકરણવિધાનાચ્ચ
સૌરાષાઢયોઃ પવિત્રારમ્ભં ગુરવઃ । તત આષાઢસંબન્ધિની આષાઢી
સૈવાદિ ચતુર્દશીત્યાષાઢચતુર્દશ્યાં [આ: ચતુર્દશી
ઽસુક્લચતુર્દશીત્યાષાઢ] । અત્રાથેતિ શબ્દારમ્ભાર્થે
વિકલ્પારમ્ભમઙ્ગલમિતિ કેચિત્ ।
અથ શબ્દસ્યાનન્તર્યમભિપ્રેત્યકાષાઢમાસે શુક્લચતુર્દશ્યનન્તરં [આ:
ચતુર્દશ્યાનન્તરં] કૃત્વા અષ્ટમી સંભવેત્તસ્યાઃ
પવિત્રાન્નારમ્ભણીયમિત્યાહુઃ । તદયુક્તં । આષાઢાદિત્રયેષ્વેવેતિ
નિયમત્રયસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ । અન્યથા તચ્ચતુષ્ટયં સ્યાત્ ।
કૃષ્ણાષ્ટમ્યામપિ પવિત્રં ન(ન)કરણીયં । તથોક્તં વિમલાવત્યાં -
આષાઢાદ્યં જ્યેષ્ઠં મધ્યમાધમં કાર્યં દ્વિપક્ષતઃ
ઇતિ ।
ભોજરાજીયેઽપિ -
આષાઢશ્રવણભાદ્રપદાન્યતમમાસિ સિતાસિતપક્ષયોઃ એકસ્મિન્
ઇતિ ।
પ્. ૯૧)
એતેન સૌરત્વેન શ્રુતિષુ મિથુનકર્કટસિહ્મરાશિષુ આશાઢાદિ ત્રયેષ્વેવેતિ
નિયમાત્ । તદર્ધમાસપવિત્રકરણં નિષેધવિધિઃ નિષેધ ઇતિ ।
ભદ્રાદૂર્ધ્વં [આ: ત........... ષ્ઠિત સિધાન્તે] તદનુષ્ઠિતસિદ્ધાન્તે
દોષભાગ્ભવેત્ -
ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અત એવ કન્યારાશૌ પ્રાયશ્ચિત્ત પૂર્વમેવ કરણીયં પવિત્રં । તુલાયાઞ્ચ
[આ: કલાયાં] ન કથઞ્ચનેતિ । ષટ્સહસ્રિકાયામુક્તં -
સુપ્ત એવ જનાર્દન [આ: જનાર્દન ઇતિ જનાર્દનસ્વાયાત્માક્તરકાકરણનિષેધાત્]
ઇતિ પ્રાક્ તત્કરણનિષેધાત્ । તથા ચોક્તં મોહશૂરોત્તરે -
મોહાદજ્ઞાનતો વાઽપિ અપ્રસુપ્તે જનાર્દને ।
પવિત્રં કારયેદ્યસ્તુ સ પાપી પાપમોહિતઃ ॥
(ઇતિ)
પાઞ્ચરાત્રં નિરાહારો જપેત્ પઞ્ચાયુતં હર
ઇતિ ।
તત્સ્વાપકાસ્વધિમાસરહિતે વત્સરે મિથુનગતરાશૌ શુક્લદ્વાદશી તદશક્તે
તુ કર્કટકસ્તૈઃ તદુક્તં સ્યાત્ પરં ગુરુભિઃ ।
પ્. ૯૨)
દ્વાદશ્યેવ સ્તારવેણ(રવૌ) મિથુનગે નિદ્રાં વિધત્તે હરેઃ(રિઃ) [આ: હરેસ્તાં
સાંસ્યૈવ કરોતિ]
તાં સાંસ્યૈ કરોતિ કર્કટકરવૌ મેષાદિ ષડ્રાશિષુ ।
એકાઽપિ અધિમાસતા [આ: અધિમાસિતિઅ યદિ હરણસુપ્તે] યદિ હરૌ સુપ્તે પવિત્રક્રિયા
પ્રાયશ્ચિત્તમથોન્યથેતિ વિદિતં શ્રીમન્મોહશૂરોત્તરે ॥
ઇતિ । તથા -
દર્શદ્વયં ભવેદ્યત્ર રવિસઙ્ક્રાન્તિવર્જિતં ।
અધિમાસસ્સ વિજ્ઞેયો વિષ્ણુસ્વપતિ કર્કટે [આ: કર્કટક ઇતિ] ॥
ઇતિ ।
શ્રીમોહશૂરોત્તરે તથા -
મિથુનસ્થો યદા ભાનુઃ અમાવાસ્યા દ્વયં સ્પૃશેત્ ।
દ્વિરાષાઢસ્સવિજ્ઞેયો વિષ્ણુસ્વપતિ કર્કટે ॥
ઇતિ ।
દર્શદ્વયમતીત્યેવ [આ: મતીદ્ધ્યેવ] યદા સઙ્ક્રમિતે રવિમ્ [આ: રવિઃ] ।
મલમાસસ્સ વિજ્ઞેયઃ સર્વકર્મબહિષ્કૃતઃ ॥
માધવાદિષુ ષટ્સ્વેકમાસી દર્શદ્વયં યદા ।
દ્વિરાષાઢઃ સ વિજ્ઞેયશ્શેતે ચ શ્રાવણેઽચ્યુતઃ ॥ ઇતિ ચ
પ્. ૯૩)
જ્યોતિશ્શાસ્ત્રે [આ: જ્યોતિશ્શાસ્ત્રે - પવિત્રં] ચ । પવિત્રં વિદધીતૈવેતિ
નિયમસ્તસ્યાઃ [આ: નિયમસ્તસ્યાવશ્યકર્તવ્યતાં દર્શયતિ]
આવાશ્યકર્તવ્યતા દર્શયતિ । તથોક્તં શ્રીમત્કિરણે -
નિયમોઽપિ ક્રિયાઙ્ગત્વાત્ કાર્યો દોષોઽન્યથા ભવેત્ ।
ઇતિ ।
શ્રીમત્પૌષ્કરે -
આપત્વપિ ચ કર્તવ્યં પઞ્ચરાત્રં ત્રિરાત્રિકં [આ: ત્રિરાત્રિક ઇતિ] ।
ઇતિ ।
અત્રાપિ વક્ષ્યતિ -
આષાઢાદિત્રયે દૈવાદવિધાય પવિત્રકં ।
લક્ષદ્વયમરોરસ્ય [આ: મઘોરસ્ય] જપ્ત્વા ચાન્દ્રાયણઞ્ચરેત્ ॥
ઇતિ શાસ્ત્રે શૈવાગમે । નન્વત્ર ત્રયેતિ [આ: ત્રિધેતિ] વક્તવ્યં નિયમાન્તરસ્યાપિ
સંભવાત્ । તથોક્તં મોહશૂરોત્તરે -
દીક્ષાદિસ્થાપનઞ્ચૈવ [આ: સ્થાપનં ચૈવ] પવિત્રાદિ શતક્રતોઃ ?।
અધિમાસે ન કુર્વીત યદિચ્છેચ્છુભમાત્મનઃ ॥
ઇતિ । તન્ન - વિધિરૂપનિયમાપેક્ષયા ત્રિધેત્યુક્તં ન તુ
નિષેધરૂપનિયમાપેક્ષયા ઇતિ વિરોધઃ ।
પ્. ૯૪)
અત એવાષાઢાદિષ્વન્યતમસ્મિન્નધિમાસસંભવે આષાઢમાસાધિમાસે
[આ: આષાઢમાસ્યધિમાસે ચ પવિત્રાન્] ચ પવિત્રં નારમ્ભણીય ઇતિ ગુરવઃ ।
એતત્સર્વં પવિત્રકનિર્ણયેઽસ્મદ્ગુરુભિઃ [આ: ગુરુભિર્વિસ્તરેણ] વિસ્તરેણ
સાધિતં । અથ પવિત્રસ્ય નિત્યનૈમિત્તિકકામ્યપ્રાયશ્ચિત્તાખ્યેષુ કર્મસુ [આ:
કર્મસુ ક.... મસ્મિન્] કતમસ્મિન્નન્તર્ભાવ ઇતિ નિરૂપયતિ । પ્રત્યહમિતિ -
ચતુર્ભિઃ વિષ્ણુસ્વાપાદિનિયતકાલનિમિત્તયોગતઃ કર્તવ્યત્વાન્નૈમિત્તિકં [આ:
નૈમિત્તિકન્તુ નિયત] નનુ નિયતકાલત્વાન્નૈમિત્તિકમનુપપન્નં [આ:
નૈમિત્તિકમિત્યેતદનુપપન્નમ્] । અવ્યાપ્તેરતિવ્યાપ્તેશ્ચ [આ: અવ્યાપ્તેરિતિ
વ્યાપ્યૈશ્ચ] । તથાહિ - અનિયતકાલસ્ય દીક્ષાદેરપિ નૈમિત્તિકશ્રવણાત્
લક્ષણસ્ય । વ્યાપ્તિશ્ચ -
દીક્ષા ચૈવ પ્રતિષ્ઠા ચ નૈમિત્તિકમિતિ દ્વિધા ।
ઇતિ ।
તથા પ્રાતરાદિનિયતકાલકર્તવ્યાનાં સન્ધ્યાવન્દનાદીનામપિ
નૈમિત્તિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ [આ: પ્રસઙ્ગાદતિવ્યાપ્તિ] । અતિવ્યાપ્તિરુદ્દિષ્ટઃ । એત
બોદ્યમનવધૃતાં(તામભિ) હિ પ્રાયાણાં નાન્યેષાં તથાઽપિ
સૂત્રારોપણસ્ય [આ: સૂત્રારોપણસ્યા પ્રત્યબ્દમનુ] પ્રત્યબ્દમનુષ્ઠેયત્વેઽપિ
પ્રત્યહમનુષ્ઠિતાદ્દૈવસિકાદ્વા [આ: પ્રત્યહમનુષ્ઠેયત્વાદેવસ્યકાદ્વા]

નિત્યાદ્વૈલક્ષણ્યં । સર્વચ્છિદ્રહરત્ત્વેઽપિ નિયતકાલત્વાત્ ।
પ્. ૯૫)
નિયતકાલકર્તવ્યત્વાત્ પ્રાયશ્ચિત્તાદ્વૈલક્ષણ્યઞ્ચાસ્તિ । ઇતિ જ્ઞાપયિતું
નૈમિત્તિકમિત્યુચ્યતે । ન તુ નૈમિત્તિકલક્ષણયોગાત્ [આ: નૈમિત્તિકલક્ષણયોગાત્]
નૈમિત્તિકમિદં [આ: નૈમિતિકમિદન્વિદધેતિ દીક્ષા] વિષયેતિ
દીક્ષાપ્રતિષ્ઠયોરેવ નૈમિત્તિકત્ત્વ - નિયમાત્ । તથા [આ: તથા ચ વિઘ્ના]
વિઘ્નાપહારપૂર્ત્યા ઇત્યનેનાપિ પ્રાયશ્ચિત્તાદસ્ય [આ: પ્રાયશ્ચિત્તાદાસ્યા
કાલ] કાલ ઇવ ફલતોઽપિ વૈલક્ષિણ્યં [આ: વલક્ષણં] જ્ઞાપ્યતે । તદ્ધિ
વિહિતેતરાનાચરણરૂપસ્ય [આ: વિહિતેતરાનચરણરુપસ્ય]
કર્મણોઽનઙ્કુરપ્રસવતામાત્રજનકમ નત્ત્વેતત્પૂરકં [આ:
નત્ત્વતત્ત્પૂરકં ।] । ઇદન્તુ તદુભયજનકં [આ:
તદુભયજનકવાર્ષિકાન્મુચ્યતે] વાર્ષિકમુચ્યતે । કૃત્યવિપ્લવાત્પૂરણવિધે
રિત્યાદિશ્રવણાત્તતઃ પ્રાયશ્ચિત્તાદ્વૈલક્ષણ્યમેવ કામનાનધીનત્વાત્ ન
કામ્યમિતિ સ્પષ્ટમેવેત્યત્ર તદ્ પરામર્શઃ । તતશ્ચ તતો નિત્યાઙ્ગમેવ
તદાહુઃ -
પવિત્રારોપણન્તુ [આ: રોહણં તુ] યત્ ઇતિ શ્રીકાલોત્તરે -
શ્રુતેર્વાર્ષિકનિત્યાઙ્ગત્વેઽપિ પવિત્રસ્ય નિત્યાદિ
સર્વકર્મચ્છિદ્રહરત્વનિબન્ધનપ્રધાનજ્ઞાપનાર્થં નૈમિત્તિકોક્તિઃ ।
ન તુ નૈમિત્તિકલક્ષણયોગાત્ । અત એવ નૈમિત્તિકશબ્દસ્ય સ્વાર્થકપ્રત્યયાન્તં
નિમિત્તત્વમેવ નૈમિત્તિકાન્તતત્વં [આ: નૈમિત્તિકાન્તતત્વં]
વાર્ષિકનિત્યાઙ્ગાનાં સ્નાનાદીનાં [આ: સ્વાનાદીનાં] મધ્યે પ્રિત્રસ્ય
પ્રાધાન્યાત્ ।
પ્. ૯૬)
શમ્ભોઃ પવિત્રમાસાદ્ય પૂરયેદ્વાર્ષિકં વિધિમ્ [આ: વિધિમ્મિતિ] ।
નિધના(મ)પરસ્સોઽપિ નિયમો [આ: નિધનામપરસ્સોઽપિ] ગુહ્યકાશ્રયઃ ॥
ઇતિ શ્રૂતેશ્ચ । એષોઽર્થો અસ્મદ્ગુરુભિઃ શ્રીમન્મોહશૂરોત્તરવ્રતઃ ।
પવિત્રસ્વરૂપનિરૂપણલક્ષણઞ્ચાસ્મત્ [આ: ચાસ્મત્ (તત્ ઇતિ વાર્ષિકાં) ? દેવસિ
પવિત્રેતિ તતો વા વેયઃ ? ।] પવિત્રેતિ તતોઽવધેયઃ ।
તતશ્ચ નિત્યઞ્ચેષ્ટ સર્વેષાં સ્વકીય તીથ્યાભાવે [આ: તિથ્યાભાવે]
અષ્ટમ્યાં ચતુર્દશ્યાં વા પવિત્રમારોપણીયં । તથોક્તં ષટ્સહસ્રે -
ચતુર્દશ્યાં તથાષ્ટમ્યાં [આ: અથષ્ઠમૂઢાં સર્વ] સર્વસાધારણં
હિ તત્ ।
વાર્ષિકાં દેવસિકાખ્યભેદાત્ [આ: કશ્યભેદા જ્ઞાપતે] જ્ઞાપિતે । અતઃ
પવિત્રં નિત્યાઙ્ગમેવ । તત્ દ્વિવિધં દૈવસિકં વાર્ષિકઞ્ચેતિ
દૈવસિકાપેક્ષયા વાર્ષિકં પ્રધાનઞ્ચેતિ સિધં । અથ પ્રસઙ્ગાત્
સ્વાતન્ત્ર્યેણ વહ્યદ્યાધારાણાં પવિત્રારોપણમિતિ નિયમઃ । પતિદ્વયેન
પ્રસઙ્ગાત્ । કૃતાદિ યુગચતુષ્ટયેઽપિ પવિત્રસ્ય પ્રકૃતિદ્રવ્યનિયમઃ । સૌવર્ણ
નિત્ય । અનેન વા શબ્દાત્ કલિયુગે કાર્પાસજસ્યાસંભવે
પટાદિકમવગ્રાહ્યમિતિ સૂચયતિ ।
પ્. ૯૭)
દેવરુદ્રવિષયે મુઞ્જાદિક્રમત એવ આહ - યથા શક્તિરિતિ ।
કાર્પાસકૢપ્તિપ્રાકારઃ કૃન્તિતમિત્યેકેન [આ: કર્તિતમિત્યેકેન] ।
દ્વિજકન્યાભિરિત્યત્ર દ્વિજશબ્દો વિશેષસંસ્કારવિષયઃ । તદભાવે
ત્રૈવર્ણિકવિષયશ્ચેતિ ગુરવઃ । કન્યાશબ્દસ્તુ વિધવાનિવૃત્તિપર એવ । અન્યદપિ
સચ્છૂદ્રકન્યાકૃન્તતમપિ [આ: કૃત્તતમપિ] શુભં દોષરહિતં । તથોક્તં
ષટ્સહસ્રે -
સમજં જનયેત્પાદં દગ્ધં રાજભયઙ્કરમ્ ।
મૃત્યુરચ્છન્નતન્તુ સ્યાત્ ગ્રથિતં ગુલ્મયુક્ તથા ॥
ઇતિ । વા શબ્દસૂચિતાન્યપિ પ્રકૃતિદ્રવ્યાણિ વક્તિ [આ: પર્તીપટ્ટમિત્યેકેન] ।
પટ્ટમિત્યેકેન કાર્પાસેઽભાવે પટ્ટાદીનાં સર્વવિષયત્વં ।
પટ્ટલક્ષણમધોસ્તુ [આ: પટ્ટક્ષૌપ્તર્યસ્તુ] સાધકવિષયત્વેન પ્રાશસ્ત્યં ।
તથા દર્ભસ્ય યતિ વિષયત્વેન શેષં દરિદ્રવિષયં । તન્તૂનામધિદેવાનાહ
- પ્રણવ ઇત્યેકેન । સર્વદેવા વિશ્વેદેવા વિન્યસ્યા ઇતિ શેષઃ । પવિત્રકરણે
સૂત્રસંખ્યાવિકલ્પાનાહ અષ્ટોત્તરશતેનેતિ ।
પ્. ૯૮)
પાદોનદ્વયેનેત્થં ત્રીણીત્યત્ર ત્રિત્વમેકત્વમિત્યુક્તે સહૈવ ન તુ વ્યતિરેકેણ
ચતુર્થં સર્વદૈવતમિતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ । એકત્ર ત્રયં વલયાકારં
કર્તવ્યમિત્યુક્તં મોહશૂરોત્તરે -
કર્તવ્યં વલયાકારં પવિત્રત્રિતયં હર ।
ઇતિ ।
રત્નજાદિ [આ: રત્નજાતિવિષયમેતદિતિ વક્ષ્યતિ ।] ત્રિતયમિતિ વક્ષ્યતિ । તથોક્તં
મોહશૂરોત્તરે -
અષ્ટોત્તરશતૈઃ કુર્યાત્ સ્થણ્ડિલાદૌ પવિત્રકમ્ ।
તસ્યાર્ધેન તદર્ધેન યથા લાભેન વાહન [આ: વાહન] ।
ઇતિ ।
સ્થણ્ડિલે ચલલિઙ્ગે ચ સ્વયમ્ભુવિ તથિવ ચ ।
...ૠઔ હાદૌ નિયમે નાસ્તિ યથા પૂર્વમુદાહૃતમ્ ॥
ઇતિ ચ ।
અત્રોત્તમાદિ ભેદેનાષ્ટોત્તરાદિ વિકલ્પઃ । તથોક્તં જ્ઞાનરત્નાવલ્યાં -
અષ્ટોત્તરશતેનાગ્રે મધ્યમં [આ: મધ્યમા સ્યાત્તદર્ધકમ્]
સ્યાત્તદર્ધકમ્ ।
કન્યસં સપ્તવિંશત્યા ॥ ઇતિ ।
પ્. ૯૯)
એકાશીત્યાદિ ચાત્ર તથૈવ પક્ષાન્તરં । કેચિત્તુ પીઠપ્રાસાદભેદભિન્નેષુ
બાણાદિષુ મુમુક્ષવિષયમેતદિતિ । તદુક્તં શ્રીમન્મયે........વિધાન્યાં [આ:
શ્રીમ......યે ધવિધયાં કલા ?] કલાસંખ્યામધ્યાનાં
વર્ણલક્ષિતાજ્જ્યેષ્ઠાનાં [આ: જ્યેષ્ઠાનાં પદસંખ્યાતાસ્તન્તવસ્તુ મુ]
ખ્યાતાસ્તન્તવઃ મુમુક્ષવઃ ઇતિ । અત્ર પઞ્ચાશતાન્વેતિ । પદઃ [આ:
એકાશીત્યેતદનન્તર] એકાશીત્યા તદનન્તરયોજનીયમ્ । એષાં ત્રયાણાં
કઙ્કણાનાં ગ્રન્થિસંખ્યા તદનન્તરાલાનિ પ્રત્યેકન્તુ [આ:
પ્રત્યે(કં)તુલ્યપ્રામાણ્યાણ્યેવ] પ્રમાણ્યેવ કાર્યાણીત્યાહ તુલ્યેતિ પદેન
[આ: પાદેન] । અથૈષાં વિસ્તારમાનભેદાનાહ -
દ્વાદશેત્યેકેનાત્ર દ્વાદશાઙ્ગુલાદિ ચતુરઙ્ગુલાન્તં
વિકલ્પમુત્તમાદિભેદેન સ્થણ્ડિલાદિવિષયં લિઙ્ગવિસ્તારમાનાનિતિ
પ્રથુતરવાણાદિવિષયમ્ [આ: પ્રથતર] । અથ
ગઙ્ગાવતારનિર્માણમાહતથેત્યેકેન । તથા શબ્દઃ
કઙ્કણગતસૂત્રસંખ્યા પરામર્શકઃ । પિણ્ડિકાસ્પર્શપિણ્ડિકાન્તાવલમ્બિ
। તદુક્તં પિઙ્ગલમત ટીકાયાઃ નારાયણકણ્ઠેન -
પીથાન્તં પીઠવ્યાપીતિ । એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્. ૧૦૦)
પીઠસ્યાવધિર્યાવત્ તાવદ્દૈર્ઘ્યમિત્યર્થઃ । શ્રીમત્કિરણેઽપિ
શોભાર્થં લમ્બનં કાર્યં યથા શોભા તથા ભવેત્ ।
ઇતિ ।
એતદ્દ્રાષ્ટ્રબાણાદિવિષયં [આ: એતદ્દ્રાષ્ટ] વક્ષ્યમાણઘટિતલ્લિઙ્ગવિષયં
ચ ત્રયેષુ । યથોક્તં -
ગ્રન્થિષુ તદનન્તરાનુગુણપ્રમાણમર્થાત્ સિદ્ધમિતિ । નોક્તમાચાર્યૈઃ ।
સ્થણ્ડિલાદૌ તુ વિશેષઃ । ષટ્સહસ્રિકાયામુક્તં । યથા -
લિઙ્ગમાનેન સઙ્કલ્પં પવિત્રં સ્થણ્ડિલે તથા ।
ચિત્રવૈગન્ધલિઙ્ગે તુ તદ્વત્તાત્કાલિકે હિતં ॥
કલશે વા જલે વહ્નૌ હસ્તમાત્રં પ્રકલ્પયેત્ ।
ઇતિ ।
સાર્વદૈવતં સર્વદેવતાધિષ્ઠિતં । તત્ર સર્વદેવતા પરશિવ [આ: પરમશિવ]
એવ । બ્રહ્માદીનાન્તુ એકત્વ [આ: એકતત્ત્વપતિત્વેન] પતિત્વેન સર્વપતિત્વાનુપપત્તેઃ
। યદ્વા લિઙ્ગાદ્યધિકરણન્યસ્તતત્વતત્વેશ્વરમૂર્તિમૂર્તીશ્વરાદીનાં
સર્વેષાં દેવતાનાં પ્રીણનહેતુત્વાત્ સાર્વદૈવતં ।
પ્. ૧૦૧)
અતિસુન્દરં સ્વાનુગુણગ્રન્થિ તદાનન્તરાલકરણાતિશયશોભનં [આ:
કારણાતિશય] । સૂત્રક્ષાલનાદિષુ મન્ત્રવિધિઃ -
રત્નેત્યેકેન [આ: રક્તેત્યેકેન] ગૈરિકં રત્નધાતુ [આ: રક્તધાતુ રઞ્જેદિતિ] ।
રણેદિતિ પદં રજ રાગ ઇતિ ધાતુ નિષ્પન્નં । ન તુ રઞ્જ રાગ ઇતિ । તસ્ય
નિર્ઝીકરણત્વાત્ [આ: ર્નિઝ કરણત્વાત્] । યદુક્તમનેકવિકરણધાતુવ્યાખ્યાને
-
રજતે રઞ્જનીત્યેવં [આ: રંધનીત્યેવં] રજ્યતે રજતીત્યપિ [આ: રજ્યતીત્યાપિ]
રાગાઅર્થે શબ્દતોરિત્યત્ર ગ્રન્થિ નિષ્પન્નાદ્યમણ્ડનં [આ: ગ્રન્થિં
નિષ્પાદ્યમણ્ડનમ્ ।] ભાવ્યં । તદુક્તં શ્રી મોહશૂરોત્તરે -
ગ્રન્થિસ્થાને તતઃ શુક્રપવિત્રં મણ્ડયેત્સુધીઃ ।
અથ ગ્રન્થિસંખ્યાં તદન્તરાલે [આ: તદન્તરાલ્લ્માનમ્] માનં તદ્દેવતાઞ્ચ
વક્તિ ગ્રન્થયન્તૃભિઃ [આ: ગ્રન્થયતૃભિઃ] તન્તુસંખ્યાઽત્ર -
ગ્રન્થિભિર્દશભિર્યુક્તં નવભિર્વા સમાન્તરં ।
ઇતિ ।
શાસ્ત્રાન્તરોક્તા નવ સંખ્યૈવ વિવક્ષિતાઃ । શ્રીમત્કિરણાદ્યુક્તઃ
સપ્તવિંશત્યાદિ સૂત્રસમાનસંખ્યાય સ્વધિકા ચેત્યત્ર

વક્ષ્યમાણત્વાદન્તરં ગ્રન્થીનામન્તરાલં તત્તન્માનાનુગુણ્યેન વ
પ્. ૧૦૨)
એકત્ર દ્વિત્રિ ચતુરઙ્ગુલં કર્તવ્યમિતિ [આ: કર્તવ્યં અત્યન્તા] । અત્યન્તાધિકમાને
ન્યૂનમાને તુ શોભાનુગુણમુક્તત્વાત્ । અધિકાન્યૂનં [આ: અધિકાન્ન્યૂનં]
વ્યાન્તરાલં કાર્યમિતિ વા શબ્દાર્થઃ । સર્વતો
મુખિત્યસ્માદનન્તરમેયાશ્શક્તયો દશ ગ્રન્થિષુ દેવતાત્વેન ક્રમેણ
ન્યસ્ત્વા ઇત્યધ્યાહાર્યં । ગ્રન્થિનવકપક્ષેઽપિ પ્રકૃત્યાદિ
મનોન્મન્યન્તશક્તય એવ ન્યસ્તવ્યાઃ । કેચિત્તુ વામાદિ શક્તયો ન્યસ્તવ્યા ઇતિ ।
ગણશબ્દસ્તુ અધિકપક્ષે તુ પ્રકૃત્યાદિ શક્તય એવ
યથાસંભવમાવૃત્યાન્યસનીયાઃ [આ: ભવમાવૃત્ય ન્યથ રતનીયાઃ]
યદ્વા કેવલમવશિષ્ટગ્રન્થિષુ વ્યાપકત્વેન સર્વતોમુખિ - ન્યસનીયા ।
તસ્યાઃ સર્વતો મુખત્વાદેવ સર્વાધિષ્ઠાતૃત્વસિદ્ધેઃ । તદુક્તં
સર્વજ્ઞાનોત્તરે -
નિષ્કલસ્થાપના [આ: નિષ્કલસ્થા પરાશક્તિઃ] શક્તિરચિન્ત્યા સર્વતોમુખી ।
સુસૂક્ષ્મા નિર્મલા નિત્યાઽનન્તા નિર્વાણદાયિનિ ॥
સા વિજૃમ્ભતિ તત્ત્વેષુ સર્વતત્વેષુ ચૈવ હિ ।
તયા ધૃતં જગત્સર્વં એકયાનેકરૂપયા [આ: રૂપક્ષા ।? નુતિ અધિકા વેતિ] ॥
ઇતિ ।
પ્. ૧૦૩)
અધિકા વેતિ દશસંખ્યાતોઽધિકા
પ્રાગુક્તસપ્તવિંશત્યાદિસૂત્રસમાનસંખ્યા ગ્રન્થયઃ કાર્યાઃ । તદુક્તં
શ્રીમત્કિરણે -
યાવત્સૂત્રકૢપ્તિસ્સ્યાત્તાવત્કલ્પનેતિ [આ: તાવદ્ગ્રન્થિવિકલ્પનેતિ] । સમા ઇતિ
પવિત્રચતુષ્ટયેઽપિ ગ્રન્થિસમાનસંખ્યા ઇતિ કેચિત્ । ગુર્વસ્ત્વેવમાહુઃ ।
તત્વત્રયે ગ્રન્થયસ્સમાઃ । તે [આ: કેચિદ્રાવિષ્ઠ]
ચિદ્ગાવિષ્ઠબાણાદિલિઙ્ગવિષયસૂત્રકૢપ્તાનુસારેણ [આ: લિઙ્ગવિષયે સૂત્ર]
યથા શોભં કાર્યં । તદિતરવિષયે [આ: તદિતરલિઙ્ગવિધ્યે ચ
યથાશોભમુક્તાન્તરાલકા દશસંખ્યા ગ્રન્થયઃ] યથા શોભં
મુક્તાન્તરાલેકાદશ સંખ્યા ગ્રન્થયઃ કાર્યા । તદુક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
પૂજા પ્રરોચનં મૂર્ધ્નિ ત્રયં તત્વત્રયાત્મકં ।
તદિષ્ટગ્રન્થિસંખ્યાતં [આ: સંઘાતા શોભિકાર્યં વિપશ્ચિતા ઇતિ]
શોભકાર્યં વિપશ્ચિતા ॥
ઇતિ ।
ગઙ્ગાવતારે તુ સૂત્રકૢપ્તાનુસારેણ [આ: કૢપ્ત્યાશારેણ] યથાશોભં
કાર્યં । તદુક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
ગ્રન્થયસ્તન્તુ સંખ્યાતા તેષુ આદિપ્રલમ્બિષુ ઇતિ
પ્. ૧૦૪)
તત્ર રત્નજાતં વેતેષ્વન્યતમપ્રકારેણ [આ: વેતાન્ન?ન્યતમં પ્રકારેણ]
પવિત્રં કાર્યમિત્યાહ - રત્નજેત્યેકેન । તદુક્તં [આ: તદુક્તં
પવિત્રચણ્ડેશાદીનામિતિ દશ] ચણ્ડેશાદીનામપિ દશશ્ચણ્ડેત્યેકેન ।
સૂત્રસંપાદ્ય [આ: સૂત્રં સંપાદ્ય વિનિજ] નિજમૂર્ત્ત્યાદાવેકમેવ
કાર્યમિતિ નિયમયતિ । નિજેત્યેકેન । અઙ્ગાદિષુ હૃદયાદિષુ । ઘટિતલિઙ્ગવિષયે
પવિત્રકરણમાહ - દૃસ્તેતિ દ્વાભ્યાં । સૂત્રક્રમાત્પાઠે અષ્ટાવિંશત્યાદિ
સૂત્રસંખ્યાક્રમેણ સમસંખ્યા ગ્રન્થયઃ કાર્યા ।
હસ્તલિઙ્ગવિસ્તારાસમમિતિ કઙ્કણ વિષયમેવ ।
ગઙ્ગાવતારમાનસ્યાપિ પિણ્ડિકાસ્વશીતિ પૂર્વમેવોક્તત્વાત્ ન પરામર્શં ।
તદ્ગ્રન્થિસંખ્યા ચ શ્રીમોહશૂરોત્તરે ક્રમેણૈવ [આ: ક્રમેણ પઞ્ચાશત્]
પઞ્ચાશત્પ્રભૃતિ ચતુષ્ટયહ્રાસે અષ્ટાદશાન્તં ગ્રન્થયઃ કાર્યા ઇત્યાહુઃ ।
બિન્દુર્વાણં [આ: બિન્દુર્ઘાણં] સમારભ્ય યાવત્સ્યાન્નાગચન્દ્રકમ્ ।
યુગહ્રાસાત્સમાખ્યાતા [આ: યુગં] ગ્રન્થયસ્સુરસત્તમ ॥
શ્રેષ્ઠાદિકન્યસઃ પ્રાન્તે પવિત્રે સાર્વદૈવત ।
ઇતિ
પ્.૧૦૫)
અષ્ટાદશગ્રન્થિકરણપ્રકારશ્ચોક્તઓઽન્યત્ર યથા ભાગં -
ગઙ્ગાવતારસંજ્ઞે તુ યથા ગ્રન્થિચતુષ્ટયં ।
વિતસ્ત્યન્તરમાનેન પુનઃ કુર્યાચ્ચતુષ્ટયં ॥
એવં [આ: એવ *? મા] સમાપ્યત્વે ? યાવદ્ગ્રન્થિદ્વયયુતં પુનઃ ।
ઇતિ ।
એવમનેન ક્રમેણ ઊર્ધ્વમપિ ગ્રન્થ્યાદિઘટનં બુદ્ધ્યાનુસન્ધાય
કાર્યં । એતત્સર્વદેવતાઃ પ્રાસાદમન્ત્રગત ષોડશ કલાઃ શિવશક્તિભ્યાં
સહ ન્યસ્તવ્યા ઇતિ કેચિત્ । તાભ્યાં સહ શશિન્યાદયો ન્યસ્તવ્યા ઇત્યપરે । કલા -
શશિની શાકિની લક્ષ્મી કામિની ચ પ્રભા તથા ।
પુષ્પિણી સુભગા ચૈવ સુભગા વરદા તથા ॥
આશ્વાસિશાયિની [આ: આશ્વાધિશાયિની] વિદ્યા મોહિની ચ પ્રમોહિની ।
વિકારિણી [આ: વિકરણી] તથા સૌમ્યા અમૃતા ષોડશી કલા ॥
ઇતિ ।
દ્વિવિંશત્યાદિ [આ: દ્વાવિંશત્યાદિડુ(ષુ?) એતા] તુ એતા એવ કલા [આ: કલાવૃત્યા
એકદેશેનાકાર્ત્સ્ન્યેના યથાયોગં] વ્યાહૃત્યા એકાદેશેન કાર્ત્સ્ન્યેન
યથાયોગં ન્યસનીયાઃ ।
પ્. ૧૦૬)
કેચિત્તુ - અષ્ટાદિ નવ વિકલ્પેષુ તત્તદ્ગ્રન્થિસંખ્યાનુરૂપં
પઞ્ચાશદ્વર્ણાસ્તદભિમાનિને રક્તં વા ન્યસનીયાઃ [આ: ન્યસનીયા
ગૃહ્ણન્તિ] ગૃહ્ણન્તિ । યુક્તાદાવપ્યેવમેવ કાર્યમિતિ પૃથગ્જનોક્તમાચાર્યૈઃ ।
તદુક્તં ષટ્સહસ્રિકાદૌ -
એવઞ્ચ વ્યક્તલિઙ્ગેષુ યથાઽવ્યક્તે તથા હિતં ।
ઇતિ ।
વિદ્યાપીઠે [આ: શૃઙ્ગપૃષ્ઠાનમૃગં વૃષે] પ્રતિપ્રાન્તં
શૃઙ્ગપૃષ્ઠાનં મૃગં વૃષે । ?
રવિતન્તુસમગ્રન્થિ કર્તવ્યં સર્વતત્વગમ્ [આ: ગમિતિ । અથાધિવાસાચ્ચ] ॥
ઇતિ ।
અધિવાસાચ્ચ મણ્ટપપૂજાવિધિમભિધાતું તત્પૂર્વકરણીયાનાહ -
સપ્તમ્યેતિ દ્વયેન । નૈમિત્તિકમિતિ પવિત્રારોહણં નિમિત્તેન કર્તવ્યં । તદુક્તં
જ્ઞાનરત્નાવલી [આ: જ્ઞાનરત્નાવલ્યાં - પવિત્રારોહણે કાર્યા વા
સંધાતં નિમિત્તતઃ ।] કાકુઃ -
પવિત્રારોહણે કાર્યા યા સન્ધ્યાનં નિમિત્તતઃ ।
તેન નૈમિત્તિકી પ્રોક્તા ન નૈમિત્તિકકર્મતઃ ॥
ઇતિ ।
નિત્યાં સન્ધ્યાં વિધાય પશ્ચાન્નૈમિત્તિકી સન્ધ્યામાચરેદિત્યર્થઃ ।
પ્. ૧૦૭)
કાલે હિ કર્મ ચોદ્યતે ન કર્મણિ કાલ ઇતિ ન્યાયેન સાયન્તનકાલ એવ
નિત્યસન્ધ્યાસમનન્તર પવિત્રાધિવાસાર્થં પુનરપિ સન્ધ્યાવન્દનં
કાર્યમેતદ્વિધિસામર્થ્યાદેવ તર્પણસ્યાપિ સિદ્ધૌ પુનર્વિશેષગ્રહણં
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રાદ્યુત્રં [આ: મૃગેન્દ્રદ્યુક્તા વિસ્તાર] વિસ્તારદ્યોતનાય । યથા
-
તતશ્ચ પુનરાચમ્ય પાણ્ડુગ્રહણે [આ: પાણ્ડગ્રહણે] ગુણોત્તમમ્ ।
બ્રહ્માદિપઞ્ચકં સર્વાન્ વિદ્યાવિદ્યેશ્વરાનપિ ॥
ચતુર્થ્યન્તાભિધાનેન સ્વાહા પ્રાક્તેન તર્પયેત્ ।
તતો યજ્ઞોપવીતેન મુનીન્ કર્ણાવલમ્બિના [આ: કણ્ઠાવલામ્બિના] ॥
સનકાદીન્ સ ભૃગ્વાદીન્ સ ગોત્રપ્રવરાધિપાન્ ।
કનિષ્ઠામૂલમાર્ગેણ ભૂતાદીન્ પર્વસન્ધિભિઃ ॥
તથાઽપસવ્યેન પિતૃન્ સ [આ: સપત્નીકાન્] પઙ્ક્તિમાન્ પિતામહાન્ ।
પુમાંશ્ચૈવ [આ: પૂર્વાંશ્ચ ગુરુનેવ] ગુરુનેવ શોધકાન્ બોધકાન્ પરાન્ ॥
ભ્રાતૄન્ સખીનુપાધ્યાયાન્ સ માતામહમાતુલાન્ ।
સ્વધાન્તે નાભિધાનેન તીવ્રાન્તેન [આ: મતિ પ્રાન્તેન] મધ્યમાત્ ॥
ઇતિ ।
પ્.૧૦૮)
અત્ર ભુઃ પરિગ્રહપ્રકારં પ્રતિષ્ઠાપ્રકરણે દર્શયિષ્યામઃ । સૂત્ર ઇતિ
મણ્ડલં કુમ્ભસૂર્યપૂજાકુણ્ડસ્થાભિવ્યક્તયે દ્વિભાજિતે । તથોક્તં
શ્રીમત્કિરણે -
ચતુરશ્રસમં કુર્યાદ્વિષમં યાગમણ્ટપમ્ ।
નવસ્ત્રિદશહસ્તં વા તથા સપ્તદશાત્મકમ્ ॥
એકવિંશતિહસ્તં (વા) સપ્તહસ્તમથાપિ વા ।
પૂર્વોત્તરગતૈસ્સૂક્તૈઃ વિભજ્ય નવ ભાગિકમ્ ॥
ઇત્યાદિ ।
તતસ્સૂર્યાર્ચનં વાસ્તુનાથં ગતે તત્પદે કાર્યમિતિ પૂજાયામુક્તં । અથ
દ્વારતત્પાલાદ્યર્ચનં । આચામ્યેત્યાદિ પૂજયેદિત્યન્તેન । નિત્યવદ્દ્વારપાલૌ
ગણપત્યાદેઃ પશ્ચાત્ પૂજ્યગઙ્ગાદેશ્ચ ગ્રહણં ।
નિત્યવત્પાદસામાર્થ્યાદેવાસ્ય વાસ્તુનાથં પૂજતઃ
પૂર્વકરણીયત્ત્વેનોક્તમસ્ત્રાર્ચનમપિ સિદ્ધમિતિજ્ઞેયં ।
શિવહસ્તકરણાત્પૂર્વં કર્તવ્યાનાહ - ભૂતશુદ્ધમિત્યેકેન । અત્ર
ભૂતશુદ્ધ્યન્તયાગમપ્યુપલક્ષયતિ સ્વશિરઃ પ્રોક્ષણાદિકમિત્યાદિ શબ્દેન
પ્. ૧૦૯)
સ્વાત્મપૂજામન્ત્રશુદ્ધિપઞ્ચગવ્યજ્ઞાનખડ્ગકીરણાભિમન્ત્રણાનિ
વિવક્ષિતાનિ । શિવહસ્તકરણં તદધિરોપણઞ્ચ વક્તિ દર્ભેત્યેકેન । અત્ર
હૃદાદિભિરિતિ પદં આસનમૂર્તિમૂલાઙ્ગવાચકમિતિ પૂર્વમેવ દર્શિતમ્ । અથ
શિવભાવના શિવ ઇત્યેકેન । આદિ સર્વજ્ઞ આદિશ્ચાસૌ સર્વેષામનન્તાદીનાં

