Skanda Purana · Chapter 7.336

// īśvara uvāca // //
tato gacchenmahādevi goṣpadaṃ tīrthamuttamam //
yatra śrāddhaṃ naraḥ kṛtvā gayāsaptaguṇaṃ phalam//
labhate nātra saṃdeho yadi śraddhā dṛḍhā bhavet

yatra śrāddhaṃ pṛthuḥ kṛtvā pitaraṃ pāpayonitaḥ // uddadhāra mahādevi venaṃnāma mahāprabhum //

// devyuvāca // //
kasminsthāne sthitaṃ tīrthamutpattistasya kīdṛśī //
kathaṃ sa venarājo vā uddhṛtaḥ pāpayonitaḥ

gayāsaptaguṇaṃ puṇyaṃ kathaṃ tatra prajāyate //
śrāddhasya kiṃ vidhānaṃ tu ke maṃtrāstatra ke dvijāḥ //
etanme kautukaṃ deva yathāvadvaktumarhasi

// īśvara uvāca // //
idaṃ rahasyaṃ deveśi yattvayā paripṛcchitam//
aprakāśyamidaṃ tīrthamasminpāpayuge priye

tathāpi saṃpravakṣyāmi tava snehātsureśvari //
na pāpina idaṃ brūyānnaiva tarkaratāya vai

na nāstikāya deveśi na suvarṇetarāya ca //
asti devi mahāsiddhā puṇyā nyaṃkumatī nadī

maryādārthaṃ mayā''nītā kṣetrasyāsya maheśvari//
saṃsthitā pāpaśamanī parṇādityācca dakṣiṇe

nārāyaṇagṛhātsaumye nātidūre vyavasthitā//
tasyā madhye mahādevi tīrthaṃ trailokyaviśrutam

goṣpadaṃ nāma vikhyātaṃ koṭipāpaharaṃ nṛṇām//
goṣpadasya samīpe tu nātidūre vyavasthitaḥ

ananto nāma nāgendraḥ svayaṃbhūto dharātale //
tasya tīrthasya rakṣārthaṃ viṣṇunā sanniyojitaḥ

kāṃkṣaṃti pitaraḥ putrānnarakādatibhīravaḥ //
gaṃtā yo goṣpade putraḥ sa nastrātā bhaviṣyati //
goṣpade ca sutaṃ dṛṣṭvā pitṝṇāmutsavo bhavet

padbhyāmapi jalaṃ spṛṣṭvā asmabhyaṃ kiṃ na dāsyati //
api syātsa kule'smākaṃ yo no dadyājjalāṃjalim //
prabhāsakṣetramāsādya goṣpade tīrtha uttame

api syātsa kule'smākaṃ khaḍgamāṃsena yaḥ sakṛt //
śrāddhaṃ kuryātprayatnena kālaśākena vā punaḥ

api syātsa kule'smākaṃ goṣpade dattadīpakaḥ //
ākalpakālikā dīptistenā'smākaṃ bhaviṣyati

goṣpade cānnaśatā yaḥ pitarastena putriṇaḥ //
dinamekamapi sthitvā punātyāsaptamaṃ kulam //

piṇḍaṃ dadyācca pitrāderātmano'pi svayaṃ naraḥ //
piṇyākeṃgudakenāpi tena mucyedvarānane

brahmajñānena kiṃ yogairgograhe maraṇena kim //
kiṃ kurukṣetravāsena goṣpade yadi gacchati

sakṛttīrthābhigamanaṃ sakṛtpiṇḍaprapātanam //
durllabhaṃ kiṃ punarnityamasmiṃstīrthe vyavasthitam

arddhakośaṃ tu tattīrthaṃ tadarddhārddhaṃ tu durllabham //
tanmadhye śrāddhakṛtpuṇyaṃ gayāsaptaguṇaṃ labhet

śrāddhakṛdgoṣpade yastu pitṝṇāmanṛṇo hi saḥ //
padamadhye viśeṣeṇa kulānāṃ śatamuddharet

gṛhāccalitamātrasya goṣpade gamanaṃ prati //
svargārohaṇasopānaṃ pitṝṇāṃ tu padepade

pāyasenaiva madhunā saktunā piṣṭakena ca //
caruṇā taṃdulādyairvā piṃḍadānaṃ vidhīyate

gopracāre tu yaḥ piṇḍā ñchamīpatrapramāṇataḥ //
kandamūlaphalādyairvā dattvā svargaṃ nayetpitṝn

goṣpade piṇḍadānena yatphalaṃ labhate naraḥ //
na tacchakyaṃ mayā vaktuṃ kalpakoṭiśatairapi

athātaḥ saṃpravakṣyāmi samyagyātrāvidhiṃ śubham //
yātrāvidhānaṃ ca tathā samyakchraddhānvitā śṛṇu //

yadi tīrthaṃ naro gacchedgayāśrāddhaphalepsayā //
tathāvidhavidhānena yātrā kuryādvicakṣaṇaḥ

brahmacārī śucirbhūtvā hastapādeṣu saṃyataḥ //
śraddhāvānāstiko bhāvī gacchettīrthaṃ tataḥ sudhīḥ

na nāstikasya saṃsargaṃ tasmiṃstīrthe naraścaret //
sarvopaskarasaṃyuktaḥ śrāddhārha dravyasaṃyutaḥ //
gacchettīrthaṃ sādhusaṃgī gayāṃ manasi mānayan

evaṃ yastu dvijo gacchetpratigrahavivarjitaḥ //
padepade'śvamedhasya phalaṃ prāpnotya saṃśayam

tatra snātvā nyaṃkumatyāṃ siddhaye pitṛmuktaye //
snātvātha tarppaṇaṃ kuryāddevādīnāṃ yathāvidhi

brahmādistaṃbaparyaṃtā devarṣi manumānavāḥ //
tṛpyantu pitaraḥ sarve mātṛmātāmahādayaḥ

evaṃ saṃtarpya vidhinā kṛtvā homādikaṃ naraḥ //
śrāddhaṃ sapiṇḍakaṃ kuryātsvataṃtroktavidhānataḥ

