સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.336

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ ગોષ્પદં તીર્થમુત્તમમ્ ॥
યત્ર શ્રાદ્ધં નરઃ કૃત્વા ગયાસપ્તગુણં ફલમ્॥
લભતે નાત્ર સંદેહો યદિ શ્રદ્ધા દૃઢા ભવેત્

યત્ર શ્રાદ્ધં પૃથુઃ કૃત્વા પિતરં પાપયોનિતઃ ॥ ઉદ્દધાર મહાદેવિ વેનંનામ મહાપ્રભુમ્ ॥

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
કસ્મિન્સ્થાને સ્થિતં તીર્થમુત્પત્તિસ્તસ્ય કીદૃશી ॥
કથં સ વેનરાજો વા ઉદ્ધૃતઃ પાપયોનિતઃ

ગયાસપ્તગુણં પુણ્યં કથં તત્ર પ્રજાયતે ॥
શ્રાદ્ધસ્ય કિં વિધાનં તુ કે મંત્રાસ્તત્ર કે દ્વિજાઃ ॥
એતન્મે કૌતુકં દેવ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇદં રહસ્યં દેવેશિ યત્ત્વયા પરિપૃચ્છિતમ્॥
અપ્રકાશ્યમિદં તીર્થમસ્મિન્પાપયુગે પ્રિયે

તથાપિ સંપ્રવક્ષ્યામિ તવ સ્નેહાત્સુરેશ્વરિ ॥
ન પાપિન ઇદં બ્રૂયાન્નૈવ તર્કરતાય વૈ

ન નાસ્તિકાય દેવેશિ ન સુવર્ણેતરાય ચ ॥
અસ્તિ દેવિ મહાસિદ્ધા પુણ્યા ન્યંકુમતી નદી

મર્યાદાર્થં મયાઽઽનીતા ક્ષેત્રસ્યાસ્ય મહેશ્વરિ॥
સંસ્થિતા પાપશમની પર્ણાદિત્યાચ્ચ દક્ષિણે

નારાયણગૃહાત્સૌમ્યે નાતિદૂરે વ્યવસ્થિતા॥
તસ્યા મધ્યે મહાદેવિ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્

ગોષ્પદં નામ વિખ્યાતં કોટિપાપહરં નૃણામ્॥
ગોષ્પદસ્ય સમીપે તુ નાતિદૂરે વ્યવસ્થિતઃ

અનન્તો નામ નાગેન્દ્રઃ સ્વયંભૂતો ધરાતલે ॥
તસ્ય તીર્થસ્ય રક્ષાર્થં વિષ્ણુના સન્નિયોજિતઃ

કાંક્ષંતિ પિતરઃ પુત્રાન્નરકાદતિભીરવઃ ॥
ગંતા યો ગોષ્પદે પુત્રઃ સ નસ્ત્રાતા ભવિષ્યતિ ॥
ગોષ્પદે ચ સુતં દૃષ્ટ્વા પિતૄણામુત્સવો ભવેત્

પદ્ભ્યામપિ જલં સ્પૃષ્ટ્વા અસ્મભ્યં કિં ન દાસ્યતિ ॥
અપિ સ્યાત્સ કુલેઽસ્માકં યો નો દદ્યાજ્જલાંજલિમ્ ॥
પ્રભાસક્ષેત્રમાસાદ્ય ગોષ્પદે તીર્થ ઉત્તમે

અપિ સ્યાત્સ કુલેઽસ્માકં ખડ્ગમાંસેન યઃ સકૃત્ ॥
શ્રાદ્ધં કુર્યાત્પ્રયત્નેન કાલશાકેન વા પુનઃ

અપિ સ્યાત્સ કુલેઽસ્માકં ગોષ્પદે દત્તદીપકઃ ॥
આકલ્પકાલિકા દીપ્તિસ્તેનાઽસ્માકં ભવિષ્યતિ

ગોષ્પદે ચાન્નશતા યઃ પિતરસ્તેન પુત્રિણઃ ॥
દિનમેકમપિ સ્થિત્વા પુનાત્યાસપ્તમં કુલમ્ ॥

પિણ્ડં દદ્યાચ્ચ પિત્રાદેરાત્મનોઽપિ સ્વયં નરઃ ॥
પિણ્યાકેંગુદકેનાપિ તેન મુચ્યેદ્વરાનને

બ્રહ્મજ્ઞાનેન કિં યોગૈર્ગોગ્રહે મરણેન કિમ્ ॥
કિં કુરુક્ષેત્રવાસેન ગોષ્પદે યદિ ગચ્છતિ

સકૃત્તીર્થાભિગમનં સકૃત્પિણ્ડપ્રપાતનમ્ ॥
દુર્લ્લભં કિં પુનર્નિત્યમસ્મિંસ્તીર્થે વ્યવસ્થિતમ્

અર્દ્ધકોશં તુ તત્તીર્થં તદર્દ્ધાર્દ્ધં તુ દુર્લ્લભમ્ ॥
તન્મધ્યે શ્રાદ્ધકૃત્પુણ્યં ગયાસપ્તગુણં લભેત્

શ્રાદ્ધકૃદ્ગોષ્પદે યસ્તુ પિતૄણામનૃણો હિ સઃ ॥
પદમધ્યે વિશેષેણ કુલાનાં શતમુદ્ધરેત્

ગૃહાચ્ચલિતમાત્રસ્ય ગોષ્પદે ગમનં પ્રતિ ॥
સ્વર્ગારોહણસોપાનં પિતૄણાં તુ પદેપદે

પાયસેનૈવ મધુના સક્તુના પિષ્ટકેન ચ ॥
ચરુણા તંદુલાદ્યૈર્વા પિંડદાનં વિધીયતે

ગોપ્રચારે તુ યઃ પિણ્ડા ઞ્છમીપત્રપ્રમાણતઃ ॥
કન્દમૂલફલાદ્યૈર્વા દત્ત્વા સ્વર્ગં નયેત્પિતૄન્

ગોષ્પદે પિણ્ડદાનેન યત્ફલં લભતે નરઃ ॥
ન તચ્છક્યં મયા વક્તું કલ્પકોટિશતૈરપિ

અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ સમ્યગ્યાત્રાવિધિં શુભમ્ ॥
યાત્રાવિધાનં ચ તથા સમ્યક્છ્રદ્ધાન્વિતા શૃણુ ॥

યદિ તીર્થં નરો ગચ્છેદ્ગયાશ્રાદ્ધફલેપ્સયા ॥
તથાવિધવિધાનેન યાત્રા કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