ગુરુણાં સર્વજ્ઞશ્ચેતિ ઇત્યાદિ સર્વજ્ઞઃ । યદાહુઃ -
સ પૂર્વેષામપિ ગુરુઃ કાલેનાનવચ્છેદાત્ ઇતિ ।
અથ મણ્ટપસંસ્કારઃ ।
નૈ-ઋતમિતિ પાદોર્ધ્યાનદ્વયેન । તદનન્તરકરણીયાનાહવિક્ષિપ્યેત્યાદિ
પૂજયેદિત્યન્તેન વાસ્તુગીર્વાણાનીતિ । બહુબચનનિર્દેશાદેકૈકશ સમુદાયેન
વા પૂજયેદિતિ કેચિત્ । સર્વવાસ્તુદેવતા સહિતં તદધિપં બ્રહ્માણમેવ
પૂજયેદિતિ ગુરવઃ । પૂર્વવન્નિત્યાઙ્ગવાસ્તુપૂજનમુક્તં । ઇદાનીન્તુ
નૈમિત્તિકમિતિ ભેદઃ । શિવકુમ્ભવર્ધનીપૂજાં તત્ તત્ પાતે
કરલોકપાદપૂજયેહ વક્તિ પૂજયેતિ ।
પ્. ૧૧૦)
પશ્ચિમેતિ સપ્તભિઃ વિષ્ણુબ્રહ્માવસાનકાનિતિ વિષ્ણુબ્રહ્માણૌ અવસાનકૌ
યેષાન્તે તથા યે તે તુ નિરતિશયોર્યથાક્રમમુત્તરદક્ષિણયોઃ પૂજાં ઇત્યુક્તં
।
બ્રહ્મણા વર્તયેત્પદ્મં ઈશેન્દ્રાન્તરયોર્લિખેત્ ।
કૃપાણપાશયોરન્તરે સુદર્શનં હરેલ્લિખેત્ ॥
ઇતિ ।
ઘટસ્ય પૃષ્ઠતયાઽગ્રગામીતિ । યદાઽનુગન્તું સેવિતું શીલમસ્યા ઇતિ
ઘટપૃષ્ઠાનુગામિની । વામત ઇતિ । અત્ર વામભાગ કુમ્ભસ્ય
પશ્ચિમાભિમુખેનોક્તત્વાત્ દક્ષિણદિગ્ભાગ એવ સંગ્રાહકે ।
આધારશક્ત્યાદિસમ્પૂર્ણા સા કે અત એવ સ્થિરાસનમિત્યુક્તા ચ ।
ચાલનાત્પૂર્વં પૂજિતસ્યાસનસ્ય ચલાસનમિતિ સિદ્ધં । અત્ર
ભગલિઙ્ગસંયોગેતિ કર્તવ્યા । દીક્ષાયાં વક્ષ્યતિ । બોધાસિ નિવેદને તુ
બ્રહ્મશમ્ભુરુક્તો વિશેષઃ કાર્યં । યથા -
યજ્ઞસ્યાસ્ય પતિસ્ત્વં હિ મૂર્તિરેષા તવાચલા ।
એષ તે જ્ઞાનનિસ્ત્રિંશત્તદ્ગૃહાણ સ્વમાયુધં ॥
ઇતિ ।
પ્. ૧૧૧)
રક્ષાવિજ્ઞાપનસ્યોક્તં દીક્ષાયાં યથેદમિતિ ।
અથાવિઘ્નાર્થં ગણેશપૂજાવિધિઃ ।
ગણેશમિત્યેકેન ગુરુપૂજા વા આક્ષિપ્યતે । ઐશાન્યામિત્યેકેન । અત્રૈવ
ગન્ધપવિત્રારોપણાવસરે વિનાયકમભ્યર્ચ્ય ગુરુપાદામ્બુજે તતઃ ઇતિ
વક્ષ્યમાણત્વાત્ । અત્ર
શિવયાગે સમારબ્ધે શિવઃ પઞ્ચાંશકસ્થિતઃ ।
ઇતિ ।
કુમ્ભસ્થઃ કર્કરીસ્થશ્ચ । વહ્નિસ્થઃ । સ્થણ્ડિલસ્થિતઃ । દેશિકસ્થશ્ચ
સર્વોયં પાશમોચક રઃ સ્મૃતઃ ॥
ઇતિ ચ શ્રીમત્પરાખ્યે । શ્રૂતિબલાત્ -
વહ્નિકુણ્ડાર્ચિતં દેવં મણ્ડલાભ્યર્ચિતે શિવે ।
નાડીસન્ધાનરૂપેણ વિધિના યોજયેત્તતઃ ॥
ઇતિ ।
ગન્ધપવિત્રાનન્તરં વક્ષ્યમાણત્વાચ્ચ । ઇષ્ટલિઙ્ગસમારાધનાત્પૂર્વં
મણ્ડલે સ્થણ્ડિલેઽપિ વા શિવઃ પૂજ્ય ઇતિ ગુરવઃ ।
પ્. ૧૧૨)
યથેષ્ટલિઙ્ગાર્ચનવિધિઃ ।
પઞ્ચામૃતેત્યેકેન તદનન્તરકરણીયાનાહ - કૃત્વેતિ । દ્વાભ્યામત્ર
ચરુકરણેતિકર્તવ્યતા દીક્ષાયાં અવધેયા । દત્વા ભાગં
શિવાગ્નિભ્યામિત્યત્રાયમનુષ્ઠાનક્રમઃ ।
શિવાગ્નૌ શિવકુમ્ભસ્ય શેષં તેષાં તથાત્મનઃ ॥
ઇતિ કિરણ શ્રુતેઃ ।
શિવકુમ્ભાદિભ્યોઽપિ નિવેદ્યત્વાત્ શિવાય કલ્પિતં ભાગં પઞ્ચધા વિભજ્ય
કલશકર્કરી સ્વેષ્ટલિઙ્ગાધિકરણસ્થાય શિવાય દત્વા શેષાં
વ્રતાંગનિવેદનકાલે નિવેદનીયાં । તથાગ્ન્યર્થં ભાગં પઞ્ચધા
વિભજ્ય એકં દદ્યાત્ । કુમ્ભસ્થણ્ડિલે હૃદાણુના સંવિભજ્યાત્મશિષ્યયોઃ
નિધાપયેદિતિ પરાખ્યશ્રુતેશ્ચ । તતસ્થાલીં ન્યસ્ય ચ નિવેદનાનન્તરં
ભુક્ત્વા દ્વિતીયલીનત્વાત્ । પરાખ્ય શ્રુતેશ્ચ -
તતસ્થાલીગતં ત્રેધા દર્ભેણ વિભજેચ્ચરુમ્ ।
તદેકં ભાગમાદાય પાત્રે સંપૂજિતં હૃદા ॥
શમ્ભવે સ્થણ્ડિલસ્થાય દદ્યાત્કુમ્ભસ્થિતાય ચ ।
પ્. ૧૧૩)
કર્કરિસ્થાય ચાસ્ત્રાય ભાગદ્વિત્રાવસૌ પરં ।
સ્રુવેણ જુહુયાદ્વિદ્વાન્ શિવાયાનુમતે મનાક્ ॥
હુતશેષં પુનસ્થાલ્યાં નિધાયાઘટ્ટયેદ્ધૃદા ।
ઇતિ । ઇતિ મૃગેન્દ્રે શ્રુતેશ્ચ શિવકુમ્ભાદિભ્યોઽપિ નિવેદયેત ।
શિવાયકલ્પિતં ભાગં પઞ્ચધા વિભજ્ય કર્કરી
મણ્ડલસ્વેષ્ટલિઙ્ગાધિકરણસ્થાય શિવાય દત્વા શેષં
વ્રતાઙ્ગનિયમનકાલે નિવેદનીયં । તથાગ્ન્યર્થભાગં ચતુર્ધા વિભજ્ય
એકં ભાગં નિવેદનસ્ય ચરુનિવેદનાનન્તરં હુત્વા દ્વિતીયોઽન્તર્બલિં દત્વા
તૃતીયમગ્નૌ પવિત્રારોપણકાલે હુત્વા તચ્ચ દત્વા તુર્યેણ બલિર્દેયઃ । દેયમિતિ
નવભિઃ આગ્નેયાદિદિક્ષુ દેયાનાં દ્રવ્યાણાં મન્ત્રાસ્તદ્દિક્ પૂજા
હૃદયાયૈવ । એતદુક્તં મૃગેન્દ્રપદ્ધતૌ -
તત્તદ્દિક્સ્થિત મન્ત્રેણ પૂર્વતો દન્તધાવનં
ઇત્યાદિ ।
ચતુસ્સમમિતિ । ચત્વારિ સમાનીય યસ્મિન્ સદા યેત્ ?
પ્.૧૧૪)
ચતુસ્સમન્તાનિ ચત્વારિ ચન્દનાદિદ્રવ્યાણ્યુક્તમસ્ય અસ્મદ્ગુરુભિઃ ।
મૃગેન્દ્રપદ્ધતૌ -
ચન્દનાગરુકર્પૂરકુઙ્કુમાનિ ચ મારુત ।
ઇતિ ।
સાનુગન્ધાદિકમિતિ । હસ્તોદ્વર્તનમુખવાસાદિસહિતં તત્પુરુષં દેયમિતિ ।
દન્તધાવનમૃદ્ભસ્મજલગવ્યહોમદ્રવ્યદણ્ડાક્ષસૂત્રાદિકવ્રતોપયોગિ
દ્રવ્યજાતં વ્રતાઙ્ગં વ્રતવૃદ્ધયે દેયમ્ । રોચનાકુઙ્કુમતામ્બૂલાદિ
ભોગાઙ્ગભોગવૃદ્ધયે દેયં । કિઞ્ચાન્યત્ર તસ્યોપયુજ્યતે ન્યસેત્ । તત્પુનઃ
સર્વં યથા સમાનવિભાગવદિતિ મૃગેન્દ્રશ્રુતેઃ ।
અથ પવિત્રાધિવાસનેતિકર્તવ્યતા પવિત્રાણીતિ ત્રિભિઃ સંવત્સરાત્મકમિતિ
સંવત્સરપવિત્રારોપણ દિવસાત્ પ્રભૃત્યદ્ય યાવત્સ કાલાઃ સંવત્સરઃ
સર્વાત્મના શરીરમધિષ્ઠેયત્વેન યસ્યાઽસૌ સંવત્સરાત્મકઃ । સાક્ષિણાં
સંવત્સરાણાં સર્વકૃત્યાનાં ગોપ્તારં તત્ફલાનામપ્યયં પરિપૂર્ણં
તદધિષ્ઠેયમિતિ પરિપૂર્ણમપિ
પ્. ૧૧૫)
દેવસ્ય ગન્ધપવિત્રારોપણાર્થં તત્પૂર્વકરણીયાનાહ યે તુ ષટ્ચતુર્ભિઃ
ઇતોઽત્રસ્યાપિ ગ્રહણં સિદ્ધં । તસ્યાપિ તત્ફલત્વાત્ પ્રવેશાનન્તરમેવ
તદ્દેવમિત્યર્થ સિદ્ધત્વાત્ । ન તથા નિર્દેશઃ । બ્રહ્મણેઽપીતિ । અપિ શબ્દાત્
તદનન્તરપૂજિતા મહાલક્ષ્મ્યા અપિ સંગ્રહઃ । વિઘ્નવિનાયકમભ્યર્ચયતિ ।
ત્ત્વદાજ્ઞયા અવિઘ્નમેતત્કર્મ ભવેદિતિ પ્રોક્ષ્યગુરુપાદામ્બુજે । તત
ઇત્યનન્તરં પઙ્ક્તિગુરુભ્યોપ્યેવમેવ કથ્યતામિત્યર્થઃ । અસ્મિન્નવસરે
મણ્ડલેશસ્યાપિ પવિત્રમારોપણીયમિતિ ગુરુવઃ । અથ દેવસ્ય
પવિત્રારોપણપ્રકારઃ અથેતિ સપ્તભિઃ સર્વૌષધિલિપ્તમિતિ । તદુક્તઞ્ચ
મોહશૂરોત્તરે -
મુરા માંસિવચાકુષ્ઠશૈલેયં રજનીદ્વયં ।
મુસલીચૈવ મુઞ્ચ......ષર્વૌષધિગણસ્મૃતઃ ॥
ઇતિ ।
માનોન્માનવિવર્જિતમિતિ વિસ્તારશ્ચ યોનિધરહિતં યથા લાભં
વિસ્તારદૈર્ઘ્યમિત્યર્થઃ । અલ્પતન્તુકમિતિ
પ્.૧૧૬)
તત્તદધિકારેણાર્ચિતપવિત્રગતં તન્તુસંખ્યાહીનતન્તુયુક્તં ।
ચતુર્વર્ગફલોપાયમિતિ ધર્માર્થકામમોક્ષોપાયમ્ । આમન્ત્રિણં
પવિત્રકમિતિ । આમન્ત્રિણમિત્યત્ર પદશબ્દોપલક્ષ્યવાચકં । યથા હિ અમરઃ
દત્તઃ -
પદં વ્યવસિતિ ત્રાણસ્થાનલક્ષ્માઙ્ઘ્રિવસ્તુષુ ।
ઇત્યમરઃ ।
આમન્ત્રણં દ્યા તત્ વાક્ય સમૂહાતકં મમત્રં પાઠાદિત્યર્થઃ ।
તદુક્તં મયે -
પઠેત્ મન્ત્રોત્તમં વિદ્વાન્ આમન્ત્રણપદાત્મકં
ઇતિ
ઓમિતિ મન્ત્રદીપનાર્થં સમસ્તવિધિ (વદ્વિ)
પુરણેશસર્વક્રિયાવ્યતિકરપરિપૂર્ણાક્ષમં પ્રભાવિતિ પાઠે યજ્ઞં
પ્રતિસ્વામિન્નિતિ વ્યાખ્યેયં । ત્ત્વદિચ્છાવાપ્તિકારકઃ ત્વદીયાજ્ઞયા
લબ્ધોપકરણમામન્ત્રયામિ । વિશેષસપર્યાગ્રહણાયાનુજ્ઞાપયામિ ।
યચ્છ્રૂયતે -
આવાહનં ન સન્નિધ્યૈ પૂજાનુજ્ઞપ્તયેઽન્વહમ્ ।
ઇતિ ।
પ્. ૧૧૭)
તત્સિદ્ધં પવિત્રમાખ્યમિતિ કર્મફલનિષ્પત્તિમ્ । અથવેતિ
આમન્ત્રણપ્રકારાન્તરમ્ । નિયમમિતિ વ્રતાવધે નિયમમ્ । શિવાન્તં
દ્વાદશાન્તાવધિ । શિવાયાઙ્ગસહિતયા તત્સાહિત્યેનાર્ચનસ્ય ઉક્તત્વાત્ । અઙ્ગેષુ
સપ્તકેત્યુક્તત્વાચ્ચ । ગન્ધપવિત્રાનન્તરકરણીયાનાહ - જપમિત્યર્ધેન ।
અગ્ન્યધિકરણેઽપિ તત્ક્રિયામાહ - હુત્વેતિત્યર્થેન ચ મારજ્યર્થમપિ ભક્તસ્ય
ચરો અંશમિતિ પ્રાગુક્તં પવિત્રશિવાગ્નય ઇત્યેતલ્લક્ષણાય તદધિકરણાય
શિવાયેતિ વ્યાખ્યેયં । યચ્છ્રૂયતે -
આધારે કારણે કાર્યે સમીપે ચોપકારકે ।
ઇતિ ।
વક્ષ્યતિ ચ -
પાવકસ્થે શિવેપ્યેવમ્ ।
ઇતિ ।
અથ બલિવિધાના તત ઇત્યાદિ જગુર ઇત્યન્તેન ।
બહિર્બલિમિત્યેતદન્તર્બલેરપ્યુપલક્ષણમ્ ।
પ્.૧૧૮)
અન્તર્બલિં પવિત્રઞ્ચ રુદ્રાદિભ્યો નિવેદયેત્ ।
ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ । કેચિત્તુ દ્વયોર્બલ્યોરપિ તન્ત્રેણ નિધાનમિતિ વ્યાચક્ષતે ।

અસ્મિન્પક્ષે બહિરિદં કુણ્ડાન્મણ્ડપાચ્ચેતિ વ્યાખ્યેયં । એષાં
ગન્ધપવિત્રમપિ દેયમિત્યર્થઃ સિદ્ધમ્ । અનન્તરકરણીયાનાહ -
સમાચમ્યેત્યેકેન । હોમમિત્યત્ર મૂલેનાષ્ટોત્તરશતમિત્યેતદધ્યાહાર્યમ્ ।
ન્યૂનાદિદોષમોક્ષાય મૂલેનાષ્ટોત્તરં શતમ્
ઇતિ ।
શિષ્યાધિવાસાવસાને વક્ષ્યમાણત્વાત્ । પૂર્ણાનન્તરમાચમનાદિ
પૂર્વવદુપતિષ્ઠતે । ઇતિ વ્યાહૃતિ હોમઞ્ચ ઇત્યત્ર ચ શબ્દેન સૂચયતિ ।
રોધાનન્તરકરણીયાનાહ - વહ્નીત્યેકેન શિવસ્ય વહ્નિતોઽપિ મણ્ડલે
વિશેષાવસ્થાનં ભવેદિત્યર્થઃ । હવિરાદાનરૂપસ્ય પ્રયોજનસ્ય
તદાનીમભાવાત્ સામાન્યાવસ્થાનમેવ તત્ર તદાનીં સ્યાદિતિ તાત્પર્યમ્ ।
અથ સપાતસંસ્કૃત્યસ્ય પવિત્રસ્ય સંસ્કારાનન્તરં રક્ષણઞ્ચાહ -
પ્.૧૧૯)
પૂત ઇત્યાદિ ચતુર્ભિઃ સુસઙ્કટવચનં । જગદીશાય કુમ્ભસ્થાય કલશે
યજ્ઞ રક્ષક ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ । અથ વિદ્યા ગુરુપૂજા । પૂજિત ઇત્યેકેન
તદનન્તરકરણીયાનાહ - નિર્ગત્યેતિ ત્રિભિઃ । પવિત્રાધિવાસવિધિઃ ।
એવં પવિત્રાધિવાસનમુક્ત્વા નિરન્તરદિવસે પવિત્રારોપણાત્ । કરણીયાનાહ -
અથેતિ પઞ્ચભિઃ કૃતસન્ધ્યાર્ચનઃ કૃતસન્ધ્યાવન્દનઃ ।
વિસૃજેદિત્યેતદષ્ટપુષ્પિકા પૂજા વક્ષ્યતિ તૃતીયદિને અષ્ટપુષ્પિકયા દેવં
પૂજયિત્વા વિસર્જયેત્ ઇતિ । નિત્યાહ્નિકદ્વયં પ્રાતર્મધ્યાહ્નિકકૃતદ્વયમ્ ।
અત્ર પૂજાયાં પવિત્રદાનસમયે ગન્ધપવિત્રમપિ દેયમિતિ ગુરવઃ । અસ્મિન્દિને
તુ પૂર્વદિનવન્નૈમિત્તિકં સન્ધ્યાવન્દનં વિશેષતર્પણઞ્ચ કુર્યાચ્છિવે
મણ્ડલસ્થે સ્વેષ્ટલિઙ્ગસ્થે ચ । મણ્ટપસ્થિતેતિ દેવાનાં પવિત્રારોહણવિધિઃ ।
પવિત્રમપિ દ્વાભ્યાં દ્વારપાલાનિ દ્વારાણિ તત્પાઅલાશ્ચેતિ દ્વારપાલાઃ તે
આદયોરિતિ સમાસદ્વયેન દ્વારતત્પાલવાસ્તુલક્ષ્મીનાં ગ્રહણમ્ ।
શબ્દાન્મણ્ડલેશે ચ સન્નિધાને અગ્રે દક્ષિણ ભાગ ઇતિ યાવત્ ।
પ્.૧૨૦)
દેવ દક્ષિણદિગ્ભાગે સન્નિવિષ્ટઃ સુખાસનઃ ॥
ઇતિ પ્રાગેવોક્તત્વાત્ । અત એવ દક્ષસ્ય દક્ષિણાભિમુખત્વપક્ષ
એવાભિમતોઽસ્યાચાર્યસ્યેતિ ગુરવઃ । અથવાઽસ્ય પવિત્રારોપણેતિ કર્તવ્યતા
પવિત્રાદિકમિત્યાદિ દત્વા ગઙ્ગાવતારકમિત્યન્તેન । અથ
વ્રતભોગાઙ્ગદ્રવ્યનિવેદનાનન્તરમ્ । તથોક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
યથા વિભવતઃ પૂજાં કુર્યાન્નિત્યાદનન્તરમ્ ।
દન્તધાવનસદ્ભસ્મ મૃદ્ધાત્રિફલપાવનાન્ ॥
ઐન્દ્રાદિ શંકરાન્તાસુ દિક્ષુ પાત્રેષુ વિન્યસેત્ ।
ઇતિ ।
શ્રીમન્મયે -
ન્યસ્તે ચ દન્તકાષ્ઠાદૌ યથાસ્થાનં ગુરૂત્તમઃ ।
ઇતિ ।
અત્ર દ્રવ્યનિવેદને જલકુઙ્કુમપઞ્ચગવ્યતામ્બૂલચરવો નૂતના એવ દેયાઃ ।
ઇતરાણિ પૂર્વદિનદત્તાન્યેવ । કાલાત્મકં કુટિલવનિમેષ -
કાષ્ઠકલામુહૂર્તઘટિકાયામહોરાત્રપક્ષ -
પ્.૧૨૧)
માસ-ઋતુ - ત્ત્વયન - સંવત્સર - યુગમન્વન્તર -
કલ્પમહાકલ્પાખ્યાષ્ટાદશાવયવઃ કાલ આત્મા શરીરનિત્યાધિષ્ઠેયત્વેન
યસ્ય તમ્ । મામકે વિધૌ મદીયે વ્યાપારે । યત્ક્લષ્ટમ્ તત્કૃતં
અસંપૂર્ણમનુષ્ઠિતમ્ ।
યચ્ચ સમુત્સૃષ્ટં અજ્ઞાનાદિના યત્કિઞ્ચન કર્મ સંસ્કારમુપેક્ષ્ય કૃતં
યત્ત્યચ્ચ વા હૃદા કાર્યવશાત્ બુદ્ધિપૂર્વમવ્યગ્રતયા વા સ્વાવસર....પિ
કૃત્યકૃતં યચ્ચ વા શુભમ્ । વિત્તશાઠ્યેન કૃતં દુષ્કૃતમપિ પ્રાયશ્ચિ(ત્તા)
ભાવાકલ્પજ્જયા (ભાવાલપ્ત્વયા વા ?) વા ગોપિતં
તત્ત્ક્વચિદ્દ્રષ્ટાકર્મક્લિષ્ટમસ્તુ અસત્કૃતં પુષ્ટમસ્તુ સૃષ્ટહૃતગુપ્તાનાં
તન્ત્રેણાભિધાનં સર્વેષામસકૃત્ કૃતત્વાવિશેષાત્ । સર્વાત્મના
આત્મતત્વાદિરૂપત્વેન સર્વવ્યાપકત્વેન સર્વપૂરકેણેતિ યાવત્ । અમુના
પવિત્રેણ કૃષ્ટાદ્યુપલક્ષિતસર્વકર્મચ્છિદ્રાણિ પૂરય પૂરય । મખો યાગઃ
વ્રતં કૃષ્ણાષ્ટમ્યાદિ નિયમઃ અક્રોધાદયઃ સ્વયં કલ્પિતૌ વા ।
તેષામીશ્વરઃ તસ્મૈ । સ્વાહેત્યત્ર સ્વશબ્દં સ્વાત્મવાચિ । વિકિરસામાન્યાનિ
બ્રુયાત્ । ધાન્યાદાહરણવાચકઃ । અતઃ સ્વાત્મનામાહરામીતિ
નિવેદયામીત્યર્થઃ ।
પ્. ૧૨૨)
તદુક્તમભિયુક્તૈઃ -
આત્મો વ્યતાં બ્રહ્મણા ચાત્મનોઽન્યં
નમસ્યતસ્ત્વામધિહસ્તાસ્તિ ।
ઇતિ ।
આત્મતત્વન્તુ માયાન્તમિતિ બહુશઃ
શ્રુતેર્મન્ત્રવ્યાપ્તેર્માયાન્તતત્વવચનાચ્ચાત્ર પ્ર્કૃતિશબ્દેન શુદ્ધાધ્વનઃ
પરં પ્રકૃતિર્માયોચ્યતે ઇતિ ગુરવઃ । ક્ષિત્યાદિ
માયાન્તાધ્વાંશવ્યાપકમાત્મતત્વમિતિ ભાવઃ । અત્ર સર્વત્ર
સપ્તમીનિમિત્તાર્થે કેચિત્તુ અધિકરણાર્થૈર્વા સપ્તમી । તત્રત્ત્વધિષ્ઠાતારં
શિવમિત્યધ્યાહૃત્ય વ્યાખ્યેયમિતિ ભણન્તિ । પદ્મયોનિના બ્રહ્મણા એષ
બ્રહ્મા શ્રીમત્કિરણાદ્યુક્તવત્ શુદ્ધાધ્વાવ્યવસ્થિતઃ શુદ્ધ એવ ન તુ
પ્રાકૃતા ઇતિ કેચિત્ । અણુશક્તિશમ્ભુભેદેન મન્ત્રમન્ત્રેશ્વરાણામિવ
કારણ્યોશકાનામપિ ત્રિવિધત્વાત્ । બ્રહ્માદ્યધિષ્ઠાનયુક્તશિવશક્તિવિશેષા
એવાત્ર બ્રહ્માદિશબ્દોદ્ધૃતા ઇતિ ગુરવઃ । તદુક્તં શ્રીમત્પરાખ્યે -
એકો વા નામભિર્ભેદૈઃ પઞ્ચધા સપ્તવસ્થિતઃ ।
ઇતિ ।
પ્. ૧૨૩)
માયાન્તં અત્ર માયાશદેન તત્રાધ્વવદ્દ્યોતિકામૂલમનુગતા કલોચ્યતે ।
વિદ્યાન્ત ઇતિ । શ્રીમન્મૃગેન્દ્રાદાવપિ ઈશ્વરતત્ત્વસ્ય
શુદ્ધવિદ્યાયામન્તર્ભાવશ્રવણાત્ । ઈશ્વરાન્તં સમુચ્ચાર્યેતિ લિઙ્ગેન
ચાત્ર લક્ષણયા વિદ્યાશબ્દેન ઈશ્વરતત્ત્વં વિવક્ષિતં ।
તત્ત્વાધ્વાંશકવ્યાપકં વિદ્યાતત્વમિત્યાશયઃ ।
તદધિષ્ઠાતારં શિવં ધ્યાત્વા
ઈશ્વરાન્તાધ્વનોર્દ્યોતકવશાન્મન્ત્રમુચ્ચાર્ય લિઙ્ગમૂર્ધ્નિ
પવિત્રમારોપયેત્ । શિવાન્ત ઇતિ શિવશક્તિઃ । અન્તમવધિઃ યસ્ય તત્તથા ।
શક્તિતત્ત્વાન્તાધ્વવ્યાપકં શિવતત્વમિતિ યાવત્ । તસ્મિન્નધિષ્ઠાતારં
શિવં ધ્યાત્વા તસ્મૈ । સદાશિવાન્તદ્યોતકા નાદકલાન્તમુચ્ચાર્ય પવિત્રકં
દદ્યાત્ । પ્રાતિસ્વીકરણાધિષ્ઠિતં
તત્ત્વાંશતત્ત્વાધ્વાંશવ્યાપકતત્વત્રયાધિષ્ઠાનયુક્તાય શિવાય
પૂજનમુક્ત્વાઽધુના સામસ્ત્વેવ સર્વતત્ત્વાધિષ્ઠાતૃતયાઽવસ્થિતાય
પૂજનમાહ - સર્વકારાપાલ્યેષુ પિતૃભિઃ । લયાન્તદ્વાદશાન્તાવધિ ।
મુમુક્ષૂણાં નૈષ્ઠિકદીક્ષાભાજાં । ભૌતિકદીક્ષાભાજાં ન તુ
ગૃહસ્થાનાં । એતદ્ભેદો દીક્ષાયાં સ્પષ્ટયિષ્યમાણત્વાન્નૈહ
પ્રપઞ્ચ્યતે ।
પ્.૧૨૪)
અત્ર બુભુક્ષુવિષયે કેચિત્ ઊર્ધ્વસ્થાયિ શિવતત્વપવિત્રસ્ય સ્વાધોવર્તિ
વિદ્યાતત્વાત્મકપવિત્રાદધોવસ્થાનુપપત્યા । પ્રથમમારોપિતં
શિવતત્વપવિત્રકં વિદ્યાતત્વપવિત્રારોપણાનન્તરમુદ્ધૃત્ય
તસ્માદુપર્યવસ્થાપ્ય એવં વિદ્યાતત્ત્વમપીતિ ભણન્તિ । તદયુક્તં
તથાવિધશ્રુત્યદર્શનાત્ । કઙ્કણ -
ત્રયમાનભેદેનૈવોર્ધ્વાધોવસ્થાનવ્યત્યાસાસંભવાચ્ચ । તદુક્તં
ષટ્સહસ્રિકાયામ્ -
લિઙ્ગમૂર્ધપરીણાહં યથાચૈવાત્મકં તથા ।
વિદ્યાત્મકપરીણાહં તતો ભાગદ્વયં વિના ॥
તસ્માદ્ભાગદ્વયાન્ન્યૂનં શિવાખ્યં યત્પવિત્રકમ્ ।
ઇતિ ।
આચાર્ય ઇત્યુપલક્ષણં । સાધકસ્યાપિ સાધિકારદીક્ષિતત્વાત્ સર્વદેવાનાં
યાગમણ્ટપસ્થિતાનામ્ । ઇતિ કેચિત્ । ઇતરે નિત્યકર્મણિ પૂજિતાનાં દેવાનમેવ
પવિત્રારોપણં કુર્યુરિતિ ભાવઃ તદનન્તરકરણીય માહ - પુષ્પેત્યર્ધેન
વિજ્ઞાપનમન્ત્રત્ત્વમિત્યાદિ ગર્ભિતમિત્યન્તમ્ । ગતિઃ મુક્તિલક્ષણા ।
પ્. ૧૨૫)
તથોક્તં શ્રીમત્સ્વાયમ્ભુવે -
દગ્ધસંસારબીજસ્ય યા પુંસઃ પશ્ચિમા સ્થિતા ।
સા ગતિસ્તસ્ય વિજ્ઞેયા ન દેશાનન્તરસ્થિતિઃ ॥
ઇતિ ।
શ્રીમત્પરાખ્યેઽપિ -
પ્રાપ્તિસ્યા સા મતા સ્યાત્ત્વિતિ ।
પરમેશ્વરસ્ય ગતિત્વાસંભવાત્તદ્ધેતુત્વેન ગતિશબ્દવાચ્યત્ત્વમિતિ જ્ઞેયમ્ ।
સર્વપ્રાણિણાં ચરાચરે સ્થાવરજઙ્ગમે સંસ્થિતઃ લક્ષણાય
દોષવચનાય તન્નિવૃત્તયે ચ અધિઠાતૃતયા સ્થિતમ્ । અન્તશ્ચારેણાન્તર્યમીતિ યા
। દ્રષ્ટા શુભા શુભકર્મસાક્ષિ । કર્મણા કાયવ્યાપારેણ । મનસા
ધ્યાનાદિહેતુના । વાચા સ્તુત્યાદિ રૂપયા । ગતિઃ ગન્તવ્યં । મદીયાનાં
કાયમનોવાક્ સાદ્ધ્યાતાં ક્રિયાણાં ત્ત્વમેવ વિષય ઇત્યર્થઃ । અત્ર તુ ન