āmantrya brāhmaṇāṃstatra śāstrajāndoṣavarjitān //
evaṃ kṛtopacārastu imaṃ mantramudīrayet

kavyavāḍanalaḥ somo yamaścaivāryamā tathā //
agniṣvāttā barhiṣadaḥ somapāḥ pitṛdevatāḥ //
āgacchantu mahābhāgā yuṣmābhī rakṣitā stviha

madīyāḥ pitaro ye ca kule jātāḥ sanābhayaḥ //
teṣāṃ piṇḍapradātā'hamāgato'sminpitāmahāḥ

evamuktvā mahādevi imaṃ mantramudīrayet

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ //
mātā pitāmahī caiva tathaiva prapitāmahī

mātāmahaḥ pramātā ca tathā vṛddhapramātṛkaḥ //
teṣāṃ piṃḍo mayā datto hyakṣayyamupatiṣṭhatām

ॐ namo bhānave bhartre'bjabhaumasomarū piṇe //
evaṃ natvā'rcayitvā tu imāṃ stutimatho paṭhet

tatra goṣpadasāmīpye caruṇā suśṛtena ca //
pitṝṇāmanāthānāṃ ca maṃtraiḥ piṃḍāṃśca nirvapet

asmatkule mṛtā ye ca gatiryeṣāṃ na vidyate //
raurave cāṃdhatāmisre kālasūtre ca ye gatāḥ //
teṣāmuddharaṇārthāya imaṃ piṃḍaṃ dadāmyaham //

anekayātanāsaṃsthāḥ pretalokeṣu ye gatāḥ //
teṣāmuddharaṇārthāya imaṃ piṃḍaṃ dadāmyaham

paśuyonigatā ye ca ye ca kīṭasarī sṛpāḥ //
athavā vṛkṣayonisthāstebhyaḥ piṃḍaṃ dadāmyaham

asaṃkhyā yātanāsaṃsthā ye nītā yamaśāsakaiḥ//
teṣāmuddharaṇārthāya imaṃ piṃḍaṃ dadāmyaham

ye'bāṃdhavā bāṃdhavā ye ye'nyajanmani bāṃdhavāḥ //
te sarve tṛptimāyāṃtu piṃḍenānena sarvadā

ye kecitpretarūpeṇa varttaṃte pitaro mama //
te sarve tṛptimāyāṃtu piṃḍenānena sarvadā

divyāṃtarikṣabhūmisthapitaro bāṃdhavādayaḥ //
mṛtāścāsaṃskṛtā ye ca teṣāṃ piṃḍostu muktaye //

pitṛvaṃśe mṛtā ye ca mātṛvaṃśe tathaiva ca //
guruśvaśurabaṃdhūnāṃ ye cānye bāṃdhavā mṛtāḥ

ye me kule luptapiṃḍāḥ putradāravivarjitāḥ //
kriyālopagatā ye ca jātyaṃdhāḥ paṃgavastathā

virūpā āmagarbhā ye'jñātā jñātāḥ kule mama //
teṣāṃ piṃḍo mayā datto hyakṣayyamupatiṣṭhatām//

pretatvātpitaro muktā bhavaṃtu mama śāśvatam //
yatkiṃcinmadhusamiśraṃ gokṣīraṃ ghṛtapāyasam

akṣayyamupatiṣṭhettvattvasmiṃstīrthe tu goṣpade//
svādhyāyaṃ śrāvayettatra purāṇānyakhilānyapi

brahmaviṣṇvarkarudrāṇāṃ stavāni vividhāni ca//
aiṃdrāṇi somasūktāni pāvamānīśca śaktitaḥ //

bṛhadrathaṃtaraṃ tadvajjyeṣṭhasāma sarauravam//
tathaiva śāṃtikādhyāyaṃ madhubrāhmaṇameva ca

maṃḍalaṃ brāhmaṇaṃ tatra prītakāri ca yatpunaḥ //
viprāṇāmātmanaścaiva tatsarvaṃ samudīrayet

evaṃ nyaṃkumatīmadhye goṣpade tīrtha uttame //
dattvā piṃḍāṃśca vidhivatpunarmaṃtramimaṃ paṭhet

sākṣiṇaḥ saṃtu me devā brahmādyā ṛṣipuṃgavāḥ //
mayedaṃ tīrthamāsādya pitṝṇāṃ niṣkṛtiḥ kṛtā

āgato'smi idaṃ tīrthaṃ pitṛkārye surottamāḥ //
bhavaṃtu sākṣiṇaḥ sarve muktaścāhamṛṇatrayāt

evaṃ pradakṣiṇīkṛtya goṣpadaṃ tīrthamuttamam //
viprebhyo dakṣiṇāṃ dattvā nadyāṃ piṃḍānvisarjayet

godānaṃ tatra deyaṃ tu tadvatkṛṣṇājinaṃ priye //
aṣṭakāsu ca vṛddhau ca gayāyāṃ mṛtavāsare

atra mātuḥ pṛthakchrāddhamanyatra patinā saha //
vṛddhiśrāddhe tu mātrādi gayāyāṃ pitṛpūrvakam

gayāvadatraiva punaḥ śrāddhaṃ kāryaṃ narottamaiḥ //
tasmādguptagayā proktā iyaṃ sā viṣṇunā svayam

gaṃdhadānena gaṃdhāptiḥ saubhāgyaṃ puṣpadānataḥ //
dhūpadānena rājyāptirdīptirdīpapradānataḥ

dhvajadānātpāpahāniryātrākṛdbrahmalokabhāk //
śrāddhapiṃḍaprado loke viṣṇurneṣyati vai pitṝn

ekaṃ yo bhojayettatra brāhmaṇaṃ śaṃsitavratam//
gopracāre mahātīrthe koṭirbhavatibhojitā