બ્રહ્મચારી શુચિર્ભૂત્વા હસ્તપાદેષુ સંયતઃ ॥
શ્રદ્ધાવાનાસ્તિકો ભાવી ગચ્છેત્તીર્થં તતઃ સુધીઃ

ન નાસ્તિકસ્ય સંસર્ગં તસ્મિંસ્તીર્થે નરશ્ચરેત્ ॥
સર્વોપસ્કરસંયુક્તઃ શ્રાદ્ધાર્હ દ્રવ્યસંયુતઃ ॥
ગચ્છેત્તીર્થં સાધુસંગી ગયાં મનસિ માનયન્

એવં યસ્તુ દ્વિજો ગચ્છેત્પ્રતિગ્રહવિવર્જિતઃ ॥
પદેપદેઽશ્વમેધસ્ય ફલં પ્રાપ્નોત્ય સંશયમ્

તત્ર સ્નાત્વા ન્યંકુમત્યાં સિદ્ધયે પિતૃમુક્તયે ॥
સ્નાત્વાથ તર્પ્પણં કુર્યાદ્દેવાદીનાં યથાવિધિ

બ્રહ્માદિસ્તંબપર્યંતા દેવર્ષિ મનુમાનવાઃ ॥
તૃપ્યન્તુ પિતરઃ સર્વે માતૃમાતામહાદયઃ

એવં સંતર્પ્ય વિધિના કૃત્વા હોમાદિકં નરઃ ॥
શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં કુર્યાત્સ્વતંત્રોક્તવિધાનતઃ

આમન્ત્ર્ય બ્રાહ્મણાંસ્તત્ર શાસ્ત્રજાન્દોષવર્જિતાન્ ॥
એવં કૃતોપચારસ્તુ ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્

કવ્યવાડનલઃ સોમો યમશ્ચૈવાર્યમા તથા ॥
અગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદઃ સોમપાઃ પિતૃદેવતાઃ ॥
આગચ્છન્તુ મહાભાગા યુષ્માભી રક્ષિતા સ્ત્વિહ

મદીયાઃ પિતરો યે ચ કુલે જાતાઃ સનાભયઃ ॥
તેષાં પિણ્ડપ્રદાતાઽહમાગતોઽસ્મિન્પિતામહાઃ

એવમુક્ત્વા મહાદેવિ ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ ॥
માતા પિતામહી ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહી

માતામહઃ પ્રમાતા ચ તથા વૃદ્ધપ્રમાતૃકઃ ॥
તેષાં પિંડો મયા દત્તો હ્યક્ષય્યમુપતિષ્ઠતામ્

ૐ નમો ભાનવે ભર્ત્રેઽબ્જભૌમસોમરૂ પિણે ॥
એવં નત્વાઽર્ચયિત્વા તુ ઇમાં સ્તુતિમથો પઠેત્

તત્ર ગોષ્પદસામીપ્યે ચરુણા સુશૃતેન ચ ॥
પિતૄણામનાથાનાં ચ મંત્રૈઃ પિંડાંશ્ચ નિર્વપેત્

અસ્મત્કુલે મૃતા યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે ॥
રૌરવે ચાંધતામિસ્રે કાલસૂત્રે ચ યે ગતાઃ ॥
તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિંડં દદામ્યહમ્ ॥

અનેકયાતનાસંસ્થાઃ પ્રેતલોકેષુ યે ગતાઃ ॥
તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિંડં દદામ્યહમ્

પશુયોનિગતા યે ચ યે ચ કીટસરી સૃપાઃ ॥
અથવા વૃક્ષયોનિસ્થાસ્તેભ્યઃ પિંડં દદામ્યહમ્

અસંખ્યા યાતનાસંસ્થા યે નીતા યમશાસકૈઃ॥
તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિંડં દદામ્યહમ્

યેઽબાંધવા બાંધવા યે યેઽન્યજન્મનિ બાંધવાઃ ॥
તે સર્વે તૃપ્તિમાયાંતુ પિંડેનાનેન સર્વદા

યે કેચિત્પ્રેતરૂપેણ વર્ત્તંતે પિતરો મમ ॥
તે સર્વે તૃપ્તિમાયાંતુ પિંડેનાનેન સર્વદા

દિવ્યાંતરિક્ષભૂમિસ્થપિતરો બાંધવાદયઃ ॥
મૃતાશ્ચાસંસ્કૃતા યે ચ તેષાં પિંડોસ્તુ મુક્તયે ॥

પિતૃવંશે મૃતા યે ચ માતૃવંશે તથૈવ ચ ॥
ગુરુશ્વશુરબંધૂનાં યે ચાન્યે બાંધવા મૃતાઃ

યે મે કુલે લુપ્તપિંડાઃ પુત્રદારવિવર્જિતાઃ ॥
ક્રિયાલોપગતા યે ચ જાત્યંધાઃ પંગવસ્તથા

વિરૂપા આમગર્ભા યેઽજ્ઞાતા જ્ઞાતાઃ કુલે મમ ॥
તેષાં પિંડો મયા દત્તો હ્યક્ષય્યમુપતિષ્ઠતામ્॥

પ્રેતત્વાત્પિતરો મુક્તા ભવંતુ મમ શાશ્વતમ્ ॥
યત્કિંચિન્મધુસમિશ્રં ગોક્ષીરં ઘૃતપાયસમ્

અક્ષય્યમુપતિષ્ઠેત્ત્વત્ત્વસ્મિંસ્તીર્થે તુ ગોષ્પદે॥
સ્વાધ્યાયં શ્રાવયેત્તત્ર પુરાણાન્યખિલાન્યપિ

બ્રહ્મવિષ્ણ્વર્કરુદ્રાણાં સ્તવાનિ વિવિધાનિ ચ॥
ઐંદ્રાણિ સોમસૂક્તાનિ પાવમાનીશ્ચ શક્તિતઃ ॥

બૃહદ્રથંતરં તદ્વજ્જ્યેષ્ઠસામ સરૌરવમ્॥
તથૈવ શાંતિકાધ્યાયં મધુબ્રાહ્મણમેવ ચ

મંડલં બ્રાહ્મણં તત્ર પ્રીતકારિ ચ યત્પુનઃ ॥
વિપ્રાણામાત્મનશ્ચૈવ તત્સર્વં સમુદીરયેત્

એવં ન્યંકુમતીમધ્યે ગોષ્પદે તીર્થ ઉત્તમે ॥
દત્ત્વા પિંડાંશ્ચ વિધિવત્પુનર્મંત્રમિમં પઠેત્

સાક્ષિણઃ સંતુ મે દેવા બ્રહ્માદ્યા ઋષિપુંગવાઃ ॥
મયેદં તીર્થમાસાદ્ય પિતૄણાં નિષ્કૃતિઃ કૃતા