મચ્યુત સન્ધ્યોપાસનાદિ યત્ તદ્વાક્યહીનં સ્વાગતવિજ્ઞાપનાદિવાક્યમ્ ।
સંપૂતઃ સાસુષ્ઠુઃ અતિશયેન શુદ્ધઃ અનાદિનિર્મલ ઇત્યર્થઃ ।
પ્. ૧૨૬)
પવિત્રં પતનત્રાણ હેતુઃ પાપનાશનં પાપસ્ય મલાદેર્નાશનં સ તુ
ત્વમેવ । અત એવ ત્ત્વયા સર્વં પવિત્રમ્ । મયા યદ્વ્રતં વૈકલ્યયોગતઃ
ખણ્ડિતં વિચ્છિન્નં તત્સર્વં તવાજ્ઞાસૂત્રેણ ગ્રથિતં એકી ભવતુ ।
વિજ્ઞાપનાનન્તરં કરણીયમાહ - જપમિત્યાદિ આહુતિચતુષ્ટયમિત્યન્તેન
ચતુરસ્ત્રીનય દ્વૌવેત્યત્ર માસમાસૌ વિશેષઃ । અત્ર ચાતુર્માસ્યાદિવિધાનં
સુપ્ત એવ જનાર્દને ઇતિ વિહિતત્વાત્ સ્વાપાન્તાવધિકમેવ । તદવધિસ્તુ
કાર્તિકશુક્લદ્વાદશ્યામેવ ।
કૃત્તિકાશુક્લદ્વાદશ્યાં કુરુતે બોધનં હરિઃ
ઇતિ વચનાત્ । અત એવ શ્રીમત્કિરણે કૃત્તિકા શુક્લનવમ્યામેવ
પવિત્રનિયમાવધિરિત્યાદિષ્ટં
યથાહિ ચતુરો માસાન્નિયમેવ નયેત્ ખગ ।
અવધિં કાર્તિકિં કૃત્વા નવમીં શુક્લ એવ તુ ॥
ઇતિ ।
અત એવ તત્તિથિપર્યન્તમેવ યથા સંભવં યથારુચિ ચાતુર્માસ્યાદિ
પ્.૧૨૭)
વ્રતગ્રહણનિયમો ગ્રાહ્યઃ । એતન્નિયમપ્રકારશ્ચ પૌષ્કરાદાવુક્તં ।
યથા -
સઙ્કલ્પ્ય ચતુરો માસાન્ સ્થાનમાશ્રિત્ય વાઞ્ચ્છિતમ્ ।
કાર્યો નિયમિતૈસ્તૈસ્તુ મૃદ્ભસ્માદિ પરિગ્રહઃ ॥
આર્દ્રચ્છેદમથા ધ્વાનં ગુરુરન્યત્ર વર્જયેત્ ।
ઇતિ ।
મોહશૂરોત્તરેઽપિ -
ન ગન્તવ્યં સહસ્રાક્ષ પવિત્રેત્ત્વવિસર્જિતે ।
વિસર્જિતે તુ ગન્તવ્યં સ્વેચ્છં વૈ યત્ર રોચતે ॥
ગુરુણા વા યથોદ્દિષ્ટમિતિ પરવધિત્વેનોક્તકાલત્વાત્ । પૂર્વં
યથોક્તકાલવ્યતિરેકેણ ગુરુણા સ્વયં યો નિયમકાલાવધિ સોઽપિ વા ગ્રાહ્યઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તહોમઃ અષ્ટોત્તરશતમસ્ત્રેણ પ્રાયશ્ચિત્તં શરાણુના ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં તતોઽસ્ત્રેણેતિ વક્ષ્યમાણત્વાચ્ચ । પાયસઞ્ચ (ચરુ) લક્ષણમ્ ।
વિસૃજેદિત્યત્ર સાપેક્ષમિતિ શેષવ્યાપિતહૃદિ મન્ત્રપાઠો હોમં
વ્યાહૃતિભિરિત્યત્ર કર્ષણીયઃ । અગ્નયે સ્વાહેત્યાદિ ચ અગ્ન્યાદિભ્ય
પ્.૧૨૮)
ઇત્યત્ર અથ ગુરુપૂજાં સદસ્ય પૂજા~ચ । ગુરુરિત્યાદિ ચતુર્ભિઃ અથાઙ્ગિનં
પવિત્રમભિધાય । ઇદાનીમેકાહપક્ષે દ્વિતીયદિનકરણીયાનાહ - પ્રાતરિત્યાદિ
સાર્ધદ્વયેન । અથ કર્મસમર્પણમ્ । ભુક્તીતિ સાર્દ્ધેન કેન
બન્ધનમોક્ષપ્રતિ બન્ધકમ્ । અથ યાગવિસર્જનં વહ્નિસ્થિતમિતિ સ પાદ
દ્વયેન શિવમણ્ડલસ્થે ।
વહ્નિકુણ્ડાર્ચિતં દેવં મણ્ડલાભ્યર્ચિતે શિવે ।
ઇત્યુક્તત્વાત્ । અણુસઙ્ઘાતં શિવતદઙ્ગવાચકં । મન્ત્રસઙ્ઘાતં
પરિધિવિષ્ટરસ્થ(શ્ચ) મન્ત્રસઙ્ઘાતઞ્ચ । સમાચમ્યેતિ સામર્થ્યાદત્ર
બલિવિધાનમપિ સિદ્ધમિતિ ગુરવઃ । શિવે મણ્ડલથે નાડીયોગેન સંયોજ્ય તત્ર
વિશેષસન્નિધાનસંભાવ્યેત્યર્થઃ સ્વાભિષેકાર્થકલશસ્થં
સામાન્યસન્નિધનં શિવં સાપેક્ષમેવ વિસર્જયેત્ । અવસરે મણ્ડલસ્થ
શિવસ્ય નિરપેક્ષવિસર્જનં । સ્વેષ્ટલિઙ્ગસ્ય શિવસ્ય સાપેક્ષવિસર્જનઞ્ચ
કાર્યમિતિ ગુરવઃ । લોકપાલાદીનિત્યાદિ શબ્દેન
મણ્ટપપૂજિતસર્વદેવગ્રહણં ।
પ્. ૧૨૯)
અતો ગુરુગણેશાદિ ભાનુપર્યન્તાન્ પૂજાક્રમવિપર્યાસે નિરપેક્ષં
વિસૃજેદિત્યર્થઃ ।
આદાયેત્યાદિ વિશોધ્યેત્યન્તમેતઃ ચણ્ડં
પૂજાતદ્વિસર્જનભૂતશુદ્ધિવિધાનં ઈશાનાદિષુ સ્વેષ્ટલિઙ્ગાદ્યધિકરણ
સ્યાત્ પવિત્રં ચણ્ડેશ્વરવહ્નિનમિત્યુક્તક્રમેણ તદર્થકલ્પિતં તત્પવિત્રમ્ ।
તન્નિર્માલ્યં પર્યુષિતપૂજયા ચણ્ડાર્થમવતાર્ય સ્થાપિતં
પુષ્પમાલાદિકં । સ પવિત્રમિતિ નિર્માલ્યશબ્દેન ઈશાદવરોપિતસ્ય પવિત્રસ્યાપિ
ગ્રહણે સિદ્ધેઽપિ પુનસ્તદ્ગ્રહણમરોપિત શુદ્ધપવિત્રાયાપિ તસ્મૈ
નિર્માલ્યપવિત્રારોહમવશ્યં કાર્યમિતિ જ્ઞાપનાય ।
ભૂમિશોધનાનન્તરં ક્રિયાવિધાનં શુદ્ધેત્યાદિ યજેદિત્યન્તેન ।
શુદ્ધદેહ ઇત્યત્ર પૂર્વોક્તશિવકુમ્ભસ્થામ્બુનેતિ શેષઃ । તદુક્તં મૃગેન્દ્રે
પવિત્રાવસાને -
તતો વિસૃજ્ય ચણ્ડેષ્ટિં વિધાયાવભૃયં ભજેત્ ।
ઇતિ ।
શિવં સ્વેષ્ટલિઙ્ગસ્થ પવિત્રાવરોપણાય કૃતપર્યુષિતપૂજિતત્વાત્
પ્. ૧૩૦)
નિર્માલ્યપરિશોધનાર્થં સ્વેષ્ટલિઙ્ગં નિત્યવત્ સ્નાપયિત્વા પૂજયેત્
નિયમાન્તે પુનઃ પૂર્વવદ્ યાગં વિધાયોક્તક્રમેણ । વિસૃજ્યેષ્ટિકુર્યાદિતિ ।
એતત્પવિત્રકરણં સન્નિધાવેવ કાર્યમિત્યાહ પઞ્ચેત્યેકેન ।
અથૈતત્પ્રકરણોપસંહારઃ પરેત્યાદિના ।
ઇતિ ત્રિલોચનશિવાચાર્યવિરચિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડક્રમાવલીટીકાયાં
પવિત્રાવિધિઃ સમાપ્તઃ ॥
ઇત્થં વાર્ષિકં નિત્યાઙ્ગભૂતપવિત્રારોપણમભિધાય
દમનપૂજામભિધાતું તત્કર્તવ્યતાયાં કરણં પુરાવૃત્તમિતિહ્રાસમાહ
- હરેત્યાદિ પઞ્ચભિઃ । હરકોપહેતુઃ અકાણ્ડજગદ્ગર્ભક્ષયકારી
પરસ્પરમદમત્સરયુદ્ધમેવેતિ દાન્તા ઇત્યાદિ વાક્યસામર્થ્યાદવગમ્યતે ।
તેન એનેઙ્ગિતજ્ઞેન ભૈરવેણ મહાવલદાનવાઃ સુરાશ્ચ દાન્તાઃ
પરાક્રમાદુપશમિતાઃ તદુપશમનકારણાત્ પ્રીતેન શિવેનેત્થં સ ભૈરવે
પૂર્વં જ્ઞાપિતં યથેત્યાહ -
પ્.૧૩૧)
ભૂતલે વિટપો ભવ ઇતિ । દમનવિટપં સ્વ દેહાભિમાનેનાધિ
તિષ્ઠસ્વેત્યાશયઃ । અથ વિટપપ્રયોજનં મદ્ભોગાયેતિ તત્પત્રપુષ્પાદિપૂજયા
લિઙ્ગાદ્યધિકરણસ્ય મમ ભોગ્યો ભવિષ્યસીત્યર્થઃ । પૂજયિષ્યન્તીત્યાદિના
દમનકરણાકરણયોઃ શુભાશુભફલકથનં
તદવશ્યકરણીયત્વોપપાદકમ્ । સ્વચ્છન્દિનાં મિશ્રાચારો ન કર્તવ્ય ઇત્યાદિ
વાક્યભયાત્ અકર્તવ્યમિત્યાકાઙ્ક્ષાપરિહારઃ । ઇહ સમાનત્વાત્ ઇહ સિદ્ધાન્તે
સમાનત્વાત્ । પુરવૃત્તસ્યેતિહાસાર્થસ્ય ઇહાપિ સમાનત્વાત્ ।
નહ્યેકોક્તસ્યેતિહાસાર્થસ્યાન્યત્ર કથનમાત્રેણ મિથ્યાત્વં કથયિતું
યુક્તં ।
તથાત્વે સર્વપુરાવૃત્તાનાં સર્વત્ર કથનમાત્રેનાં સત્યત્વપ્રસઙ્ગેન
તન્મૂલધર્માનુષ્ઠાનપ્રવર્તિતં સર્વમસમઞ્જસં
સ્યાદિતિ । યદ્વા દામપૂજાવિધેરપિ કથિતત્વેન સમાનત્વાત્ । તદુક્તં
બૃહત્કાલોત્તરે -
તતો દમનકૈઃ પૂજ્ય શિવં પરમકારણમ્ ।
ધૂપં કૃષ્ણાગરું દદ્યાત્ ચન્દ્રકુઙ્કુમસન્નિભમ્ ॥
ઇતિ ।
પ્.૧૩૨)
ચતુર્દશ્યાં શુક્લપક્ષે વૈશાખે તુ પ્રયત્નતઃ ।
શિવં પૂજ્ય વિધાનેન મહાસ્નપ્નપૂર્વકમ્ ॥
કુઙ્કુમેનૈવ દમનૈરર્ચયેત્પરમં શિવમ્ ।
ઇતિ ।
અત્ર વૈશાખશબ્દ સૌરદૃશા મેષરાશિવચનમેવેતિ
પૂર્વમેવ સમાધિતમ્ ।
અતો દમનપુષ્પૈસ્તુ શિવં સંપૂજ્યભક્તિતઃ ।
અત એવ બ્રહ્મશમ્ભુપાદૈઃ પવિત્રોત્સવે દમનોત્સેઽપિ દીક્ષા કાર્યે ઇત્યુક્તં -
ચાતુર્માંસ્યનિમિત્તાનિ વૈશાખ દમનોત્સવ
ઇતિ ।
અથ દમનકાનન્તરામન્ત્રણપ્રકારઃ કથ્યતે । સપ્તમ્યામિત્યાદિ
સાધ્યૈશ્ચતુર્ભિઃ । મન્ત્રવિદાચાર્યઃ તસ્યૈવ યથાત્મવેદનમવશ્યમપિ
યતઃ અથ એવ તદામન્ત્રણાદિકર્મ(ચા)ચાર્યકૃતમ્ । ઇતરેષાં
તદારોપણમાત્રામિતિ । ભવનં વ્રજેત્યત્ર દમનાયેતિ શેષઃ ।
પ્. ૧૩૩)
અથાધિવાસનવિધિઃ । સાયાહ્નેતિ સાર્દ્ધેન । અત્રાપિ યથા વિધ્યાદીતિ
વાક્યાનન્તરં વિદધ્યાત્ અધિવાસનમિતિ અસ્ય સમન્વયઃ કાર્યઃ । યથા વિધિ
પવિત્રોક્તવિધ્યનતિક્રમેણ પવિત્રકવિધાનેનેતિ વક્ષ્યમણત્વાત્ ।
દ્વારપૂજાપુરસ્સરમિત્યર્થઃ । સૂર્યં શઙ્કરપાવકાનિતિ । અત્ર
કુમ્ભમણ્ડલસ્વેષ્ટલિઙ્ગશિવોઽપિ વિવક્ષિતઃ । અનન્તરં દમનકસ્ય
પવિત્રવદધિવાસનં સંપાતસંસ્કારઞ્ચ કુર્યાદિત્યર્થઃ ।
એતત્સંસ્કારાનન્તરકરણીયાનાહ્ - પશ્ચિમેતિ ત્રિભિઃ તસ્યેતિ । દમનકસ્ય
એતન્નાલાદિત્વં સંબધ્યતે ।
અથ વિજ્ઞાપનપુરસ્સરં ગન્ધદમનારોહણં પઞ્ચેતિ ત્રિભિઃ । અત્ર
મણ્ટપપૂજિતદેવાનાં દમનકદાનમિત્થં સિદ્ધમિતિ નોક્તમાચાર્યૈઃ ।
પઞ્ચાઙ્ગં મૂલનાલપત્રપુષ્પફલસંજ્ઞાનિ પઞ્ચાઙ્ગાનિ યસ્ય તત્તથા ।
પ્રાતઃ કાલમિત્યેતત્કર્તવ્યમસ્માત્પૂર્વં સંબન્ધનીયમ્ । દામ પર્વ
દામોત્સવઃ કુસુમાઞ્જલિં પૂર્વોપાત્તપત્રાદ્યુપેતમ્ । જપાદિકમિતિ
આદિશબ્દાત્ પ્રદક્ષિણ નમસ્કારાદિ ।
પ્.૧૩૪)
અવશિષ્ટદમનાવસ્થાપનપ્રકારમાહ - શેષ ઇતિ સાર્ધેન । શિવાય
કુમ્ભસ્યાયં સ્વેતિ નિવેદયેત્ । સમીપે નિવેશયેદિત્યાશયઃ ।

અનન્તરકરણીયાનાહ - હવિરિત્યનેન હવિશ્ચરુલક્ષણમ્ ।
એવમઙ્ગભૂતં દમનાધિવાસનમભિધાય પ્રાતઃ કૃત્યાદિ પૂર્વમઙ્ગિનો
દમનારોપણસ્ય પ્રકારમાહ - પ્રાતરિત્યાદિ દમનેન્તેન
સ્નાત્વેત્યુપલક્ષણં સન્ધ્યાવન્દનસ્યાપિ સ્નાનસ્ય તદવિનાભાવાત્ ।
જગન્નાથં સ્વેષ્ટલિઙ્ગસ્યં નિત્યં પ્રાતર્મધ્યાહ્નસમ્બન્ધિનીં
નૈમિત્તિકં વિષયમ્ । ધ્યાયન્નભિમુખમિત્યનેન
દેવસાધકાભિમુખ્યેનાવસ્થાનં ઇતિ દર્શયતિ । પવિત્રકવિધાનેનેતિ ।
આત્માદિતત્વવ્યાપ્તિચિન્તાદિ પુરસ્સરમ્ । પાવકઞ્ચ ચકાર
દમનારોહણઞ્ચાન્તર્બલ્યાદિ ..... દેવમપિ તદ્દેયમિતિ સૂચયતિ ।
અત્ર મણ્ટપસ્થદેવવિસર્જનપૂર્વં ચણ્ડપૂજનં કાર્યમિતિ ગુરવઃ ।
અથ ગુરુપૂજનં કાર્યમિત્યાહ - એવમિત્યેકેન ।
પ્. ૧૩૫)
પરિતોષકરમિત્યનેન વસ્ત્રવિત્તભૂષનૈરુક્તં સ્મારયતિ । એતત્કર્મ કર્તુઃ
પ્રયોજનમાહ - બ્રહ્મચારીત્યેકેન । અથોપસંહારઃ પરેત્યેકેન ।
ઇતિ ત્રિલોચનશિવાચાર્યવિરચિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડક્રમાવલીટીકાયાં
દમનકવિધિઃ સમાપ્તઃ ॥
એવં દીક્ષિતાનાં નિત્યાઙ્ગઞ્ચાભિધાયાધુના
તેષામાચારદોષલોપોદ્ધારણાયાધુના ગુરુણા પ્રાયશ્ચિત્તં
વક્તવ્યમિત્યાહ - સ્વકીયેત્યેકેન । અત્ર માનવશબ્દેન મનુભિઃ શિવમન્ત્રૈઃ
સંસ્કૃતો વિવક્ષિતઃ । ન તુ કેવલો........ંઅર્ત્યઃ તસ્યાનધિકારાત્ । અત્ર
ક્રવ્યાદયોનમ્ । તચ્છ્રુયતે -
આજ્ઞાવિલઙ્ઘનાત્પૂર્વં ક્રવ્યાદત્વં શતં સમાઃ ।
અત્રાજ્ઞાશબ્દેન પરમેશ્વરં શાસ્ત્રમુચ્યતે । કિઞ્ચિદિતિ એકસ્મિન્પાપે
અનેકપ્રાયશ્ચિત્તશ્રવણાદ્યસ્ય યદ્યોગ્યદં તસ્ય તદેકં વદેત્ ગુરુરિતિ શેષઃ
।
પ્.૧૩૬)
અત્ર પ્રાયશ્ચિત્તં નામ તત્કૃતસ્ય કર્મણોઽઙ્કુરાનર્હત્વાપાદકં
સ્નાનજપાદિકર્મોચ્યતે । અત્યન્તેત્યેકેન । આદિ શબ્દં મહોત્પાતાગ્નિ દાહાદિ
ગૃહ્યન્તે । ગુરુદેવાગ્નિકાર્યેષુ ગુરુદેવાગ્નિસંબન્ધકાર્યેષુ
અગ્નિસંબન્ધકાર્યાણિ તદગ્નિકુણ્ડાદિકરણં સમિદાદ્યાધ્યાહરણં
હોમદ્રવ્યસંપાદનઞ્ચાહ । તત્રાધિકારભેદેન પ્રાયશ્ચિત્તનિયમઃ ।
ગૃહસ્થ ઇત્યાદિના દ્વભ્યામ્ । અત્ર વાનપ્રસ્થસંન્યાસિનોરન્તર્ભાવ
ઇત્યાશયઃ । કેચિત્ બ્રહ્મચારિણ્યેવાન્તર્ભાવ ઇતિ વદન્તિ । સ કામાકામભેદેનેતિ
- અત્ર કામઃ સ્વવશઃ । ઇતરસ્તુ દેવાદિના પરવશઃ । તથાચોક્તં -
દૈવાદ્રોહાત્તથામોહાચ્ચોરરાજભયાદિભિઃ ।
એતૈર્દોષૈરકામિત્વં શેષૈજ્ઞેયન્તુ કામિતા ॥
ઇતિ ।
અત્ર ગૃહસ્થબ્રહ્મચારિણૌ ભૌતિકદીક્ષાવિશેષાભ્યાં લોકધર્મિણિ
શિવધર્મિણિભ્યાં દીક્ષિતૌ સાધકાવેવ તદ્વિષયત્વેન
પ્રકૃતભૂતપ્રાયશ્ચિત્તસ્ય પ્રવૃત્તેઃ ।
પ્.૧૩૭)
ઇતરેષાન્તુ તદાદેશતઃ તાદ્વૃદ્ધિહ્રસશ્ચ તત્પ્રવૃત્તેશ્ચ । તથોક્તં
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રેપ્રાયશ્ચિતાખ્યાવસાને -
સાધકોક્તં વૃતં કૂર્યાત્ ગુરુરસ્વવશોઽવ્રતી ।
દ્વિગુણં સ્વવશસ્તાવચ્ચરેદચારાદસ્વવશો વ્રતિ ।
સ્વવશઃ ત્રિગુણં ત્ર્યંશં વિના તત્પુત્રકશ્ચરેત્ ॥
પુત્રકાર્ધન્તુ સમયી પૂર્વોક્તાનુક્તપાપ્મનામ્ ॥
ઇતિ ।
અત્ર ભૌતિકનૈષ્ઠિકૌ પ્રાગુક્તૌ ગૃહસ્થબ્રહ્મચારિણામેવ । વૃદ્ધાદિવિષયે
પ્રાયશ્ચિત્તલાઘવમાહ - યસ્ય વૃદ્ધસ્ય અશીતિ વર્ષાણ્યતીતાનિ યોઽપિ વાલઃ
ષોડશવર્ષાદૂનકશ્ચ । યાશ્ચ સ્ત્રિયઃ યે ચ વ્યાધિપીડિતાઃ તે ચ સર્વે
સ્નાનુગુણાત્પ્રાયશ્ચિત્તાદર્ધમર્હન્તિ । તત્રાઽપિ ચ તેષાં પરિક્લેશં
જ્ઞાત્વા ઉક્તપ્રાયશ્ચિત્તાત્પાદમાત્રં કલ્પયેત્ । અક્ષમેઽપિ કર્તું
સુદુષ્કરઞ્ચેદન્યૈઃ પ્રાયશ્ચિત્તરૂપો જપો દ્વિગુણઃ કાર્યઃ । સર્વેષાં
દેશકાલાદિભેદેન પ્રાયશ્ચિત્તો વક્તવ્યઃ । ઇત્યાદેશમિત્યેકેન
સુદુષ્કરદેશકાલાદ્યનુગુણ્યેન પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ।
પ્.૧૩૮)
સુકરે યથોક્તમ્ । વિશિષ્ટદેશકાલયોસ્તુ પુણ્યવૃદ્ધિહેતુત્વાત્તદનુગુણ્યેન
પાદાદિન્યૂનં પ્રાયશ્ચિત્તમેવ કાર્યમ્ ઇતિ કેચિત્ । શક્તિરત્ર કાયગતા
દ્રવ્યાદિનિબન્ધના વા । જાતિભેદેન પ્રાયશ્ચિત્તભેદોપ્યસ્તિ । યદ્વક્ષ્યતિ -
પાદહીનં ભજેદ્રાજેત્યાદિના । ભક્તેઃ સમુત્કર્ષે લઘુપ્રાયશ્ચિત્તમપકર્ષે
ગુરુઃ । વક્ષ્યતિ -
બલાનાં વૃધાનામાતુરાણાઞ્ચ પાદતઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રદાતવ્યં યદિ ભક્તા સદાશિવે ॥
ઇતિ ।
એવં કર્મપ્યઽપિ ન્યૂનમધિકં વા વિચાર્યતેષાઽયં ।
તત્રેતરકર્માનુષ્ઠાના(ન)વસરે યથોક્તાત્પાદાદિકાન્યૂનં પ્રાયશ્ચિત્તં
તદિતરાસ્મિન્ યથોક્તમેવ પ્રાયશ્ચિત્તં દદ્યાત્ । દ્વિગુણમન્યત ઇત્યેતદ્વિષય
ભેદેન નિયમ ઇતિ પ્રાયશ્ચિત્ત ઇત્યેકેન । એતેન બહુતરપ્રાયશ્ચિત્તેઽપિ પિત્રાદિભિઃ
વિભજ્ય વિધાતવ્યમિતિ સૂચ્યતે । અન્યાસ્મિન્ શાસ્ત્રે દૃષ્ટઃ પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય
પાપસ્ય શ્રુત્યાદિભ્યોઽપિ જ્ઞાત્વા પ્રયશ્ચિત્તં વિધાતવ્યમિત્યાહ -
યથેત્યેકેન
પ્.૧૩૯)
સ્વસિધાન્તાવિરોધેન વેદાદિસામાન્યશાસ્ત્રેષુ યદ્યથા -
શ્રુતં તથા વિધાતવ્યં । તતઃ શ્રુતમપિ સ્વસિદ્ધાન્તાવિ -
રોધેન શિષ્ટાચારે યદ્યથા દૃષ્ટઃ તદપિ તથાવિધ એવ । તસ્મિન્નપ્યદૃષ્ટં
ગુરુભિઃ સ્વસિધાન્તાવિરોધેન યદ્યથા નિબન્ધનં તત્તથા વિધાતવ્યં ।
વેદાદેરપિ ધર્મોપદેશે સામાન્યશાસ્ત્રત્વેનાભ્યુપગમાત્ । યથોક્તં
શ્રીમોહશૂરોત્તરે -
વેદસ્મૃતિપુરાણાદ્યા આગમા ધર્મદર્શકાઃ ।
ઇતિ ।
સામાન્યઞ્ચ વિશેષઞ્ચ શૈવં વૈશેષિકં વચઃ ।
ઇતિ ચ ।
શ્રીમત્સ્વાયમ્ભુવેઽપિ -
ધર્મસાધનભૂતસંપ્રવૃત્તિરામ્નાયાદેવ જાયતે । ?
તન્મૂલત્વાત્ સ્મૃતેશ્ચાપિ તાભ્યામેવાપરસ્ય તુ ।
ઇતિ ।
કેચિત્તુ દ્વયવચનં પ્રાયશ્ચિત્તવિષયતયા વ્યાચક્ષતે ।
કથં સ્વસિધાન્તાવિરોધેન સામાન્યશાસ્ત્રે શેષે પાયયથા -
પ્.૧૪૦)
..........શ્રુત્યાદનુષ્ઠેયં તદ્વિલઙ્ઘ્ય વિલઙ્ઘ્નમ્ ।
ઇતિ । ક્રમણં ભવેત્ । નેતરયેતિ । સાધકસ્ય નિશાયાં
વર્જ્યાવર્જ્યપૂજાવિશેષકથનપૂર્વં પ્રતિષ્ઠિતકરણે પ્રાયશ્ચિત્તમાચષ્ટે ।
રાત્રાવિતિ સાર્ધેન । અત્ર બુભુક્ષુરિતિ લોકધર્મિણી ભેદભિન્નાયા
ભૌતિકદીક્ષાતો ગૃહસ્થ વિરક્તભેદેન દ્વિવિધઃ સાધકો વિવક્ષિતઃ । ઇતિ ।
સિધસમીહિત ઇતિ લિઙ્ગાગ્નિર્વિધીયતે તનુઃ નૈષ્ઠિકદીક્ષયા દીક્ષિતો ગૃહસ્થોઽપિ
તસ્ય દેહાન્તરે મહત્કર્મફલવ્યતિરેકેણ દીક્ષા સાધ્યભોગાનભિલાષેણ
યદીયદેહપાતાનન્તરં મોક્ષેચ્છયા બુભુક્ષુત્વાયોગાત્ ।
ઐહિકભોગેચ્છાયોગસ્ય દેહારમ્ભકર્માધીનત્વેન વ્રતિનોઽપિ સમાનત્વાત્
ઇત્યાદિ શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે સ્વાયમ્ભુવવ્રાદૌ દ્વિશતિ પઞ્ચિકાયાં
બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધતૌ ચ દ્રષ્ટવ્યં । ચન્દ્રોપરાગસ્સોમગ્રહણં
એતદુપલક્ષણં સઙ્ક્રાન્ત્યાદેરપિ । તથાચોક્તં શ્રીમત્કાલોત્તરે -
ત્રિકાલપૂજનં યેષાં તેષાં સાર્ધાર્કમણ્ડલે ।
પ્.૧૪૧)
પ્રરબ્ધાઅત્તુ ભવેત્પૂજા યાવત્સ્યાદ્ઘટિકાત્રયમ્ ।
તદૂર્ધ્વેનૈવ કુર્વીત વિનેન્દુગ્રહસઙ્ક્રમૈઃ ॥
...ંઅન્ત્રા સાયં કાલે ચ કૃષ્ણાષ્ટમ્યામિ પર્વસુ ।
શિવરાત્રિવ્રતે ચૈવ રાત્રૌ પૂજા ન દોષદા ॥
સિદ્ધિસમીહિતં સિદ્ધિરભિલાષ ઇતિ યાવત્ । પૂજા હિ પ્રતિદિવસં કર્તવ્યા
કામ્યાનિ નિમિત્તકર્તવ્યા ચેતિ પ્રકારાત્તત્ર કામના નિમિત્તાપિ
દિવસરાત્ર્યુભયનિમિતાયત્તત્વે ત્રિપ્રકારા એવ વિહિતાઞ્ચ પૂજામ્ । તથા
ભૂતં દાનઞ્ચ વિઘ્નાયાન્યાનિ પૂજાદાનાદિ બુભુક્ષુઃ
પરિવર્જયેદિત્યર્થોઽપગન્તવ્યઃ । અત એવ મુમુક્ષોસ્સર્વદા શિવપૂજા નવાર્યત
ઇતિ સર્વગ્રહણં કૃતં । અન્યથા બુભુક્ષોઃ નિશાયાં નિત્યપૂજાયાપિ
નિષેધવિધિવિવક્ષયા મુમુક્ષોસ્સર્વદા નવાર્યત ઇત્યેવં વક્તવ્યં । કિઞ્ચ
રાત્રૌ તન્નિત્યપૂજાયા અપિ નિષેધપક્ષે અર્ધરાત્રિપૂજાં
વિધાયકશાસ્ત્રવિરોધશ્ચ પ્રસજ્યતે । તદુક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
સાધકાચાર્યૌ દ્વૌ -
પ્.૧૪૨)
સમુત્થાયાર્ધરાત્રૌ કુર્યાત્પૂજાજપાદિકં ।
તતશ્ચ સવને બ્રાહ્મ્યે સન્ધ્યાસન્ધ્યાહરેત્તમઃ ॥
ઇતિ ।
નિશ્વાસકારિકાયાઞ્ચ -
એકકાલં દ્વિકાલં વા * * * * ર્દ્ધરાત્રકમ્ ।
પૂજયીત તતશ્શમ્ભું નિત્યમેવ ગૃહી તથા ॥
ઇતિ ।

અસ્યાં સોમશમ્ભુપદ્ધતાવપિ -
સન્ધ્યા શિવાર્ચનં કુર્યાન્નિશીથેઽપિ યથા પુરા ॥
ઇતિ ।
બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધત્યામપિ - દિવાસંપૂત
દિવાસંપૂતતોયેન નિશાયામખિલાં ક્રિયામ્ ।
કુર્યાદશઙ્કિતો વિદ્વાન્ અસંસ્પૃષ્ટેન કેચિત્ ॥
ઇતિ ।
વિમલશિવપદ્ધતૌ ચ -
પ્.૧૪૩)
ઘણ્ટાઘટીત્રિકાખ્યેષુ યતિશ્શાન્તિમતિસ્સદા ।
તદ્ભાવભાવનાયુક્તો યોગનિદ્રાવિધાનવિત્ ॥
શય્યાયાન્તુ ગૃહસ્થેઽપિ સ્પેદ્વાધિગૃહે સુખમ્ ।
અથાર્ધરાત્રે પૂર્વોક્તાં સાધનઃ સકલાં ક્રિયામ્ ॥
દિવા સંભૂતતોયાદ્યૈઃ કુર્યાત્પૂજાં યથાવિધિઃ ।
ઇતિ । અપિ ચ -
દ્રવ્યરાજભયાદિના યાવદસમયકૃતે સ્વેષ્ટલિઙ્ગપૂજનસ્ય રાત્રાવપિ
સપર્યાનિષેધો તલ્લિઙ્ગમકૃતસમાનાયા ન દેવસ્યાદિતિ મહાદ્રોહ આપદ્યતે ।
બુભુક્ષૂણાં પ્રથમત્વેન પ્રસિદ્ધાનાં મહીપતીનામભ્યુદયાય
તદ્ભવનેષુ સત્સુ શિવાલયેષુ ગૃહસ્થેનૈવ બહુબિભવસાધનાયાઃ
પૂજાયામાહ - નિશાયાં દર્શનાન્મહાજનાનુષ્ઠાનવિધિશ્ચ પ્રસજ્યતે ।
અતો બુભુક્ષોઃ પ્રાયશ્ચિત્તનિમિત્તસિદ્ધિનિમિત્તતયા યદિ વા પૂજાશ્ચેતિ દ્વે એવ
પૂજાનિષિદ્ધે નાન્યા ઇતિ મન્તવ્યં । નન્વેવઞ્ચેત્ સાર્દ્ધાર્કમણ્ડલે -
પ્રારબ્ધા તુ ભવેત્પૂજા યાવત્સ્યાદ્ઘટિકાત્રયં
પ્.૧૪૪)
તદૂર્ધ્વે નૈવ કુર્વીત તસ્ય પ્રાક્દર્શિતજ્ઞાપકવચનસ્ય કથં નિર્વાહઃ ।
વિષયભેદેનેતિ બ્રૂમઃ । તથાહિ -
ત્રિકાલપૂજનમિતિ લિઙ્ગાત્ પ્રાતરાદિષુ ત્રિષુ કાલેષ્વેવ પૂજાં કુર્મ ઇતિ યેષાં
તેષામેવાયં નિયમઃ । ન ચતુર્ષુ કાલેષ્વેવાર્ચનામપિ નાર્ચયિત્વા ।
ઇતિ શ્રીમતઙ્ગાદ્યુક્તયે.........ંઅવતાં સકૃદારાધનકાનાં
પ્રોક્તાગમયુક્તિવિરોધાત્ સર્વશિવાગમાવિરોધેન વ્યાખ્યા નસ્યાવશ્યં
ભાવિત્વાચ્ચ । તથા ચોક્તં શ્રીમન્મતઙ્ગે -
યદસ્તુ શક્યતે નેતું તત્તથૈવ વિચાર્યતુ ।
યથાવિરોધતસ્સર્વં યાતિ તન્ત્રં શિવાત્મકમ્ ॥
તથા ચાર્યેણ વક્તવ્યં નાન્યથા મુનિપુઙ્ગવ ।
ઇતિ ।
અત્ર પ્રમાદો દેવરાજભયાદીનીત્યુક્તં પ્રાગેવ । ગાયત્ર્યાષ્ટશતં
ગાયત્ર્યાષ્ટધિકં શતં ગૃહસ્થવિરક્તભેદભિન્નસ્યનૈષ્ઠિકદીક્ષા
દીક્ષિતસ્ય એતન્નિયમો નાસ્તીત્યાહ - મુમુક્ષોરિત્યર્ધેન ।
પ્.૧૪૫)
સન્ધ્યાલોપે પ્રાયશ્ચિત્તમાહ । સકૃદિત્યેકેન અજાતમિતિ સદ્યોજાતમ્ ।
અર્ચનાલોપેપ્યાહ - યે કાલેત્યેકેન । દક્ષિણં અઘોરં । પૂર્વોક્તં અકામાત્તુ
સકામાસ્યેત્યાદિનોક્તમિતિ યાવત્ ।
ત્રિચતુષ્કાલાર્ચકાનાન્તુ દ્વિત્રિકાલલોપ એકદ્વિશતાધિકં
દક્ષિણસહસ્રકમેવેતિ ત્રિશતોત્તરયેતિ વક્ષ્યમાણલિઙ્ગાન્નિશ્ચીયત ઇતિ ગુરવઃ ।
સર્વેષાં દિવસલોપે પ્રાયશ્ચિત્તમાહ - એકકાલમિત્યેકેન અર્ધરાત્રકં ।
અર્ધરાત્રાવધિ ચતુષ્કાલમિત્યર્થઃ । સાર્દ્ધરાત્રમિતિ વા પાથઃ ।
એકકાલાર્ચા નિયમાત્ એતત્સર્વકાલવિષયમ્ । (કામતસ્તુવદ્ભિઃ સ્વસ્વનિયમમિતિ)
સકલાર્ચનકર્મલોપે કૃતે સતિ ઉપવાસસમોપેતત્રિશતાધિક દક્ષિણસહસ્રં
જપેદિત્યર્થઃ । નન્વેવં એકકાલાર્ચકાદ્વિકાલાદ્યર્ચક સ દૈવસિકકર્મલોપે કો
વિશેષઃ । ન કશ્ચિદિત્યાહ - ત્રિકાલમિત્યેકેન । સન્ધ્યાર્ચનં
ચતુષ્કાલાવશ્યકાર્યત્વાત્ સંક્ષેપસ્યેચ્છુ નામેતસ્મિન્ કાલ
ઇતરકાલોદ્દેશેનાષ્ટપુષ્પિકામાત્રદર્શનેનૈવ તત્તત્કાલાર્ચનાનાં
સંપાદનાદૈકકાલત્રિકાલાર્ચનયોઃ પ્રાયશ્ચિત્તસામ્યમિતિ ભાવઃ ।
પ્.૧૪૬)
તથા ચોક્તં -
એકકાલાર્ચને લુપ્તે સહસ્રં દક્ષિણં જપેત્ ।
એવં દ્વિકાલલોપાદૌ વર્ધયેત શતં શતમ્ ॥
એકાહપૂજાલોપેન સહસ્રત્રિશતોત્તરં ।
ઉપવાસેન સંયુક્તં કામતો દ્વિગુણં ત્વિદમ્ ॥
ચતુષ્કાલાર્ચનં યેષામેકકાલમથાપિ વા ।
પ્રાયશ્ચિત્તં સમં તેષાં નન્ન્યૂનં નાધિકં ભવેત્ ॥
અષ્ટપુષ્પાદિદાનેન દ્વિકાલમર્ચનાવિધિઃ ।
અન્તર્ભાવ્યકૃતો યસ્માદેકકાલાર્ચનૈરપિ ॥
ઇતિ ।
તત્રૈકકાલાર્ચનં મુખ્યં મધ્યન્દિન એવ કાર્યમ્ । તસ્યૈવ મુખ્યત્વશ્રુતેઃ
। દિનાર્દ્ધે સવને ગત ઇવ ક્રમ્ય
સર્વમન્ત્રમુખે પુણ્યે પરમેશાધિદૈવતે ।
તદન્નિર્વર્ત્ય યોઽશ્નાતિ સવનં સુરપૂજિતમ્ ।
તદ્વિરામં વિનાખ્યાતં જન્તુમૃત્યૌ ચ વા * સૌ ॥
મન્ત્રાસ્ત્વન્નધિતિષ્ઠન્તિ યોગપીઠવ્યવસ્થિતાઃ ।
ઇતિ ।
પ્.૧૪૭)
મધ્યાન્તદિનાર્ચનસ્ય વૈરાદિજાતિવશેન કર્તુમશક્તો
યથાસંભવમિતરસ્મિન્નપિ કાલે સર્વકાલોદ્દેશેનાર્ચનં કૃત્વૈવ ભોજનં
કાર્યમન્યથા યથોક્તં પ્રાયશ્ચિત્તં કાર્યમિતિ ગુરવઃ ।
દ્વારપાલાદિપૂજાનામાત્મશુદ્ધીનામાવાહનાદિસંસ્કારાણામુ-
પચારાણાઞ્ચ
પવિત્રારોપણાદેશ્ચણ્ડેશ્વરવિદ્યાગુરુપૂજાનાઞ્ચાન્યતમસ્યાકરણે
પ્રાયશ્ચિત્તં તત્સંગ્રહે પ્રોક્તમસ્માભિઃ તતોઽવધેયં ।
દ્વિતીયદિવસાદિવર્ષાવધિપૂજાલોપે પ્રાયશ્ચિત્તં દ્વિતીયમિતિ દ્વયેન । અત્ર
શતોત્તરમઘોરસહસ્રકં પ્રતિદિનસ્ત્રિક્ષ્મે? શતોત્તરવૃદ્ધ્યા વર્દ્ધિ ।
પઞ્ચાદશ (તં) દિવસો ........ ઞ્ચભિઃ શતૈઃ કૃતમયુતદ્વયં
સ્યા....ડષ્ટમ્યાદિ ત્રિપર્વલોપે શાન્તયેતિ શતૈઃ સહાયુતદ્વયઞ્ચ
જપેદિત્યાશયઃ । એવમસ્મિન્પક્ષેઽપીતિ । તદુક્તં શ્રીકાલોત્તરે -
પક્ષૈકલોપતો વત્સ દ્વ્યયુતં દક્ષિણં જપેત્ ।
દ્વિગુણં માસલોપે તુ દ્વ્યયુતં વર્ધયેત્તતઃ ॥
માસિ માસિ મહાસેન યાવત્સંવત્સરાવધિ ।
અતઃ એકસ્મિન્માસે યુત ચતુષ્ટયં તત ઊર્ધ્વં માસદ્વયયુતવૃદ્ધ્યા
પ્.૧૪૮)
વત્સરાચ્ચ લોપે સપ્તલક્ષાણી જપેત્ । દ્વિગુણમિતિ પ્રાગેવોક્તં
ઇષ્ટલિઙ્ગપરિભ્રંશાદૌ પ્રાયશ્ચિત્તં સ્વેષ્ટલિઙ્ગમિતિ દ્વયેન । પરિભ્રષ્ટે
વે?શક્ષોભાદૌ રક્ષાર્થં સ્થાપિતપ્રદેશાનવબોધેન । નષ્ટે
દારુશિલેષ્ટકાદિ પતનાદિના ધ્વંસે વા । દગ્ધ ઇત્યત્ર સર્વાત્મના દાહોઽપિ
વિવક્ષિતઃ । ઇતરસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ । હૃતે ચોરૈરપહૃતે । કૌલેયસ્સારમેયઃ ।
પિણ્ડિકાયાં યથાસંભવપ્રોક્તદોષયોર્લિઙ્ગશુદ્ધિઃ । લિઙ્ગસ્ય લુઠનાદૌ
પ્રાયશ્ચિત્તં સહસ્રાદિત્યેકેન - લુઠિત ઇત્યત્ર સકૃદિતિ પદં સર્વત્રાઘોરસ્ય
પાઠાદિતિ પદદ્વયઞ્ચાધ્યાહાર્યમ્ । લુઠનમેકપાર્શ્વેન નિવેશઃ કમ્પો
વા પરિવર્તનં સર્વતો ભ્રમણમ્ । ઊર્ધ્વાધો વિપર્યયેણ નિવેશો વા ।
શ્વભ્રચ્યતે બહુશો લુઠનપરિવર્તનાદિના અષ્ટબન્ધજરણાદ્વા
પીઠશ્વભ્રચ્યુતે ગલિતે અભિઘાતે પ્રાયશ્ચિત્તં ગડ્ડુકેત્યેકેન
આદિગ્રહણાચ્છઙ્ગાદિલિઙ્ગસ્ય । હસ્તાદૂર્ધ્વપતને પ્રાયશ્ચિત્તમ્ । સાધારણ
ઇત્યેકેન । આધારો લોહકાષ્ઠાદિકૃતં લિઙ્ગસ્ય નિવેશનાધિકરણમ્ ।
પર્યઙ્કવિષયે પ્રાયશ્ચિત્તમેતત્ ।
પ્.૧૪૯)
વ્યઙ્ગ્યસ્ય વિષયસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ । તાલોઽત્ર
દ્વિદશાઙ્ગુલન્યૂનાધિકકલ્પનાપ્રકારોઽન્યત્રાપ્યુક્તમ્ । યથા હસ્તાદેઃ
પતિતે લિઙ્ગે અઙ્ગુલાદઙ્ગુલેઽઙ્ગુલે વૃદ્ધે સહસ્રં પ્રદદ્યાત્ ।
સહસ્રાત્પ્રભૃતિ ક્રમાત્ । ઇતિ તાલાદુપરિ દ્વિતીયતાલાન્તમધ્યે અઙ્ગુલેઽઙ્ગુલે
વૃદ્ધિરપ્યેવં સઙ્કલ્પ્યાત્ર કામસકામભેદઃ પ્રાગ્વદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અત્ર જપારમ્ભે પઞ્ચગવ્યાદિ સ્નપનપૂર્વં વિશેષપૂજા કાર્યેતિ ગુરવઃ ।
લિઙ્ગસ્ય વિસરણે પ્રાયશ્ચિત્તમાહ અકામત ઇતિ ત્રિભિઃ । અસ્યેતિ પ્રાયશ્ચિત્તં તદા
નાહિ તસ્ય વાક્યસ્ય એષોઽર્થો મન્તવ્યઃ ઇત્યર્થઃ । શલાકાયા લિઙ્ગસ્ય ।
પ્રમાદઃ અનવધાનમ્ । અતઃ અઘોરસ્યૈવ મહાપાતકનાશનકત્વાત્ સ એવ
જપ્તવ્યઃ । ત્રિગુણ ઇતિ - પ્રાગૌક્તતાલાદિ સંખ્યાન સિદ્ધમાના ત્રિગુણ
ઇત્યર્થઃ । કેચિત્તુ લિઙ્ગદ્રોહપ્રાયશ્ચિત્તત્વેન પ્રાગુક્તાલ્લક્ષસંખ્યાતસ્ત્રિગુણ
ઇતિ વદન્તિ । અત્ર જપાનન્તરં । લિઙ્ગાન્તરસ્યોપાદાનં શિવાય સર્વસ્વાદનં
ચ કાર્યમિતિ ગુરવઃ । યથોક્તં તદ્બ્રહ્મકાલોત્તરે -
પ્.૧૫૦)
લિઙ્ગં હિત્વા ગુરં હત્વા જપેદ્ઘોરં ત્રિલક્ષકમ્ ।
પઞ્ચાગ્નિમધ્યગો ભુત્વા તદ્દશાંશં તુ હોમયેત્ ॥
તતઃ સંસ્થાપયેલ્લિઙ્ગં તન્મયં તત્પ્રમાણતઃ ।
દત્વા શિવાય સર્વસ્વં તસ્માત્પાપાત્પ્રમુચ્યતે ॥
ઇતિ ।
કામતો લિઙ્ગવિશરણે નિસ્કૃતિર્નાસ્તીત્યેતત્ । સમિત્યેકેન લિઙ્ગસ્ય પાદસ્પર્શાદેઃ