iti saṃkṣepataḥ proktastatra śrāddhavidhistava //
atha te kathayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam

venasya rājñaścaritaṃ pṛthoścaiva mahātmanaḥ //
yathā tatrābhavanmuktistasya cāṃḍālayonitaḥ //
tatsarvaṃ śṛṇu deveśi samyakchraddhāsamānvitā

piśunāya na pāpāya nāśiṣyāyāhitāya ca //
kathanīyamidaṃ puṇyaṃ nāvratāya kathaṃcana

svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ dhanyaṃ vedena saṃmitam //
rahasyamṛṣibhiḥ proktaṃ śṛṇuyādyo'nasūyakaḥ

yaścainaṃ śrāvayenmartyaḥ pṛtho rvainyasya saṃbhavam //
brāhmaṇebhyo namaskṛtvā na sa śocetkṛtā'kṛte

goptā dharmasya rājā'sau babhau cātrisamaprabhaḥ //
atrivaṃśasamutpanno hyaṃgo nāma prajāpatiḥ

tasya putro'bhavedveno nātyarthaṃ dhārmikastathā //
jāto mṛtyusutāyāṃ vai sunīthāyāṃ prajāpatiḥ

samātāmaha doṣeṇa tena kālātmakānanaḥ //
sa dharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā pāpabuddhirajāyata

sthitimutthāpayāmāsa dharmopetāṃ sanātanīm //
vedaśāstrāṇyatikramya hyadharma nirato'bhavat

niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ prajāstasminpraśāsati //
ḍiṃḍimaṃ ghoṣayāmāsa sa rājā viṣaye svake

na dātavyaṃ na yaṣṭavyaṃ mayi rājyaṃ praśāsati //
āsītpratijñā krūreyaṃ vināśe pratyupasthite

ahamīḍyaśca pūjyaśca sarvayajñairdvijottamaiḥ //
mayi yajñā vidhātavyā mayi hotavyamityapi

tamatikrāṃtamaryādaṃ prajāpīḍanatatparam //
ūcurmaharṣayaḥ kruddhā marīcipramukhāstadā

mā'dharmaṃ vena kārṣīstvaṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ //
atrervaṃśe prasūto'si prajāpatirasaṃśayam

pālayiṣye prajāśceti pūrvaṃ te samayaḥ kṛtaḥ //
tāṃstathāvādinaḥ sarvānbrahmarṣīnabravīttadā

venaḥ prahasya durbuddhiridaṃ vacanakovidaḥ //
sraṣṭā dharmasya kaścānyaḥ śrotavyaṃ kasya vā mayā

vīryaśrutatapaḥsatyairmayānyaḥ kaḥ samo bhuvi //
madātmāno na nūnaṃ māṃ yūyaṃ jānītha tattvataḥ

prabhavaṃ sarvalokānāṃ dharmāṇāṃ ca viśeṣataḥ//
itthaṃ dehena pṛthivīṃ bhāvena yajanena ca

sṛjeyaṃ ca graseyaṃ ca nātra kāryā vicāraṇā //
yadā na śakyate staṃbhānmattaścaiva vimohitaḥ

anunetuṃ nṛpo venastatra kruddhā maharṣayaḥ //
ātharvaṇena maṃtreṇa hatvā taṃ te mahābalam

tato'sya vāmabāhuṃ te mamaṃthurbhṛśakopitāḥ //
tasmācca mathyamānādvai jajñe pūrvamiti śrutiḥ

hrasvo'timātraḥ puruṣaḥ kṛṣṇaścāpi tadā priye //
sa bhītaḥ prāñjaliścaiva tasthivānsaṃmukhe priye

tamāttaṃ vihvalaṃ dṛṣṭvā niṣīdetyabruvankila //
niṣādo vaṃśakartā vai tenābhūtpṛthuvikramaḥ

dhīvarānasṛjaccāpi venapāpasamudbhavān //
ye cānye vindhyanilayāstathā vai tuṃbarāḥ khasāḥ

adharme rucayaścāpi varddhitā venapāpajāḥ //
punarmaharṣayastetha pāṇiṃ venasya dakṣiṇam

araṇīmiva saṃrabdhā mamaṃthurjāta manyavaḥ //
pṛthustasmātsamutpannaḥ karājjvalanasaṃnibhaḥ

pṛthoḥ karatalāccāpi yasmājātastataḥ pṛthuḥ //
dīpyamānaśca vapuṣā sākṣādagniriva jvalan

dhanurājagavaṃ gṛhya śarāṃścāśīviṣopamān //
khaṅgaṃ ca rakṣanrakṣārthaṃ kavacaṃ ca mahāprabham

tasmiñjāte'tha bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ //
saṃbabhūvurmahādevi venaśca tridivaṃ gataḥ

tato nadyaḥ samudrāśca ratnānyādāya sarvaśaḥ //
abhiṣekāya te sarve rājānamupatasthire //

pitāmahaśca bhagavānṛṣibhiśca sahāmaraiḥ //
sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṃgamāni ca sarvaśaḥ

samāgamya tadā vainyamabhyaṣiṃcannarādhi pam //
so'bhiṣikto mahātejā devairaṃgirasādibhiḥ

adhirājye mahābhāgaḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān //
pitrā na raṃjitāścāsya prajā vainyena raṃjitāḥ

tato rājeti nāmāsya anurāgādajāyata //
āpaḥ stastaṃbhire cāsya samudramabhiyāsyataḥ

parvatāścāpi śīryaṃte dhvajasaṃgo'pi nā'bhavat //
akṛṣṭapacyā pṛthivī sidhyaṃtyannāni ciṃtayā //
sarvakāmadughā gāvaḥ puṭakepuṭake madhu

tasminneva tadā kāle puna rjajñe'tha māgadhaḥ //
sāmageṣu ca gāyatsu srugbhāṃḍādvaiśvadevikāt

sāmageṣu samutpannastasmānmagadha ucyate //
aiṃdreṇa haviṣā cāpi haviḥ pṛktaṃ bṛhaspatiḥ

yadā juhāva ceṃdrāya tatastato vyajāyata //
pramādastatra saṃjajñe prāyaścittaṃ ca karmasu