આગતોઽસ્મિ ઇદં તીર્થં પિતૃકાર્યે સુરોત્તમાઃ ॥
ભવંતુ સાક્ષિણઃ સર્વે મુક્તશ્ચાહમૃણત્રયાત્

એવં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ગોષ્પદં તીર્થમુત્તમમ્ ॥
વિપ્રેભ્યો દક્ષિણાં દત્ત્વા નદ્યાં પિંડાન્વિસર્જયેત્

ગોદાનં તત્ર દેયં તુ તદ્વત્કૃષ્ણાજિનં પ્રિયે ॥
અષ્ટકાસુ ચ વૃદ્ધૌ ચ ગયાયાં મૃતવાસરે

અત્ર માતુઃ પૃથક્છ્રાદ્ધમન્યત્ર પતિના સહ ॥
વૃદ્ધિશ્રાદ્ધે તુ માત્રાદિ ગયાયાં પિતૃપૂર્વકમ્

ગયાવદત્રૈવ પુનઃ શ્રાદ્ધં કાર્યં નરોત્તમૈઃ ॥
તસ્માદ્ગુપ્તગયા પ્રોક્તા ઇયં સા વિષ્ણુના સ્વયમ્

ગંધદાનેન ગંધાપ્તિઃ સૌભાગ્યં પુષ્પદાનતઃ ॥
ધૂપદાનેન રાજ્યાપ્તિર્દીપ્તિર્દીપપ્રદાનતઃ

ધ્વજદાનાત્પાપહાનિર્યાત્રાકૃદ્બ્રહ્મલોકભાક્ ॥
શ્રાદ્ધપિંડપ્રદો લોકે વિષ્ણુર્નેષ્યતિ વૈ પિતૄન્

એકં યો ભોજયેત્તત્ર બ્રાહ્મણં શંસિતવ્રતમ્॥
ગોપ્રચારે મહાતીર્થે કોટિર્ભવતિભોજિતા

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તસ્તત્ર શ્રાદ્ધવિધિસ્તવ ॥
અથ તે કથયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્

વેનસ્ય રાજ્ઞશ્ચરિતં પૃથોશ્ચૈવ મહાત્મનઃ ॥
યથા તત્રાભવન્મુક્તિસ્તસ્ય ચાંડાલયોનિતઃ ॥
તત્સર્વં શૃણુ દેવેશિ સમ્યક્છ્રદ્ધાસમાન્વિતા

પિશુનાય ન પાપાય નાશિષ્યાયાહિતાય ચ ॥
કથનીયમિદં પુણ્યં નાવ્રતાય કથંચન

સ્વર્ગ્યં યશસ્યમાયુષ્યં ધન્યં વેદેન સંમિતમ્ ॥
રહસ્યમૃષિભિઃ પ્રોક્તં શૃણુયાદ્યોઽનસૂયકઃ

યશ્ચૈનં શ્રાવયેન્મર્ત્યઃ પૃથો ર્વૈન્યસ્ય સંભવમ્ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યો નમસ્કૃત્વા ન સ શોચેત્કૃતાઽકૃતે

ગોપ્તા ધર્મસ્ય રાજાઽસૌ બભૌ ચાત્રિસમપ્રભઃ ॥
અત્રિવંશસમુત્પન્નો હ્યંગો નામ પ્રજાપતિઃ

તસ્ય પુત્રોઽભવેદ્વેનો નાત્યર્થં ધાર્મિકસ્તથા ॥
જાતો મૃત્યુસુતાયાં વૈ સુનીથાયાં પ્રજાપતિઃ

સમાતામહ દોષેણ તેન કાલાત્મકાનનઃ ॥
સ ધર્મં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા પાપબુદ્ધિરજાયત

સ્થિતિમુત્થાપયામાસ ધર્મોપેતાં સનાતનીમ્ ॥
વેદશાસ્ત્રાણ્યતિક્રમ્ય હ્યધર્મ નિરતોઽભવત્

નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારાઃ પ્રજાસ્તસ્મિન્પ્રશાસતિ ॥
ડિંડિમં ઘોષયામાસ સ રાજા વિષયે સ્વકે

ન દાતવ્યં ન યષ્ટવ્યં મયિ રાજ્યં પ્રશાસતિ ॥
આસીત્પ્રતિજ્ઞા ક્રૂરેયં વિનાશે પ્રત્યુપસ્થિતે

અહમીડ્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ સર્વયજ્ઞૈર્દ્વિજોત્તમૈઃ ॥
મયિ યજ્ઞા વિધાતવ્યા મયિ હોતવ્યમિત્યપિ

તમતિક્રાંતમર્યાદં પ્રજાપીડનતત્પરમ્ ॥
ઊચુર્મહર્ષયઃ ક્રુદ્ધા મરીચિપ્રમુખાસ્તદા

માઽધર્મં વેન કાર્ષીસ્ત્વં નૈષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥
અત્રેર્વંશે પ્રસૂતોઽસિ પ્રજાપતિરસંશયમ્

પાલયિષ્યે પ્રજાશ્ચેતિ પૂર્વં તે સમયઃ કૃતઃ ॥
તાંસ્તથાવાદિનઃ સર્વાન્બ્રહ્મર્ષીનબ્રવીત્તદા

વેનઃ પ્રહસ્ય દુર્બુદ્ધિરિદં વચનકોવિદઃ ॥
સ્રષ્ટા ધર્મસ્ય કશ્ચાન્યઃ શ્રોતવ્યં કસ્ય વા મયા

વીર્યશ્રુતતપઃસત્યૈર્મયાન્યઃ કઃ સમો ભુવિ ॥
મદાત્માનો ન નૂનં માં યૂયં જાનીથ તત્ત્વતઃ

પ્રભવં સર્વલોકાનાં ધર્માણાં ચ વિશેષતઃ॥
ઇત્થં દેહેન પૃથિવીં ભાવેન યજનેન ચ

સૃજેયં ચ ગ્રસેયં ચ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
યદા ન શક્યતે સ્તંભાન્મત્તશ્ચૈવ વિમોહિતઃ

અનુનેતું નૃપો વેનસ્તત્ર ક્રુદ્ધા મહર્ષયઃ ॥
આથર્વણેન મંત્રેણ હત્વા તં તે મહાબલમ્

તતોઽસ્ય વામબાહું તે મમંથુર્ભૃશકોપિતાઃ ॥
તસ્માચ્ચ મથ્યમાનાદ્વૈ જજ્ઞે પૂર્વમિતિ શ્રુતિઃ