પ્રાયશ્ચિત્તં લિઙ્ગ ઇત્યર્થેન । શ્લેષ્માદ્યુપગતૌ પ્રાયશ્ચિત્તૌ શ્લેષ્મણેતિ
ત્રિભિઃ શ્લેષ્મવારિણા મુત્રોદકેન તત્સંયુક્તોદકં સ્પર્શાદિત્યત્ર
મુત્રાવ્યતિરિક્ત સંયોગાદ્વા વિવક્ષિતઃ । સંયુક્ત ઇતિ પૂર્વમેવોક્તત્વાત્ ।
ઇદમયુતપઞ્ચકહીનં પઞ્ચશતાધિકસપ્તત્રિંશત્સહસ્ર મિત્યર્થઃ ।
લિઙ્ગસ્ય નિર્માલ્યસ્ય ભક્તાદિ પદેન પ્રાયશ્ચિત્તમાહ - શિવસંસ્કાર ઇતિ
સાર્ધેન ત્રયેણ । નટકૈવર્તકાદિભિરિત્યત્રાદિશબ્દેન રજકચર્મકારાદિ
પ્રતિલોમગ્રહણમ્ । કાકાદિવર્ગેણ કાકકમઠાદિવર્ગેણ ।
શ્વપચાદિભિરિત્યાદિ
પ્.૧૫૧)
શબ્દાત્ સૂતિકોદક્યાદિભિઃ । બાણૈરિતિ પઞ્ચસંખ્યૈઃ । અત્ર
પ્રાગુક્તસર્વસ્પર્શે યથાનુગુણપઞ્ચગવ્યમહાસ્નાનસંપ્રોક્ષણાદિભિઃ
લિઙ્ગશુદ્ધિપુરઃ પરં વિશેષપૂજા કાર્યેતિ ગુરવઃ । સ્થિર
બાણરત્નાદિલિઙ્ગસ્ય દેશક્ષોભાદૌ સંરક્ષણાર્થમુદ્ધરણે પ્રાયશ્ચિતં
લક્ષમિત્યર્ધેન વ્યંગ્યાદિદોષસંભવે પ્રાયશ્ચિત્ત વુઙ્ગિતમિતિ
દ્વયેનાપ્યઙ્ગતમઙ્ગમં ગવ્ય તત્સઞ્જાતમસ્યેતિ વ્યઙ્ગિતં વ્યઙ્ગત્વેઽપિ
દગ્ધાવશિષ્ટાચ્છાયા કાન્તિર્યસ્ય તત્તથા કાન્તિહીનમિતિ યાવત્ ।
રાજાદિભિરિત્યાદિશબ્દેન મણ્ડલીકામાત્યાદીનાં ગ્રહણમ્ ।
અગ્નિવિષયે પ્રાયશ્ચિત્તં નિર્વાણ ઇતિ દ્વયેન નિત્યપૂજાલોપવત્ તસ્મિન્ ઇત્યત્રાપિ
શિવ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્ । સન્ધ્યાયાઃ કાલાતિક્રમેણ કૃતપ્રાયશ્ચિમાહ -
સન્ધ્યેત્યેકેન । સન્ધ્યાત્રયપરિભ્રષ્ટ ઇત્યત્ર પરિભ્રંશઃ તત્કાલત એવ ન તુ
કર્મતઃ તસ્ય પૂર્વમેવોક્તત્વાત્ । યથોક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
સન્ધ્યાકાલ પરિભ્રંશે શિવૈકાદશિકાં જપેત્ ।
ઇતિ ।
પ્.૧૫૨)
એતસ્ય સન્ધ્યાલોપેત્યસ્યાન્તરમેવ વક્તુમુચિતત્ત્વેપ્યત્ર વચનં
પ્રાતરાદિકાલનિયમેન પૂજાનિયમમેવ તાવત્તત્કાલભ્રંશેઽપિ
પ્રાયશ્ચિત્તમેતદેવેતિ જ્ઞાપનાય ગુરવઃ । સ્નાનહીનઃ વારુણસ્નાનહીનઃ
અગ્નયે મન્ત્રમાનસાનાં રોગાદાવપિ સુકરત્વાત્ । વ્રતાદ્યકરણે
વિશિષ્ટદિવસેષુ વિશેષપૂજા અકરણે ચ પ્રાયશ્ચિત્તમાહ - વ્રતસ્યેતિ
દ્વયેન । અત્ર વ્રતં કૃષ્ણાષ્ટમ્યાદિ એકદ્વિત્રિદિનાન્તરિત ભોજનાદિ ચ ।
તથાચોક્તં -
તચ્ચૈકાહાન્તરદ્વિત્ર્યહપઞ્ચાહાદિ ભોજનમ્ ।
કૃચ્છૂચાન્દ્રાયણાદીનિ વ્રતમિત્યભિધીયતે ॥
ઇતિ ।
[ક્રિયા] દેવમુદ્દિશ્ય દેવેન સહ વા યાત્રા । નિયમસ્તુ શાસ્ત્રાન્તરેણ સ્વયં
પરિકલ્પિતઃ તૈલાભ્યઙ્ગાદિ તામ્બૂલાદિવર્જનરૂપઃ યાવકાશનાદિરૂપો વા ।
અત્રોધાવિતિ કેચિત્ । એષામન્યતરસ્ય લોકાદિના વિલોપે સતિ ગાયત્ર્યાષ્ટશતં જપેત્ ।
શુદ્ધિઃ સ્યાત્પુનસ્તત્કર્તું શક્તૌ તત્કરણઞ્ચ
પ્.૧૫૩)
ચતુર્દ"યાદિષ્વેવ તલ્લોપપ્રાયશ્ચિત્તમેતદિતિ ભેદઃ । પવિત્રાકરણે
પ્રાયશ્ચિત્તમાષાઢમાસેત્યેકેન । અથાર્ઘ્યપાત્રાદિવિષયે પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ।
અથેતિ ષડ્ભિઃ પાત્રે અર્ઘ્યપાત્રેઽવિ વર્તતે પરિલુઠિતે । લિઙ્ગોક્તપાદતઃ
લિઙ્ગાપરાય પ્રાયશ્ચિત્તાચ્ચતુર્થાંશ એવ તત્સામાન્યાતિદેશ ઊર્ધ્વન્તુ
તદ્વિશેષતઃ । સહસ્રમિત્યાત્રાઘોરસ્યેત્યનુવર્તતે । પરિવર્તયેજ્જપેત્ ।
હસ્તભૃશાત્તયા શતં ઇતિ । પ્રાક્નિર્દિષ્ટસ્યાયુતતુર્યાંશસ્ય બાધઃ ।
સર્વત્રસૂત્રચ્છેદો પાદસ્પર્શાદ્યુપહતૌ । આગમવેદિનનેતિ
વાક્યલક્ષણસિદ્ધન્યાયેન ઊહાપોહાદિના આગમાર્થવિચારનિપુણે
પ્રાયશ્ચિત્તં વિધાવૂહાપોહજ્ઞાનમવશ્યં ભાવીત્યાશયઃ ।
વીરદારુલોહાદિનિર્મિતમ્ । નિત્યપૂજાલોપપ્રાયશ્ચિત્તં વિલોપ ઇત્યેકેન ચતુર્ગુણં
ઇતરદિનલોપે પ્રાયશ્ચિત્તચ્ચતુર્ગુણં । પક્ષલોપોઽન્તર્ગતચતુર્દશ્યાદિલોપે ।
તદુક્તં -
દૈદ્યતજપેનૈવ શુદ્ધિઃ કેવલચતુર્દશ્યાદિ ।
પ્.૧૫૪)
આદિશબ્દાત્ પુષ્પાદિ પટલિઙ્ગશઙ્ખાર્ઘ્યપાત્રાદિ । અથ શક્ત્યતિશયેન
પ્રાગુક્તં પ્રાયશ્ચિત્તં લાઘવં વાલાદીનામેવેતિ નિયમયતિ બાલેત્યેકેન ।
યો યો ધર્મઃ સુસારત્વાદભેદયઃ પાપમુદ્ગરૈઃ ।
ઇતિ ।
યોગિનાં પાપસ્પર્શરાહિત્યેઽપિ લોકસંવ્યવહારાર્થં કાર્યમિત્યાહ -
શિવેત્યેકેન । ચ શબ્દાત્ પુત્રિકાદીનાઞ્ચ નૈવેદ્યવિષયે પ્રાયશ્ચિત્તાં
કેશેત્યેકેન સાર્દ્ધેન નૈવેદ્ય દર્શન ઇતિ દર્શનશબ્દો નિવેદનવાચિ
દર્શનેનૈવ તેષામભ્યવહારો યતઃ । તથોક્તં -
દૃષ્ટ્યા તૃપ્યન્તિ દેવતા ઇતિ । દુષ્ટધૂપદાને પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રાણીત્યર્ધેન ।
પઞ્ચમસ્ય ઈશાનસ્ય પરમસ્તુ શિવસ્મૃતઃ ઇતિ શ્રુતેઃ પાદેન ગુર્વાદિ સ્પર્શે
પ્રાયશ્ચિત્તં પાદેનેત્યેકેન । અત્ર દેવ શબ્દેન ગુર્વાદ્યધિકરણદેવો
વિવક્ષિતઃ ન તુ લિઙ્ગમ્ । શિવાદ્યાજ્ઞાભઙ્ગે પ્રાયશ્ચિત્તમાહ -
પ્.૧૫૫)
મહેશેત્યર્ધેન । અત્ર અજ્ઞાનનિવારણરૂપા શિવસ્વરૂપા ચ વિદ્યાત્ ।
એતદુદ્દેશેનાર્જિતદ્રવ્યભક્ષણે પ્રાયશ્ચિત્તં એતદિત્યર્ધેન
ભક્ષણઞ્ચાત્રોપલક્ષણમ્ । યથહ - ઉપયોગસ્ય પાદવર્જિતમ્ । પાદેન
પઞ્ચ્વિંશત્યા વર્જિતં લક્ષં જપેત્ । નિર્માલ્યભક્ષણાદૌ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ।
નિર્માલ્યમિતિ ત્રિભિઃ નિર્માલ્યભક્ષણ ઇતિ ચણ્ડદ્રવ્યભક્ષણે ન તુ બહિઃ
ક્ષિપ્તસ્ય પ્રાયશ્ચિત્ત ગુરુત્વશ્રુતેઃ । અત્ર તુ તદ્ભક્ષણસ્યાસંભાવ્યત્વાત્
પ્રાયશ્ચિત્તં નોક્તમાચાર્યૈઃ । ન હિ ક્વચિદપિ સંભવતિ ।
ભક્ષણમન્ધકૂપાદૌ પ્રક્ષિપ્તસ્ય દેવોચ્છિષ્ટાદેરપિ ભક્ષણે
પ્રાયશ્ચિત્તમેતદેવેતિ કેચિત્ । અપરે તુ પ્રાયેણ
તદ્ભક્ષણસ્યાસંભાવ્યમાનત્વાત્ પ્રાયશ્ચિત્તં નોક્તમાચાર્યૈઃ ।
કદાચિત્તત્સંભવે તુ શાસ્ત્રોક્તં પ્રાયશ્ચિત્તમાચરણીયમિતિ વદન્તિ ।
તથોક્તં પ્રાયશ્ચિત્તસમુચ્ચયે -
દેવસ્વહરણે ધીમાન્ તસ્ય હર્તુઃ પ્રદાપયેત્ ।
તપ્તકૃચ્છ્રન્તુ યત્ખ્યાતં દેવસ્ય પાપનાશનમ્॥
દેવદ્રવ્યં યદુચ્છિષ્ટં કામતોઽપહૃતં યદિ ।
પ્.૧૫૬)
દ્વિલક્ષં બહુરૂપસ્ય જપેલ્લક્ષમકામતઃ ।
ચતુઃ પઞ્ચગુણં તદ્વદ્દત્વા સ્વં ચ વિશુદ્ધ્યતિ ॥
ભક્ષ્યભોજ્યાન્નપાનાદિ દેવાર્થે યત્પ્રકલ્પિતમ્ ।
ભુક્ત્વાઽયુતમઘોરસ્ય જપેદ્દ્રવ્યન્તુ તચ્છિવે ॥
તાવવેદ્ય શુદ્ધિઃ સ્યાત્ દેવોચ્છિષ્ટં નિવેદિતમ્ ।
ભુક્ત્વા.આર્ધસહસ્રન્તુ પ્રજપેદ્બ્રહ્મપઞ્ચકમ્ ।
ચણ્ડદ્રવ્યન્તુ તદ્દત્તં ભુક્ત્વા સાર્ધાયુતદ્વયમ્ ॥
જપેદઘોરમન્ત્રસ્ય નિર્માલ્યં બહિરુજ્ઝિતં ।
સમગ્રં સંહિતાલક્ષં જપેન્નિર્માલ્યભોજને ॥
ઇતિ । દાનેપીત્યર્થઃ । ઉપેક્ષણ ઇતિ । અયોગ્યસ્થાનં પ્રોક્ષણં
શ્વકાકાદિભક્ષણેન જ્ઞાપનઞ્ચ લઙ્ઘનપ્રાયશ્ચિત્તં દેવસમં
પ્રાયશ્ચિત્તં ચણ્ડદ્રવ્યે । મન્ત્રમાનસાગ્નેયાદન્યતમં સ્નાનં
નિવેદિતવિષયે પેક્ષણા કથનં દેવસ્વમિતિ સાર્દ્ધદ્વયેન
ગ્રામાદીશસ્યેત્યાદિ શબ્દાદેર્દશવિષયાદિ તથોક્તં -
દેશવિષયગ્રામાદિ દાસીધાન્યચતુષ્પદમ્ ।
ઇતિ ।
પ્.૧૫૭)
શાસ્ત્રાલઙ્કારલોહાનિ મણિરત્નાનિ યાનિ ચ ।
દેવદ્દ્ર્વ્યસમુદ્દિષ્ટં ઇતિ ।
એષાં સર્વેષાં નિર્માલ્યાભિધાનં વૃદ્ધિરાદૌ ...... યથા મ્યાલયતે
ક્ષીયતે ઇતિ વ્યુત્પત્યા યથાકથઞ્ચિત
ચિરેણાચિરેણામ્લાનામ્લાનયોર્માલ્યશબ્દવાચ્યત્વં । સોપતં
બ્રહ્મશમ્ભુપાદૈઃ -
નૈવેદ્યં ગન્ધપુષ્પાદ્યં દ્રવ્યં યાજ્યાયતે ચિરાત્ ।
તન્માલ્યમુપભુક્તઞ્ચ નિર્માલ્યમભિધીયતે ॥
ઇતિ ।
તત્વાત્ સ્પર્શ્નાદોષ ઇત્યાહ - પિણ્ડીત્યર્ધેન ઉપલક્ષણમેતત્ ।
યન્ત્રિકાસ્થિતસ્યાપિ તદુક્તં ભોજદેવેન દિવસનિર્માલ્યતાઽનાદિદોષફલમાહ
- ક્રવ્યાદ ઇતિ દ્વયેન । ક્રવ્યાદઃ સૃકલઃ પિશાચો વા । સિદ્ધહાનિ સિદ્ધેર્ભુ
સર્વદા ।
તસ્માપ્યકૃતવિધિઃ કિઞ્ચિત્કાલં પિશાચવરરાજઃ ।
પ્.૧૫૮)
ભ્રામ્યા વિમલાત્માસૌ વ્રજતિ સમતાં પરેશેન ॥
ઇતિ ગણનાત્ । પ્રકસનાં પવિત્રીકૃતશિવાગ્નિવ્યતિરિક્તાગ્નૌ પ્રક્ષેપઃ । શબરઃ
કિરાતઃ । નિર્માલ્યેન તદ્ભોક્તૃપુરુષેણ ચ સ્પૃષ્ટસ્ય સ્પર્શાદૌ પ્રાયશ્ચિત્તં
યદિ યશ્ચતુર્થ્યાંસવર્જિતં કુર્યાત્ । સિદ્ધલિઙ્ગાદિ ધામ સા વિશેષમાહ -
અનુષઙ્ગેત્યેકેન સિદ્ધૈર્યઃ પ્રતિષ્ઠિતં સિધિપ્રદં વા લિઙ્ગં સિદ્ધિલિઙ્ગં

અનુષઙ્ગતઃ તતઃ તદુપચારણકરણપ્રસઙ્ગત સુવસ્ત્રાદૌ
પ્રવિષ્ટનિર્માલ્યસ્પર્શાદિપ્રાયશ્ચિત્ત ચતુર્થાંશઃ । તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તં
કિઞ્ચિન્નૂનં પ્રાયશ્ચિત્તમિત્યાહ - ગુરુપત્યાદિદ્વયેન ગુરુપસ્તકેતિ । અત્ર
ગુરુશબ્દઃ પઙ્ક્તિવિષયઃ ।
ગુરુપઙ્ક્તિનિર્માલ્યન્નેઽથ જલે ક્ષિપેત્ ।
ઇતિ ।
પુસ્તકશબ્દોઽપિ સિદ્ધાન્તવિષયઃ । શિવે ઘટિતલિઙ્ગસ્થે ।
રત્નહેમાદિલિઙ્ગાદાવપિ શિવે યથેત્યનુષઙ્ગઃ । ક્વચિદ્વિષયે નિર્માલ્યસ્ય
પ્રતિસંમાહ પૂ ?
પ્.૧૫૯)
તદુક્તં બ્રહ્મશમ્ભુપાદૈઃ -
પ્રતિમાસુ વ્યાખ્યાનનિમિત્તાસુ લકુલીશ્વરાદ્યષ્ટાવિંશતિમૂર્તિષ્વિતિયાવત
સ્યાત્ નિર્માલ્યસાહચર્યે તત્પુષ્પાદીતિ તાત્પર્યમ્ । સદ્યઃ પ્રતિષ્થિત ઇતિ
સદ્યશબ્દેન જીર્ણોદ્ધારવિષયઃ । પુનઃ પ્રતિષ્ઠાપ્યવર્તતે । નિર્માલ્યાદિ
નિરસ્તમાલ્યાદિ આદિગ્રહણાન્નૈવેદ્ય સમાલેપનાદિના દૂષ્યત એતત્
સ્પર્શનલઙ્ઘનાદૌ ન દોષાવહમ્ શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
મર્દને લઙ્ઘને દાને પૂર્વં ચણ્ડેશકલ્પનાત્ ।
નાર્ચારુઢસ્ય દોષોઽસ્તિ નૈવેદ્યાર્હસ્ય વસ્તુનઃ ।
ઇતિ ।
એતદ્દીક્ષિતાનામુપયોગાત્તુ દીક્ષિતાનાં તેષાં
શિવાગ્નિગુરુનિવેદનવસિષ્ઠસ્યૈવાશનવિધાનાત્ । વિપર્યયે
પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનમ્ । તથોક્તં -
યત્કિઞ્ચિત્સ્વલ્પમગ્નીયાન્નો દત્વા પરમેષ્ઠિને ।
ગુરુભ્યો વા પ્રદાનેન શિવસ્યાષ્ટશતં જપેત્ ॥
ઇતિ ।
પ્.૧૬૦)
એતદેવાહ - પત્રમિતિ દ્વયેન । અનિવેદ્ય ન ભુઞ્જીતેત્યત્ર
સ્વેષ્ટલિઙ્ગાગ્નિગુર્વધિકરણાય શિવાયેત્યધ્યાહાર્યમ્ ।
તન્નિવેદનાવશિઓષ્ટમેવ ભુઞ્જીતેત્યાશયઃ । પ્રતિષ્ઠોત્સવે પ્રાયશ્ચિત્ત
દેવતામિત્યેકેન તદાકારમકુર્વસુ તટાકોદ્યાનપ્રતિષ્ઠોત્સવેષુ
પુંસવાદિભોજનેષુ પ્રાયશ્ચિત્ત પુંસવન ઇત્યેકેન । પુંસવન ઇત્યુપલક્ષણમ્
ગર્ભાદાનસીમન્તાદેરપિ ચતુર્થ્યામિતિ વ્યાહારિ વિવાહદિવસં
ચતુર્થદિનોત્સવે દ્વાદશૈકાહ ઇતિ । સપિણ્ડિકરણદિવસે એકોદ્દિષ્ટદિવસે
ચેત્યર્થઃ ।
ગણાન્નભોજને પ્રાયશ્ચિત્તં ગણાન્નમિત્યેકેન । ગણગણિકયોર્લક્ષણમુક્તમ્
-
યસ્તુ જીવતિ ચૌર્યેણ ગોસુવર્ણાપહારકઃ ।
બ્રહ્મસ્વં હરતે યસ્તુ સ વિપ્રો ગણ ઉચ્યતે ॥
ઇતિ ।
વિપ્ર ઇત્યુપલક્ષણમન્યેષામપિ ।
મૃતે ભર્ત્તરિ યા નારી રહસ્યં કુર્તે પતિમ્ ।
નિસ્સારયતિ યા ગર્ભં ગણિકા ચેતિ ગીયતે ॥
ઇતિ ।
પ્.૧૬૧)
ચ શબ્દાદ્વાનપ્રસ્થાનાત્સ્થાનૌ । તદુક્તં -
દ્વાવેવ શ્રમિણૌ ભોજ્યૌ બ્રહ્મચારી ગૃહીતિ ચ ।
અભોજ્યમનયોરન્નં તથા ચૈવાન્યલિઙ્ગિનામ્ ॥
ભોજકોશમાદ્યન્નભોજને ઉપવાસજપાપ્યૂહનીયાવિતિ પ્રથમન્દનોક્તમ્ ।
યોન્નં નામન્ત્રતો ભુક્ત ઇતિ પાઠાન્તરમ્ । તત્તુ કૃતામન્ત્રિણસ્ય
તદ્ભોજનવર્જનવિષયમ્ । તત્રાઽયમર્થઃ વૈ દીક્ષિતો દીક્ષિતસ્યાપિ
સમયાચારયુક્તસ્ય વર્ણાન્તરસ્યાન્નભોજને શાસ્ત્રીયક્રમેણામન્ત્રિતસ્સન્
પ"ચાન્ન ભુઙ્ક્તે સજાતીશવિજાતીદ્યાવેકસ્મિન્ પ્રયોગે સંયોજ્ય જપ્ત્વા
વિશુદ્ધ્યતિ । તથા ચોક્તાં -
આમન્ત્રિતો ન ભુઙ્ક્તેઽન્નં યસ્ય વર્ણસ્ય વૈ દ્વિજઃ ।
તજ્જાતીશસ્વજાતીશૌ જપ્ત્વા સાષ્ટશતં શુચિઃ ॥
ઇતિ ।
ક્ષત્રિયાદીનાં બ્રહ્મણાનામશને વિશેષં દર્શયતિ ।
એક ઇત્યાદિના । દિવસા ઉપોષ્યેતિ શેષઃ । તસ્યેતિ પૂર્વોક્ત પ્રયોગસ્યાનુક્રમેણ
એકદ્વિશતાદિક્રમેણ ।
પ્.૧૬૨)
શૂદ્રસ્ય ક્ષત્રિયાગ્નીવર્જિતે । ઉપવાસદ્વયે યુક્તે શતદ્વયજપાઃ સર્વેષાઞ્ચ
સુવર્ણવિષયે સ્વજાતીશસ્ય સાષ્ટશતં જપઞ્ચ કાર્ય ઇત્યર્થઃ સિદ્ધમ્ ।
અજીર્ણે તાત્કાલિકસ્નાનાદિનિષેધં જીર્ણે તત્કરણં તસ્ય કાલાતિક્રમ્ય
પ્રાયશ્ચિત્તઞ્ચાહસ્નાનમિત્યેકેન । સ્નાનમિત્યુપલક્ષણમ્ ।
સ્થાપનાન્તરકાર્યસ્ય સ્નાનાન્તરકાર્યસ્ય ધ્યાનસ્ય સન્ધ્યાવન્દનસ્યાપિ
સ્નાનાદીનાઞ્ચ વૃતે કમુપાદાનં તત્કરણવેલાયાં જીર્ણાલિઙ્ગદર્શને
તદાદિક્રમ્ય કાર્યમિતિ વિશેષઃ । નિર્માલ્ય ભોજન ઇત્યપરે । પાકયજ્ઞાદિષુ
ભોજનં ન દોષકારકમિત્યાહ - પાકાદિત્યેકેન । આદિ શબ્દેન
હવિર્યજ્ઞસોમસંસ્થાનાં ગ્રહણમ્ । ગોદાનન્નામ
બ્રહ્મચારિભિરનુષ્ઠેયો વ્રતવિશેષઃ । વ્રતમિત્યત્ર ઉપનયનમિતિ કેચિત્ । ચત્વારિ
વેદવ્રતાનીત્યન્યે । પાકયજ્ઞાદિષ્વન્નં ભુક્ત્વા ન દૂષ્યત ઇતિ । તથા સા
તથા સાચારવર્ણાનાં ઇત્યુન્નયઃ । સમાન આચારો વર્ણશ્ચ યેષામિતિ
તદ્વિગ્રહઃ । તદુક્તં બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધતૌ -
પ્.૧૬૩)
પાકાદિષુ ક્રતુષ્વન્નં ભોક્તવ્યં પાવનં યતઃ ।
ઇતિ ।
ચૌલેવ્રતે ગોદાને વિવાહે ચ દોષભાક્ ।
ઇતિ ચ । અત એવ -
પાકયજ્ઞે હવિર્યજ્ઞે સોમયાગે કૃતાં જપેત્ ।
ઇતિ શાસ્ત્રાન્તરવચનમ્ । સ્નાનમિતિ ગુરવઃ ।
અસમાચારવર્ણાનાં ભોજને પ્રાયશ્ચિત્તમ્ । ય ઇતિ દ્વયેન । યો દીક્ષિતઃ
દીક્ષિતસ્ય સમાચારયુક્તસ્ય વર્ણાન્તરસ્ય અન્નમામન્ત્રિતસ્સન્ ભુઙ્ક્તે । સ
તજ્જાતીશૌ કસ્મિન્ પ્રયોગે સંયોજ્ય જપ્ત્વા વિશુદ્ધ્યતિ । અત્ર સંખ્યાયા
અભિધાનં વક્ષ્યમાણસાષ્ટસતમિતિ પદમાકર્ષણીયમ્ । બ્રાહ્મણેન
ક્ષત્રવિટ્ચ્છૂદ્રજાતીમન્નભોજને તસ્યાશનસ્ય શુદ્ધયે યથાક્રમં
જપસ્યાનુક્રમેણેતિ એકશતાદિક્રમેણ એકો દ્વૌ ચ ત્રયશ્ચ દિવસા ઉપોષ્યાશ્ચ ।
અનેન ન્યાયેન ક્ષત્રિયાદેરેવેત્યુપલક્ષણમ્ । પ્રાઙ્નિષેધયોઃ પૂજાહોમયોરપિ
ઉચ્છિષ્ટયોરન્યોન્યસ્પર્શે પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ।
પ્.૧૬૪)
દીક્ષિતેનેતિ ષડ્ભિઃ । ઉચ્છિષ્ટ સ્પૃષ્ટ ઇત્યનન્તરં
ભોજ્યત્ત્વેન્ત્યધ્વેત્યધ્યાહાર્યમ્ । તદુક્તં શ્રીમત્કાલોત્તરે -
સર્વેષાં તુલ્યજાતીનાં ઉચ્છિષ્ટસ્પર્શને સતિ ।
ત્યક્ત્વા ભોજનમાચમ્ય સ્વજાતીશશતઞ્જપેત્ ।
ઇતિ ।
સ્નાત્વેત્યત્રાચમ્ય સ્નાત્વેત્યર્થઞ્ચ યા । સમીપ્યે દીક્ષિત ઇતિ સમીપે
ભવસ્સામીપ્યઃ બ્રાહ્મણસ્ય ક્ષત્રિયઃ ક્ષત્રિયસ્ય વૈશ્યઃ વૈશ્યસ્ય શુદ્રઃ
ઇતિ યાવત્ । તદ્વદિતિ અદીક્ષિત સ્વજાતિસ્પર્શવત્ સ્નાનપૂર્વં શતદ્વયમિત્યર્થઃ ।
ક્રમાદિતિ ચતુશ્શતવૃદ્ધિક્રમેણ સ્વજાતીશૌ । એતાનીતિ બહુવચને બ્રાહ્મણસ્ય
વ્યવહિતસ્પર્શવિષયતયા કથિતૌ વૈશ્યશૂદ્રૌ ક્ષત્રિયસ્ય વ્યવહિતયોક્તં
શૂદ્રઞ્ચ પરામૃશતિ પૂર્વોક્તદ્વિગુણમિતિ । બ્રાહ્મણો વૈશ્યશૂદ્રસ્પર્શે
ચતુશ્શતષડહોપવાસપૂર્વષડષ્ટશતં જપેત્ । ક્ષત્રિયસ્ય
ચતુરહોપવાઅસસ્પર્શે વિષયે પ્રાયશ્ચિત્તમાહ -
પાદહીનં ભવેદિતિ । બ્રાહ્મણસ્ય સ્વજાતિસ્પર્શે
પ્. ૧૬૫)
દીક્ષિતા દીક્ષિતે શતદ્વિશતઞ્ચ યત્ પ્રાયશ્ચિત્તમુક્તં ક્ષત્રિયસ્તુ
તથાવિધબ્રાહ્મણસ્ય સ્પર્શે તત્પાદોનઞ્ચરેદિતિ યથાક્રમં પઞ્ચસપ્તતિં
સાર્ધં શતઞ્ચ જપેદિત્યર્થઃ । એવં વૈશ્યોઽપિ તત્સ્પર્શે તદર્ધેન
વિવર્જિતમિતિ શતાર્ધં વા શતં વા જપેત્ । તદેવાહ - બ્રાહ્મણસ્ય
વર્ણસ્પર્શે યત્પ્રાયશ્ચિત્તં તદેવ શૂદ્રઃ તત્સ્પર્શે પાદત્રયોજ્ઝિતં
યથાક્રમં પઞ્ચવિંશતિ સંખ્યપઞ્ચાશત્સંખ્યે ચ જપેત્ ।
અન્યત્રાપ્યેવમિતિ વૈશ્યસ્ય ક્ષત્રિયસ્પર્શે
ક્ષત્રિયવૈશ્યયોસ્સ્વજાતીયસ્પર્શોક્તપાદહીનમ્ ।
ઉચ્છિષ્ટકાલેઽન્ત્યજચણ્ડાલયોસ્સ્પર્શે પ્રાયશ્ચિત્તં
સ્વજાતીશનિમિત્તદ્વયેનાન્ત્યયોરજકાદયઃ
રજકશ્ચર્મકારશ્ચ નદો પરદ (ટો દ વિરુદ) એવ ચ ।
કૈવર્તો મેદભિલ્લાશ્ચ સપ્તધા અન્ત્યજા (વ્રજા) સ્મૃતાઃ ॥
ઇતિ ।
સકલં મલં પાપં જાતીશમન્ત્રલક્ષણં પુરુષે પૂર્વં ષટ્શતં
જપેદિત્યર્થઃ । ચતુર્ણામપિ વર્ણાનાં વર્ણસ્ય તદનન્તરતદ્વિહિતસ્ય
પ્. ૧૬૬)
વર્ણસ્યોચ્છિષ્ટસ્પર્શે પ્રાયશ્ચિત્તમુક્ત્વા ક્ષત્રિયાદીનાં બ્રાહ્મણસ્પર્શે
ઇત્યેકેન । અતઃ સદ્યોજાત ઉચ્છિષ્ટભક્ષણે પ્રાયશ્ચિત્તમ્ । ઉપવાસમિતિ દ્વયેન
તદ્વદિતિ ઉપવાસં કુર્વીતેત્યર્થઃ । જપેદપીત્યત્ર સ્વજાતીશમિતિ શેષઃ ।
ભુક્ત્વેત્યેતત્ બ્રાહ્મણસ્ય વ્યવહિતવર્ણવિષયે ચ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ।
ક્ષત્રિયાદેર્વ્યવહિતવર્ણવિષયે ઉત્તમવિષયે ચ પ્રાયશ્ચિત્તં તત્સમુચ્ચયે
ગ્રાહ્યમ્ । તથા ચોક્તમ્ -
શૂદ્રસ્યોચ્છિષ્ટ અગ્રાજા યુતં દ્વિરૂપોષિતઃ । ?