śeṣahavyena yatpṛktamabhibhūtaṃ gurorhaviḥ //
adharottarasvāreṇa jajñe tadvarṇavaikṛtam

yajñastasyāṃ samabhavadbrāhmaṇyāṃ kṣatrayonitaḥ //
tataḥ pūrveṇa sādharmyāttulyadharmāḥ prakīrttitāḥ//

madhyamo hyeṣa tattvasya dharmaḥ kṣatropajīvanam //
rathanāgāśvacaritaṃ jaghanyaṃ ca cikitsitam

pṛthoḥ kathārthaṃ tau tatra samā hūtau maharṣibhiḥ //
tāvūcurmunayaḥ sarve stūyatāmiti pārthivaḥ

karmabhiścānurūpo hi yatoyaṃ pṛthivīpatiḥ //
tānūcatustadā sarvānṛṣīṃśca sūtamāgadhau

āvāṃ devānṛṣīṃścaiva prīṇayāva svakarmabhiḥ //
na cāsya vidvo vai karma na tathā lakṣaṇaṃ yaśa

stotraṃ yenāsya saṃkurvo rājñastejasvino dvijāḥ //
ṛṣibhistau niyuktau tu bhaviṣyaiḥ stūyatāmiti

yāni karmāṇi kṛtavānpṛthuḥ paścānmahābalaḥ //
tāni gītāni baddhāni stuvadbhiḥ sūtamāgadhaiḥ

tataḥ śrutārthaḥ suprītaḥ pṛthuḥ prādātprajeśvaraḥ //
anūpadeśaṃ sūtāya māgadhānmāgadhāya ca // १ १३//
tadādi pṛthivīpālāḥ stūyante sūtamāgadhaiḥ //
āśīrvādaiḥ praśaṃsyaṃte sūtamāgadhabaṃdibhiḥ

taṃ dṛṣṭvā paramaṃ prītāḥ prajā ūcurmaharṣayaḥ //
eṣa vo vṛttido vainyo vihito'tha narādhipaḥ

tato vainyaṃ mahābhāgaṃ prajāḥ samabhidudruvuḥ //
tvaṃ no vṛttividhāteti maharṣivacanāttathā //

so'bhīhitaḥ prajābhistu prajāhitacikīrṣayā //
dhanurgṛhītvā bāṇāṃśca vasudhāmārdayadbalī

tato vainyabhayatrastā gaurbhūtvā prādravanmahī //
tāṃ dhenuṃ pṛthurādāya dravantīmanvadhāvata

sā lokānbrahmalokādīngatvā vainyabhayāttadā //
dadarśa cāgrato vainyaṃ kārmukodyatapāṇinam

jvaladbhirviśikhaistīkṣṇairdīptatejaḥsamanvitaiḥ //
mahāyogaṃ mahātmānaṃ durddharṣamamarairapi

alabhaṃtī tu sā trāṇaṃ vainyamevābhyapadyata //
kṛtāṃjalipuṭā devī pūjyā lokaistribhissadā

uvāca cainaṃ nādharmyaṃ strīvadhaṃ paripaśyasi //
kathaṃ dhārayitā cāsi prajā rājanmayā vinā

mayi lokāḥ sthitā rājanmayedaṃ dhāryate jagat //
madṛte tu vinaśyeyuḥ prajāḥ pārthiva viddhi tat

sa māṃ nārhasi haṃtuṃ vai śreyaścettvaṃ cikīrṣasi //
prajānāṃ pṛthivīpāla śṛṇuṣvedaṃ vaco mama

upāyataḥ samārabdhāḥ sarve sidhyaṃtyupakramāḥ //
hatvā māṃ tvaṃ na śakto vai prajāḥ pālayituṃ nṛpa

anukūlā bhaviṣyāmi tyaja kopaṃ mahādyute //
avadhyāśca striyaḥ prāhustiryagyonigatā api //

ekasminnidhanaṃ prāpte pāpiṣṭhe krūrakarmaṇi //
bahūnāṃ bhavati kṣemastatra puṇyaprado vadhaḥ //
satyevaṃ pṛthivīpāla dharmmaṃ mā tyaktumarhasi

evaṃvidhaṃ tu tadvākyaṃ śrutvā rājā mahābalaḥ //
krodhaṃ nigṛhya dharmātmā vasudhāmidamabravīt

ekasyārthe ca yo hanyādātmano vā parasya vā //
ekaṃ vāpi bahūnvāpi kāmataścāsti pātakam

yasmiṃstu nidhanaṃ prāptā edhante bahavaḥ sukham //
tasminhate ca bhūyo hi pātakaṃ nāsti tasya vai

so'haṃ prajānimittaṃ tvāṃ haniṣyāmi vasundhare //
yadi me vacanaṃ nādya kariṣyasi jagaddhitam

tvāṃ nihatyādya bāṇena macchāsanaparāṅmukhīm//
ātmānaṃ pṛthukṛtveha prajā dhārayitāsmyaham

sā tvaṃ vacanamāsthāya mama dharmabhṛtāṃvare//
sañjīvaya prajā nityaṃ śaktā hyasi na saṃśayaḥ

duhitṛtvaṃ hi me gaccha evametanmahaccharam //
niyacche tvadvadhārthaṃ ca prayuktaṃ ghoradarśanam //
pratyuvāca tato vainyamevamuktā mahāsatī

sarvametadahaṃ rājanvidhāsyāmi na saṃśayaḥ //
vatsaṃ tu mama saṃyukṣva kṣareyaṃ yena vatsalā

samāṃ ca kuru sarvatra māṃ tvaṃ sarvabhṛtāṃ vara //
yathā visyandamānāhaṃ kṣīraṃ sarvatra bhāvaye