હ્રસ્વોઽતિમાત્રઃ પુરુષઃ કૃષ્ણશ્ચાપિ તદા પ્રિયે ॥
સ ભીતઃ પ્રાઞ્જલિશ્ચૈવ તસ્થિવાન્સંમુખે પ્રિયે

તમાત્તં વિહ્વલં દૃષ્ટ્વા નિષીદેત્યબ્રુવન્કિલ ॥
નિષાદો વંશકર્તા વૈ તેનાભૂત્પૃથુવિક્રમઃ

ધીવરાનસૃજચ્ચાપિ વેનપાપસમુદ્ભવાન્ ॥
યે ચાન્યે વિન્ધ્યનિલયાસ્તથા વૈ તુંબરાઃ ખસાઃ

અધર્મે રુચયશ્ચાપિ વર્દ્ધિતા વેનપાપજાઃ ॥
પુનર્મહર્ષયસ્તેથ પાણિં વેનસ્ય દક્ષિણમ્

અરણીમિવ સંરબ્ધા મમંથુર્જાત મન્યવઃ ॥
પૃથુસ્તસ્માત્સમુત્પન્નઃ કરાજ્જ્વલનસંનિભઃ

પૃથોઃ કરતલાચ્ચાપિ યસ્માજાતસ્તતઃ પૃથુઃ ॥
દીપ્યમાનશ્ચ વપુષા સાક્ષાદગ્નિરિવ જ્વલન્

ધનુરાજગવં ગૃહ્ય શરાંશ્ચાશીવિષોપમાન્ ॥
ખઙ્ગં ચ રક્ષન્રક્ષાર્થં કવચં ચ મહાપ્રભમ્

તસ્મિઞ્જાતેઽથ ભૂતાનિ સંપ્રહૃષ્ટાનિ સર્વશઃ ॥
સંબભૂવુર્મહાદેવિ વેનશ્ચ ત્રિદિવં ગતઃ

તતો નદ્યઃ સમુદ્રાશ્ચ રત્નાન્યાદાય સર્વશઃ ॥
અભિષેકાય તે સર્વે રાજાનમુપતસ્થિરે ॥

પિતામહશ્ચ ભગવાનૃષિભિશ્ચ સહામરૈઃ ॥
સ્થાવરાણિ ચ ભૂતાનિ જંગમાનિ ચ સર્વશઃ

સમાગમ્ય તદા વૈન્યમભ્યષિંચન્નરાધિ પમ્ ॥
સોઽભિષિક્તો મહાતેજા દેવૈરંગિરસાદિભિઃ

અધિરાજ્યે મહાભાગઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્ ॥
પિત્રા ન રંજિતાશ્ચાસ્ય પ્રજા વૈન્યેન રંજિતાઃ

તતો રાજેતિ નામાસ્ય અનુરાગાદજાયત ॥
આપઃ સ્તસ્તંભિરે ચાસ્ય સમુદ્રમભિયાસ્યતઃ

પર્વતાશ્ચાપિ શીર્યંતે ધ્વજસંગોઽપિ નાઽભવત્ ॥
અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી સિધ્યંત્યન્નાનિ ચિંતયા ॥
સર્વકામદુઘા ગાવઃ પુટકેપુટકે મધુ

તસ્મિન્નેવ તદા કાલે પુન ર્જજ્ઞેઽથ માગધઃ ॥
સામગેષુ ચ ગાયત્સુ સ્રુગ્ભાંડાદ્વૈશ્વદેવિકાત્

સામગેષુ સમુત્પન્નસ્તસ્માન્મગધ ઉચ્યતે ॥
ઐંદ્રેણ હવિષા ચાપિ હવિઃ પૃક્તં બૃહસ્પતિઃ

યદા જુહાવ ચેંદ્રાય તતસ્તતો વ્યજાયત ॥
પ્રમાદસ્તત્ર સંજજ્ઞે પ્રાયશ્ચિત્તં ચ કર્મસુ

શેષહવ્યેન યત્પૃક્તમભિભૂતં ગુરોર્હવિઃ ॥
અધરોત્તરસ્વારેણ જજ્ઞે તદ્વર્ણવૈકૃતમ્

યજ્ઞસ્તસ્યાં સમભવદ્બ્રાહ્મણ્યાં ક્ષત્રયોનિતઃ ॥
તતઃ પૂર્વેણ સાધર્મ્યાત્તુલ્યધર્માઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ॥

મધ્યમો હ્યેષ તત્ત્વસ્ય ધર્મઃ ક્ષત્રોપજીવનમ્ ॥
રથનાગાશ્વચરિતં જઘન્યં ચ ચિકિત્સિતમ્

પૃથોઃ કથાર્થં તૌ તત્ર સમા હૂતૌ મહર્ષિભિઃ ॥
તાવૂચુર્મુનયઃ સર્વે સ્તૂયતામિતિ પાર્થિવઃ

કર્મભિશ્ચાનુરૂપો હિ યતોયં પૃથિવીપતિઃ ॥
તાનૂચતુસ્તદા સર્વાનૃષીંશ્ચ સૂતમાગધૌ

આવાં દેવાનૃષીંશ્ચૈવ પ્રીણયાવ સ્વકર્મભિઃ ॥
ન ચાસ્ય વિદ્વો વૈ કર્મ ન તથા લક્ષણં યશ

સ્તોત્રં યેનાસ્ય સંકુર્વો રાજ્ઞસ્તેજસ્વિનો દ્વિજાઃ ॥
ઋષિભિસ્તૌ નિયુક્તૌ તુ ભવિષ્યૈઃ સ્તૂયતામિતિ

યાનિ કર્માણિ કૃતવાન્પૃથુઃ પશ્ચાન્મહાબલઃ ॥
તાનિ ગીતાનિ બદ્ધાનિ સ્તુવદ્ભિઃ સૂતમાગધૈઃ

તતઃ શ્રુતાર્થઃ સુપ્રીતઃ પૃથુઃ પ્રાદાત્પ્રજેશ્વરઃ ॥
અનૂપદેશં સૂતાય માગધાન્માગધાય ચ ॥ ૧ ૧૩॥
તદાદિ પૃથિવીપાલાઃ સ્તૂયન્તે સૂતમાગધૈઃ ॥
આશીર્વાદૈઃ પ્રશંસ્યંતે સૂતમાગધબંદિભિઃ

તં દૃષ્ટ્વા પરમં પ્રીતાઃ પ્રજા ઊચુર્મહર્ષયઃ ॥
એષ વો વૃત્તિદો વૈન્યો વિહિતોઽથ નરાધિપઃ