સહસ્રમર્ધમર્દ્ધઞ્ચ દ્વિજોચ્છિષ્ટે ત્રિભિર્મતઃ ॥
વૈશ્યસૂદ્રૌ નૃપોચ્છિષ્ટે પાદોનન્તુ તદર્ધકમ્ ।
વૈશ્યોચ્છિષ્ટે ભ્વેચ્છુદ્રસપાદોન સહસ્રકમ્ ॥
ઇતિ ।
આશૌચગૃહભોજને પ્રાયશ્ચિત્તં દ્વિધા ઇતિ દ્વયેન । દ્વિધેતિ
શવસૂતિકાનિમિત્તભેદેન દ્વિપ્રકારેણ સૂતકે ઇત્યનેનાશૌચં લક્ષ્યતે ।
જાતમરણાદિભેદેન વર્ણભેદેન ચાશૌચકાલા વિધિરસ્માભિઃ
પ્રાયશ્ચિત્તસઙ્ગ્રહે દર્શિતત્વાત્ । નેહ પ્રતન્યતે ।
પ્.૧૬૭)
જનનાદિસમ્ભવેઽપિ કેષાઞ્ચિદાશૌચં નાસ્તીત્યાહકારુદાસીત્યેકે ।
નિર્વાણદીક્ષિતાનાં પૃથક્પાકભુજામપિ તથાવિધાનકૃતકૃત્ય
નિત્યકર્મણાં સમયિનામપિ પ્રાયશ્ચિત્તં શ્રીમત્કિરણાદૌ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
બ્રહ્મપદ્ધતાવપિ અભક્ષ્યભક્ષણાદૌ પ્રાયશ્ચિત્તં મત્સ્યેત્યાદિ ત્રિભિઃ
કર્કટકુલીર શમ્બુકઃ જલશુક્તિ । નખઃ ક્ષુદ્રશઙ્ખઃ । તદુક્તં -
ક્ષુદ્રશઙ્ખાઃ શઙ્ખનખાઃ શમ્બુકા જલશુક્તયઃ ।
કપર્દો વરાટઃ નવાંબુન્ તનક્પાદુદ્ ॥ ?
ભૂતં । દશરાત્રાદર્વાક્કાલિકં .............।?
અજા ગાવો મહિષ્યશ્ચ બ્રાહ્મણીયા પ્રસૂતિકા ।
દશરાત્રેણ શુદ્ધ્યન્તિ ભૂમિષ્ઠઞ્ચ નવોદકમ્ ॥
ઇતિ ।
પીતશેષં સ્વેન પીતાવશિષ્ટં તત્સાધનાષ્ટાદિસ્થમ્ ।
તોયં એકાં રજનીમિતિ એકાહોરાત્રમિતિ યાવત્ । ભોજનકાલે ગુદ્રસ્રાવે
પ્રાયશ્ચિત્તમાહ - જેમદિત્યેકેન ।
પ્.૧૬૮)
જ મજ્જનમિતિ ધાતોઃ શત્રન્તસ્ય રૂપં નમુચિ મુચી મજ્ઝ અદને જમિનિતિ કેચિત્ ।
તદ્વિદાં વચનમિતિ । અથ યદા જેમત્તદેત્યધ્યાહાર્યમ્ ।
ગુદેન્દ્રિય સ્રા ઇત્યત્ર ઇન્દ્રિયશબ્દેન ગુપ્તેન્દ્રિયં વિવક્ષિતમ્ । અથેતિ
સ્રુવાદનન્તરં શૌચસ્નાને શૌચઞ્ચ સ્નાનઞ્ચેતિ શૌચસ્નાનેતિ । ઉભે કૃત્વા
દ્વિધા આચામમાચરેત્ । તત્ર શૌચસ્નાનાનન્તરમેવકમાચમનમ્ ।
પુનસ્નાનાનન્તરં દ્વિતીયમાચમનમિતિ । સ્નાનસ્યાપિ
દ્વૈવિધ્યમર્થતાસ્સિદ્ધમ્ । તથા ચોક્તં પ્રાયશ્ચિત્તસમૂચ્ચયે -
ભોજને તુ ગુદસ્રાવે યોનિસ્રાવોઽથવા ભવેત્ ।
શૌચં સ્નાનં તથાચામં પુનસ્નાત્વા સમાચમેત્ ॥
જપ્ત્વાઽઘોરસહસ્રન્તુ દિનમેકમુપોષયેત્ ।
ઇતિ ।
આચમનં વિના તોયપાનભક્ષણાદૌ પ્રાયશ્ચિત્તં અનાચાન્ત ઇત્યેકેન ।
અઘોરસહસ્રમિત્યતઃ સહસ્રમનુવર્તનીયમ્ । એતદશુદ્ધ્યન્તસદ્ભાવવિષયમિતિ
કેચિત્ ।
પ્.૧૬૯)
ઉપવીતધારણં વિના પાનભોજનયોઃ પ્રાયશ્ચિત્તં વિનેત્યેકેન અત્રાપિ
સહસ્રપદમનુવર્તનીયમ્ । શય્યાસનાદિસાઙ્કર્યે પ્રાયશ્ચિત્તં
સઙ્કરેષ્વિત્યેકેન । સઙ્કરો નવવિધીત્યુક્તં પ્રાયશ્ચિત્તસમૂચ્ચયે -
શય્યાસનં પઙ્ક્તિભાણ્ડસહસ્રપઙ્ક્ત્યન્નમિશ્રણમ્ ।
યજનં સ્થાપનં યોનિ તથા ચ સહ ભોજનમ્ ॥
નવધા શઙ્કરં પ્રોક્ત ઇતિ ।
અત્રાતિલઘુષુ દશાદિશતાન્તં લઘુષુ દ્વાદશાદિ સહસ્રાન્તં ગુરુતરેષુ
લક્ષાન્તં જપ્ત ઇતિ । પ્રત્યહં સંહિતાધ્યયને સર્વપાપવિશુદ્ધિરિત્યાહ -
અહનીત્યનેન । વિધિશાસ્ત્રાધ્યયનોક્તવિધૌ સ્થિતતદનતિક્રાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તદ્વિધિશ્ચ શ્રીમન્મતઙ્ગમૃગેન્દ્રાદૌ અવધેયઃ । યથા -
વ્યાકુર્યાત્ શિવભક્તેભ્યઃ તન્ત્રાપ્યાગતમત્સરમ્ ।
ન્યાયતો ન્યાયત્રતિભિઃ પાલયન્ ગુરુસન્તતિમ્ ॥
રાજીન્નામ્નરસોદ્ગારે ન ચ વિણ્ંઉત્રસાધને ।
પ્. ૧૭૦)
ન ચાદ્યં નાતિ સારે પાને સ્નાતઃ કૃતમૈથુનઃ ।
પૂતે મહીતલે સ્થિત્વા પશુશ્રવણવર્જિતે ॥
પરિધ્યન્તસ્થિતં ચેષ્ટં શિવ નં પ્રણવવિગ્રહમ્
ગણાધ્યક્ષં ગુરુઞ્ચૈવ કારકઞ્ચ ક્રિયાશ્રયમ્ ॥
પુસ્તકં ગુપ્તસત્સૂત્રં વિધાયોપરિ કસ્યચિત્ ।
બ્રૂયાદઙ્ગપલસ્યેતિ કૃતપૂજમુદઙ્મુખઃ ॥
પ્રાઙ્મુખો વાઽરભેદ્દ્વાભ્યાં સમ્બન્ધોર્યોક્તિપૂર્વકામ્ ।
સ્રોતો બ્રૂયાદનુસ્રોતો ભેદાત્સંખ્યાનમેવ ચ ॥
પ્રવૃત્તયે ગુરુસ્વઞ્ચ સ્તેયી સ્યાત્તદકીર્તનાત્ ।
બ્રૂતે ય એવં યોઽધીતે તાવુભૌ હતકલ્મષૌ ॥
લોકે પ્રાપ્તયશોદીપ્તં વિશેત્તાણ્ડવશાઙ્કરમ્ ।
અનધ્યાયે સ્વતન્ત્રોક્તવિધિના શૃણુતે મૃષા ॥
શૈવં વહન્નિહાલ્પાયુઃ મૃતિઃ પ્રેતત્વમશ્નુતે ।
નાધ્યાપયેચ્ચતુર્દશ્યાં અષ્ટમ્યાં પક્ષયોર્દ્વયોઃ ॥
પ્રતિપત્પઞ્ચદશ્યાઞ્ચ ચતુર્થ્યામર્કસંક્રમે ।
ઇત્યાદિ।
પ્.૧૭૧)
કીલકે ચ રવીન્દુસ્થે ત્ર્યહં સ્વર્ભાનુદર્શને ।
પઞ્ચરાત્રં હરિમુખે પવિત્રે ચ મદદ્વિષઃ ॥
વિડાલવ્યાલમેકેષુ ગતેષ્વન્તરતો દિનમ્ ।
ઇતિ ।
સિતજીર્ણશ્રુતૌ દાહે શયભણ્ડે ખરેઽનિલે ।
ગુરૌ માંસં શિવીભૂતે દુત્યશિષ્યાદિકે ત્ર્યહમ્ ॥
ઇત્યાદિ શિવસંહિતાયામ્ । કામિકાદ્યષ્ટવિંશતિ સંહિતાસુ
સ્વસ્વગુરુત્તમાન્યતમામ્ । તદુક્તમ્ -
શ્રુતાધ્યયનયોઃ પૂર્વમર્થી વિજ્ઞાપયેદ્ગુરુમ્ ।
વ્યાતિ યત્તચ્છૃણુયાદધીયીત ચ પણ્ડિતઃ ॥
ઇતિ ।
તથા શ્રીમન્મૃગેન્દ્રેઽપિ -
અધીત્ય શૃણુયાચ્છાસ્ત્રં ગુરુતન્તૌ ગુરૌ ચ સન્ ।
ત્યક્ત્વાભિમાનમાત્સર્યં સંભાવ્યાસનસન્તતિઃ ॥
ઇતિ ।
સર્વપાપાનિ ઉક્તાનુક્તનિષ્.કૃતીનિ સર્વાણિ પાપાનિ ।
પ્. ૧૭૨)
મન્ત્રજપવત્ સંહિતાધ્યયનમપિ સર્વપાપવિશોધનમિત્યર્થઃ । તથા
મતઙ્ગવૃત્તૌ -
ક્ષિત્વેન લિ * તં મન્ત્રાણામિવ જપાત્ સ્વાધ્યાધ્યયનાત્તથા ।
દુષ્કૃતેભ્યો વિમુચ્યન્તે કર્મણસ્સુકૃતાદપિ ॥
ઇતિ ।
એવં શિવધર્મોત્તરેઽપિ અધ્યયનાદેઃ જ્ઞાનયજ્ઞાન્તર્ભાવેન
સર્વશોધકમુક્તં -
અધ્યાપનમધ્યયનં વ્યાખ્યાશ્રવણ ચિન્તનમ્ ।
ઇતિ ।
પઞ્ચ પઞ્ચ પ્રકારોઽયં જ્ઞાનયજ્ઞઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
નાસ્તિ જ્ઞાનાદૃતે પુંસાં પુણ્યપાપપરિક્ષયઃ ॥
ઇતિ ।
માર્જ્યમાનો યથા નિત્યં દર્પણે નિર્મલો ભવેત્ ।
જ્ઞાનાભ્યાસાત્તથા પુંસાં બુદ્ધિર્ભવતિ નિર્મલા ॥
ઇતિ ।
અન્યત્રાપ્યુક્તમ્ -
જ્ઞાનાગ્નિસર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્કુરુ તેજસા ।
ઇતિ ।
પ્.૧૭૩)
શિવસંહિતા શિવૈકાદશિકેતિ તેષાઞ્ચ કથિતસામર્થ્યાત્તદ્ગણનમિતિ ગુરવઃ
। જપસંખ્યાયા ઉપવાસાદિ નિયમવિધાનમ્ । ઉપવાસેત્યેકેન ગડ્ડુકાન્
અભિષેકકલશાન્ પ્રાયશ્ચિત્તકરણે
તત્સમવાપ્યકરણીયનિયમાન્તરવિધાનં ભૂશય ઇત્યેકેન ।
પઞ્ચગવ્યવિધાનં મધ્યેતિ નવભિઃ । અત્ર યથોક્ત એવ ક્રમ ઇતિ કેચિત્ । અર્થ ઇતિ
ગુરવઃ ॥
અત્ર કેચિત્ પાત્રપૂજયોરાક્ષિક ક્રમોક્તત્વાન્ન વિપર્યાસઃ ।
દ્રવ્યનિવેશાભિમન્ત્રિણે સૃષ્ટિક્રમેણ ઈશાનાદિના સંહારસ્તુ
સંહારક્રમેણ સદ્યાદિના વા પૂર્વં ક્ષિપેત્ । ઇતિ ગોમયાદ્યભિમન્ત્રયેત્
ઇત્યુક્તત્વાત્ । પૂર્વં ગોમયગોજલાદિ અગ્રે યથા સર્વમુત્તરોત્તરે । કુશોદકં
ચિત્રં પિતુઃ શબ્દેન કોષ્ઠપાત્રપૂજા કાર્યા । નવકોષ્ઠેષુ ઈશાનકોષ્ઠે
પ્રકૃતિતત્વવિન્યાસમિતિ પ્રતિષ્ઠાયાં વક્ષ્યતિ । પાત્રઞ્ચ શક્તિસંજ્ઞમિતિ
પ્રતિષ્ઠાય દ્રવ્યવિન્યસ । બ્રહ્મજ જ્ઞાનરત્નાવલ્યામુક્તં -
ઈશપ્રકૃતિકોષ્ઠે ચ પાત્રેઽવ્યક્તે કુશોદકમ્ ।
ઇતિ ।
પ્. ૧૭૪ )
મૃગેન્દ્રપદ્ધતાવપ્યુક્તમ્ -
પઞ્ચગવ્ય દેવતાધિષ્ઠાનાત્ પવિત્રમિત્યુક્તમ્ ।
પઞ્ચગવ્યઞ્ચ ધર્મેભ્યો વિહિતં દ્રવ્યચક્ષુષા ।
પવિત્રં ત્રિષુ લોકેષુ દેવતાભિરધિષ્ઠિતમ્ ॥
વરુણશ્ચૈવ ગોમૂત્રે ગોમયો હવ્યવાહનઃ ।
દગ્ધેન વાયુઃ સમુદ્દિષ્ટઃ સોમઃ ક્ષીરે ઘૃતે રવિઃ ॥
ઇતિ ।
એતત્પઞ્ચગવ્યવિધાનં પ્રાયશ્ચિત્તવિષયે બ્રહ્મકૂર્ચેપ્યતિદિશતિ । તદ્વિશેષાત્
પઞ્ચગવ્યં પઞ્ચાશત્ । પઞ્ચગવ્યેતિ દ્વયેન ગુરુશાસ્ત્રોક્તમેવ
પ્રાયશ્ચિત્તં વદેદિત્યાહ - યથેત્યેકેન । ક્રિયાકાણ્ડેત્યેકેન પ્રાયશ્ચિત્તં
ઉપ્સંહાર ઇતિ ।
ત્રિલોચનશિવાચાર્યવિરચિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડક્રમાવલ્લિ(લ્યાં)કાયાં
પ્રાયશ્ચિત્તવિધિઃ સમાપ્તઃ ॥
પ્.૧૭૫)
અથેત્યાદિ દીક્ષામાહ -
અથાત ઇતિ દીક્ષાનન્તરં પૂર્વોક્તવન્નિત્યાદિકમનુષ્ઠેયં યતઃ અતો હેતોઃ
દીક્ષારૂપનિરૂપણમ્ । દીક્ષાયા સ્વરૂપં દીક્ષાશબ્દનિર્વચનં તસ્યા
યોગ્યનિરૂપણં ભેદનિરૂપણં કર્તૃનિરૂપણઞ્ચ યથા તથા
આગમાર્થાનતિક્રમેણ આગમાનાં બહુત્વેઽપિ કર્તવ્યઃ સ્વગુરુક્રમ ઇતિ
વચનાત્ સ્વસન્તાનિકાનામનુષ્ઠાનક્રમવિધિરૂપત્વાત્ પદ્ધતેઃ

ઉદ્દિષ્ટક્રમેણાહ - મલમાયાદિત્યાદિ જ્ઞનઞ્ચ । જન્મન ઇતિ જ્ઞસ્વભાવ ઇતિ
સાંખ્યૈરુક્ત્વાત્
જ્ઞાનસ્વરૂપં ચૈતન્યં દૃક્ક્રિયારૂપ તતસ્ત્વાત્મનિ સર્વ્દા ઇતિ શ્રુતેઃ ।
શિવતત્વમભિવ્યજ્યતે । તદુક્તં પરાખ્યે -
શિવસ્ય દીક્ષા પ્રથિતઃ ક્ષપણં પાશસન્તતેઃ ।
તેન દિક્ષા સમાખ્યાતા તદાનાત્ક્ષપણસ્થિતા ॥
ઇતિ ।
વિજ્ઞાનકલાનામેક ઇતિ એકો વર્ગ ઇતિ શેષઃ ।
પ્.૧૭૬)
નિરધિકરણ સાધારા સાધિકરણાદ્વયોસ્તેષાં તેતિ । વિજ્ઞાનકલાનામેકો
વર્ગ ઇતિ શેષઃ । નિરાધારા નિરધિકરણા સાધારા સાધિકરણા દ્વયોસ્સ
બીજા ચૈવ શક્તાનાં તથોક્તં -
બાલાદીનાઞ્ચ નિર્બીજા સમયાચારવર્જિતા ।
સાર્વ આચાર્યપદકે યોગ્યં યોજયિત્વા પરે પદે ॥
સાધિકારપદે પ"ચાત્ ભોગં તસ્ય પ્રકલ્પયેત્ ।
શતહે સાધકાભિષેકં વક્ષતિ । મુમુક્ષોરિવ સંશોધ્યેત્યાદિના । ઇત્થમિતિ
પૂર્વોક્તનયેન પૂર્વાધિકરણ...ળાદ્યપ્રભૃતિ ત્ત્વયા સુપરીક્ષ્ય
વિધાતવ્યમિતિ તેનાચાર્યેણ સદ્દેશસંભૃતમિતિ । સદેશઃ પુણ્યદેશઃ ।
તદ્દેશં યાજ્ઞિકં વિદ્યાદ્યચ્ચ વેદૈરધિષ્ઠિતં યત્ર વિપ્રા
સદાચારયતયશ્ચ તપોધનાઃ સન્તિ દેવાસ્તથા વેદાઃ * * * *? યુતે? સ્મૃતઃ?
પુણ્યકે નિર્મુક્તાઃ પ્રસઙ્ગાત્સોઽપિ કથ્યતે ।
કર્ણાટકકલિઙ્ગાખ્યઃ કઞ્ચકર્જ્જિરસંજ્ઞકૌ ।
કોઙ્કણઃ કરહાટશ્ચ કુટકઃ કોઙ્ક ઈરિતાઃ ॥
પ્.૧૭૭)
હીનાઙ્ગોઽધિકાઙ્ગશ્ચ નાતિદીર્ઘો ન વામનઃ ।
નાતિ * ન ગૌરશ્ચ નાતિસ્થૂલો નચાતનઃ ॥
ન શિશુર્ન્નાતિ જીર્ણો નાગ્રણી નાઅતિ શીલવાન્ ।
ઇતિ ।
શ્રુતં વાઽગમશ્રવણં તથા ચોક્તં -
શિવશાસ્ત્રૈકચિત્તાત્મા પશુશાસ્ત્રપરાઙ્મુખઃ ।
ઈહિતા પારગો ગુરુઃ ઇતિ ।
શીલશ્ચોક્તં -
શીલવાનેષ જાનીયાત્ અનુકમ્પાપરો ભૃશમ્ ।
જ્ઞાનાચારગુણોપેત ઇતિ ।
જ્ઞાનં શિવસ્ય તત્વતો જ્ઞાનમિતિ ।
શિવસદ્ભાવતત્વજ્ઞઃ સ એવ સ્થાપકસ્મૃતઃ ।
ઇતિ । રઃ । તથાચોક્તં -
શિવશાસ્ત્રપરો નિત્યં શિવપૂજાનિતત્પરઃ ।
પ્.૧૭૮)
ઊર્ધ્વવક્તોદ્ભવે શૈવે સિદ્ધાન્તે દેશિકૈઃ * * ॥
ન કર્તવ્યશ્ચેત્પ્રમાદાદધો ગચ્છન્તિ । ગુણાશ્ચ પ્રોક્તાઃ શિવેન ગુણાસ્થ્યં
દયા ક્ષાન્તિરસ્પૃહાર્મ પક્ષરઃ વિષયૈરદૂષિતઃ । અથાતો
ભોગમોક્ષાર્થમિત્યાદિ કથયતો નિત્યદીક્ષાનન્તરં અતો હેતોઃ દીક્ષારૂપં
કથં ભૂતે કથં મતેયં દીક્ષેતિ ચ નિરૂપણમિયં કતિવિધા કસ્યેયમિતિ
ચાભિધીયતે ।
અથ તયોર્મધ્યે દીક્ષાયારૂપમાહ - મલમાયાદિપાશાનામિત્યાદિ તચ્ચ
સ્પષ્તમ્ । અથ નિરૂપણં તત્ર વાતાદનુગ્રાહ્યવિષયીભૂતમાત્માનં આહ -
વિજ્ઞાનકલાનામિત્યાદિ ।
તત્ર ત્રયાણાં મધ્યે આદ્યઃ વિજ્ઞાનકલાનામમલમાત્રેણ યુક્ત ઇતિ
જાતાવેકવચનમ્ । તસ્યાનેકતત્ત્વાત્ । તદુચ્યતે -
મા શુદ્ધવિધ્યોર્મધ્યે મલેન દૂષિતા વિજ્ઞાનકલા માનિનઃ પ્રાણિણો
સંખ્યાતસન્ધિ ? ઉક્તઞ્ચ -
માયોર્દ્ધં શુદ્ધવિદ્યાધો મલેનાશુ તિરસ્કૃતામ્ ।
સ કૈવલિન ઇતિ । અન્યો મલકર્મભિરિતિ । સ હ્વય - વચનેન
મલમાયાકર્મભિર્યુક્તસ્સન પ્રલયાકલ ઇત્યુચ્યતે ।
પ્.૧૭૯)
મલદૂષિતાનાં વિજ્ઞાનકલાનાં મધ્યે કેષાં
કદાચિન્માયાયામવસ્થાનં ભવતિ । તેષાં કર્મપ્રવૃત્તિરપિ સ્યાદિતિ
ભાવઃ । સકલાનામપિ મહાપ્રલયકાલે માયાયામવસાનં ભવતિ ચેત્ તે ચ
પ્રલયકેવલિન ઇત્યુચ્યન્તે । એવં પુનસ્તેષાં પ્રલયાકલાનાં મધ્યે કેચિત્ ।
કેચિત્કલાદિ ભૂમિપર્યન્તતત્ત્વૈર્યુક્તાસ્સન્તઃ તે સકલા ઇત્યુચ્યન્તે । તથાચોક્તં -
આત્માહ્યનેકધા પ્રોક્તઃ તત્રાદ્યઃ સકલો મતઃ ।
માયા કર્મમલોપેતઃ કલાદ્યવનિ ગોચરઃ ॥
કર્માશુદ્ધિયુતશ્ચાન્યો માયાયાં પ્રલયાકલઃ ।
માયોર્દ્ધં શુદ્ધવિદ્યાસ્થો મલમાત્રાવૃતોઽવરઃ ॥
વિજ્ઞાન કલ ઇતિ સ્થિતઃ યદુક્તં અન્યત્રાપિ -
આત્મનો બહવસ્સન્તિ ચિદ્રૂપમલદૂષિતાઃ ।
તામ્રકલમવજ્ઞેયો મલોઽજ્ઞાનાવરોધકઃ ॥
સહજસ્સર્વજન્તૂનાં તદ્ધિ ભોક્તૃત્વકારણમ્ ।
સદા તેનાસ્ય ભોગાય શરીરેન્દ્રિયકારણમ્ ।
માયા સંવદ્ધ્યતે પશ્ચાત્ સુખદુઃખૈકકારણમ્ ।
પ્.૧૮૦)
કર્મસમ્બન્ધમાયાતિ માયી યશ્ચ કલાદિકમ્ ।
સકાર્યકારણત્વેન ભોગજ્ઞાનાય બધ્યતે ॥
ત્રયાવસ્થાત્મકા જીવાસ્સર્વે કાલક્રમેણ વૈ ।
માયોર્દ્ધં પ્રાગવસ્થાયાં માયાયાન્તુ દ્વિ * યં ॥
તૃતીયા કલાદૌ તુ સ્થિતિરેષાં પ્રકીર્તિતાઃ ॥
ઇતિ ।
અયં દીક્ષાનિરૂપણાયાહ - નિરાધારાદિ તેષાં નિરૂપણાયાહ -
નિરાધારેત્યાદિ । તેષાં ત્રયાણાં મધ્યે દ્વયોઃ વિજ્ઞાન -
કલાપ્રલયાકલયોર્નિરધિકરણે શિવેન તીવ્રશક્તિનિપાતેન ક્રિયતે । યા સા
નિરાધારા ભવતિ । તથા દીક્ષિતાશ્ચ સદ્યઃ શિવા વા વિદ્યેશ્વરા
મન્ત્રેશ્વરા ભવન્તિ । તથા ચોક્તં -
યાન્વિમોચયતિ સ્વાપે શિવાસ્સદ્યો ભવન્તિ તે ।
સંહૃતૌ વા સમુદ્ભૂતા વાણવઃ પતયોઽથવા ॥
ઇતિ ।
અસ્યાપ્યયમર્થઃ । શિવસ્વાપે મોહકાલે યતો
વિજ્ઞાનકલપ્રલયાકલાવસ્થાયામાત્મનો જ્ઞાનશુન્યા
અવસ્થામતસ્સ્યાદિત્યર્થઃ ।
પ્.૧૮૧)
તદા યાન્ અનુગૃહ્ણાતિ તે સદ્યઃ તત્ક્ષણમેવ શિવા ભવન્તિ । તતસ્સંહૃતૌ
સકલાનાં સંહારે વા સમુદ્ભૂતૌ પ્રલયાકલાનાં સૃષ્ટિકાલે
કલાદ્યનુબન્ધનકાલે વા યતસ્તદેવ તેષાં સૃષ્ઠિરતસ્તદા યાનનુગૃહ્ણાતિ ।
તે હ્યણવો મન્ત્રેશ્વરા પતયો વિદ્યેશ્વરા વા ભવન્તીત્યર્થઃ ।
અથાચાર્યમૂર્તિમાસ્થાય શમ્ભુમહેશ્વરશક્ત્યા કથં ભૂતયા
અતિતીવ્રદીપ્તિભેદયા મન્દમન્દતરતીવ્રતીવ્રતરયા સકલસ્ય યા દીક્ષા કુરુતે
સા સાધિકરણોચ્યતે । યોગાનુસારાન્ મન્દાદિશક્તિં સ્વેચ્છાખ્યાં નિપત્યાય
તદભિવ્યક્તયે દીક્ષાં કરોતીતિ ભાવઃ । તથા ચોક્તં -
તતઃ પ્રભૃતિ મુક્તોઽસૌ યદાહૃતશિવેચ્છયા ।
કિન્તુ દીક્ષાદિભિર્લિઙ્ગૈઃ ન વિનાજ્ઞાયતે તુ સઃ ॥
યેષાં શરીરિણાં શક્તિઃ પતત્યપિ નિવૃત્તયે ।
તેષાં તલ્લિઙ્ગમૌત્સુક્યં મુક્તૌ દ્વેષો ભવાસ્થિતૌ ॥
ભક્તિઞ્ચ શિવભક્તેષુ શ્રદ્ધા તચ્છાશકે વિધૌ ।
અનેનાનુમિતાશ્શિષ્ટો હેતો સ્થૂલધિયામપિ ॥
પ્.૧૮૨)
ઈષદર્ધંનિવૃત્તે તુ રોધકત્વે તમઃ પતેઃ ।
ભવન્ત્યેતાનિલિઙ્ગાનિ કિઞ્ચિચ્છિષ્ટે ચ દેહિનામ્ ।
ચતૂર્થશક્તિપાતેન તુલ્યેનૈવ ફલં પ્રતિ ॥
સદ્યો મૂર્તા મૂર્છયા વા કમ્પાદ્રોમાઞ્ચતસ્તથા ॥
ઇતિ ।
અસ્યાપ્યયમર્થઃ । અસૌ સકલાશ્શિવે દયાયાદાઘ્રાતસ્તતઃ પ્રભૃતિ
તત્કાલમારભ્ય મુક્તઃ । કુન્તુ સ મુક્ત ઇતિ દીક્ષાદિ લિઙ્ગૈર્વિના જ્ઞાયતે તથા
તદર્થમાહ - યેષાં તાવદશરીરિણાં વિજ્ઞાનકલપ્રલયાકલાનાં
શક્તિપાતસ્ય ગુરુભિરલક્ષ્યત્વાત્ । યેષાં શરીરિણાં સકલાનાં શક્તિઃ
પરમેશ્વરી પતતિ અવિનિવૃત્તયે । ન - પુનરાવિર્ભાવાય પતતિ તેષં
તત્પાતિતમુક્તાવૌત્સુક્યં । ઉત્કણ્ઠતા ભવત્સ્થિતૌ । સંસારદ્વેષઃ
શિવભક્તેષુ ભક્તિઃ તચ્છાશકે વિધૌ શિવશાસ્ત્રાર્થે શ્રદ્ધા ચેત્યેતત્
લિઙ્ગચિહ્નમ અનેન ચિહ્નેન વિશિષ્ટસ્ય સંસ્કારાસ્થિતિઃ હેતોઃ
પ્.૧૮૩)
પાશજાલસ્ય સ્થૂલધિયા મન્દબુદ્ધીનામપિ અનુમિતિરિ અનુમાનં
પૂર્વોક્તાનાં ચિહ્નાનાં ઉદકત્વે સતિ અનોઃ પાશશૈથિલ્યપ્રકર્ષતાઞ્ચ
તેષાં ચિહ્નાનાં મન્દત્વે સતિ અણોઃ પાશશૈથિલ્યાન્તઞ્ચ
મન્દત(મત)યોપ્યનુમિન્યન્તીતિ ભાવઃ ।
અથ તદૈતાનિ લિઙ્ગાનિ સ્ફુરન્તીત્યત્રાહ - તમઃ પતેરિત્યાદિ । તમઃ પતેર્વા
દેવનાથસ્ય શ્રેયો બૃન્દનિરોદ્ધુઃ યદ્રોધકત્વં તસ્મિન્ કિઞ્ચિન્નિવૃત્તે
અર્દ્ધનિવૃત્તે વા કિઞ્ચિચ્છેદે કિઞ્ચિદવશિષ્ટે ફલં પ્રતિ તુલ્યેનૈવ ચતુર્થ
શક્તિપાતેન દેહિનામેતાનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ । અથ કં વિશિષ્ટોઽયં
ચતુર્થશક્તિપાતઃ । અથ તસ્ય સફલં પ્રતિ લિઙ્ગમિત્યત્રાહ - તીવ્રતા ઇત્યાહ ।
તત્ર તીવ્રતરેણ સદ્યોમૂર્તિઃ તીવ્રેણ મૂર્ચ્છામન્દેન કમ્પઃ । મન્દતરેણ
રોમાઞ્ચકમિત્યેતત્ ચિહ્નતારતમ્યં ભવન્તીત્યર્થઃ ।
સ્થિતાવેતચ્છક્તિપાતાચ્છક્તિપાતતારતમ્યતો દેશિકમૂર્તિમાસ્થાય યદિ શિવો
યાનનુગૃહ્ણાતિ તે રુદ્રાણાં મન્ત્રેશ્વરાણાં શિવસ્ય ચ ભજન્તીતિ ક્વચિત્
સાધિકારા
પ્.૧૮૪)
નિરધિકારા ચેતિ । તથા ચોક્તં