// īśvara uvāca // //
tata utsārayāmāsa śilājālāni sarvaśaḥ//
dhanuṣkoṭyā tato vainyastena śailā vivarddhitāḥ

manvatareṣvatīteṣu caivamāsīdvasundharā //
svabhāvenābhavattasyāḥ samāni viṣamāṇi ca

na hi pūrvanisarge vai viṣamaṃ pṛthivītalam//
pravibhāgaḥ purāṇāṃ ca grāmāṇāṃ cātha vidyate

na sasyāni na gorakṣaṃ na kṛṣirna vaṇikpathaḥ

cākṣuṣasyāṃtare pūrvamāsīdetatpurā kila //
vaivasvate'ntare cāsminsarvasyaitasya saṃbhavaḥ //
samatvaṃ yatrayatrāsīdbhūmeḥ kasmiṃścideva hi

tatratatra prajāstā vai nivasanti sma sarvadā //
āhāraḥ phalamūlaṃ tu prajānāmabhavatkila

kṛcchreṇaiva tadā tāsāmityevamanuśuśruma //
vainyātprabhṛtiloke'sminsarvasyaitasya saṃbhavaḥ

saṃkalpayitvā vatsaṃ tu cākṣuṣaṃ manumīśvaram //
pṛthurdudoha sasyāni svahaste pṛthivīṃ tataḥ

sasyāni tena dugdhā vai venyeneyaṃ vasundharā //
manuṃ vai cākṣuṣaṃ kṛtvā vatsaṃ pātre ca bhūmaye

tenānnena tadā tā vai varttayante sadā prajāḥ //
ṛṣibhiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasundharā

vatsaḥ somastatasteṣāṃ dogdhā cāpi bṛhaspatiḥ //
pātramāsanhi cchandāṃsi gāyatryādīni sarvaśaḥ

kṣīramāsīttadā teṣāṃ tapo brahma ca śāśvatam//
punastato devagaṇaiḥ puraṃdarapurogamaiḥ

sauvarṇaṃ pātramādāya dugdheyaṃ śrūyate mahī //
vatsastu maghavā cāsīddogdhā ca savitā'bhavat

kṣīramūrjāmadhu proktaṃ vartaṃte tena devatāḥ //
pitṛbhiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasundharā //

rājataṃ pātramādāya svadhā tvakṣayyatṛptaye //
vaivasvato yamastvāsītteṣāṃ vatsaḥ pratāpavān

aṃtakaścābhavaddogdhā pitṛṇāṃ bhagavā nprabhuḥ //
asuraiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasundharā

āyasaṃ pātramādāya balamādhāya sarvaśaḥ //
virocanastu prāhlādisteṣāṃ vatsaḥ pratāpavān

ṛtvigdvimūrddhā daityānāṃ dogdhā tu ditinandanaḥ //
māyākṣīraṃ dudohāsau daityānāṃ tṛptikārakam

tenaite māyayā'dyāpi sarve māyāvido'surāḥ //
varttayaṃti mahāvīryāstadeteṣāṃ paraṃ balam

nāgaiśca śrūyate dugdhā vatsaṃ kṛtvā tu takṣakam //
alābupātramādāya viṣaṃ kṣīraṃ tadā mahat

teṣāṃ vai vāsukirdogdhā kādraveyo mahāyaśāḥ //
nāgānāṃ vai mahādevi sarpāṇāṃ caiva sarvaśaḥ

tena vai varttayantyugrā mahākāyā viṣolbaṇāḥ //
tadāhārāstadācārāstadvīryāstadapāśrayāḥ

āmapātre punardugdhā tvaṃtarddhānamiyaṃ mahī //
vatsaṃ vaiśravaṇaṃ kṛtvā yakṣapuṇyajanaistathā

dogdhā rajatanāgastu cintāmaṇicarastu yaḥ //
yakṣādhipo mahātejā vaśī jñānī mahātapāḥ

tena te varttayaṃ tīti yakṣā vasubhirūrjitaiḥ //
rākṣasaiśca piśācaiśca punardugdhā vasundharā

brahmopendrastu dogdhā vai teṣāmāsītkuberataḥ //
vatsaḥ sumālī balavānkṣīraṃ rudhirameva ca

kapālapātre nirdugdhā tvaṃtarddhānaṃ tu rākṣasaiḥ //
tena kṣīreṇa rakṣāṃsi varttayantīha sarvaśaḥ

padmapatreṣu vai dugdhā gaṃdharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ //
vatsaṃ caitrarathaṃ kṛtvā śucigandhānmahī tadā

teṣāṃ vatso rucistvāsīddogdhā putro muneḥ śubhaḥ //
śailaistu śrūyate devi punardugdhā vasuṃdharā

tadauṣadhīrmūrtimatī ratnāni vividhāni ca //
vatsastu himavāṃsteṣāṃ dogdhā merurmahāgiriḥ

pātraṃ śilāmayaṃ hyāsīttena śailāḥ pratiṣṭhitāḥ //
śrūyate vṛkṣavīrudbhiḥ punardugdhā vasundharā

pālāśaṃ pātramādāya cchinnadagdhaprarohaṇam //
dogdhā tu puṣpitaḥ śālaḥ plakṣo vatso yaśasvini //
sarvakāmadughā dogdhā pṛthivī bhūtabhāvinī

saiṣā dhātrī vidhātrī ca dharaṇī ca vasundharā //
dugdhā hitārthaṃ lokānāṃ pṛthunā iti naḥ śrutam

carācarasya lokasya pratiṣṭhā yonireva ca //
āsīdiyaṃ samudrāṃtā medinīti pariśrutā

madhukaiṭabhayoḥ pūrvaṃ medomāṃsapariplutā //
vasundhārayate yasmādvasudhā tena kīrtitā