તતો વૈન્યં મહાભાગં પ્રજાઃ સમભિદુદ્રુવુઃ ॥
ત્વં નો વૃત્તિવિધાતેતિ મહર્ષિવચનાત્તથા ॥

સોઽભીહિતઃ પ્રજાભિસ્તુ પ્રજાહિતચિકીર્ષયા ॥
ધનુર્ગૃહીત્વા બાણાંશ્ચ વસુધામાર્દયદ્બલી

તતો વૈન્યભયત્રસ્તા ગૌર્ભૂત્વા પ્રાદ્રવન્મહી ॥
તાં ધેનું પૃથુરાદાય દ્રવન્તીમન્વધાવત

સા લોકાન્બ્રહ્મલોકાદીન્ગત્વા વૈન્યભયાત્તદા ॥
દદર્શ ચાગ્રતો વૈન્યં કાર્મુકોદ્યતપાણિનમ્

જ્વલદ્ભિર્વિશિખૈસ્તીક્ષ્ણૈર્દીપ્તતેજઃસમન્વિતૈઃ ॥
મહાયોગં મહાત્માનં દુર્દ્ધર્ષમમરૈરપિ

અલભંતી તુ સા ત્રાણં વૈન્યમેવાભ્યપદ્યત ॥
કૃતાંજલિપુટા દેવી પૂજ્યા લોકૈસ્ત્રિભિસ્સદા

ઉવાચ ચૈનં નાધર્મ્યં સ્ત્રીવધં પરિપશ્યસિ ॥
કથં ધારયિતા ચાસિ પ્રજા રાજન્મયા વિના

મયિ લોકાઃ સ્થિતા રાજન્મયેદં ધાર્યતે જગત્ ॥
મદૃતે તુ વિનશ્યેયુઃ પ્રજાઃ પાર્થિવ વિદ્ધિ તત્

સ માં નાર્હસિ હંતું વૈ શ્રેયશ્ચેત્ત્વં ચિકીર્ષસિ ॥
પ્રજાનાં પૃથિવીપાલ શૃણુષ્વેદં વચો મમ

ઉપાયતઃ સમારબ્ધાઃ સર્વે સિધ્યંત્યુપક્રમાઃ ॥
હત્વા માં ત્વં ન શક્તો વૈ પ્રજાઃ પાલયિતું નૃપ

અનુકૂલા ભવિષ્યામિ ત્યજ કોપં મહાદ્યુતે ॥
અવધ્યાશ્ચ સ્ત્રિયઃ પ્રાહુસ્તિર્યગ્યોનિગતા અપિ ॥

એકસ્મિન્નિધનં પ્રાપ્તે પાપિષ્ઠે ક્રૂરકર્મણિ ॥
બહૂનાં ભવતિ ક્ષેમસ્તત્ર પુણ્યપ્રદો વધઃ ॥
સત્યેવં પૃથિવીપાલ ધર્મ્મં મા ત્યક્તુમર્હસિ

એવંવિધં તુ તદ્વાક્યં શ્રુત્વા રાજા મહાબલઃ ॥
ક્રોધં નિગૃહ્ય ધર્માત્મા વસુધામિદમબ્રવીત્

એકસ્યાર્થે ચ યો હન્યાદાત્મનો વા પરસ્ય વા ॥
એકં વાપિ બહૂન્વાપિ કામતશ્ચાસ્તિ પાતકમ્

યસ્મિંસ્તુ નિધનં પ્રાપ્તા એધન્તે બહવઃ સુખમ્ ॥
તસ્મિન્હતે ચ ભૂયો હિ પાતકં નાસ્તિ તસ્ય વૈ

સોઽહં પ્રજાનિમિત્તં ત્વાં હનિષ્યામિ વસુન્ધરે ॥
યદિ મે વચનં નાદ્ય કરિષ્યસિ જગદ્ધિતમ્

ત્વાં નિહત્યાદ્ય બાણેન મચ્છાસનપરાઙ્મુખીમ્॥
આત્માનં પૃથુકૃત્વેહ પ્રજા ધારયિતાસ્મ્યહમ્

સા ત્વં વચનમાસ્થાય મમ ધર્મભૃતાંવરે॥
સઞ્જીવય પ્રજા નિત્યં શક્તા હ્યસિ ન સંશયઃ

દુહિતૃત્વં હિ મે ગચ્છ એવમેતન્મહચ્છરમ્ ॥
નિયચ્છે ત્વદ્વધાર્થં ચ પ્રયુક્તં ઘોરદર્શનમ્ ॥
પ્રત્યુવાચ તતો વૈન્યમેવમુક્તા મહાસતી

સર્વમેતદહં રાજન્વિધાસ્યામિ ન સંશયઃ ॥
વત્સં તુ મમ સંયુક્ષ્વ ક્ષરેયં યેન વત્સલા

સમાં ચ કુરુ સર્વત્ર માં ત્વં સર્વભૃતાં વર ॥
યથા વિસ્યન્દમાનાહં ક્ષીરં સર્વત્ર ભાવયે

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તત ઉત્સારયામાસ શિલાજાલાનિ સર્વશઃ॥
ધનુષ્કોટ્યા તતો વૈન્યસ્તેન શૈલા વિવર્દ્ધિતાઃ

મન્વતરેષ્વતીતેષુ ચૈવમાસીદ્વસુન્ધરા ॥
સ્વભાવેનાભવત્તસ્યાઃ સમાનિ વિષમાણિ ચ

ન હિ પૂર્વનિસર્ગે વૈ વિષમં પૃથિવીતલમ્॥
પ્રવિભાગઃ પુરાણાં ચ ગ્રામાણાં ચાથ વિદ્યતે

ન સસ્યાનિ ન ગોરક્ષં ન કૃષિર્ન વણિક્પથઃ

ચાક્ષુષસ્યાંતરે પૂર્વમાસીદેતત્પુરા કિલ ॥
વૈવસ્વતેઽન્તરે ચાસ્મિન્સર્વસ્યૈતસ્ય સંભવઃ ॥
સમત્વં યત્રયત્રાસીદ્ભૂમેઃ કસ્મિંશ્ચિદેવ હિ

તત્રતત્ર પ્રજાસ્તા વૈ નિવસન્તિ સ્મ સર્વદા ॥
આહારઃ ફલમૂલં તુ પ્રજાનામભવત્કિલ

કૃચ્છ્રેણૈવ તદા તાસામિત્યેવમનુશુશ્રુમ ॥
વૈન્યાત્પ્રભૃતિલોકેઽસ્મિન્સર્વસ્યૈતસ્ય સંભવઃ