રુદ્રમન્ત્રપતીશાનપદભાજો ભવન્તિ તે ।
સ્થિતૌ યાનનુગૃહ્ણાતિ ગુરુમાસ્થાય ચિદ્વદ ॥
ઇતિ ।
પુનઃ પીયસા યા દીક્ષૈવ સ બીજા નિર્બીજા સાધિકારા નિરધિકારા ચેતિ
ચતુર્વિધા પ્રોક્તા । તત્ર તાવત્સમયાચારસંયુક્તા યા સા સ બીજા । સા ચ
દ્વિવિધા શિવધર્મિણી લોકધર્મિણી ચ । તત્ર તાવચ્છિવ ધર્મિણી
શિખાયાચ્છેદસહિતા । સા ચ દ્વિવિધા નૈષ્ઠિકી ભૌતિકી ચેતિ । તાવન્નૈષ્ઠિકી
નિરવધિઃ । દ્વિતીયા કતિપયદિનવ્રતપરિપાલનાનન્તરં ગૃહપદદાયિની । તથા
ચોક્તં -
નૈષ્ઠિકી દેહપાતાન્તા ભૌતિકી વ્રતમોક્ષદા ।
ઇતિ ।
અથાન્યા લોકધર્મિણી શિખાચ્છેઅનરહિતા । સા ચ દ્વિવિધા ભુવના
તત્પદપ્રાપ્તિનિમિત્તા ચેતિ । તથાચોક્તં -
સ બીજા ચૈવ શાક્તાનાં સમયાચારસંયુતા ।
પ્.૧૮૫)
શિખાચ્છેદસમાયુક્તા દીક્ષા સા શિવધર્મિણી ॥
શિખાચ્છેદં વિના યત્ર જ્ઞેયા સાલોકધર્મિણી ।
શિવધર્મિણમાશોધ્ય યોજયેત્પરમે પદે ॥
દેહપાતેન મોક્ષસ્સ્યાત્ સમયાચારપાલનાત્ ।
ઇતિ ।
લોકધર્મિણારોપ્ય પદે ભુવનકર્તરિક્ત ધર્મ સાધનં કુર્યાચ્છિવે વા
મુક્તિકાઙ્ક્ષિણં । તત્તે સદાશિવભોગે લયસ્તે પરમે પદ ઇતિ ।
અથાસમર્થાલમ્બનાદીનાં સમયાચારવર્જિતા યા સા નિર્બીજદીક્ષા । સા ચ
દ્વિવિધા । સદ્યો નિર્વાણા અસદ્યો નિર્વાણા ચેતિ । તત્ર તાવત્ સદ્યો નિર્વાણા
સંસારદ્વિષાં વૃદ્ધાનાં વ્યાધિતાત્મનાં
દેહારમ્ભકકર્માદિપાશશોધિની । દ્વિતીયા દેહપાતાનન્તરમોક્ષપ્રદા ।
તથા ચોક્તં -
નિર્બીજાત્વસમર્થાનાં બાલાદિવ્યાધિતાત્મનામ્ ।
સદ્યો નિર્વાણકી પ્રોક્તા દેહપાતેન તત્ક્ષણાત્ ॥
દેહારમ્ભકકર્માદીન્ ભુક્ત્વા શૈવં પદં નયેત્ ॥
પ્.૧૮૬)
બાલાદીનાઞ્ચ નિર્બીજસમયાચારવર્જિતાનાઞ્ચ તેષાં નિયમૈઃ કાર્યઞ્ચ
(ન ચ) શારીરયન્ત્રણૈઃ । ન તીર્થક્ષેત્રગમનૈ યાવજ્જીવં શિવં યજેદિતિ ।
યતો યસ્માત્કારણાત્ યસ્ય સદ્યો નૈમિત્તિકે કામ્યે ચાધિકારિતા સ્યાત્ । અતો હેતોઃ
સાધિકારદીક્ષા સાધકાચાર્યયોરેવ ભવેત્ । અન્યાનિ બીજદીક્ષાનાન્તુ તથા
સબીજદીક્ષાદીક્ષિતાનાં મધ્યે સમયી પુત્રયોશ્ચ
નિત્યમાત્રાધિકારિત્વાન્નિરાધિકારા ભવેત્ । ઇત્થં સબીજનિર્બીજયોરપિ
સાધિકારનિરધિકારયોરન્તર્ભૂતત્વાત્ । ઇયં દીક્ષા
સાધિકારનિરધિકારભેદેન દ્વિરૂપં પ્રત્યેકં દ્વિવિધં જાયતે ।
સાધિકારાપિ ક્રિયાવતી જ્ઞાનવતી ચેતિ દ્વિવિધા સ્યાત્ । તથા ચ પરા
ભવેદિત્યર્થઃ । અથ સ્પષ્ટમ્ ।
અથ ગુરુશિષ્યપ્રતિપાદનાયાહ - ઇત્યમિતિ । ઇત્યમુક્તનયેન ગુરોઃ
સકાશાલ્લુબ્ધાધિકારેણાચાર્યેણ દીક્ષા સાધ્યતે । સ જાત્યાચાર્યશ્ચ
સદ્દેશસમ્ભૂતઃ । સ ચ -
પ્.૧૮૭)
કૃષ્ણસારમૃગો યત્ર સ્વાચારાદ્વિચરેદ્ભુવિ ।
સન્તિ દેવાઃ તથા વેદાઃ આર્યાવર્તં વિદુર્ભુધાઃ ॥
તદ્દેશકુલસમ્ભુતઃ આચાર્ય શાસ્ત્રસંમતઃ ।
ઇતિ ।
સ્વમૂર્તિઃ શોભના પ્રસન્ના દન્તુરાદિદોષરહિતા મૂર્તિર્યસ્યાસૌ સ મૂર્તિઃ ।
તથા ચોક્તં -
કારુકૃતોદરિઃ કુજો હીનાઙ્ગો વાઽધિકાઙ્ગવાન્ ।
કૃષ્ણાશ્મશ્રુહીનો વા કુનખી દન્તુરસ્તથા ॥
કેકરઃ ક્ષયરોગી ચ બર્બરસ્થૂલદેહવાન્ ।
પિઙ્ગાક્ષો લમ્બકુક્ષિશ્ચ વક્ત્રનાસો .. ભાહુમાન ॥
એતૈસ્તુ લક્ષણૈર્હીનઃ પૂર્ણાઙ્ગો મૂર્તિમાન્ * * ।
ઇતિ ।
શીલવાનત્ર શ્રુતમાગમશ્રવણં । ન પશુશાસ્ત્રાવગમઃ । તથા ચોક્તં -
શૈવસિધાન્તસારજ્ઞઃ પશુશાસ્ત્રપરાઙ્મુખઃ ।
સર્વભૂતાનુકમ્પી ચ શુષ્કતર્ક વિવર્જિતઃ ॥
ઇતિ ।
પ્.૧૮૮)
શીલમત્ર બલાન્વયાનુરઞ્જકો ગુણઃ । ફલભાવવિવર્જિતઃ
શઠઃ ક્રૂરો વિમોહી ચ પિશુનો મત્સરી ખલઃ ।
ખલાભાવવિનિર્મુક્તઃ પરચિત્તાનુરઞ્જકઃ ॥
શીલવાનેષ જાનીયાદનુકમ્પાપરો ભૃશમ્ ।
ઇતિ વચનાત્ । નન્વત્ર શ્રુતોપપન્નસ્ય શીલત્વં સ્વત એવ સ્યાત્ । કુતશ્શીલવાનિતિ
વિશેષણમ્ વ્યર્થમિતિ ચેત્ -
જ્ઞાનેન હૃદયસ્થેન ખલો ન સ્યાત્સુશીલવાન્ ।
મધુના કોટરસ્થેન નિમ્બઃ કિં મધુરાયતે ॥
જ્ઞાનમભ્યાસતો વેત્તિ શીલં સ્વાભાવિકો ગુણઃ ।
ઇતિ વચનાત્ ।
અથ જ્ઞાનાચારગુણોપેતઃ તત્ર જ્ઞાનઞ્ચ તત્વવિજ્ઞાનં
ષટ્ત્રિંશત્સંખ્યયાન્વિતઃ । આચારઃ પ્રત્યહં સ્નાનાદિકમાચરતીત્યાચારઃ
। અથઃ ગુણઃ સાત્ત્વિકસ્સાર્વજ્ઞાનમ્ ।
સત્યં દયા ધૈર્યં વિનયં સ્થૈર્યમેવ ચ ।
સાત્ત્વિકસ્ય ગુણં પ્રોક્તઃ સઙ્ગાત્ સઞ્જાયતે તુ સઃ ॥
શુદ્ધાશયસ્તુ હૃદયે યસ્યાઽસૌ શુદ્ધાશયઃ ।
પ્.૧૮૯)
તત્ર તાવદ્બિજાતીણાં ચતુર્ણાં પ્રવૃત્તિક્રિયાણાં ક્ષત્રિયમદ્વયોઃ
વૈશ્યશૂદ્રાણાં મદ્યપઃ । તથા ચ ગરુડઃ -
મધ્યે વર્ણચતુષ્કસ્ય ગુરુત્વં કસ્ય તત્વતઃ ।
સ ચ પ્રોક્તો ચ રાત્રાન્તે શિવવત્સર્વમોચકઃ ॥
ભાર્યા ભ્રાષાદિકો બન્ધુઃ ઉપપન્નો યદા ભવેત્ ।
તથા તેષાં ભવેદ્દિક્ષા તદા સા પુત્રતા ન કિમ્ ॥
અન્યજશ્ચોપસન્નોઽયં સ ચાસ્પૃશ્ય કથં પુનઃ ।
તથા તસ્યા દીક્ષા સ્યાન્નગુરુસ્સર્વમોચકઃ ॥
ઇતિ ।
ઈશ્વરઃ -
ચતુર્ણામપિ વર્ણાનાં આચાર્યત્વમિહોદિતમ્ ।
બ્રાહ્મણાદિચતુષ્કસ્ય દ્વિજોઽનુગ્રહકૃન્મતઃ ॥
ત્રયાણાં ક્ષત્રિયો દ્વાભ્યાં વૈશ્યશૂદ્રસ્સયોનિજે ।
અનુગ્રહસ્તુ ભાર્યાદૌ યોઽયા કિન્તુ ભાવતઃ ॥
નિરપેક્ષાયતો મન્ત્રા યથા તદ્ભાવતો તથા ।
યથાઽસ્ય તેન ભાવેન મન્ત્રાઃ કુર્વન્ત્યનુગ્રહમ્ ॥
પ્.૧૯૦)
યસ્તેનાન્ત્યજસ્યાપિ કિન્તુ દીક્ષા નુ માનસી ।
કારુકાણાન્ત્વસંસ્પર્શાત્ ન હૌતિઃ પરિકલ્પ્યેત્ ॥
જ્ઞાત્વા તેષાં પરા ભક્તિઃ લોભાચ્ચ દોષમાન્પુયાત્ ।
ઇતિ ।
ઇત્થં ભૂતો પરઃ શ્રેષ્થ ઉચ્યતે । નાન્યતે । સ્વાયંભુવાદૌ નષ્ટવ્રતાશ્ચ -
ઉક્તઞ્ચ સ્વયમાલોચ્ય વયમાચાર્યસત્તમાઃ ।
ઇત્યેવઞ્ચૈવ વિદન્ત્યજ્ય કૃત્યાજ્યાસ્તે સ્વયંભુવઃ ॥
અન્યલિઙ્ગં પરિત્યજ્ય યો લિઙ્ગં શૈવમાશ્રયેત્ ।
સ પુનર્ભૂરિતિજ્ઞેયસ્તજ્જાતા કૌલિકા મતાઃ ॥
તાવત્તે ગુરવો જ્ઞેયાઃ યાવદાચારપાલકાઃ ।
આચારાત્તુ પરિભ્રષ્ટાસ્ત્યાજ્યાસ્તે ભગ્નલિઙ્ગવત્ ॥
ભસ્મપ્રદાત્સમુદ્ભૂતો યોઽસૌ ભસ્માઙ્કુરસ્મૃતઃ ।
તજ્જાતા કલરાજ્ઞેયાસ્તજ્જાતાઃ કુશિકા મતાઃ ॥
દીક્ષાસ્થાપનયોરેતે સન્ત્યજ્યાશ્શુભકાઙ્ક્ષિભિઃ ।
ઇતિ ।
પ્.૧૯૧)
સ્પષ્ટં । અથ શીતૌષધી તોય ઇત્યાદિ રત્નાદિરચિતે પશ્ચિમાનને કુમ્ભે -
નિત્યે નૈમિત્તિકે કામ્યે સર્વાધિકરણસ્સદા ।
શિવઃ પૂર્વાનનો લક્ષ્મીઃ પ્રત્યક્ પૃસ્ઠકલાતનુઃ ॥
ઇતિ વચનાત્તતઃ પૂર્વાભિમુખં શિવં સાઙ્ગં સમ્પૂજ્ય તસ્ય કુમ્ભસ્ય
દક્ષિણપાર્શ્વસ્થાં પશ્ચિમાસ્યાં પ્રત્યઙ્નાલાં વિકિરસ્થાં
ખડ્ગરૂપિણીઞ્ચાસ્ત્રેણ પાશુપતેન સંપૂજ્ય ।
શક્રાદિપૂજાનન્તરં પરિભ્રામ્ય સંસ્થાપ્ય સ્થિરાસનં સંપૂજ્ય
કુમ્ભસ્થસ્ય શિવસ્ય દક્ષિણકરે મખરક્ષાર્થં જ્ઞાનખડ્ગં સમર્પયેત્
। તથા ચોક્તમ્ -
અનન્તધર્મ જ્ઞાનાદિ પદ્મમિત્થં ચલાસનમ્ ।
તત્ર કુમ્ભાન્યસેત્પ્રાચ્યાં પશ્ચિમાસ્યાં વૃષાસનમ્ ॥
ગન્ધપૂષ્પાદિભિઃ પૂજ્ય તત્ર ભૂયઃ પુરાનનમ્ ।
શમ્ભૂમભ્યર્ચયેત્જ્ઞાનશક્તિરૂપં ક્રતુપ્રભુમ્ ॥
સદા તદ્યામ્યદિગ્ભાગે સ્પૃષ્ટાન્તં દક્ષપાણિના ।
પ્.૧૯૨)
પ્રત્યઙ્નાલાન્તુ સિહ્મનાલાન્તુ વર્ધનીં વિઘ્નમર્દનીમ્ । ?
તસ્ય ચાસ્ત્રં સમભ્યર્ચ્ય સઙ્ગરૂપં સમુજ્વલમ્ ।
દિક્ષુ શક્રાદિ દિક્પાલાન્ અભ્યર્ચ્ય ભ્રામ્ય ધારયેત્ ॥
તત્ર સ્થિરાસનં સંપૂજ્ય જ્ઞાનખડ્ગં સમર્પયેત્ ।
શિવસ્ય દક્ષિણે હસ્તે વર્ધન્યસ્ત્રન્તુ સંસ્થિતમ્ ॥
તેન તદ્યજ્ઞરક્ષાર્થં યાગોઽસૌ કલશન્યસેત્ ।
ઇતિ ।
વિરેફાવન્તિમાવિત્યાદિ અ ક ચ ટ ત પ ય શાનાં વર્ગાષ્ટકાનામન્તિમૌ
વર્ગૌ યવર્ગ શવર્ગેણ । તાવુભૌ વિગતરેફૌ એવ ષષ્ઠસ્વરાસ્થિતૌ ।
અર્ધચન્દ્રબિન્દુનાદયુક્તૌ । ઓં યું લું પું(નું) શું ષું સું હું ઇતિ
સપ્તજિહ્વાનાં કુર્યાત્ સપ્તબીજાનિ । તતસ્પષ્ટમ્ ।
સર્વોપદ્રવનાશાય રુદ્રશાન્ત્યા એકાદિ । અત્ર રૂદ્રશાન્તિઃ
શિવપૂજાતર્પણાવસાને ।
ઓં કુરુ કુરુ રુન્ધિ રુન્ધિ રુદ્રોસિ દેવતાં
પ્.૧૯૩)
દેવ દેવ વિશાખૌ હન હન દહ દહ પચ પચ મથ મથ ચ કુરુ કુરુ પુરુ

પુરુ શાન્તિમનુસ્મરન્ કૃષ્ણપિઙ્ગ અકાલિ પિશાચાધિપતે વિશ્વેશ્વરાય
નમસ્સ્વાહેતિ રુદ્રશાન્તિમન્ત્રઃ । અનયા રુદ્રશાન્ત્યા તિલાદિભિઃ હોમં
કુર્યાદિતિ લઘુપ્રયોગઃ । વિસ્તારોઽપિ કાલોત્તરાદૌ પ્રદર્શ્યતામ્ ।
ન નિન્દેત્કારણં દેવમિત્યત્રાનુક્તમુક્તં ભવતિ ।
લૌકિકાદિષુ માર્ગેષુ ચતુર્ષ્વપિ સમાશ્રિતાન્ ।
અવિદ્યા તદ્ભ્યો જ્યેષ્ઠાન્ પ્રતસ્થો નાભિવાદયેત્ ॥
નાત્મનઃ પ્રકૃતં ભાવમન્યતે શિવદીક્ષિતઃ ।
ના દીક્ષિતે સતિં કુર્યાત્ * * પઙ્ક્તૌ ચ ભોજને ॥
નિર્માલ્યભોજનં દાનં લઙ્ઘનં સ્પર્શનં તથા ।
ઉપેક્ષણં ન કુર્વીત સ્ત્રીશૂદ્રેણાન્ત્યજાદિભિઃ ॥
સ્પર્શનં ભાષણઞ્ચૈવ શ્વાપસ્ય ચ દર્શનમ્ ।
ન નગ્નાં વીક્ષયેદ્રાયાં તથા તાં પ્રકટસ્તનીમ્ ॥
ગણાણાં ગણિકાનાઞ્ચ સૂતિકાન્નં તથૈવ ચ ।
પ્.૧૯૪)
અદીક્ષિતસ્ય શૂદ્રસ્ય ભોજનઞ્ચ વિવર્જયેત્ ।
એકાન્નં નૈવ ભોક્તવ્યં ભિક્ષાશી ચરુભુગ્ભવેત્ ॥
પ્રતિગ્રહં વિરક્તસ્ય વર્જયેદ્યત્ર કુત્રચિત્ ।
ગુરુદેવાગ્નિપૂજાર્થં ગૃહ્ણીયાચ્છુદ્ધજાતિતઃ ॥
ગુરુર્દેવાગ્નિ ચણ્ડાજ્ઞાં શાસ્ત્રાર્થં નૈવ લઙ્ઘયેત્ ।
સમર્થસ્ય સમુદ્દિષ્ટા બાલાદીનાં વિશોધયેત્ ॥
અગ્નૌ નદ્યાદિચણ્ડાન્તાન્ ગણાન્ સંપૂજ્ય તર્પયેત્ ।
હુત્વા મૂલશતાન્ પઞ્ચ પૂજાન્તે તાન્નિરોધયેત્ ॥
વિરક્તસ્ય વ્રતાઙ્ગાનિ જટાવ્યોમોપવીતકમ્ ।
પાવનં તૈજસં ભસ્મ કૌપીનઞ્ચ જલાત્મકમ્ ॥
દણ્ડં પાર્થમેતાનિ દણ્ડાદીનિ યથાક્રમમ્ ।
સદ્યોજાતાદિર્મન્ત્ર્ય સંપાતેન વિશોધ્ય ચ ॥
કલશાય સમર્પ્યાથ શિષ્યાય વિનિવેદયેત્ ।
ઇતિ । સુબોધમન્યત્ ।
અથ નિર્વાણદીક્ષાયામિત્યાદિ । અથેતિ યક્તે દીક્ષા દ્વિજત્વં વિના
નિર્વાણાનધિકારિ પુમાન્ । ન દ્વિજો
પ્.૧૯૫)
યુજ્યતે સિદ્ધાનિ ચ । નિર્વાણમશ્નુતે -
દ્વિજોઽપિ હિ યતસ્તેન કુર્યાત્તદ્દ્વિજસત્તમ ।
ઇતિ વચનાદ્યદ્યપિ બ્રહ્માદિત્રયાણાં વૈદિકે માર્ગે દ્વિજત્ત્વેન વિદ્યમાનેઽપિ
પુનરપ્યાહ -
દ્વિજત્વાપાદનં સ્વદધીત તસ્માત્ યતસ્તતઃ દ્વિજત્વં શરીરસ્ય નત્ત્વાત્મનઃ
કાર્યઃ શરસંસ્કાર્યઃ પ્રેત્યચેહ । ગાર્ગૈર્હોમૈર્જાત ચ
કર્મચૌલમૌઞ્જીનિબન્ધનૈઃ ઇતિ સ્મૃતિતઃ । તદ્વદિહ ન શરીરસ્ય સંસ્કારઃ ।
તથા ચોક્તં -
ન જાતેર્ન શરીરસ્ય સંસ્કારઃ પ્રાણિનો મતઃ ।
યદિ જાતેસ્તદૈકસ્મિન્ દીક્ષિતેઽખિલદીક્ષણમ્ ॥
પ્રાપ્તં તેન ન જાતેસ્તુ જડત્વાન્ન તનોર્મતઃ ।
ચિદ્રૂપેઽનુગ્રહઃ કાર્યઃ સર્વાનુગ્રહકશ્શિવઃ ॥
ઇતિ ।
તસ્માચ્ચ ચતુર્ણામપિ વિશિષ્ટસમયાદિદીક્ષાયાં દ્વિજત્વાપાદને સતિ
તદનન્તનિર્વાણદીક્ષાયાં કુર્યાન્મૂલાદિદીપનમિતિ ભાવાર્થઃ ।
પ્. ૧૯૬)
શાન્તિકે પૌષ્ટિકે વશ્યે વષડન્તાદિનાઽણુના ।
ઇતિ ।
વષટ્કાર આદાવન્તે ચ યસ્યાણોર્મન્ત્રસ્ય । તથા હિ -
ઓં વષટ્ ઔ(હા?) વષડિત્યાદિ । અથ જ્વરાદિનાશાયચાપ્યાયનાદિષુ । વષટ્
વૌષડ્ભ્યાં સમોપેતૈઃ શમ્બરૈર્બીજૈર્વિકારસ્યોપરિ સ્થિતૈઃ । તથા હિ
ઓં વષટ્ વૌષડિત્યાદિ પશુબોધમન્યત્ । તતઃ સ્વ સ્વસવ્યભાગસ્થિતમિત્યાદિ ।
અત્ર સ્પષ્ટત્વાત્ ક્રમમિન્દુમાત્રં પ્રદૃશ્યતે । દક્ષિણપાર્શ્વે
દક્ષિણમણ્ડલે શિષ્યમુપસ્થાપ્ય ગૃહસ્થતપસ્વિભેદેન
સૃષ્ટિસંહારક્રમેણ । તચ્છિખાયાં સૂત્રં બધ્નીયાત્ । તતઃ તન્મસ્તકે ઓં
હૌં શક્તયે નમઃ ઇતિ સૂત્રે સંયોજ્ય સંપૂજ્યાવકુણ્ઠ્ય । ઓં હૌં હઃ
હુંફડિતિ તાડનં ભેદનઞ્ચ । ઓં હૌં નમ ઇતિ પ્રવેશનમ્ । ઓં હૌં
સ્વાહેતિ સંહારમુદ્રયા પૂરકેણાદાયાત્મસ્થં કૃત્વા ઓં હૌં
શક્તયે નમ ઇતિ સૂત્રે સંયોજ્ય સંપૂજ્યા નિરુધ્યાવકુણ્ઠ્ય
સન્નિધાનાર્થં તર્પણાર્થઞ્ચાહુતિત્રયં દદ્યાત્ ।
પ્. ૧૯૭) ઓં હૌં ઇડાયૈ નમઃ । ઓં હૌં પિઙ્ગલાયૈ નમઃ । ઓં હૌ સુષુમ્નાયૈ
નમઃ । ઇતિ તદ્દેહ સંપૂજ્ય તાડનાદિક્રમેણ સૂત્રે સંયોજનાદિ કુર્યાત્ । તતઃ
ઓં હાં મન્ત્રાધ્વને નમઃ ઓં હાં પદાધ્વને નમઃ । ઓં હાં
વર્ણાધ્વને નમઃ । ઓં હાં ભુવનાધ્વને નમઃ । ઓં હાં તત્વાધ્વને
નમઃ । ઓં હાં કલાધ્વને નમઃ । ઇતિ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવેન સંયોજ્ય
યજનાદિ કુર્યાત્ । તથા ચ નિર્વાણોત્તરે મન્ત્રાઃ -
વર્ણાસ્તુ ભુવનૈર્વ્યાપ્તાઃ તત્ત્વૈ વ્યાપ્તાનિ તાનિ તુ ॥
તત્વજાતિસ્તથા વ્યાપ્તા કલાભિસ્તુ કલાઃ ક્રમાત્ ।
શોધનીયાઃ પ્રયત્નેન અન્તર્ભાવં પ્રકલ્પયેત્ ॥
ઇતિ ।
તતઃ શિષયમસ્ત્રેણ સંપ્રોક્ષ્ય ઓં હાં હં હાં હુંફડિતિ તાડનમ્ ।
ભેદનઞ્ચાનેન નમોઽન્તેન વામયા પ્રવેશઃ । હુંફડન્તેન જ્યેષ્થયા
વિશેષઃ । ઓં હું હાં હં હાં હું સ્વહેતિ પૂરકેણ શક્તિં સૂત્રેણ ।
પ્.૧૯૮)
રૌદ્રનાડ્યા ઇત્યર્થઃ । તિસૃભિઃ શક્તયઃ શમ્ભોઃ વામા જ્યેષ્ઠા
રૌદ્ર્યાશ્લેષવિશ્લેષ ઉદ્ધારે સર્વત્રાપ્યાહતૌજસ ઇતિ વચનાત્ । અનયા
રૌદ્ર્યાત્માનમાચ્છિદ્યાકૃષ્ટચિદિ દ્વૈધીકરણધાતોરત્ર
દેહાદાકર્ષણમેવ દ્વિધાકરણમતસ્તસ્માદાકૃષ્યાત્મસ્થં કૃત્વા ઓં
હાં હં હાં આત્મને નમ ઇતિ સૂત્રે સંયોજનાદિ કુર્યાત્ । તતઃ ઓં હાં
મલપાશાય ભોક્તૃત્વકારણાય નમ ઇતિ કૃષ્ણમ્ । ઓં હાં કર્મપાશાય
સુખદુઃખ ભોગકારણાય નમ ઇતિ સિતમ્ । ઓં હાં માયાપાશાય
શરીરેન્દ્રિયવિષયકારણાય નમઃ ઇતિ કર્પૂરમ્ । આત્મનોઽપિ ભેદેન સંપૂજ્ય
તર્પણાદિ કુર્યાત્ । તથા ઓં હૌં વિદ્યાદેહાય નમ ઇતિ ચ ।
તતઃ ઓં હાં મન્ત્રવર્ણભુવનતત્વમલકર્મમાયામાયીય સચિવાય
શાન્ત્યતીત કલાપાશાય નમ ઇતિ પાશાવલોકનમ્ । તતસ્તાડનભેદેન
પ્રવેશવિશ્લેષાકર્ષણગ્રહણાદાનાત્મસ્થિરીકરણસૂત્રસંયોજનતર્પણાવ
કુણ્ઠનનિરોધનાન્તચતુર્દશકર્મપ્રતિકલમપયિત અત્રૈવાવસરે ।
પ્. ૧૯૯) તતોઽવબીજાનાં દેહારમ્ભકર્મણા સબીજાયાઃ શુદ્ધન્તુ
દીક્ષાયાં શિવધર્મિણ્યાં સમયાચારદેહારમ્ભકકર્મદ્વયાદવ
સાધકદીક્ષાયાં મન્ત્રસિદ્ધિફલદાપિ
લોકધર્મિણ્યામિષ્ટાપૂર્તાદિધર્માચ્ચ વ્યતિરિક્તં પ્રબન્ધકં
કલાનામન્તરે સ્મરેત્ । તતો મન્ત્રતર્પણદીપનાવસાને કલાસ્થાનેષુ
કુઙ્કુમાદિના સૂત્રં રઞ્જયિત્વા તત્ર પાશવિશ્લેષકરણાય સાઙ્ગં
શીવં સંપૂજ્ય ઓં હાં હૌં હાં શાન્ત્યતીત કલાપાશાય હુંફડિતિ
તાડનં ભેદનઞ્ચ । અનેન નમોઽન્તેન પ્રવેશઃ । ઓં હું હાં હૌં હાં
હું મન્ત્રપદવર્ણભુવનતત્વમલકર્મમાયામયી સ ચૈવં
શાન્ત્યતીતકલાપાશં ગૃહ્ણામીતિ સૂત્રં સંગૃહ્ય । પુનશ્ચ મન્ત્રાન્તે
બધ્નામીતિ બન્ધનં કુર્યાત્ । ઇત્થં સકલકલાનાં ગ્રહણબન્ધનપ્રયોગઃ
। તતોઽન્યભુવનાદિ દોષમોક્ષભુવનાદિ શિષ્યપ્રવેશહોમાન્તે પ્રતિકલં
તાડનાદિકં કર્માત્મનઃ સમાચરેત્ । તથા ચોક્તં -
તાડનં દેહવિશ્લેષકર્ષનં ગ્રહણં તથા ।
યોજનં તન્તુ વાગીશ્યાં માયાયાં જનનં પુનઃ ॥
પ્.૨૦૦)
અધિકારસ્તથા ભોગો લયો નિષ્કૃતિરેવ ચ ।
પાશચ્છેદોપનિક્ષેપઃ તાડ્યમુદ્ધારણં પશોઃ ॥
ઇતિ ।
તથાપિ તાવન્નિવૃત્તૌ ઓં હાં આધારશક્તયે નમઃ । ઇતિ કુણ્ડે સંપૂજ્ય
સન્તર્પ્ય ઓં હાં હ્લાં મન્ત્રપદવર્ણભુવનતત્વમલકર્મમાયીયસચિવાય
નિવૃત્તિકલાપાય હઃ હુંફડિતિ સ્વસ્થાને તાડનં ભેદનઞ્ચ । અનેન
નમોઽન્તેન વામયા પ્રવેશઃ । ફડન્તેન જ્યેષ્ઠયા વિશેષઃ । સ્વાહાન્તેન
રૌદ્ર્યા પૂરકાઙ્કુશમુદ્રયા પાશાકર્ષણમ્ । ઓં હું હાં હં હાં
હું ઇત્યાદિના ફડન્તેન કુમ્ભકં સંહારિણ્યા પાસં ગૃહીત્વાત્મસ્થં
કૃત્વા
નમોઽન્તેન રેચકેણોદ્ભવમુદ્રયા કુણ્ડે સંસ્થાપ્ય સંપૂજ્ય ઓં હાં
હ્લાં મન્ત્રાદિપાશગર્ભાય નમ ઇત્યર્ઘ્યં દત્વાઽનેન સ્વાહાન્તેન
સન્નિધાનતર્પણાર્થં આહુતીનાં ત્રયં દદ્યાત્ ।
તતો બ્રહ્માણમાવાહ્ય સંપૂજ્ય સન્તર્પ્ય વિજ્ઞાપ્ય વિસૃજ્ય ઓં હાં હૌં
હ્લાં નિવૃત્તિકલાવ્યાપિનૈ વાગીશ્વર્યૈ નમઃ । ઇતિ ઋતુસ્નાતાં વાગીશ્વરીં
ચતુર્દશયોનિરૂપિણીમાવાહ્ય ।
પ્.૨૦૧)
તદ્વદ્વાગીશં નિશ્શેષયોનિક્ષોભકઞ્ચ । તયોઃ પ્રજાપતિકઞ્ચ ।
તતસ્તાડનભેદનાદિ સ્વાત્મસ્થિરીકરણાન્તે
શિષ્યચૈતન્યદ્વાદશાન્તાદાદાય વાગીશ્વરસ્ય ઇડાનાડ્યા પ્રવેશ્ય

પુનસ્તસ્ય વામનાડ્યા વાગીશીયોનૌ
ઓં હાં હૌં હાં આત્મન્નનેકયોનિષુ ગર્ભાધાનાય યુક્તો ભવનમ ઇતિ
સંયોજનાદિ કુર્યાત્ । તતઃ ઓં હાં ભગવન્ યુગપદ્ભાગાદ્યમાણોરપિ
ધીયતાં ઇતિ પ્રાર્થ્ય પશોરનેકયોનિર્વિદેહશ્ચ શુચિમાચરામીતિ હૃદા પઞ્ચ ।
જનનાર્થં શિરસા પઞ્ચ । અધિકારાય શિખયા પઞ્ચ ।
પશોરનાદિસંસાઓપજાતકર્મણો ભોગાય વર્મણા પઞ્ચ । તતો માયા
મોહરૂપઞ્ચ ભોગ ભોગ્ય ભોક્તૃત્વભેદઞ્ચ તેભ્યો લયં ભાવયન અસ્ત્રેણ
પઞ્ચત । સ્રોતસામુપભુક્તપાશસ્થાનપથાં શુદ્ધિસ્તિરોધાનમાત્મનઃ
પુનરાવૃત્તિર્માભૂદિતિ શિવેન પઞ્ચ । તતઃ પાર્થિવ ત..... તત્ત્વશુદ્ધયે હૃદા
પઞ્ચ । માયેયમલકર્માદિપાશબન્ધનિવૃત્તયે નિષ્કૃત્યૈ ચ હૃદા શતમ્ હુનેત્
। તતો મલશક્તિતિરોધાને પાશાધિષ્ઠાતૃશક્તિ -
પ્.૨૦૨)
નિરોધાય ચ ભાવિકર્મ નિરોધાય ચ । પાશાનાં નિવૃત્તિસ્થાનાનાં અન્યેભ્યો
વિદ્યોજનાય વિશ્લેષણાય સ્વાહાસ્ત્રેણ પઞ્ચ । પઞ્ચમલતાદ્યન્તસ્થ પાશસ્ય
મલાદયોઽન્તર્મધ્યે સ્થિતા યસ્યાઽસૌ મલાદ્યન્તસ્થપાશઃ તતસ્તસ્ય
છેદનં સપ્તવારાસ્ત્રજપ્તયા કર્તર્યા ઇતિ । સા ચ -
કર્ત્તરી જ્ઞાનશક્તિસ્તુ યથા પાશચ્છિદેત્યસૌ ।
સા મલા પરમા સૂક્ષ્મા મન્ત્રાણાં શોધની પરા ॥
અનયા ઓં હાં હૌં હાં મન્ત્રપદાદિગર્ભિતાં નિવૃત્તિકલાપાશં ચિતાદિ
હં હુંફડિતિ કૃત્વા મર્દયામીતિ વિમૃજ્ય જુહોમીતિ હુત્વા શિવાસ્ત્રેણ
તત્પાશભસ્મીકરણાય પાશાઙ્કુરનિવૃત્તયે ચ પઞ્ચ પઞ્ચ તેન ।
પ્રાયશ્ચિત્તાર્થમષ્ટાહુતિર્હુત્વા । બ્રહ્માણમાવાહ્ય સંપૂજ્ય સન્તર્પ્ય ચ
શ્રુતિસ્તદ્વિસ્મૃતિવિનાશાય ઓં હાં બ્રહ્મન્ શબ્દસ્પર્શૌ શુલ્કં ગૃહાણ
સ્વાહા ઇતિ પઞ્ચાહુત્યા શુષ્કં સમર્પયેત્ । તથા ચાગમઃ -
શ્રુતિત્વં વિપ્લુતિર્બ્રાહ્મી બ્રહ્મકસ્યાદયોનિજા ।
પ્.૨૦૩)
નમના વૈષ્ણવી રૌદ્રી ઘ્રાણલોચનહેતુતઃ ।
ઐ(ન્દ્રી) ગર્વધીમૂલા માનસી શિવદેવતા ॥
સ્પર્શાર્થત્ત્વાત્કર્મ દેવાશ્ચત્વારસ્ત્વચિ સંસ્થિતાઃ ।
શબ્દાર્થત્વાચ્છૃતૌ વાણી દ્વિધા વક્ત્રેતિ સૂરયઃ ॥
બાહ્યાર્થાદ્યસૃભિસ્સાર્દ્ધમન્તઃકરણવ્ર્ત્તિભિઃ ।
પાશવિશ્લેષવત્કૃત્વા દેવતાસ્ત્વધિરોપયેત્ ॥
શબ્દસ્પર્શૌ બ્રાહ્મણી ચ શ્રીવત્સાઙ્કેરસન્ત્યજેત્ ।
રૂપગન્ધેત્ત્યજેદ્રુદ્રે ધીગર્વાધીશ્વરે ત્યજેત્ ॥
મનસ્સદાશિવે દેવે શબ્દાદીનાઞ્ચ હેતુકી ।
શક્તિબિન્દુમયી તત્ર ત્યજેદિત્યમનુક્રમાત્ ॥
ઇતિ ।
તતો બ્રહ્માણં વિસૃજ્ય ઓં હાં હં હાં આત્મને નમ ઇતિ ।
વામયા ગત્વા ફડન્તેનાડનેન જ્યેષ્ઠયા વિયોજ્ય સ્વાહાન્તેન રૌદ્ર્યા
કુણ્ડાદાકૃષ્ય પૂરકેણ વામયા સ્વાત્મસ્થં કૃત્વા કુમ્ભકેન સમીકૃત્ય
શિ..ૠએચકેન
પ્.૨૦૪)
દ્વાદશાન્તાદાદાય સૂત્રે સંયોજ્ય અર્ઘ્યં દત્વા । અપિતરૌ વિસૃજ્ય પૂર્ણાન્તે
નિવૃત્તિપ્રતિષ્ઠાભ્યાન્નમઃ । ઇતિ સન્ધાનમેવ સર્વત્ર સમાચરેત્ । તથા ચોક્તં
-
ઇત્યષ્ટાદશ સંસ્કારા તત્વે તત્વગુરુઃ પશોઃ ।
મલાદિત્રયભાનાય કુર્વીત શિવતૃપ્તયે ॥
આત્મનઃ તાડનાદાને સ્વકૃતિસ્તત્વયોજનમ્ ।
કુર્યાત્પ્રત્યધીકારો ભોગો લયોઽર્થ સ્રોતસામ્ ॥
શુદ્ધિસ્તત્વવિશુદ્ધિશ્ચ પશુકૃત્યાધિરોહણમ્ ।
પાશવિશ્લેષસમુચ્છેદો તદ્દેહા વ્યુત્ક્રમક્રિયા ॥
કારણેષ્ટિઃ પશું ધાર્ણેષ્વપિ પૂર્ણયા સહ ।
સમસ્તાશ્ચૈવ સંસ્કારાઃ વિજ્ઞેયા મધ્યવર્તિનઃ ॥
વિશેષણાર્થતો......ષનં સ્યાદ્વિશેષઃ કરણાય ચ ।
કર્ષણં ગ્રહણાયૈવ ગ્રહણં યોગકારણમ્ ॥
ગર્ભાધાનાય યોગસ્સ્યાદાધાનં જનનાર્થકમ્ ।
જનનઞ્ચાધિકારાય અધિકારો વિભુતયે ॥
ભોગશ્ચ લયહેતુસ્સ્યાત્ લયસ્યાન્તે તુ નિષ્કૃતિઃ ।
પ્.૨૦૫)
નિષ્કૃતિશ્ચ વિયોગાર્થં વિયોગચ્છેદકારણમ્ ।
નિક્ષેપાય ભવેચ્છેદો નિક્ષેપાસ્તત્કૃતસ્તથા ॥
ઇતિ ।
સંજ્ઞાયમાપ્નોતિ । સમયાનાઞ્ચ લઙ્ઘનાદિ । અથાન્યસ્યાન્યત્રશબ્દેન
સમયલઙ્ઘનપરદારાન્યસમયપરિપાલકશ્ચ સાધકાદિત્રયાદન્યઃ
સમયી ચ ગૃહ્યતે ।
એવં ત્રિવિધશવેત્યર્થઃ । તથા ચોક્તં -
ઉત્ક્રાન્ત્યાથ શિવીભૂતે સમયાયનુવર્તિકે ।
દાહશિવાગ્નિરન્ત્યેષ્ટિસ્તથા સમયદીક્ષિતે ॥
સમયી પ્રાપ્તદીક્ષો વા ગુરુશુશ્રૂષણાન્વિતઃ ।
મૃતસ્યાપિ પરાં દીક્ષાં યથા વિધિ * * * * ॥
ઇતિ । તતસ્પષ્ટં ઐશ્વર્યાદાસનમિત્યાદિ । ભૂતશુદ્ધ્યાદ્યનન્તરં
કરાવસ્ત્રેણ સંશોધ્ય મૃતેનાપ્લાવ્ય ઓં હઃ ઓં હઃ અસ્ત્રાય હું ફટ્ । ઓં
હેં કવચાય નમઃ । ઓં હું શિખાયૈ નમઃ । ઓં હીં શિરસે નમઃ । ઓં
હાં હૃદયાય નમઃ । ઇત્યઙ્ગુષ્ઠાદઙ્ગુલિક્રમેષુ તતઃ ઓં હૈં
પ્.૨૦૬)
કવચાય નમઃ ઇતિ તનૌ । ઓં હું શિખાયૈ નમઃ । ઇતિ શિખાયામ્ । ઓં હીં
શિરસે નમઃ ઇતિ શિરસિ । ઓં હાં હૃદયાય નમઃ । ઇતિ હૃદયે । અસ્ત્રં
પૂર્વવદિતિ ન્યાસઃ ।
અથ વેદિકાયાં આધારશ્ક્ત્યનતૈશ્વર્યવૈરાગ્ય
જ્ઞાનધર્મપદ્મકર્ણિકામનોન્મની સર્વભૂતદમની પ્રબલપ્રમથિની
બલવિકરણી કલવિકરણી કાલી રૌદ્રી જ્યેષ્ઠા વામાખ્યા શક્તિશ્ચક્રં
સંપૂજ્ય શિવમાવાહ્યાસ્વાદિભિઃ સકલીકૃત્ય ભોગાઙ્ગાનિ પ્રપૂજયેત્ ।
યથા અસ્ત્રમુત્તરાદિચતુર્દિક્ષુ વાયૌ કવચં નૈ-ઋતે શિખાં ઈશાને
હૃદયમગ્નૌ ઇતિ સુબોધમન્યત્ ।
વિદ્યાતત્વં વિન્યસ્ય શક્તિતત્વં તથા શિવમ્ ।
ઇત્યાત્મનો જ્ઞાનાભિવ્યક્તયે વિદ્યા વિન્યસ્ય શક્તિચક્રમિડાપિઙ્ગલાદિષુ
વામાદિ । પાશાય નમ ઇત્યાદયો મન્ત્રાઃ તતસ્પષ્ટ ।
અથાભિષેકકાલે -
અધિકારં ગુરુસ્તસ્મૈ શિષ્યાય વિનિવેદ્યેત્ ।
પ્.૨૦૭)
ઇત્યત્ર સ્વાધિકારાર્થં વચનપ્રસઙ્ગાલિઙ્ગતે । યથા -
અધિકારેઽર્પિતે તસ્મિન્ વાનપ્રસ્થત્ત્વમભ્યયાત્ ।
આહુતીનાં સહસ્રન્તુ જુહુયાદ્વા શિવેન તુ ॥
અધિકારં પુનર્દત્તં શિવેન પરમાત્મના ।
અધિકારં પુનઃ કુર્યાદ્યાવજ્જીવં યથેચ્છયા ॥
ઇતિ । તતસ્તુ બોધમન્યત્ । અથાસ્ત્રાભિષેકેણ વા આત્માહુતિભિરિત્યાદિ । તત્ર
શિવાનલેન વર્મમન્ત્રૈરાસન -
મૂર્તિમૂલહૃદયશિરશ્શિખાકવચનેત્રાસ્ત્રૈશ્ચ નવાત્મના પાશુપતાસ્ત્રેણ ।
તથા ચોક્તં -
પ્રણવં પ્રથમં બીજં શ્રીકણ્ઠશ્શક્ર ઈશ્વરઃ ।
બિન્દુનાદસમાયુક્તં વિના તાભ્યાઞ્ચ પાવકમ્ ॥
બિન્દુષષ્ઠસ્વરોપેતં શ્રીકણ્ઠં મન્ત્રનાયકમ્ ।
હુંફટ્કારસમાયુક્તં નવબીજમિદં ગુહ ॥
ઇહ પાશુપતં પ્રોક્તં મહાવિઘ્નોપશાન્તયે ।
ઇતિ ।
તસ્માદનેન ઘૃતાદિભિશ્ચાહુતિસંસ્કૃતૈઃ પૂજિતે સતિ ત્રિભિઃ
પ્.૨૦૮)
મધુશર્કરાપયોભિઃ અસૂજા જસ્ય શતમષ્ટાધિકં યજેત્ ।
સુગમમન્યત્ ।
અથાન્ત્યેષ્ટિઃ
સાધકાચાર્યપુત્રાણામિત્યાદિ । આચાર્યસાધકપુત્રાણાં ઉક્તાચારરહિતો
નિષિદ્ધાચારપાલકઃ તસ્ય કર્હિચિત્ કેનાઽપિ પ્રકારેણ રોગશાસ્ત્રલીલાદિના
મૃતસ્યૈકસ્યાન્ત્યેષ્ટિઃ તત્વવિશોધિની કાર્યા । તથા ચોક્તં -
દેવસ્ય ચ ગુરુણાઞ્ચ મહાપાતકભાગ્ભવેત્ ॥
અમુક્તસ્સંશયા યે ચ યે ચાન્યે તુ મલાત્મકાઃ ।
તેષાં પાશાપનોદાર્થ મ * * * * * * * ॥
અત્ર વિષયપ્રચ્યુતિઃ દૃશ્યતે ।
..... શાધિષ્ઠાતૃશક્તિપર્યન્તં શક્તિચક્રં વિન્યસ્ય
પ્. ૨૦૯) વ્યાપકત્વેન પાશવિષેણાય વિન્યસેદિત્યર્થઃ । તતસ્સ્પષ્ટમ્ ।
તતસ્ત્વમગ્ને દક્ષિણઃ કાલ ઇત્યાદિ દેહમિતિ । મન્ત્રદીપનાર્થં હે અગ્ને ત્વં
દક્ષિણઃ કાલઃ । અત્ર કાલ - શબ્દેનાઽઘોરો ગૃહ્યતે । અઘોરસ્ય
સંહારકર્તૃત્વાત્ હે અઘોરરુદ્રપ્રભો મહાહુતીનાં કાલેનૈષ્વોપપાદિતાં
ભોગ્યકમોપભોગકાલેન ઉત્પાદિતાં મન્ત્રસંપૂતાં દીક્ષોત્તરોઽન્વહં
મન્ત્રન્યાસાદિભિશ્ચ પૂતાં સાંપૃતમન્ત્યેષ્ટિવિહિતાં
મન્ત્રન્યાસાદિભિશ્ચ શાવ્યાં શવસંબન્ધિનીં ગૃહાણેતિ
સન્ધ્યામેનામિતિ । યથાપસ્તથા ભોજનૌષધાદિભિસ્સાન્નિધ્યં
નિષ્પાદ્યમેનાં ગૃહાણેતિ મન્ત્રાર્થઃ । તતસ્સ્પષ્ટમ્ । તતો વિધીયતે
શ્રાદ્ધમિત્યાદિ । શ્રાદ્ધં નામ સદ્દ્રવ્યસ્ય ઽસિવોદ્દેશેન શ્ર ચ હત્યાહ ।
તચ્ચ દ્વિવિધં -
પાર્વણમેકોદ્દિષ્ટઞ્ચેતિ । તત્ર ત્રિપુરુષોદ્દેશેન ક્રિયમાણં તત્પાર્વણં ।