tato'bhyupagamādrājñaḥ pṛthorvainyasya dhīmataḥ //
duhitṛtvamanuprāptā pṛthivītyucyate tataḥ

prathitā pravibhaktā ca śobhitā ca vasundharā //
dugdhā hi yatnato rājñā pattanākaramālinī

evaṃ prabhāvo rājāsīdvainyaḥ sa nṛpasattamaḥ //
tataḥ sa raṃjayāmāsa dharmeṇa pṛthivīṃ tadā

tato rājeti śabdo'tha pṛthivyāṃ raṃjanādabhūt //
sa rājyaṃ prāpya vainyastu ciṃtayāmāsa pārthivaḥ

pitā mama hyadharmiṣṭho yajñādyucchittikārakaḥ//
kasminsthāne gataścāsau jñeyaṃ sthānaṃ kathaṃ mayā

kathaṃ tasya kriyā kāryā hatasya brāhmaṇaiḥ kila //
kathaṃ gatirbhavettasya yajñadānakriyābalāt

ityeva ciṃtayā tasya nāradobhyājagāma ha //
tasyaivamāsanaṃ dattvā praṇipatya ca pṛṣṭavān

bhagavansarvalokasya jānāsi tvaṃ śubhāśubham //
pitā mama durācāro devabrāhmaṇaniṃdakaḥ

svakarmaṇā hato vipraiḥ paralokamavāptavān //
kasmiṃsthāne gatastātaḥ śvabhraṃ vā svargameva ca

tato'bravīnnāradastu jñātvā divyena cakṣuṣā //
śṛṇu rājanmahābāho yatra tiṣṭhati te pitā

atra deśo marurnāma jalavṛkṣavivarjitaḥ //
tatra deśe mahāraudre janakaste narottama

mlecchamadhye samutpanno yakṣmī kuṣṭhasamanvitaḥ //
ucchiṣṭabhojī mlecchānāṃ kṛmibhiḥ saṃyuto vraṇaiḥ //

tacchrutvā vacanaṃ tasya nāradasya mahātmanaḥ //
hāhākāraṃ tataḥ kṛtvā mūrchito nipapāta ha

ciṃtayāmāsa duḥkhārtaḥ kathaṃ kāryaṃ mayā bhavet //
ityevaṃ ciṃtayānasya matirjātā mahātmanaḥ //
putraḥ sa kathyate loke pitaraṃ trāyate tu yaḥ

sa kathaṃ tu mayā tātaḥ pāpānmukto bhaviṣyati //
evaṃ saṃciṃtya sa tato nāradaṃ paryapṛcchata

bhagavankathitaṃ sarvaṃ piturmama viceṣṭitam //
kena tasya bhavenmuktiḥ karmaṇā dvijasattama //
vratairdānaistapobhirvā tīrthānāṃ yātrayā vada

// nārada uvāca // //
gaccha rājanpradhānāni tīrthāni manujeśvara //
pitaraṃ teṣu cānīya tasmādrājanmarusthalāt

yatra devāḥ saprabhāvāstīrthāni vimalāni ca //
tatra gaccha mahārāja tīrthayātrāṃ kuru prabho

evaṃ hyavitathaṃ viddhi mokṣaste bhavitā pituḥ //
tacchrutvā vacanaṃ rājā nāradasya mahātmanaḥ //
sacive bhāramādhāya svarājasya jagāma ha

sa gatvā marubhūmiṃ tu mlecchamadhye dadarśa ha //
kuṣṭharogeṇa mahatā kṣayeṇa ca samāvṛtam

gavyūtimātraṃ tatraiva śūnyaṃ mānuṣavarjitam //
evaṃ dṛṣṭvā sa rājā tu saṃtapto vākyamabravīt

he mleccha rogipuruṣaṃ svagṛhaṃ ca nayāmyaham //
tatrāhamenaṃ nirujaṃ karomi yadi manyatha

jñātveti sarve te mlecchāḥ puruṣaṃ taṃ dayāparam //
ūcuḥ praṇatasarvāṃgāḥ śīghra naya jagatpate //
asmadbhāgyavaśānnātha tvamevātra samāgataḥ

durgaṃdhopahatā lokāstvayā nātha sukhīkṛtāḥ //
tata ānāyya puruṣāñchibikāvāhanocitān

tataḥ śrutvā tu vacanaṃ tasya rājño dayāvaham //
prāpustīrthānyanekāni kedārādīni koṭiśaḥ

yatrayatra sa gaccheta vainyo venena saṃyutaḥ //
tatra tatraiva tīrthānāmākraṃdaḥ śrūyate mahān//

hā daiva ripurāyāti asmākaṃ nāśahetave //
adhunā kva gamiṣyāma iti ciṃtā punaḥpunaḥ

darśanenāpi tasyaiva hāhākāraṃ vidhāya vai// /
palāyaṃte ca tīrthāni devā naśyaṃti tatkṣaṇāt

evaṃ varṣatrayaṃ rājā tīrthayātrāṃ cakāra vai //
na tasya muktirdadṛśe tataḥ śokamagātparam

tatastu preritā bhṛtyāḥ kurukṣetre mahāprabhe //
yadi vāpi punastatra pāpamuktirbhavettataḥ

gṛhītvā śibikāṃ skandhe kurukṣetre gatāḥ priye //
tatra nītvā sthāṇutīrthamavatārya ca te gatāḥ

tataḥ sa rājā madhyāhne cikīrṣuḥ snānamādarāt //
tasyaiva tu pitustatra tathā dānāni ṣoḍaśa

brāhmaṇebhyastathā ditsuḥ śraddhāvānbhāvatatparaḥ //
tato vāyuścāṃtarikṣa idaṃ vacanamabravīt

mā tāta sāhasaṃ kuryāstīrthaṃ rakṣa prayatnataḥ //
ayaṃ pāpena ghoreṇa samaṃtātpariveṣṭitaḥ