સંકલ્પયિત્વા વત્સં તુ ચાક્ષુષં મનુમીશ્વરમ્ ॥
પૃથુર્દુદોહ સસ્યાનિ સ્વહસ્તે પૃથિવીં તતઃ

સસ્યાનિ તેન દુગ્ધા વૈ વેન્યેનેયં વસુન્ધરા ॥
મનું વૈ ચાક્ષુષં કૃત્વા વત્સં પાત્રે ચ ભૂમયે

તેનાન્નેન તદા તા વૈ વર્ત્તયન્તે સદા પ્રજાઃ ॥
ઋષિભિઃ શ્રૂયતે ચાપિ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા

વત્સઃ સોમસ્તતસ્તેષાં દોગ્ધા ચાપિ બૃહસ્પતિઃ ॥
પાત્રમાસન્હિ ચ્છન્દાંસિ ગાયત્ર્યાદીનિ સર્વશઃ

ક્ષીરમાસીત્તદા તેષાં તપો બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્॥
પુનસ્તતો દેવગણૈઃ પુરંદરપુરોગમૈઃ

સૌવર્ણં પાત્રમાદાય દુગ્ધેયં શ્રૂયતે મહી ॥
વત્સસ્તુ મઘવા ચાસીદ્દોગ્ધા ચ સવિતાઽભવત્

ક્ષીરમૂર્જામધુ પ્રોક્તં વર્તંતે તેન દેવતાઃ ॥
પિતૃભિઃ શ્રૂયતે ચાપિ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા ॥

રાજતં પાત્રમાદાય સ્વધા ત્વક્ષય્યતૃપ્તયે ॥
વૈવસ્વતો યમસ્ત્વાસીત્તેષાં વત્સઃ પ્રતાપવાન્

અંતકશ્ચાભવદ્દોગ્ધા પિતૃણાં ભગવા ન્પ્રભુઃ ॥
અસુરૈઃ શ્રૂયતે ચાપિ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા

આયસં પાત્રમાદાય બલમાધાય સર્વશઃ ॥
વિરોચનસ્તુ પ્રાહ્લાદિસ્તેષાં વત્સઃ પ્રતાપવાન્

ઋત્વિગ્દ્વિમૂર્દ્ધા દૈત્યાનાં દોગ્ધા તુ દિતિનન્દનઃ ॥
માયાક્ષીરં દુદોહાસૌ દૈત્યાનાં તૃપ્તિકારકમ્

તેનૈતે માયયાઽદ્યાપિ સર્વે માયાવિદોઽસુરાઃ ॥
વર્ત્તયંતિ મહાવીર્યાસ્તદેતેષાં પરં બલમ્

નાગૈશ્ચ શ્રૂયતે દુગ્ધા વત્સં કૃત્વા તુ તક્ષકમ્ ॥
અલાબુપાત્રમાદાય વિષં ક્ષીરં તદા મહત્

તેષાં વૈ વાસુકિર્દોગ્ધા કાદ્રવેયો મહાયશાઃ ॥
નાગાનાં વૈ મહાદેવિ સર્પાણાં ચૈવ સર્વશઃ

તેન વૈ વર્ત્તયન્ત્યુગ્રા મહાકાયા વિષોલ્બણાઃ ॥
તદાહારાસ્તદાચારાસ્તદ્વીર્યાસ્તદપાશ્રયાઃ

આમપાત્રે પુનર્દુગ્ધા ત્વંતર્દ્ધાનમિયં મહી ॥
વત્સં વૈશ્રવણં કૃત્વા યક્ષપુણ્યજનૈસ્તથા

દોગ્ધા રજતનાગસ્તુ ચિન્તામણિચરસ્તુ યઃ ॥
યક્ષાધિપો મહાતેજા વશી જ્ઞાની મહાતપાઃ

તેન તે વર્ત્તયં તીતિ યક્ષા વસુભિરૂર્જિતૈઃ ॥
રાક્ષસૈશ્ચ પિશાચૈશ્ચ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા

બ્રહ્મોપેન્દ્રસ્તુ દોગ્ધા વૈ તેષામાસીત્કુબેરતઃ ॥
વત્સઃ સુમાલી બલવાન્ક્ષીરં રુધિરમેવ ચ

કપાલપાત્રે નિર્દુગ્ધા ત્વંતર્દ્ધાનં તુ રાક્ષસૈઃ ॥
તેન ક્ષીરેણ રક્ષાંસિ વર્ત્તયન્તીહ સર્વશઃ

પદ્મપત્રેષુ વૈ દુગ્ધા ગંધર્વાપ્સરસાં ગણૈઃ ॥
વત્સં ચૈત્રરથં કૃત્વા શુચિગન્ધાન્મહી તદા

તેષાં વત્સો રુચિસ્ત્વાસીદ્દોગ્ધા પુત્રો મુનેઃ શુભઃ ॥
શૈલૈસ્તુ શ્રૂયતે દેવિ પુનર્દુગ્ધા વસુંધરા

તદૌષધીર્મૂર્તિમતી રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
વત્સસ્તુ હિમવાંસ્તેષાં દોગ્ધા મેરુર્મહાગિરિઃ

પાત્રં શિલામયં હ્યાસીત્તેન શૈલાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥
શ્રૂયતે વૃક્ષવીરુદ્ભિઃ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા

પાલાશં પાત્રમાદાય ચ્છિન્નદગ્ધપ્રરોહણમ્ ॥
દોગ્ધા તુ પુષ્પિતઃ શાલઃ પ્લક્ષો વત્સો યશસ્વિનિ ॥
સર્વકામદુઘા દોગ્ધા પૃથિવી ભૂતભાવિની

સૈષા ધાત્રી વિધાત્રી ચ ધરણી ચ વસુન્ધરા ॥
દુગ્ધા હિતાર્થં લોકાનાં પૃથુના ઇતિ નઃ શ્રુતમ્

ચરાચરસ્ય લોકસ્ય પ્રતિષ્ઠા યોનિરેવ ચ ॥
આસીદિયં સમુદ્રાંતા મેદિનીતિ પરિશ્રુતા

મધુકૈટભયોઃ પૂર્વં મેદોમાંસપરિપ્લુતા ॥
વસુન્ધારયતે યસ્માદ્વસુધા તેન કીર્તિતા

તતોઽભ્યુપગમાદ્રાજ્ઞઃ પૃથોર્વૈન્યસ્ય ધીમતઃ ॥
દુહિતૃત્વમનુપ્રાપ્તા પૃથિવીત્યુચ્યતે તતઃ