યત્પુનરેક - પુરુષોદ્દેશેન ક્રિયમાણં તદેકોદ્દિષ્ટમ્ । પુનશ્ચ ત્રિવિધમ્ ।
નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યઞ્ચેતિ । તથા ચ શ્રુતિઃ -
પ્.૨૧૦)
કર્તુસ્તુ કાલાદિભિર્નિયમાત્ ફલવિશેષઃ । પ્રથમેઽહનિ ક્રિયમાણે
સ્ત્રીપ્રાથમપત્થે જાયતે । દ્વિતીયે તૃતીયે તેન બ્રહ્મવર્ચસિનશ્ચતુર્થે
ક્ષુદ્રપશુમાન્ પઞ્ચમે । પુમાંસો બહુરપત્યો ન દ્વાનપત્યઃ પ્રમીયતે ।
ષષ્ઠેત્ત્વશીલોઽક્ષશીલશ્ચ સપ્તમે કાર્ષૈકનાડિરષ્ટમે પુષ્ટિઃ । નવમે
વ્યવહારોબ્ધિઃ । એકાદશાદ્યં ........ચિરેકાદશે કૃષ્ણાયસમત્ર પુંસિ સ ચ ।
દ્વાદશે પશુમાન્ ત્રયોદશે બહુપુત્રો બહુમિત્રો દર્શનીયાય યત્યો
યુવમારુણસ્તુવન્તિ । ચતુર્દશ આયુરોદ્ધિઃ પઞ્ચદશે પુષ્ટિરિતિ ।
અથસ્પર્શાદિકાપિ મના યત્કૃત્તિકા । મખાદિ નક્ષત્રેષુ તત્કામ્યમ્ । પુનશ્ચ
પઞ્ચવિધં નિત્યશ્રદ્ધં પાર્વણં વૃદ્ધિશ્રાદ્ધં એકોદ્દિષ્ટં
સપિણ્ડિકરણઞ્ચેતિ । તત્ર નિત્યશ્રાદ્ધં અન્નપિતૃમનુષ્યેભ્ય ઇત્યાદિના । અથ
પાર્વણમ્ ।
અમાવાસ્યા(યાં) કૃષ્ણપક્ષે પાર્વણઞ્ચાયનદ્વયે ।
સઙ્ક્રાન્તે ચ વ્યતીપાતે ગ્રહણે ચન્દ્રસૂર્યયોઃ ॥
વિષુવે ગજચ્છાયાયામષ્ટમ્યાઞ્ચ વૃદ્ધિકે સ્મૃતિઃ ?
ઇતિ ।
પ્.૨૧૧)
અસ્યાપ્યયમર્થઃ । અમાવાસ્યાયાં સકલદિનવ્યાપિકાયાં અપરાહ્નો ગ્રાહ્યઃ
। તસ્યામેવ દિનદ્વયવ્યાપિન્યામપરાહ્ને વ્યાપિની ગ્રાહ્યઃ । અપરાહ્ને
પિંતૃક્રિયેતિ વચનાત્ । અસાવપરાહૃશ્ચ પઞ્ચ પ્રભક્તે દિનો ન ચતુર્થો
ભાગસ્ત્રિમુહૂર્ત્ત ઇત્યુચ્યતે । કૃષ્ણપક્ષો અપરપક્ષઃ । યદેન્દું પિતૃદેવ
ત્યેઽહં સશ્ચમકરો સ્થિતઃ યામ્યા તિથિર્ભવેત્ । સા તુ ગજચ્છાયા પ્રકીર્તિતા ।
યદુક્તમન્યત્રાઽપિ -
કૃષ્ણપક્ષે ત્રયોદશ્યાં અસિન્દુકરૈરપિ ।
યદા કદા ગજચ્છાયા શ્રાદ્ધૈઃ પુણ્યૈરપીષ્યતે ॥
હેમન્તે શિશિરે ચૈવ કૃષ્ણપક્ષાષ્ટમી ચ યત્ ।
ચતસ્ર સ્પષ્ટકા ખ્યાતા વૃદ્ધિરભ્યુદયા મતમ્ ॥
ઇતિ ।
પ્રસિદ્ધમન્યત્ ।
અથૈકોદ્દિષ્ટદેવહીન એકાખ્યે ચ પિતૃકમ્ । ?
આવાહનાગ્નૌ કરણં વિહીનમપસવ્યવત્ ॥
પ્.૨૧૨)
નવશ્રાદ્ધોઽર્ઘતઃ કાર્યં માસે માસે સમાવધિ ।
પ્રથમેઽહ્નિ તૃતીયેઽહ્નિ પઞ્ચમે સપ્તમે તથા ॥
નવમેકાદશેચૈવ તન્નવશ્રાદ્ધમુચ્યતે ।
એકોદ્દિષ્ટન્તુ મધ્યાહ્ને પ્રાતર્વૃદ્ધિનિમિત્તકમ્ ।
ઇતિ ।
તતસ્સપિણ્ડીકરણમ્ ।
દ્વાદશે માસિ સંપૂર્ણે તત્ર શ્રાદ્ધં વિધીયતે ।
સપિણ્ડિકરણન્નામ દેવપૂર્વં નિયોજયેત્ ॥
પિતૃદેવાશ્રયે તત્ર પુનઃ પ્રેતં ન નિર્દિશેત્ ।
દ્વાદશૈકાદશેહાદ્યં સપિણ્ડિકરણઞ્ચ યત્ ॥
એતત્સમયિનઃ કાર્યં ગૃહિણો ના પરસ્ય તુ ।
પ્રાસઙ્ગિકમિદં પ્રોક્તં મૂલસૂત્રં સુબોધકમ્ ॥
અથ લિઙ્ગિન ઇત્યાદિ -
બ્રાહ્મણાદ્યશ્ચ ચત્વારો લિઙ્ગિનશ્ચ તપસ્વિનઃ ।
તે ચ શિવદીક્ષીતા ઇતિ વિશેષણં સ્વયમ્ભુવાદ્યનાદિ વરણાર્થમ્ ।
પ્. ૨૧૩)
તથા ચોક્તં -
કાણઃ કેકરપિઙ્ગાક્ષઃ પિશુનો મત્સરી તથા ।
અભિશસ્તસ્વયમ્ભુશ્ચ પુનર્ભૂઃ કુણ્ડગોલકઃ ॥
શાસ્ત્રદેવગુરુણાઞ્ચ નિન્દિકાજ્ઝકાશ્શઠાઃ ।
આચારરહિતા ક્રૂરા શ્રાદ્ધવર્જ્યાઃ પ્રયત્નતઃ ॥
ઇતિ । તતસ્પષ્ટમ્ । દીક્ષિતાનામિત્યાદિ દીક્ષિતાનાં રુદ્રાં શાનાં
શિવધર્મિણાં વક્ષ્યમાણકરા નન્દિમહાકાલાદયો દેવાઃ । અન્યથા
દીક્ષિતાનાં લોકધર્મિણામત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યમાણબ્રહ્માદય ઇતિ કેચિત્ ।
અપરે શિવધર્મિણાર્થઞ્ચ જયસ્ત્વાદિ માત્રમેવ વિસર્જિતમધિકારાધિકં
તથૈવ સ્થિતમિતિ યતસ્તેષામપિ લિઙ્ગાનાં મધ્યેઽન્તર્ભાવઃ । તસ્માદિદં
વાક્યં લોકધર્મિણામેવેત્યાહુસ્તથોચ્યતે શિવધર્મપ્રાપ્તિભૂતયા
લોકધર્મિણ્યા દીક્ષિતાનાં રુદ્રાંશ ત્વાત્ તેષાં નાન્દ્યાદયો દેવાઃ ।
અન્યોઽન્યથા ભુવનેશ પદપ્રાપ્તિનિમિત્તભૂતયા દીક્ષિતાં બ્રહ્માદયો
દેવાઃ ઇત્યત્ર ગુરુક્રમઃ કર્તવ્યઃ । તતસ્સુબોધમન્યત્ ।
પ્.૨૧૪)
અષ્ટમ્યાં પર્વશેષે ચ માતૃવર્ગમિતિ અષ્ટમ્યામષ્ટકાસુ ચ પર્વશે પર્વણિ
પુત્રોત્પત્યાદૌ શેષે તયોશ્ચ માતૃવર્ગં પ્રકલ્પયેત્ ।
અષ્ટાસુ વૃદ્ધૌ ચ ગઙ્ગાયાઞ્ચ મૃતેઽહનિ ।
માતૃશ્રાદ્ધં પૃથક્કુર્યાત્ અન્યત્ર વ્રતિના સહ ॥
ઇતિ ।
સ્મૃતેર્હેતુતસ્સ્પષ્ટમ્ ।
વિદ્યાઙ્ગાસ્ત્રં શિવાસ્ત્રં વિદ્યાધિપહૃદયમ્ ।
ઇતિ દૃષ્ટં કાલોત્તરે । મતઙ્ગવૃત્તૌ ચ -
યથા શાસ્ત્રં પ્રકર્તવ્યં તથા લિખ્ય સમાસતઃ ।
ઓં હઃ અસ્ત્રાય નમ ઇતિ દક્ષિણચતુરશ્રમ્ । ઓં હાં
હૃદયાય નમ ઇતિ સૌમ્યં યવકુશસિતપુષ્પૈઃ સંપૂજ્ય તદ્વૃત્તમપિ
તિલવિશેષઃ । દક્ષિણચતુરશ્રેણ પૂર્વાનનં સંસ્થાપ્ય ઓં હાં
કાલાગ્નિરુદ્રાય પાદાર્ઘ્યં સ્વાહા । ઓં હાં અનન્તાય પાદાર્ઘ્યં સ્વાહા
। તથા ચોક્તં -
પ્.૨૧૫)
કાલાગ્નિશ્ચ તદાનન્તં દ્વાવૈવ પરિકલ્પયેત્ ।
ઇતિ ।
હૃદ્યવામેન વા પ્રક્ષાલ્ય પાદાવુત્તરે દદ્યાદાચમનં અનન્તતો વૃત્તો
પશ્ચિમાસ્યં સંસ્થાપ્યાપસવ્યસ્સન્
ઓં હાં ઈશાય પિત્રે પાદ્યાર્ઘ્યં સ્વાહા ।
ઓં હાં સદાશિવાય પિતામહાય પાદ્યાર્ઘ્યં સ્વાહા ।
ઓં હાં શાન્તાય પ્રપિતામહાય સ્વાહા ।
તતઃ પૂર્વવત્ । તથા ચ સ્મૃતિઃ -
દ્વયં પૂર્વાનનં સંસ્થાપ્ય ત્રયં પ્રત્યઙ્મુખં તતઃ સમર્પ્ય
તેષાં પાદ્યાર્ઘ્યં યવૈર્દદ્યાત્ । તતસ્તિલૈઃ મૃદિ તતસ્સ્વયમાચમ્યાન્તઃ
પ્રવિશ્ય દ્વયં પૂર્વાનનં ત્રયમુત્તરાસ્યં વામદેવેન સંસ્થાપ્ય
કૃતન્યાસઃ । પ્રણવાર્ઘ્યજલૈર્દ્રવ્યજાતં ગન્ધવસ્ત્રાદિકં સંપ્રોક્ષ્ય ।
અદ્યાઽમુકે માસિ તિથાવમુકસ્થામુકવારે નક્ષત્રે પુણ્યતીર્થે વા યુષ્માસુ
યથા શ્રાદ્ધં અહં કરિષ્યે । કૃતાઞ્જલિરેવ તાન્ પ્રાર્થ્ય કુરુષ્વેતિ । સ
તૈર્મૃતોઽભ્યનુજ્ઞાતઃ । ઓં હાં રુદ્રાયાનન્તાયેદમાસનમ્ ।
પ્.૨૧૬)
નમ ઇત્યાસનં દત્વા આવાહનાદિ પવિત્રાન્તં કર્મ કૃત્વા દક્ષસ્કન્ધોપવીતિ
ઓં હાં ઈશાય પિત્રે ઇદમાસનન્નમઃ ઇત્યાદિ પવિત્રાન્તે
પશ્ચાદર્ઘ્યમઘોરેશાભ્યામાપાદ્ય સર્વં સંપૂર્ણમાસ્ત્વિતિ તેષાં
કરે દત્વે તતસ્તાસામધસ્તાત્ સંસ્રવાઞ્જલબિન્દૂન્ પાત્રે કૃત્વા
પિતૃસ્થાનમસીત્યુક્ત્યા પિતૃસ્વાધા નમ ઇતિ ચોક્તમન્યત્ ।
બીજમધોમુખં પાત્રમધોદેશમુદ્દિશ્ય ઉચ્છિષ્ટં સંપત્યરિહારાય
વામે ન્યસેત્ । તથા ચ સ્મૃતિઃ -
ગન્ધપુષ્.પાદિભિઃ પૂજ્ય પઞ્ચપાત્રે જલં ક્ષિપેત્ ।
અસ્તુ સંપૂર્ણમિત્યુક્ત્વા દત્વા તેષાં કરે જલમ્ ॥
તથા મન્મતમાગન્ધપાત્રે ધૃત્વા જલં તતઃ ।
પિતૃસ્વધા નમ ઇત્યુક્ત્વા વામે પાત્રમધોમુખમ્ ॥
ન્યસ્ય પાકાગ્રમાહૃત્ય હોમયેત્ પિતૃયજ્ઞવત્ ।
ઇતિ ।
તતસ્સર્વપાકાગ્રમાદાય શિવાગ્નિં પરિકલ્પ્ય ચ તત્ર
નિત્યવદૌપાસનહોમાગ્નિ સોમસૂર્યાદીનિ નિવર્ત્ય પિતૃયજ્ઞવત્ ।
પ્.૨૧૭)
પિણ્ડપિતૃયજ્ઞકલ્પે સોમાય પિતૃમતે પિતૃપિતામહાય વા પાઠઃ । તતઃ
સ્વધાનમસ્સ્વાહા । ઓં હાં અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વધા નમસ્સ્વાહા । ઓં
પિત્રે સ્વાહા । ઓં પિતામહાય સ્વાહા । ઓં પ્રપિતામહાય સ્વાહા । ઓં અગ્નયે
સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહા । ઇતિ । હુતશેષં દદાતિ તાન્નં પાત્રેષુ પુરુષન્ પથન્ ।
તતસ્પષ્ટમ્ । અથ પ્રતિષ્ઠાનિત્યલિઙ્ગં શ્રુતં યસ્માલિઙ્ગસ્થાપનમુચ્યતે ।
કથ્યતેઽય પ્રતિષ્ઠાપીત્યાદિના । અત્ર પ્રકર્ષેણ તિષ્ઠત્યતો પ્રકૃતે દેવા ઇતિ
પ્રતિષ્ઠા । તસ્યાઃ ભેદઃ પ્રતિષ્ઠા પઞ્ચ । પ્રતિષ્ઠા સ્થાપનં સ્થિતઃ
સ્થાપકં ઉત્થાનપનં આસ્થાપનઞ્ચ ઇતિ શિવાગમે કથિતાઃ । તેષાં
મધ્યે યત્ર યસ્યાં પ્રતિષ્ઠાયાં લિઙ્ગસ્ય પ્રથમં બ્રહ્મશિલયા યોગઃ
ક્રિયતે । તતઃ પીઠેન પિણ્ડિકાયા ચ સા પ્રતિષ્ઠા યથા યોગમાનમ્યેતિ
લિઙ્ગં બાણરત્નાદિકં પઞ્ચધા ત્રિવિભજ્ય દ્વિવિભાગસ્યૈક ભાગસ્ય વા
યત્ર પીઠે નિવેશનમ્ । તત્સ્થાપનં યત્ર ભીન્નપીઠસ્ય લિઙ્ગસ્ય સ્ફટિકા
દેહઃ પ્રતિષ્ઠા તત્સ્થિતઃ સ્થાપનં જીર્ણાદિદોષદુષ્ટાનાં
લિઙ્ગાનામુદ્ધારઃ પુરોઽગ્રે
પ્.૨૧૮)
યસ્યાઃ પ્રતિષ્ઠાયાઃ સા તદુદ્ધારઃ યસ્યાં
દ્વિખણ્ડાયામેકખણ્ડપિણ્ડિકાયાં વા અવ્યક્તષટ્કારાદિકમ્ ।

અન્યદ્ય્વક્તં મુખસંજ્ઞકં વા આરોપ્ય સંસ્ક્રિયતે તત્ આસ્થાપનમિતિ
બુધૈરુદ્દિષ્ટમ્ । તથા ચોક્તમ્ -
યત્ર બ્રહ્મશિલામધ્યે વિન્યસ્યાદૌ * * * * ।
અવ્યક્તં મુખલિઙ્ગો (વા) પીઠબન્ધં વિધાય ચ ॥
શુદ્ધલગ્નં સમાસાદ્ય યોગઃ પિણ્ડિકયા સહ ।
ક્રિયતે સા પ્રતિષ્ઠા સ્યાત્ત્સ્થાપનં કથ્યતેઽધુના ॥
ધાતુજં રત્નજં વાઽપિ લોહજં વાઽથ પઞ્ચધા ।
ભાગદ્વયમથૈકં વા જ્ઞાત્વા લિઙ્ગબલાબલમ્ ।
સ્થાપ્ય તે પિણ્ડિકા મધ્યે સ્થાપનં તદ્વિશિષ્યતે ॥
અભિન્નપિણ્ડિકં લિઙ્ગં સ્ફટિકં રત્નધાતુજમ્ ।
સંસ્કારા મનસા તત્ર સ્થિતસ્સથાપનમુચ્યતે ॥
લિઙ્ગાદિદોષદુષ્ટાનાં લિઙ્ગાદીનાં શિવાજ્ઞયા ।
ઉદ્ધારઃ ક્રિયતે યત્ર તદુત્થાપનમુચ્યતે ॥
પ્. ૨૧૯)
રુદ્રાભિવ્યક્તલિઙ્ગં વા શ્રેષ્ઠલિઙ્ગમથાઢ્યકમ્ ।
તથા સ્થાપનમિત્યુક્તં પઞ્ચધેયં શિવસ્ય તુ ।
ઇતિ ।
તતસ્સુબોધમ્ । પદાધ્વાદિભેદેનેતિ । પદા
શિલાચારહૃત્કાલશચુલિકાધ્વજદ્વારભેદેન પ્રાસાદેષ્વપિ પઞ્ચધા । તતઃ
સ્પષ્ટમ્ । અભાવેઽષ્ટવર્ણ સવર્ણાપદાનાં અતિશય સહસ્રાદિહોમેનાચરેત્ ।
તથા ચોક્તમ્ -
બ્રાહ્મણાદિચતુષ્કસ્ય વર્ણાભાવે તદીશ્વરૈઃ ।
સહસ્રાદિકહોમેન વર્ણપાવનમાચરેત્ ॥
ઇતિ ।
આખાત ઇત્યાદિ । આ સમન્તાદ્ધસ્તપ્રમાણક્ષેત્રે ખાતે પુનશ્ચ તાં મૃતા
પૂર્ણે યસ્યાં ભ્રમે હૃદધિકા પૂર્ણે યસ્યા ભ્રમે હૃદધિકા ભવેત્ ।
સોત્તમા મધ્યમા સમાહિતા કન્યસા ભવેત્ । તથા ચોક્તમ્ -
હસ્તમાત્રં પુરા ખાત્વા પૂરણા સ્યાચ્છુભાધિકા ।
પ્.૨૨૦)
સમાયા મધ્યમા જ્ઞેયા કનિષ્ઠા યા ન પૂરિતા ॥
ઇતિ ।
અથ તોયાદ્યૈર્વા પરીક્ષિતાદિત્યત્ર તોયેન પૂરિતે કુણ્ડે ગત્વા ગમ્યં શતં
પદં વીક્ષિતે તુ સમં શ્રેષ્ઠં મધ્યમમધ્યાઙ્ગુલાદયઃ । ક્ષેત્રં
કન્યસમિત્યાહુઃ સ ચાષ્ટાઙ્ગુલાદિતિ । અથાદિશબ્દેન આમકુમ્ભદીપૈર્વા
પરીક્ષિતમ્ તથા હિ -
પરિષ્ટાદામકુમ્ભે ઘૃતપૂર્ણપ્રદીપિકા ।
તસ્યાં સ્વજાતિવર્ણા સ્યુર્વૃત્તયો વક્તૃમન્દિતાઃ ॥
પૂર્વાદિદિક્સ્થિતાશ્ચાસ્ત્ર રક્ષિતાઃ પૂજ્યલામ્ભિતાઃ ।
યથા પાશાન્ત અશુભા તસ્ય શુભાન્યસ્ય નઃ ॥
સા મૂર્તિસ્સર્વાશ્શાન્તા ન શસ્તા સ્યુઃ પ્રજ્વલિતાઃ અપિ ।?
(ઇતિ) ।
તતસ્સુબોધમ્ । અથ કવચતમોહા સપર્યાયાઃ પૂર્વાદિકોષ્ઠગાઃ પ્રશ્નાઃ
ક્ષરાણિ જાયન્તે તથા ચોક્તમ્ -
નવધા ચાર્ચતે ક્ષેત્રે પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ ।
પ્.૨૨૧)
ક ચ તૈ ર્હા સપર્યાઃ પ્રશ્નશલયં નિહન્તિ તે ।
પ્રશ્ને માનુષં શલ્યં સાચી હસ્તેન જાયતે ॥
સ ટિ માત્રેણ ક પ્રશ્ને શલ્યે સ્યાત્સ્વીકરોદ્ભવમ્ । ?
......... ચ પ્રશ્ને દક્ષિણશાન્તારં તં માત્રતો ભવેત્ ॥
પ્રતીચમ્યે પ્રશ્નશિશુ શલ્યઞ્ચ પૂર્વવત્ । ?
હાર્ણે નાનિ ગલ.........ભાગે સ્યુઃ ચિત્યઙ્ગારા ચતુષ્કરૈઃ ॥ ?
બીજશલ્યઞ્ચ કૌપર્યા સઃ પ્રશ્ને સાત્સ્ફિગન્તતઃ ।
(ઇતિ)
સા ચ હસ્તે ગોશલ્ય વ પ્રશ્ને શમ્ભુદિગ્ગતપક્ષો માત્રેણ યઃ પ્રશ્નમધ્યે
સ્યાત્ । બાલમસ્તકં મનુષ્યમરણં રાજદણ્ડમૃત્યુશિશુક્ષયમ્ ।
પ્રવાસનાશનૈસ્ત્ર્યઞ્ચ તથા ગોધનનાશનમ્ ।
કુલક્ષયઞ્ચ સર્વાણિ ક્રમાત્કુર્વન્ત્યસંશયઃ ॥
ઇતિ ।
પ્.૨૨૨)
અથ લગ્ને ધ્વજાદિપઙ્ક્તિકા ઇતિ લગ્ને પ્રશ્ને મુહૂર્તે ધ્વજધૂમાદયો
દગ્ધદીપ્તિ ધૂમિતભેદેન પતિતાશ્ચેત્સ્વસ્વસ્થાને વાસ્તોરઙ્ગે મુખ્યમ્ । તથા
ચોક્તમ્ -
આર્યૈર્વા ધ્વજધૂમાદ્યૈરાદિત્યા ગતિ નિશ્ચિતૈઃ ।
પ્રદીપ્તધૂમિતાદિસ્થૈ શલ્યમૂર્ધ્વાદિતો વદેત્ ॥
સજો મૂર્ધામુખં ધૂમો મૃગારિ ભુજવક્ષસિ ।
અશ્વાકોઢં વૃષલિઙ્ગં કટિશ્ચોરુદ્વયં કરઃ ॥
ગજજઙ્ઘૈઃ ખગઃ પાદો દેહિનો યસ્ય કસ્યચિત્ ।
ઇતિ ।
તદુચ્યતે -
ધૂમિતં એતત્સ્થાનત્રયમાશ્રિત્ય યદા પ્રયચ્છન્તિ । વૃચિકાસ્ત્વિદા તત્સ્થાને
વાસ્તોરપિ શલ્યં વિજાનીયાત્ । અતઃ પશ્વાદીનામિત્યાદિ । સૂત્રપ્રસારણકાલો
પશ્વાદીનાં ગોમહિષ્યાદીનાં પ્રવેશનૈર્વા કીર્તનૈર્વા તેષાં
નામોચ્ચારણૈર્વા વિરુદ્ધૈર્ધ્વનિભિઃ વાદિ શલ્યત્વેન શલ્યન્તે । ?
એવમઞ્જસા શીઘ્રં સ્તોકા ખાતેઽષ્ટશલ્યોર્વારે પ્રયોજનમુક્તમપિ
પુરુષાધોદૃગો શલ્યં જાયન્તે । ન તુ દોષકમ્ ।
પ્.૨૨૩)
જાલાન્તિકાસ્થિતં શલ્યં પ્રાસાદં દોષજં નૃણામ્ ।
તસ્માત્પ્રાસાદિકં ભૂમિં ખનેદ્યત્નાજ્જલાન્તિકમ્ ॥
પાષાણશર્કરાન્તં વા તત્ર વાસ્તું પુનર્યજેત્ ।
શઙ્ખશુક્તિપ્રવાલાનિ મુક્તારજતકાઞ્ચનમ્ ॥
મણિરત્નાદિમણ્ડૂકં કચ્છપો * સ ચેતનઃ ।
ખન્યમાનીન યદા ખાતે લભ્યતે વાસ્તુ મધ્યતઃ ॥
સર્વકામપ્રદા ભૂમિઃ દૃષ્ટેનૈવ સમુદ્ધરેત્ ।
તતઃ સ્પષ્ટમ્ । તત્વાનિ નિજમન્ત્રેણેત્યત્ર તત્વૈશઃ
બુદ્ધ્યાહઙ્કૃતિસઙ્કલ્પો ઘનાનન્દક્રમાત્ત્રયઃ ।
તીર્ણભુક્ ચ સમાદાનો દુન્દુભિશ્ચ વિલુંવકઃ ॥
મહાવક્ત્રઃ પ્રશાન્તશ્ચ સર્વજ્ઞો વ્યોમધારકાઃ ।
સૂક્ષ્મશ્ચ નાદનામા ચ બલવત્તરભાનુમાન્ ॥
જયદો ગન્ધસંજ્ઞશ્ચ માતરિશ્વત્વિષાન્નિધિઃ ।
જલેશશ્ચૈવ શ્રીકણ્ઠઃ ઇતિ તત્ત્વાધિપાઃ સ્મૃતાઃ ॥
તતઃ સ્પષ્ટમ્ । સમસ્તનાડિસંપાત ઇત્યાદિ । અત્ર નાડ્યો દશ । ...........
પ્.૨૨૪)
લક્ષ્મી યશોવતી કાન્તા * પ્રિયા વિમલા શિવા ॥
સુભગા સુમતી ચૈવ નાડ્યઃ પ્રાચીમુખોદ્ગતાઃ ।
ધન્યાઃ પ્રાણા વિશાલા ચ સ્થિરા ભદ્રા જયા નિશા ॥
વિરજા વિભવા ચૈવ સૌમ્યવક્ત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
તૃતીયમૂર્ધ્વસ્થિતૌ વંશૌ દુર્જયો દુર્દ્ધરસ્તથા ॥
કર્ણયોઃ પાદગુલ્ફે ચ ક્રીડન્તી બન્ધની તમઃ ।
સંવર્તા ચ વિવર્તા ચ જાનુકૂર્પરમેલકે ॥
હૃદ્ગુહ્યકુક્ષિમાર્ગેષુ સમ્ભવા જનનીતિ ચ ।
પક્ષધા ચેતિ વિજ્ઞેય રજ્જવોષ્ટૌ ચ નામતઃ ॥
સમસ્તનાડિસંપાતઃ સન્ધિરિત્યભિ ધીયતે ।
મહાત્મ્યમેદિત્યાહુઃ બ્રહ્મસ્થાનં યદુચ્યતે ॥
અષ્ટસૂત્રસમાયોગાત્ અમ્બુજં પરિકીર્તિતમ્ ।
વંશરજ્વોષ્ટકં સૂત્રં સંપુટં કોણસઙ્ગતમ્ ॥
તસ્યાર્દ્ધેન હલં કોષ્ઠં ચતુષ્કે સ્વાસ્તિકં મતમ્ ।
રજ્જૂર્ધ્વં રજ્જુવંશોર્ધ્વં મહાસ્વસ્તિકમુચ્યતે ॥
પ્.૨૨૫)
વજ્રં (રસ) સૂત્રસંયોગાત્ શૂલકોણે તદર્દ્ધતઃ ।
સૂત્રપઞ્ચકસંયોગાત્ મણિબન્ધં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
સપ્રસાન્તા નાડિસંયોગાત્ શ્રીકર્માદિર્મણબન્ધ્યુક્ । ?
સુવિશુદ્ધપતિર્યત્ર રજ્જુવંશવિવર્જિતઃ ॥
ઇતિ ।
દ્વાદશવર્ણાનિ શતમષ્ટોત્તરં પરમ્ । સૂક્ષ્મં સહસ્રન્તુ વર્જનીયં
પ્રયત્નતઃ । અત્રૈવ પ્રસઙ્ગાત્ નામગોષ્ઠસ્થાનરૂપભેદેન બહુધા દૃશ્યતે
। યથા -
દેવાનાં પ્રીતિદન્નામ પદાષ્ટાષ્ટકવર્જિતમ્ ।
ઉક્તાનુક્તેષુ સર્વત્ર કાર્યઞ્ચ્છતપદં ગુહઃ ।
પઞ્ચવિંશત્પદં યચ્ચ વેતાલાખ્યઞ્ચ તૌ મતમ્ ॥
પદેષુ સુસ્થિતન્નામ પૃષ્ઠે વાતસ્તુ સંગૃહે ।
બ્રહ્મપીઠાદધો વૃદ્ધિઃ સાધુકે વિઘ્નમર્દની ॥
સૂત્રાધો મણ્ડલાખ્યઞ્ચ કપર્દાનાઞ્ચ મન્દિરે ।
ષડર્ત્ત્વગ્રન્ત્ય શ્રવૃત્તાશ્રયોન્વષ્ટાશ્રાર્દ્ધચન્દ્રવાન્ ॥
પુનશ્ચ દેવલોકે ચ ગ્રહશક્રગણાંશુમાન્ ।
(ઇતિ)
પુનર્દેશવિષયે મણ્ડલાદિવિભેદેન પ્રપઞ્ચત્વાદલમ્ । તતસ્સ્પસ્ટમ્ । અથ
લિઙ્ગપ્રતિષ્ઠાયા ઇત્યાદિ । સા ચ પ્રતિષ્ઠા સદા સર્વા લે દ્વાદશે
માસેપ્યુભયપક્ષેઽપિ સકલદિને નક્ષત્રે મુક્તૌ કાર્યા ભુક્ત્યદેવને સ
ઉત્તરાયણે ભવેત્ । તથા ચોક્તમ્ -
ઋતુ ષટ્કેઽપિ સા કાર્યા કૃત્યર્થં કુદિનેષ્વપિ ।
હીનાતિરિક્તકેઽન્યસ્મિન્ દિને વારે દ્વિપક્ષયોઃ ॥
ઉત્તરાયણકે મુક્ત્યૈ લિઙ્ગસ્થાપનમાચરેત્ ।
ઇતિ ।
અથ પ્રથમે કરણત્રયે વાહુવક્ત્ર ભ્રુવાખ્યે અથ તારયોગઃ ।
જન્મસંપદ્વિપત્ક્ષેમપ્રત્યરં બાધકો વધઃ ।
મૈત્રં પરમમૈત્રઞ્ચ જન્મ ચેતિ પુનઃ પુનઃ ॥
અથ યોગઃ -
પ્.૨૨૭)
વિષ્કમ્ભપ્રીતિરાયુષ્માન્ સૌભાગ્યશ્શોમનસ્તથા ।
અતિગન્ધસ્સુકર્મા ચ ધૃતિશ્શૂલસ્તથૈવ ચ ॥
ગન્ધો વૃદ્ધિર્દ્ધ્રુવશ્ચૈવ વ્યાઘાતો હર્ષણસ્તથા ।
વજ્રસ્સિદ્ધિર્વ્યતીપાતો વરીયાન્ પરિઘશ્શિવઃ ॥
સિદ્ધસ્સાઅધ્યશ્શુભશ્શુભ્રો બ્રાહ્મો માહેન્દ્રવૈધૃતિઃ ।
એતેષાઞ્ચ શુભા ગ્રાહ્યા મૃતોઽન્યશ્ચ પરિત્યજેત્ ॥