vedanindāsamācāro brahmahatyāśatairyutaḥ //
so'yaṃ pāpo durācārastīrthaṃ nāśaṃ nayiṣyati

mā tīrthaṃ nāśaya vibho mahadeno bhaviṣyati //
etadvāyorvacaḥ śrutvā duḥkhena mahatārditaḥ //
uvāca śokasaṃtaptaḥ piturduḥkhena duḥkhitaḥ

hā daiveti ca cukrośa ūrddhvabāhuḥ punaḥpunaḥ //
eṣa ghoreṇa pāpena atīva pariveṣṭitaḥ

yadanenāpi tīrthena śuddhaḥ karttuṃ na śakyate //
prāyaścittaṃ kariṣye'haṃ piturarthe na saṃśayaḥ

evaṃ tasya vacaḥ śrutvā dayāṃ kṛtvā mahīyasīm //
antarikṣabhavāṃ vācaṃ khecarāḥ punarabruvan

bhobho rājannṛpaśreṣṭha tyaktvā śokaṃ vacaḥ śṛṇu //
yena te janakasyāsya bhavetpāpakṣayo mahān

asti kṣetraṃ mahāsiddhaṃ prabhāsamiti viśrutam //
sarvapāpapraśamanaṃ mahāpātakanāśanam

brahmatattvaṃ haritattvaṃ rudratattvaṃ tṛtīyakam //
tasminneva mahākṣetre prabhāse śaṃkarapriye

śākteyaṃ yadi vā cāṃdraṃ sauraṃ sārasvataṃ tathā //
āgneyaṃ vāruṇaṃ cāpi smṛtaṃ kṣetramanuttamam

brahmāṇḍe yāni tīrthāni purā kṣetrāṇi yāni tu //
prabhāsamāgamiṣyanti saṃprāpte tu kalau yuge

aṣṭau koṭisahasrāṇi aṣṭau koṭiśatāni ca //
kṣetraṃ rakṣaṃti tatrasthāḥ prabhāsaṃ śāṃkarā gaṇāḥ

iyaṃ sarasvatī puṇyā sarvatraiva hi vidyate //
pañcasrotāḥ prabhāse tu duṣprāpyā tridaśairapi

tasyā yatpañcamaṃ srotanyaṃkumatyāstaṭāni ca //
tasya madhye sthitaṃ tīrthaṃ goṣpadeti ca viśrutam

tatra pretaśilā madhye pretānāṃ muktidāyikā //
yatra pretāḥ purā muktā aṣṭāviṃśatikoṭayaḥ

pāpināṃ muktidaṃ tīrthamādyā rudragayā smṛtā //
tadasmingoṣpadaṃnāma kalau khyātaṃ dharātale

yadā kṣīrodamathanānniḥsṛtā lokamātaraḥ //
tadā devaiḥ sametāstu āgatāstīrthasannidhau

padaṃ tatra nimagnaṃ ca nandāyāśca śilātale //
śilāṃ khurāṃkitāṃ dṛṣṭvā jānudeśāṃkitāṃ tathā

vismitāḥ sarvadevā vai papracchurgāṃ ca nandinīm //
kimetaddṛśyate devi padaṃ pretaśilātale //
kathaṃ tu khedaḥ sañjātaścāsmākaṃ skhalanaṃ katham

// nandinyuvāca // //
idaṃ mama padaṃ devāḥ śilāsaṃsthaṃ virājate //
gaganāṃgaṇabhūmisthaṃ candrabiṃbamivāparam

adyaprabhṛti bho devāstrailokye sacarācare //
goṣpadaṃnāma vikhyātaṃ loke khyātiṃ gamiṣyati

atrāgatya naro yastu snānaṃ śrāddhaṃ kariṣyati //
gayāsaptaguṇaṃtasya phalaṃ devā bhaviṣyati

na vāro na ca nakṣatraṃ na kālastatra kāraṇam//
yadaiva dṛśyate tīrthaṃ tadā parvasahasrakam

athavā parvakāṃkṣā cettāni me śṛṇupārvati //
ayane viṣuve yugme sāmānye cārkasaṃkrame

amāvāsyāṣṭakāyāṃ ca kṛṣṇapakṣe viśeṣataḥ //
ārdrāmaghārohiṇīṣu dravyabrāhmaṇasaṃgame

gajacchāyā vyatīpāte vaidhṛte dhṛtacāmare //
vaiśākhasya tṛtīyāyāṃ navamyāṃ kārtikasya tu

pañcadaśyāṃ ca māghasya nabhasye ca trayodaśīm //
yugādayaḥ smṛtā hyetāstasminkāle ca vā punaḥ

manvantarādau kāryaṃ ca tatra śrāddhaṃ vijānatā //
āśvayukchuklanavamī dvādaśī kārtike tathā

tṛtīyā caitramāsasya tathā bhādrapadasya ca //
phālgunasya tvamāvāsyā pauṣasyaikādaśī tathā

āṣāḍhasyāpi daśamī māghamāsasya saptamī //
śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathā''ṣāḍhī ca pūrṇimā

kārtikī phālgunī caiva jyaiṣṭhī pañcadaśī tathā //
manvantarādayaścaitā dattasyā kṣayakārikāḥ

vaiśākhasya tṛtīyāyāṃ kṛṣṇāyāṃ phālgunasya ca //
pañcamī caitramāsasya tasyaivāṃtyā tathā parā