પ્રથિતા પ્રવિભક્તા ચ શોભિતા ચ વસુન્ધરા ॥
દુગ્ધા હિ યત્નતો રાજ્ઞા પત્તનાકરમાલિની

એવં પ્રભાવો રાજાસીદ્વૈન્યઃ સ નૃપસત્તમઃ ॥
તતઃ સ રંજયામાસ ધર્મેણ પૃથિવીં તદા

તતો રાજેતિ શબ્દોઽથ પૃથિવ્યાં રંજનાદભૂત્ ॥
સ રાજ્યં પ્રાપ્ય વૈન્યસ્તુ ચિંતયામાસ પાર્થિવઃ

પિતા મમ હ્યધર્મિષ્ઠો યજ્ઞાદ્યુચ્છિત્તિકારકઃ॥
કસ્મિન્સ્થાને ગતશ્ચાસૌ જ્ઞેયં સ્થાનં કથં મયા

કથં તસ્ય ક્રિયા કાર્યા હતસ્ય બ્રાહ્મણૈઃ કિલ ॥
કથં ગતિર્ભવેત્તસ્ય યજ્ઞદાનક્રિયાબલાત્

ઇત્યેવ ચિંતયા તસ્ય નારદોભ્યાજગામ હ ॥
તસ્યૈવમાસનં દત્ત્વા પ્રણિપત્ય ચ પૃષ્ટવાન્

ભગવન્સર્વલોકસ્ય જાનાસિ ત્વં શુભાશુભમ્ ॥
પિતા મમ દુરાચારો દેવબ્રાહ્મણનિંદકઃ

સ્વકર્મણા હતો વિપ્રૈઃ પરલોકમવાપ્તવાન્ ॥
કસ્મિંસ્થાને ગતસ્તાતઃ શ્વભ્રં વા સ્વર્ગમેવ ચ

તતોઽબ્રવીન્નારદસ્તુ જ્ઞાત્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા ॥
શૃણુ રાજન્મહાબાહો યત્ર તિષ્ઠતિ તે પિતા

અત્ર દેશો મરુર્નામ જલવૃક્ષવિવર્જિતઃ ॥
તત્ર દેશે મહારૌદ્રે જનકસ્તે નરોત્તમ

મ્લેચ્છમધ્યે સમુત્પન્નો યક્ષ્મી કુષ્ઠસમન્વિતઃ ॥
ઉચ્છિષ્ટભોજી મ્લેચ્છાનાં કૃમિભિઃ સંયુતો વ્રણૈઃ ॥

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય નારદસ્ય મહાત્મનઃ ॥
હાહાકારં તતઃ કૃત્વા મૂર્છિતો નિપપાત હ

ચિંતયામાસ દુઃખાર્તઃ કથં કાર્યં મયા ભવેત્ ॥
ઇત્યેવં ચિંતયાનસ્ય મતિર્જાતા મહાત્મનઃ ॥
પુત્રઃ સ કથ્યતે લોકે પિતરં ત્રાયતે તુ યઃ

સ કથં તુ મયા તાતઃ પાપાન્મુક્તો ભવિષ્યતિ ॥
એવં સંચિંત્ય સ તતો નારદં પર્યપૃચ્છત

ભગવન્કથિતં સર્વં પિતુર્મમ વિચેષ્ટિતમ્ ॥
કેન તસ્ય ભવેન્મુક્તિઃ કર્મણા દ્વિજસત્તમ ॥
વ્રતૈર્દાનૈસ્તપોભિર્વા તીર્થાનાં યાત્રયા વદ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ગચ્છ રાજન્પ્રધાનાનિ તીર્થાનિ મનુજેશ્વર ॥
પિતરં તેષુ ચાનીય તસ્માદ્રાજન્મરુસ્થલાત્

યત્ર દેવાઃ સપ્રભાવાસ્તીર્થાનિ વિમલાનિ ચ ॥
તત્ર ગચ્છ મહારાજ તીર્થયાત્રાં કુરુ પ્રભો

એવં હ્યવિતથં વિદ્ધિ મોક્ષસ્તે ભવિતા પિતુઃ ॥
તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજા નારદસ્ય મહાત્મનઃ ॥
સચિવે ભારમાધાય સ્વરાજસ્ય જગામ હ

સ ગત્વા મરુભૂમિં તુ મ્લેચ્છમધ્યે દદર્શ હ ॥
કુષ્ઠરોગેણ મહતા ક્ષયેણ ચ સમાવૃતમ્

ગવ્યૂતિમાત્રં તત્રૈવ શૂન્યં માનુષવર્જિતમ્ ॥
એવં દૃષ્ટ્વા સ રાજા તુ સંતપ્તો વાક્યમબ્રવીત્

હે મ્લેચ્છ રોગિપુરુષં સ્વગૃહં ચ નયામ્યહમ્ ॥
તત્રાહમેનં નિરુજં કરોમિ યદિ મન્યથ

જ્ઞાત્વેતિ સર્વે તે મ્લેચ્છાઃ પુરુષં તં દયાપરમ્ ॥
ઊચુઃ પ્રણતસર્વાંગાઃ શીઘ્ર નય જગત્પતે ॥
અસ્મદ્ભાગ્યવશાન્નાથ ત્વમેવાત્ર સમાગતઃ

દુર્ગંધોપહતા લોકાસ્ત્વયા નાથ સુખીકૃતાઃ ॥
તત આનાય્ય પુરુષાઞ્છિબિકાવાહનોચિતાન્

તતઃ શ્રુત્વા તુ વચનં તસ્ય રાજ્ઞો દયાવહમ્ ॥
પ્રાપુસ્તીર્થાન્યનેકાનિ કેદારાદીનિ કોટિશઃ

યત્રયત્ર સ ગચ્છેત વૈન્યો વેનેન સંયુતઃ ॥
તત્ર તત્રૈવ તીર્થાનામાક્રંદઃ શ્રૂયતે મહાન્॥

હા દૈવ રિપુરાયાતિ અસ્માકં નાશહેતવે ॥
અધુના ક્વ ગમિષ્યામ ઇતિ ચિંતા પુનઃપુનઃ

દર્શનેનાપિ તસ્યૈવ હાહાકારં વિધાય વૈ॥ ।
પલાયંતે ચ તીર્થાનિ દેવા નશ્યંતિ તત્ક્ષણાત્

એવં વર્ષત્રયં રાજા તીર્થયાત્રાં ચકાર વૈ ॥
ન તસ્ય મુક્તિર્દદૃશે તતઃ શોકમગાત્પરમ્

તતસ્તુ પ્રેરિતા ભૃત્યાઃ કુરુક્ષેત્રે મહાપ્રભે ॥
યદિ વાપિ પુનસ્તત્ર પાપમુક્તિર્ભવેત્તતઃ