તતસ્સુબોધમ્ । યઃ પ્રસાદો ભવેદ્દોષમિત્યાદિ । એષાં બાણાદીનાં
યજમાનેચ્છા યઃ -
પ્રાસાદઃ કન્યસો મધ્ય ઉત્તમો ઉત્તમો ભવેત્ ।
બાણલિઙ્ગં સદા પૂજ્યં સર્વપ્રાસાદદાપિગમ્ ।
ઇતિ વચનાત્ । યસ્માત્ સ ચ પ્રાસાદો ઘટિતલિઙ્ગ માનતો ભવતિ ।
તસ્માત્તત્પ્રાસાદેન લિઙ્ગં ઘટિતમ્ । તસ્ય સ્થાપનયોર્મણ્ટપઃ
પૂર્વમુક્તસ્તન્મણ્ટપં વા કુર્યાદિત્યર્થઃ । તતઃ સ્પષ્ટમ્ । દાહાયાગ્નૌ
ભગાકાર ઇત્યાદિ ।
તુર્યાંશે ચાર્ધકોણા તુ તુર્યત્યાગપરિગ્રહાત્ ।
સ્વક્ષેત્રાઙ્ગમગ્રે તુ દત્વા તત્સૂત્રસઙ્ગમાત્ ॥
પ્. ૨૨૮) ઓં હાં ગાય નમઃ । ઓં હાં પત્યાય નમઃ । ઓં હાં ઇન્દ્રાય
નમઃ । તતઃ શાખયોઃ ભૌતાશનં મતમ્ । કુણ્ડં યોન્યાકારમિદં
મતમ્ ।
વિકારભક્તં વેદાશ્રં પુરતો યદ્દ્વયં વિના ।
વસુભાગાદ્દૃતે ભાગે તદઙ્ગદ્વિતયં ત્યજેત્ ॥
હસ્તે દત્વા સમં સૂત્રં ભ્રામયેદર્ધચન્દ્રવત્ ।
વેદાશ્રં પૂર્વવત્કૃત્વા ષડંશં પુરતો નયેત્ ॥
લાઞ્ચ્છયેત્તેન માનેન ક્ષેત્રાચીનતુરીયકમ્ ।
ષટ્સૂત્રપાતનાત્સ્પષ્ટં ષટ્કોણં ત્રાયતે તદા ॥
ષટ્કોણાર્દ્ધં ત્રિકોણં સ્યાત્કુર્યાન્નૈ-ઋતકોણગમ્ ।
અપિ કોણાર્દ્ધકોણે તુ વસ્વંશત્યા શતો ભ્રમાત્ ॥
વર્તુલં પશ્ચિમે કુણ્ડે તન્માનેનામ્બુજં મતમ્ ।
મધ્યે તે મન્તિમા પૂર્વે નેમી તુ કર્ણિકા ॥?
વિકારાંશપરિત્યાગાત્ કોણાદર્ધેન લાઞ્ચ્છયેત્ ।
દિક્ષુ સંસ્થાપયેત્સૂત્રમષ્ટાશ્રં તેન જાયતે ॥
તતઃ સ્પષ્ટમ્ ।
પ્.૨૨૯)
ઉચ્છ્રાય પઞ્ચમાંશેન શૂલપદ્માનિ જન્મના
ઇતિ ।
તાવત્પઞ્ચહસ્તતોરણે હસ્તમયોગતમૂર્ધ્વં શલ્યમષ્ટાઙ્ગુલે
વિશિષ્ટોચ્છ્રાયઃ ષોડશાઙ્ગુલાદિસ્ત્રિરંશસ્સ્યાત્તત્ર પઞ્ચમાંશઃ ।
કિઞ્ચિદધિકસાર્દ્ધસપ્તદશાઙ્ગુલસ્સ્યાત્ । તેન શૂલાંશનિમજ્જમઃ ।
અત્રાંશશબ્દસ્વરૂપવારકઃ મધ્યશૃઙ્ગનિર્ગમઃ
પાર્શ્વશૃઙ્ગનિર્ગમશ્ચેત્યર્થઃ । તતઃ સ્પષ્ટમ્ ।
અથ લોકગ્રહવસવાસ્તસ્ય સ્રવન્તીનામિત્યાદિ । અત્ર ક્રમસ્તાવત્
પૂર્વદ્વારતોરણે -
૧ શાન્તિતોરણાય નમઃ । ૨ ઓં ઋગ્વેદાય નમઃ । તતઃ શૂલેં ઓં પૂર્ણે
નમઃ । ઓં ધાત્રે નમઃ । ઓં વિધાત્રે નમઃ । તતશ્શાખયોઃ । ઓં
પ્રશાન્તાય નમઃ । શિશિરાયૈ નમઃ । ઓં ગણપતયે નમઃ । ઓં સરસ્વત્યૈ
નમઃ । મહાલક્ષ્મ્યૈ નમઃ ઇત્યૂર્ધ્વોદુમ્બરે । તતશ્શાખયોઃ । ઓં હાં
નન્દિને નમઃ । ઓં હાં ગઙ્ગાયૈ નમઃ । ઓં મહાકાલાય નમઃ । ઓં
યમુનાયૈ નમઃ । તતો દક્ષિણે । ઓં ભૂતિતોરણાય નમઃ । ઓં યજુર્વેદાય
નમઃ ।
પ્.૨૩૦)
ઓં બુધાય નમઃ । ઓં બૃહસ્પતયે નમઃ । અજઘન્યાય નમઃ । અથ દ્વારાય
વિદ્યાકલાદ્વારાય । અત્ર ગણાદિપૂર્વવત્ । શાખયોઃ ઓં મૃઙ્ગિણે નમઃ । ઓં
વિનાયકાય નમઃ । ઓં નર્મદાયૈ નમઃ । પશ્ચિમે ઓં બલતોરણાય નમઃ ।
ઓં સામવેદાય નમઃ । ઓં તતશ્શૂલે । ઓમર્યમ્ણે નમઃ । ઓં મિત્રાય નમઃ
। ઓં ત્ત્વષ્ટ્રે નમઃ । ઓં જનલોકાય નમઃ । ઓં તપોલોકાય નમઃ । ઓં
શુક્રાય નમઃ । ઓં શ્રીપ્રદાય નમઃ । ઓં શનૈશ્ચરાય નમઃ । ઓં ધાત્રે
નમઃ ઓં વિધાત્રે નમઃ ।
અથ દ્વારે નિવૃત્તિકલાદ્વારાય નમઃ । અત્રાઽપિ ગણા પૂર્વવત્ । વૃષભાય
નમઃ । તતશ્શાખયોઃ । ઓં યમાય નમઃ । ઓં શ્રીપ્રદાય નમઃ । ઓં
સત્યલોકાય નમઃ । ઓં ધ્રુવલોકાય નમઃ । ઓં રાહવે નમઃ । ઓં કેતવે
નમઃ । ઓં વાહનાય નમઃ । અથ દ્વારે -
ઓં પ્રતિષ્ઠાકલાદ્વારાય નમઃ । અત્રાપિ ગણા પૂર્વવત્ । તતઃ શાખયોઃ ઓં
દેવ્યૈ નમઃ । ઓં કાવ્યૈ નમઃ । ઓં દણ્ડાય નમઃ । ઓં પયોષ્ણ્યૈ નમઃ ।
એતાન્ ગન્ધાદિભિઃ પૂજયેત્ ।
પ્.૨૩૧)
તતઃ સ્પષ્ટમ્ । તન્મધ્યે અષ્ટદલં પદ્મમિત્યાદિ ।
અસુત્રસ્પષ્ટવચનાદ્વર્તનક્રમો યથા -
પૂર્વાપરાયતં સૂત્રં મધ્યા પ્રભાયતસ્સમમ્ ।
પૂર્વાપરસમાનેન સૂત્રેણોત્તરદક્ષિણે ॥
ઓં ક (કાર) યેદપરાઙ્કાન્ પૂર્વાનપિ તથૈવ ચ ।
મતં ક્ષેત્રાર્દ્ધમાનેન મત્સ્યં કોણેષુ સાધયેત્ ॥
તત્ર સૂત્રપ્રદાનેન ચતુરશ્રં ભવેદિદમ્ ।
અસ્મિન્ ક્ષેત્રેઽષ્ટધા ભક્તે ચતુર્ભિર્મધ્યતઃ કુજમ્ ॥
સમન્તાદ્વિકારાંશેન દ્વારાણિ ચ તતો બહિઃ ।
ચતુર્ભાગૈઃ ભવેચ્છોભા તદર્ધેન કપોલકૌ ॥
મધ્યે વૃત્તાનિ કાર્યાણિ ચતુરઙ્ગુલકાનિ તુ ।
પ્રથમે કર્ણિકાભાગે દ્વિતીયે કેસરાણિ ચ ॥
તૃતીયે દલબન્ધીનિ દલાગ્રાણી ચતુર્થકે ।
દિક્ષ્વષ્ટૌ પુનરપ્યષ્ટૌ દત્વા સૂત્રાણિ ષોડશ ॥
દ્વયોર્દ્વયોઃ પુનર્મધ્યે તત્સંખ્યાતાનિ પાતયેત્ ।
એષ તૃતીયવૃત્તસ્ય પાર્શ્વશૂત્રસ્ય સઙ્ગ્રહાત્ ॥
પ્.૨૩૨)
તથા ચતુર્થવૃત્તસ્થઃ ગ્રામાદપિ બહિર્મુખાત્ ।
જાયતે સર્વતોહ્યર્ધચન્દ્રાં ષોડશ ષોડશ ॥
લેપયેત્ સ્થિરહસ્તાનાં પુત્રાણાઞ્ચ પ્રસિદ્ધયે ।
એકૈકસ્મિન્ દલે કુર્યાત્ કેસરાણાઞ્ચતુષ્ટયમ્ ॥
તન્મધ્યે નવબીજાનિ કર્ણિકાયાં પ્રકલ્પયેત્ ।
ત્રિત્રિભાગવિલોપેન કોણસ્સ્યાત્સર્વભદ્રકે ? ॥
કામાઢ્યાત્તત્તિલઃ કામ પ્રાચ્યતે તત્પ્રસઙ્ગતમ્ ।?
ચતુષ્ષષ્ટિપદે ભાગાન્ નવકોણાન્ પરિત્યજેત્ ॥
સ્તમ્ભમેકેન ષડ્ભાગૈઃ ઊર્ધ્વં તિર્યક્ શીરોઽન્વિતમ્ ।
સ્તમ્ભાદ્ભાગં પરિત્યજ્ય લિઙ્ગમેકં યથા ભવેત્ ॥
ષડ્ભિર્વેદૈઃ કલાભિસ્તુ કર્ણવેદિયુગૈરઘૈઃ ।
ઇત્થં પઞ્ચ ચ લિઙ્ગાનિ તુર્યાત્સ્તમ્ભરસૈસ્સહ ।
લિઙ્ગસ્તમભાન્તરસ્થાનિ લિઙ્ગોર્ધ્વે સંસ્થિતાનિ ચ ॥
લુપ્ત્યા કોષ્ઠાનિ વર્તેત શિખરં સિતરૂપકમ્ ।
પ્.૨૩૩)
સ્તમ્ભે ચૈવ વિમાનાર્થં પઞ્ચસપ્તવિલોપયેત્ ।
કોણસ્તમ્ભદ્વયાદૂર્ધ્વં ભાગાદ્યષ્ટાદશા હરેત્ ॥
કોણેષુ તિલકાઃ કાર્યાઃ લતાભિઃ સહ શોભનાઃ ।
તદૂર્ધ્વં વીથિકા કાર્યા ભાગયુગ્મૈઃ સમન્તતઃ ॥
મધ્યે દ્વાદશભાગેન પદ્મં પૂર્વવદત્ર તુ ।
પીતેન રજસા કાર્યં કર્ણિકા કનકપ્રભા ॥
શુકપિઞ્ચનભે નાડ્ય નવ બીજાનિ વિન્યસેત્ ।
કેસરાણાન્તુ મૂલાનિ કૃતહારેન્દુરાગિણા ॥
કાર્યાણિ રજસા સમ્યક્ તન્મધ્યાન્મિશ્રણન્તિ વૈ ।
કેસરાગ્રાણિ પીતાનિ ધવલાનિ દલાનિ તુ ॥
ભૂમિં શુદ્ધેન રજસા તિસૃભિશ્ચતુરશ્રકમ્ ।
કૃષ્ણેન રજસા લિઙ્ગવીથી પત્રવિભૂષિતા ॥
યવગોધૂમકૈશ્ચૂર્ણૈ શાલિતણ્ડુલકૈર્યુતમ્ ।
ધાતુસિન્ધૂરજં રક્તં વાઽથ પરિત્ત્વષ્ટકં ભવેત્ ॥
કૃષ્ણં રજસ્તુષૈર્દગ્ધૈરઙ્ગારૈર્વા સ ચૂર્ણિતૈઃ ।
હરિદ્રા સંભવૈઃ પીતં ગૈરિકોદ્ભૂતમેવ વા ॥
પ્.૨૩૫)
હરિતૈઃ ચૂર્ણિતૈઃ પત્રૈઃ હારીતન્તુ પ્રકલ્પયેત્ ।
દીક્ષાસ્થાપનયોર્વિદ્વાન્ કુમ્ભ એવ શિવં યજેત્ ॥
પ્રાયશ્ચિતં ભવેત્તસ્માત્ રજોભઙ્ગે તુ લિઙ્ગવત્ ।
સ્પષ્ટમન્યત્ । લક્ષ્મક્ષેત્રેઽષ્ટધા ભક્ત ઇત્યાદિ । લક્ષ્મક્ષેત્રે લિઙ્ગદીર્ઘે
ષોડશાંશેન પરિકલ્પયેત્ । હસ્તાદિ નવહસ્તાનાં અઙ્ગુલાદિ નવાઙ્ગુલાન્તં
પરિકલ્પયેત્ । વિસ્તારે તત્ર દીર્ઘૈરષ્ટધા ભક્તે મૂર્ધ્નિ ભાગદ્વયોચ્યતે ।
લક્ષ્મક્ષેત્રાર્દ્ધમાનેન પાર્શ્વયોર્ગત્ય ષડ્ભાગપરિવર્તનેન
ષડ્ભાગપરિગણનયા તત્રાધો ભાગં ત્યક્ત્વા
ચતુર્ભાગાવલમ્બનેનેત્યર્થઃ । તત્ર સૂત્રપરિભ્રમણેન પૃષ્ઠદેશતઃ
સમ્બન્ધં કારયે...........વ..........ણખાં ગમ્ભીરવિસ્તારાય
વિલક્ષ્મરેખાવદવગન્તવ્યૌ । તથા ચોક્તમ્ -
એકહસ્તેઽઙ્ગુલં જ્ઞેયમન્યેષાં અઙ્ગુલોત્તરમ્ ।
લક્ષ્મૈ તન્નવમાંશેન યવં રેખાં ગભિરકમ્ ॥
કુર્યાદ્વિસ્તરમપ્યેતવ્યંશવૃદ્ધા વસુગ્રહે ।
પક્ષક્ષેત્રદલેનાઽસ્ય રેખામાનં સ સંભવેત્ ॥
પ્. ૨૩૫) દીર્ઘમષ્ટવિકલ્પાદૌ યુગ્મભાગાદ્વિલઙ્ઘયેત્ ।
મર્મવેધને કુર્વીત યવાર્દ્ધેન યવેન વા ॥
એકદ્વિત્રિક્રમેણૈવ માષયા કૈશ્શલાકયા ॥
ઇતિ ।
તતસ્પષ્ટમ્ । શક્ત્યાદિ ભૂમિપર્યન્તં સ્વતત્વાધિપમિત્યત્ર
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વનાયકાઃ ।
શોમશમ્ભુસ્તથાદેશ ચુતુરાનન એવ ચ ।
કલ્યાણઞ્ચ વિશાલાખ્યઃ કેતુધ્વજોઽનાલાનલઃ ॥
મહાનાદિ તતો મેક ધ્વજો નિરાદપલ્લવઃ ।
પિતામહશ્ચ ગોપાલઃ શીલાસ્યે પરિતાન્વિદુઃ ॥
તત્રસ્પષ્ટમ્ । શુદ્ધેચાધ્વનિ વિદ્યેશ ઇત્યાદિ । શુદ્ધાધ્વનિ શુદ્ધવિદ્યાદૌ
ભોગિનૌ વિદ્યેશાઃ શ્રીકણ્ઠાદયઃ શુદ્ધે માયાદૌ ભોગિતો મૂર્તિપા

લોકનાયકાશ્ચેતિ મન્ત્રનાયકાશ્ચ દ્રષ્ટવ્યાઃ । તતશ્ચ્છત્રાવધ્વરાદૌ
લોકેશાઃ શક્રાદયઃ રાગાદૌ મન્ત્રનાયકાઃ અ"ગુષ્ઠમાત્રપુરુષાઃ તે
ચાઙ્ગુષ્ઠમાત્રસ્તાવત્ । ભુવનેશો દ્વિતીયકઃ । ઈશાનશ્ચૈકપિઙ્ગાક્ષઃ
ઉદ્ભવો ભવસંજ્ઞકઃ ।
પ્.૨૩૬)
મહાદેવો મહાતેજઃ રુદ્રા રાગે વ્યવસ્થિતાઃ ॥
ઇતિ ।
તતસ્સુબોધમ્ । અષ્ટત્રિંશત્કલોપેતમિત્યત્ર કલાશ્ચ -
શશિની ચાઙ્ગદા ચેષ્ટા મરીચી જ્વાલિની મતા ।
શાન્તિર્વિદ્યા પ્રતિષ્ઠા ચ નિવૃત્તિશ્ચ ચતુષ્કલા ॥
તમોમોહોઽક્ષયા નિષ્ઠા મૃત્યુમાયાઽભયા જ્વરા ।
રજો રક્ષારતિઃ પાલ્યા * મા સંયમિની ક્રિયા ॥
બુદ્ધિઃ ક્રવ્યા ચ ધાત્રી ચ ભ્રામિણી મોહિની તથા ।
ભવા ચેતિ ચ વિખ્યાતા વામદેવકલા દશ ॥
સિદ્ધિ-ઋદ્ધિદ્યુતિર્લક્ષ્મી મેધા કાન્તિસ્સ્વધા ધૃતિઃ । ઇતિ । તતસ્સુબોધમ્ । અથ
મહાપાશુપતં પઠન્ ઇત્યત્ર । તચ્ચ - ઓં નમો ભગવતે પાશુપતાય અતુલબલ
વીર્યપરાક્રમાય ત્રિપઞ્ચનયનાય નાનારૂપાય નાનાપ્રહરણોદ્યકરાય
સર્વાઙ્ગવક્ત્રાય ભિન્નાઞ્જનપ્રખ્યાય શ્મશાનવેતાલ - પ્રિયાય
સર્વવિઘ્નકૃન્તનકરાય સર્વસિદ્ધિપ્રદાય ભક્તાનુ - કમ્પિને
અસંખ્યવક્ત્રભુજપાદાય પ્રમથસિદ્ધાય
પ્.૨૩૭)
વેતાલપિત્રાશિને શાકિની ક્ષોભનાય વ્યાધિનિગ્રહકારિણે પાપં ભક્ષ્યાય
સોમસૂર્યાગ્નિનેત્રાય વિષ્ણુકવચાય ઇન્દ્રવજ્રહસ્તાય યમદણ્ડાયં
વરુણપાશાય રુદ્રસ્ત્રિશૂલાય જ્વલનજિહ્વાય સર્વરો (ગ) વિદ્રાવણાય
ગ્રહનિગ્રહકારિણે દુષ્ટનાગક્ષયક્ષ્મારિણે ઓં કૃષ્ણપિઙ્ગલાય
ફટ્ક્રુરાય ફટ્વજ્રાસ્ત્રાય ફટ્ શક્તયે ફટ્ અગ્નયે ફટ્ દણ્ડાય ફટ્
યમાય ફટ્ ખડ્ગાય ફટ્ નિરુપતયે ફટ્ પાશાય ફટ્ વરુણાય ફટ્
ધ્વજાય ફટ્ વાયવે ફટ્ ગદાયૈ ફટ્ કુબેરાય ફટ્ ત્રિશૂલાય ફટ્
ઈશાનામ ફટ્ ચક્રાય ફટ્ વિષ્ણવે ફટ્ પદ્માય ફટ્ બ્રહ્મણે ફટ્
નાગાસ્ત્રાય ફટ્ ખાદગાસ્ત્રાય ફટ્ મુગ્ધાસ્ત્રાય ફટ્ કઙ્કાલાસ્ત્રાય
ફટ્ પઞ્ચિકાસ્ત્રાય ફટ્ ક્ષુરિકાસ્ત્રાય ફટ્ ડાકિન્યસ્ત્રાય ફટ્ શસ્ત્રાસ્ત્રાય
ફટ્ ગણાસ્ત્રાય ફટ્ પિપિલિઞ્ચાસ્ત્રાય ફટ્ ગન્ધર્વાસ્ત્રાય ફટ્ પૂર્વાસ્ત્રાય
ફટ્ દક્ષિણાસ્ત્રાય ફટ્ પશ્ચિમાસ્ત્રાય ફટ્ ઉત્તરાસ્ત્રાય ફટ્
(દાકિન્યસ્ત્રાય) ફટ્ સામાલુકાસ્ત્રાય
પ્.૨૩૮)
ફટ્ લામાસ્ત્રાય ફટ્ શિવાસ્ત્રાય ફટ્ ઈશાનાસ્ત્રાય ફટ્ મહાસ્ત્રાય ફટ્
તત્પુરુષાસ્ત્રાય ફટ્ અઘોરાસ્ત્રાય ફટ્ વામાસ્ત્રાય ફટ્ સદ્યોજાતાસ્ત્રાય
ફટ્ હૃદયાસ્ત્રાય ફટ્ હઃ અસ્ત્રાય ફટ્ ક્ષઃ નરસિહ્માસ્ત્રાય ફટ્
વરાહાસ્ત્રાય ફટ્ સર્વાસ્ત્રાય ફટ્ ......જાસ્ત્રાય ફટ્ શઃ ફટ્ લઃ ફટ્ વઃ
ફટ્ ષઃ ફટ્ શ્રીં ફટ્ સૌં ફટ્ ષૂં ફટ્ સર્વમનાંસિ
ફટ્સર્વકરણાય ફત્ સર્વદેવાય ફટ્ ભ્રમ્ । અં ફટ્ લં ફટ્
ભૈરવાસ્ત્રાય ફટ્ માયાસ્ત્રાય ફટ્ .........કા......ષ્ત્રાય ફટ્
ક્ષેત્રપાલાસ્ત્રાય ફટ્ ક્રૂરાસ્ત્રાય ફટ્ હૌં ફટ્ ભસ્કરાસ્ત્રાય ફટ્
ચન્દ્રાસ્ત્રાય ફટ્ વિઘ્નેશાસ્ત્રાય ફટ્ ખાં ખૌં ફટ્ ક્ષાં ક્ષૌં ફટ્
ઉન્મૂલય ઉન્મૂલયા ત્રાસય ત્રાસયા સઞ્જીવય સઞ્જીવય ફટ્ દ્રાવય
દ્રાવય ફટ્ સર્વદુરિતનાશનાય ફટ્ સદાવર્તનો દેવ સર્વવિઘ્નવિનાશયેત્ ।
મહાપાશુપતાસ્ત્રેણ મહાશાન્તિઃ પ્રજાયતે ।
સાષ્ટોત્તરશતાસ્ત્રાય ફટ્કારાણાં વ્યવસ્થિતિઃ ॥
પ્.૨૩૯)
તતઃ સ્પષ્ટમ્ । બાલુકા વજ્રાલેપન ઇત્યત્ર વજ્રલેપનં શ્વભ્રસન્ધિં તતઃ
પુર્યબાલુકૈઃ સૂક્ષ્મવાલુકૈસ્તાવત્ સૂર્યસ્તુ તત્સન્ધિર્યાવત્દુતાંનમસ્તકમ્
।
પયો ક્ષિરૈર્લોહમલૈરલચૂર્ણૈસ્સુસૂક્ષ્મકૈઃ ।
શઙ્ખચૂર્ણૈસ્સમં ગ્રાહ્ય ક્ષૌમતૈલેન વાપયેત્ ॥
યુક્ત્યા પાકં તતઃ કૃત્વા વિસન્ધિં તેન કારયેત્ ।
યથા ન વિચલેત્તેન ઉદકાદ્યભિઘાતકઃ ॥
ઇતિ ।
ઉદકં સન્ધિકશ્ચાત્ર પ્રમાદ્યદજાયતે ॥ ?
સન્ધિર્હાનિર્મનો રોગો વાપ્યથ પઞ્ચ વા ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન જલં પ્રણાલકં શુભમ્ ॥
પ્રણાલાય પ્રણાલાત્તુ શૈલજં વાઽથ દારુજમ્ ।
સ્વદૃઢં શોભનં કૃત્વા દાતવ્યં જલનિર્ગમમ્ ॥
પ્રાસાદાન્તે વૃહત્ખાતં રૂપવત્પદનિર્મિતમ્ ।
ઇતિ ।
તતઃ સ્પષ્ટમ્ । પૂજાસામાન્યલિઙ્ગેષ્વિત્યાદિ । અત્ર
પ્.૨૪૦)
સર્વસામાન્યત્વેન નૃપાદિભિસ્થાપિતેષુ નિયતજનપૂજ્યેષુ સાધારણાણુભિરિતિ
પ્રણવો માયામાતૃકા વ્યોમવ્યાપિ ષડક્ષરમ્ -
પ્રાસાદો બહુરૂપશ્ચ સપ્તસાધારણા મતા ।
(ઇતિ) ।
એભિઃ પૂજા કાર્યા । તતઃ સ્પષ્ટમ્ । અથ હૃત્પ્રતિષ્ઠાયામગ્રં
તદ્ગુણાનાઞ્ચ બોધકઞ્ચ કલાદિકઞ્ચેત્યત્ર કલાદિ તત્વન્યાસઃ । ઓં હાં
કલાયૈ નમઃ । ઓં હાં કલાધિપતયે નમઃ । ઓં હાં કલાધિપ
ત્ત્વમસ્યાત્મનઃ કલને વ્યક્તિં કુરુ કુરુ ઓં વિદ્યાયૈ નમઃ । ઓં હાં
વિદ્યાધિપતયે નમઃ । ઇત્યાદયો મન્ત્રાઃ । વિદ્યાધિપત્ત્વમાત્મનો
જ્ઞાનાભિવ્યક્તિં કુરુ કુરુ હં હાં નાગાધિપત્વસ્યાત્મનો વિષયરાગં
કુરુ કુરુ । ઔ હાં પ્રકૃત્ય ત્યધિપત્વમસ્યાત્મનો વિકારપુરુષત્વં કુરુ કુરુ ।
ઓં હાં બુદ્ધ્યધિપત્વમસ્યાત્મનો બોધં કુરુ કુરુ । ઓં હાં
અહઙ્કારાધિપત્વમસ્યાત્મનો વિષયેઽહં કુરુ કુરુ । ઓં હાં
મનોધિપત્વમસ્યાત્મનો વિકલ્પં કુરુ કુરુ ।
પ્.૨૪૧)
ઓં હાં શ્રોત્રાધિપત્વમસ્યાત્મનો શબ્દાત્મકગ્રાહકત્વં કુરુ કુરુ । ઓં
હાં ત્ત્વગધિપત્વમસ્યાત્મને સ્પર્શગ્રાહકત્વં કુરુ કુરુ । ઓં હાં
ચક્ષુરધિપત્વમસ્યાત્મનો રૂપગ્રાહકત્વં કુરુ કુરુ । ઓં હાં
જિહ્વાધિપત્વમસ્યાત્મનો રસગ્રાહકત્વં કુરુ કુરુ । ઓં હાં
ઘ્રાણાધિપત્વં અસ્યાત્મનો ગન્ધગ્રાહકત્વં કુરુ કુરુ । ઓં હાં
વાગધિપત્વમસ્યાત્મનો વાગ્વિસર્જનં કુરુ કુરુ । ઓં હાં
પાણ્યધિપત્વમસ્યાત્મનો પદાર્થગ્રાહકત્વં કુરુ કુરુ । ઓં
પાદાધિપત્વમસ્યાત્મનો દ્વાહં કુરુ કુરુ । પાય્વધિપત્વમસ્યાત્મનો
ઉત્સર્ગત્વં કુરુ કુરુ । ઉપસ્થાધિપત્વમસ્યાનન્દાભિવ્યક્તિં કુરુ કુરુ ।
તતશ્શબ્દાદયશ્ચ સાધિપા ન્યસ્તવ્યાઃ । અથ દશ નાડ્યઃ ।
ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ સુષુમ્ના ચ તૃતીયકા ।
ગાન્ધારી હસ્તિજિહ્વા ચ પૂષા ચૈવ યથા તથા ॥
અલંપુષા કુહૂશ્ચૈવ શાઙ્ખિની દશ નાડયઃ ।
ઇતિ ।
પ્.૨૪૨)
અથ -
પ્રાણાપાણસમાનશ્ચ ઉદાનવ્યાન એવ ચ ।
નાગઃ કૂર્મોઽથ કૃકરઃ દેવદત્તો ધનઞ્જયઃ ॥
ઇતિ ।
તતઃ સ્પષ્ટં ।
અથ પ્રાસાદે વારિતેજોઽનિલવ્યોમપઞ્ચાષ્ટકસમન્વિત ઇત્યત્ર -
પઞ્ચાષ્ટકાશ્ચ રુદ્રાસ્તે અતિગુહ્યાષ્ટકાસ્તથા ।
ગુહ્યાષ્ટકાશ્ચૈવ પુનઃ પવિત્રાષ્ટક એવ ચ ॥
તત્રાદૌ જલતત્વે તુ પ્રણવઃ શશિભૂષણઃ ।
દેવદેવો હ્યજો ગન્ધ આષાઢા સીસસંજ્ઞકાઃ ॥
સપ્તમો હરિભૂતસ્યાદષ્ટમો લકુલીશ્વરઃ ।
અત ઊર્ધ્વં ભવેદગ્નિઃ તત્રાપિ ગુહ્યકા તથા ॥
હરશ્ચ ત્રિપુરઘ્નશ્ચ ત્રિશૂલસ્સૂક્ષ્મ એવ ચ ।
મહાકાલશ્ચ સર્વશ્ચ તથેશાનોઽથ ભૈરવઃ ॥
પ્. ૨૪૩)
અથ વાયૌ સ્થિતા રુદ્રાસ્તત્રાદૌ કામરૂપવાન્ ।
પિતામહો વિદુસ્થાણુઃ સ્વયમ્ભૂરુદ્ર એવ ચ ॥
વિશ્વશ્ચૈવ મહાનાદો મહાભીમસ્તથાષ્ટમમ્ ।
ભવો વ્યોમ્નિ મહા યો * ત્રિમૂર્તિરુદ્ર એવ ચ ॥
મહાબલશિવશ્ચૈવ સહસ્રાક્ષઃ તથા શિવઃ ।
કપર્દી ચોર્ધ્વરેતાશ્ચ વાક્તત્ત્વે ચ મહોત્સવઃ ॥
શ્રીકણ્ઠો નીલકણ્ઠશ્ચ મહાતેજાસ્તથૈવ ચ ।
મહાલિઙ્ગશ્ચ સ્થૂલે ચ એવં પઞ્ચાદશ સ્મૃતાઃ ॥
અથ ગુણત્રયયોગિનઃ
અકૃતશ્ચ કૃતશ્ચૈવ ભૈરવો બ્રાહ્મ એવ ચ ।
વૈષ્ણવસ્તથા કૌમારૌ ઔમઃ શ્રીકણ્ઠ એવ ચ ॥
અથ માયાયામ્ ।
ગુહનેશોહ્યશાઠ્યશ્ચ તથા હરિહરાવુભૌ ।
દશેશાનો મહાવીર્યો ત્રિકાલો ગોપતિસ્તથા ॥
અથ સંપ્રસંસ્થાન્તે તદ્વદૂર્ધ્વે તયા સ્થિતાઃ ।
લક્ષ્મીશો બ્રહ્મણો હન્તા વિદ્યેશાનસ્તથા પરઃ ॥
પ્.૨૪૪)
વિદ્યેશશ્ચ શિવોઽનન્તઃ ષડ્ડ્રુદ્રાઃ સંપ્રકીર્તિતાઃ ।
તતસ્સુબોધમ્ ।
અથ કૂપપ્રતિષ્ઠા ઇત્યત્રાપિ પૂજયેદ્વાસ્તુ બિમ્બે ભાસ્કરભાજિત ઇત્યાદિ
બિંબવૃત્ત મણ્ડલે વૃત્તક્રમેણ ચ ભાસ્કરસંખ્યયા નવ ભાજિતે સતિ
અંશાનાગ્નિરક્ષઃ પવનેશકોણેષુ સાર્દ્ધદ્વીપતનાયકાઃ ।

રુદ્રાદ્યષ્ટમરુદ્રતઃ તતસ્ત્વંશાનાગ્નિકોણયોર્મધ્યે
મધ્યેકપાર્શ્વયોસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ મિશ્રીકૃતેન સાંશકે પર્જન્યાદયઃ
ષડાનનાઃ પૂજ્યાઃ । પુનશ્ચૈશાનદિક્ષ્વાપાદ્યાઃ પદં મતાઃ ।
તતસ્સુબોધમ્ ।
અત્રાનુક્તં સંપૂર્ણં સિદ્ધાન્તેન વિરોધિ । યત્ શોધનીયં પ્રયત્નેન
દેશિકૈસ્સંમતમ્ ।
શ્રીશ્ચેદિરાજભુવિશૈવજનાકરાખ્ય -
શ્શ્રીકોલકી વિમલભાવ શિવા.......શયો ।
તદ્વંશજો શિવમતાગમલક્ષ્યવેત્તા
શ્રીધર્મશમ્ભુરિતિ ગૌઢપતીન્દ્રનાથઃ ॥
પ્.૨૪૫)
તસ્માદસાવલનશઙ્કરદેશિકો.........
દિવ્યાગમામ્બુનિધિરિતિ કલ્પવૃક્ષઃ ।
સ્વર્ગૌકસામપિપદં વચસા લભન્તે
યસ્યૈકજન્મમરણૈકભયં નિરસ્તાઃ ॥
શ્રીકોલકીયસન્તાનવ્યોમવ્યાપી તતશ્શિવઃ ।
શ્રીસોમશમ્ભુરીત્યાસીત્ કલૌ લોકહિતાય વૈ ॥
જ્ઞાનશક્તિવપુસ્તસ્માત્ જ્ઞાનશમ્ભુસ્સદાશિવઃ ।
....યે નેન દ્યોતિતં સર્વં શૈવમલાર્ચિષા ॥
સોમાર્કવંશનૃપમૌલિવિલોલિતાઙ્ઘ્રિ -
વિદ્વજ્જનાનનસરોજદિવાકરો મામ્ ।
દીનાન્ધસૂરિકૃપણા તિથિવારજાત -
શ્રીજ્ઞાનશમ્ભુરનિશં મલિનં પુનાતુ ॥
યસ્યાવલોકનબલાત્સુચિરં હિ રજ્જ્વા
લોકેશભુમિષુ તતશ્શિવતાં પ્રયાતિ ।
લોકાન્વિયક્ષુય ગહનાદિ મલા નનન્દા - ?
નન્દતા.......ંઅલબોધશિવાભિધાનઃ ॥
પ્.૨૪૬)
શ્રીપઞ્ચાગમસંભવાગમનિધિઃ મન્ત્રૌઘરત્નાચ્ચ તત્
ષટ્તર્કસ્મૃતિવેદસિન્ધુવસતિ સત્સન્ધિશૈલાવૃતઃ ।
અષ્ટપ્રત્યયા વિચિકાભિરનિશં જન્તૂન્ પુનાતિ ?
શૈવાચાર્યપરોપદાદનુદિનં શ્રીજ્ઞાનશમ્ભુસ્સ મામ્ ॥
શ્રીસોમેશપદારવિન્દમધુષણ્ડાર્થ પક્ષોઘાત - ?
સિદ્ધાન્તાગમપુષ્.પસારમધુકૃદ્ધંસસ્વનેદ્ગારકઃ ।
શ્રીમત્ જ્ઞાનશિવાભિધાનચરણપ્રોચ્ચોચ્ચલાગ્રોદ્ભવ -
શિવમન્ત્યવેકરો વદદિમાં અધ્યક્તબોધપ્રદાં ?
રુદ્રદેવ મુનિઃ શ્રીમાન્ પઞ્ચરાત્રિક ઇત્યસૌ ।
પ્રથિતસ્તપસા લોકે મરેતસ્ય તુ કૃતા મયા ॥
ઇતિ ।
ઇતિ શ્રી સોમશમ્ભુવિરચિતાં શ્રીમત્સોમશમ્ભુપદ્ધતૌ વા સ્પષ્ટબોધિની
ત્ર્યંબકશમ્ભુવિરચિતે ચતુર્દશ ટીકા સમાપ્તા ॥
હરિઃ ઓં । શુભમસ્તુ ।