śuklā trayo daśī māghe kārtikasya tu saptamī //
navamī mārgaśīrṣasya saptaitāḥ kalpakādimāḥ

kalpatṛptirbhavecchrāddhe kalpādau tu kṛte purā //
ityevamuktvā sā nandā devānāṃ pratinandinī //
antarddhānaṃ jagāmāśu dīpo vātahato yathā

itīdaṃ kautukaṃ dṛṣṭvā sarve devāḥ savāsavāḥ //
brahmarṣayo devarṣayaḥ ślokaṃ paurāṇikaṃ jaguḥ

aho tīrthasya māhātmyaṃ nandāyāstapaso balam //
sakṛcchrāddhena dattena gayāsaptaguṇaṃ phalam

evamuktvā tatodevāścakruḥ śrāddhādikāṃ kriyām//
yathoktaṃ phalamāpuste naṃdinyā pūrvabhāṣitam

itthaṃ tvamapi rājendra gaccha śīghraṃ hi goṣpadam//
tatra śrāddhādikaṃ kṛtvā lapsyase phalamīpsitam

ayaṃ te janako rājanpāpināṃ pravaraḥ smṛtaḥ //
nānyaistīrthaśataiḥ śakyaḥ proddhartuṃ goṣpadaṃ vinā

tasmādvraja mahārāja mā kārṣīstvaṃ vilaṃbanam //
evaṃ śrutvā tadā rājā prabhāsaṃ kṣetramāgataḥ

tatra sthānasthitānviprāṃstīrthamāhātmyakovidān//
agrekṛtya mahārājo yayau nyaṃkumatīṃ nadīm

tai rājño darśitaṃ tīrthaṃ padaṃ pretaśilāsthitam //
taddṛṣṭvā vimalaṃ tīrthaṃ vismayotphullalocanaḥ //
cakre kuṇḍāni vedīśca maṇḍapānyajñasiddhaye

tato yajñaḥ samārabdho vidhivadbhūridakṣiṇaḥ //
pratyakṣaṃ pitara stasya babhūvurjvalanaprabhāḥ

tataḥ śraddhāṃ samāsthāya śrāddhairyajñairmahodayam //
te cābruvanvacastuṣṭāḥ pitaro rājasattamam

dhanyo'si rājanpuṇyo'si vayaṃ dhanyatarāstvayā //
yadatra tīrthe śrāddhena uddhṛtā bhavatā vayam

evamuktvā tataḥ sarve venena pitaraḥ saha //
vimānavarasaṃsthāśca jagmuste tridivālayam

gacchannuvāca venastaṃ rājānaṃ pṛthuvakṣasam //
rājañjanmāni catvāri abhūvaṃ cānyajanmani

kuṣṭhī pāpo durācāraścāṃḍālocchiṣṭabhuktathā //
so'haṃ pāpavinirmukto gacchāmi tridivālayam

tadgaccha tvaṃ mahābhāga rājyaṃ bhuṃkṣva cirāya ca //
kṛtaṃ te sakalaṃ kāryaṃ putreṇa kriyate ca yat

evaṃ śrutvā tadā rājā mumude jñātisaṃyutaḥ //
brāhmaṇānharṣayāmāsa dānairbhūkāṃcanādibhiḥ

na tadasti jagatyasmiṃstatra yanna dadau nṛpaḥ //
dṛṣṭvā prabhāvaṃ tīrthasya pratyakṣaṃ pitṛdarśanam

evaṃ rājā sa kṛtvā tu svakīyaṃ sthāna māyayau //
bhuktvā bhūmiṃ tu sakalāṃ pretya svargaṃ samāptavān

evaṃ prabhāvaṃ tatkṣetraṃ prabhāsaṃ pāpanāśanam //
yasminnāyāṃti tīrthāni devāstiṣṭhaṃti koṭiśaḥ

prabhāsaṃ kṣetramāsādya yonyattīrthaṃ hi mārgate //
sa karasthaṃ samutsṛjya kūrpareṇa samālihet

abruvanpitaraścaināṃ gāthāṃ paurāṇikīṃ priye //
gayāṃ gaṃtuṃ na śaknoti yadi putraḥ kathaṃcana //
tadā yatnena gaṃtavyaṃ goṣpadaṃ tīrthamuttamam

kandairmūlaiḥ phalairvāpi piṇyākeṃgudakena vā //
api naḥ sa kule bhūyādyo'tra śrāddhaṃ pradāsyati

tatra snātvā prayatnena brāhmaṇānvedavittamān //
āmaṃtrya vidhivacchrāddhe bhojayitvā prayatnataḥ //
piṃḍadānaṃ tu karttavyaṃ pitṛṇāṃ tṛptimicchatām

na tithirna ca nakṣatraṃ parva māsādikaṃ na hi //
sarvadā tatra gaṃtavyaṃ śraddhā yuktena cetasā

na kālaniyamastatra pramāṇaṃ darśanaṃ yataḥ //
tatrākṣayatṛtīyāyāṃ durllabhaṃ gamanaṃ priye

kārttikyāṃ māghasaptamyāṃ padmake vā'tha parvaṇi

hiraṇyadānaṃ godānaṃ vastraṃ rūpyaṃ ghṛtaṃ tilāḥ //
dātavyāstatra yuktena pitṝṇāṃ tṛptimicchatā

evaṃ te kathitaṃ devi tīrthaguhyaṃ mahodayam //
na kathyaṃ duṣṭabuddhīnāṃ pāpināṃ krūracetasām

śraddhāyuktāya dātavyaṃ pitṛbhaktiratāya ca //
śrāddhakāle viśeṣeṇa paṭhe dbhaktyā purāṇavit

pitṝṇāṃ jāyate tṛptistena dvādaśavārṣikī //
śrotavyaṃ prayatairnityaṃ narairnarakabhīrubhiḥ //
paṭhitavyaṃ sadā bhaktyā viprāṇāṃ bhuṃjatā puraḥ

pānīyamapyatra tilairvimiśraṃ dadyātpitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ //
śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāsahasraṃ rahasyametatpitaro vadaṃti

idaṃ rahasya yaśaso nidhānamidaṃ pitṝṇāmativallabhaṃ ca //
idaṃ ca vedeṣvamṛtāya nityamidaṃ mahāpāpaharaṃ ca puṃsām

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye nyaṃkumatīnadīmāhātmye goṣpadatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma ṣaṭtriṃśaduttaratriśatatamo'dhyāyaḥ