ગૃહીત્વા શિબિકાં સ્કન્ધે કુરુક્ષેત્રે ગતાઃ પ્રિયે ॥
તત્ર નીત્વા સ્થાણુતીર્થમવતાર્ય ચ તે ગતાઃ

તતઃ સ રાજા મધ્યાહ્ને ચિકીર્ષુઃ સ્નાનમાદરાત્ ॥
તસ્યૈવ તુ પિતુસ્તત્ર તથા દાનાનિ ષોડશ

બ્રાહ્મણેભ્યસ્તથા દિત્સુઃ શ્રદ્ધાવાન્ભાવતત્પરઃ ॥
તતો વાયુશ્ચાંતરિક્ષ ઇદં વચનમબ્રવીત્

મા તાત સાહસં કુર્યાસ્તીર્થં રક્ષ પ્રયત્નતઃ ॥
અયં પાપેન ઘોરેણ સમંતાત્પરિવેષ્ટિતઃ

વેદનિન્દાસમાચારો બ્રહ્મહત્યાશતૈર્યુતઃ ॥
સોઽયં પાપો દુરાચારસ્તીર્થં નાશં નયિષ્યતિ

મા તીર્થં નાશય વિભો મહદેનો ભવિષ્યતિ ॥
એતદ્વાયોર્વચઃ શ્રુત્વા દુઃખેન મહતાર્દિતઃ ॥
ઉવાચ શોકસંતપ્તઃ પિતુર્દુઃખેન દુઃખિતઃ

હા દૈવેતિ ચ ચુક્રોશ ઊર્દ્ધ્વબાહુઃ પુનઃપુનઃ ॥
એષ ઘોરેણ પાપેન અતીવ પરિવેષ્ટિતઃ

યદનેનાપિ તીર્થેન શુદ્ધઃ કર્ત્તું ન શક્યતે ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં કરિષ્યેઽહં પિતુરર્થે ન સંશયઃ

એવં તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દયાં કૃત્વા મહીયસીમ્ ॥
અન્તરિક્ષભવાં વાચં ખેચરાઃ પુનરબ્રુવન્

ભોભો રાજન્નૃપશ્રેષ્ઠ ત્યક્ત્વા શોકં વચઃ શૃણુ ॥
યેન તે જનકસ્યાસ્ય ભવેત્પાપક્ષયો મહાન્

અસ્તિ ક્ષેત્રં મહાસિદ્ધં પ્રભાસમિતિ વિશ્રુતમ્ ॥
સર્વપાપપ્રશમનં મહાપાતકનાશનમ્

બ્રહ્મતત્ત્વં હરિતત્ત્વં રુદ્રતત્ત્વં તૃતીયકમ્ ॥
તસ્મિન્નેવ મહાક્ષેત્રે પ્રભાસે શંકરપ્રિયે

શાક્તેયં યદિ વા ચાંદ્રં સૌરં સારસ્વતં તથા ॥
આગ્નેયં વારુણં ચાપિ સ્મૃતં ક્ષેત્રમનુત્તમમ્

બ્રહ્માણ્ડે યાનિ તીર્થાનિ પુરા ક્ષેત્રાણિ યાનિ તુ ॥
પ્રભાસમાગમિષ્યન્તિ સંપ્રાપ્તે તુ કલૌ યુગે

અષ્ટૌ કોટિસહસ્રાણિ અષ્ટૌ કોટિશતાનિ ચ ॥
ક્ષેત્રં રક્ષંતિ તત્રસ્થાઃ પ્રભાસં શાંકરા ગણાઃ

ઇયં સરસ્વતી પુણ્યા સર્વત્રૈવ હિ વિદ્યતે ॥
પઞ્ચસ્રોતાઃ પ્રભાસે તુ દુષ્પ્રાપ્યા ત્રિદશૈરપિ

તસ્યા યત્પઞ્ચમં સ્રોતન્યંકુમત્યાસ્તટાનિ ચ ॥
તસ્ય મધ્યે સ્થિતં તીર્થં ગોષ્પદેતિ ચ વિશ્રુતમ્

તત્ર પ્રેતશિલા મધ્યે પ્રેતાનાં મુક્તિદાયિકા ॥
યત્ર પ્રેતાઃ પુરા મુક્તા અષ્ટાવિંશતિકોટયઃ

પાપિનાં મુક્તિદં તીર્થમાદ્યા રુદ્રગયા સ્મૃતા ॥
તદસ્મિન્ગોષ્પદંનામ કલૌ ખ્યાતં ધરાતલે

યદા ક્ષીરોદમથનાન્નિઃસૃતા લોકમાતરઃ ॥
તદા દેવૈઃ સમેતાસ્તુ આગતાસ્તીર્થસન્નિધૌ

પદં તત્ર નિમગ્નં ચ નન્દાયાશ્ચ શિલાતલે ॥
શિલાં ખુરાંકિતાં દૃષ્ટ્વા જાનુદેશાંકિતાં તથા

વિસ્મિતાઃ સર્વદેવા વૈ પપ્રચ્છુર્ગાં ચ નન્દિનીમ્ ॥
કિમેતદ્દૃશ્યતે દેવિ પદં પ્રેતશિલાતલે ॥
કથં તુ ખેદઃ સઞ્જાતશ્ચાસ્માકં સ્ખલનં કથમ્

॥ નન્દિન્યુવાચ ॥ ॥
ઇદં મમ પદં દેવાઃ શિલાસંસ્થં વિરાજતે ॥
ગગનાંગણભૂમિસ્થં ચન્દ્રબિંબમિવાપરમ્

અદ્યપ્રભૃતિ ભો દેવાસ્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ॥
ગોષ્પદંનામ વિખ્યાતં લોકે ખ્યાતિં ગમિષ્યતિ

અત્રાગત્ય નરો યસ્તુ સ્નાનં શ્રાદ્ધં કરિષ્યતિ ॥
ગયાસપ્તગુણંતસ્ય ફલં દેવા ભવિષ્યતિ

ન વારો ન ચ નક્ષત્રં ન કાલસ્તત્ર કારણમ્॥
યદૈવ દૃશ્યતે તીર્થં તદા પર્વસહસ્રકમ્

અથવા પર્વકાંક્ષા ચેત્તાનિ મે શૃણુપાર્વતિ ॥
અયને વિષુવે યુગ્મે સામાન્યે ચાર્કસંક્રમે

અમાવાસ્યાષ્ટકાયાં ચ કૃષ્ણપક્ષે વિશેષતઃ ॥
આર્દ્રામઘારોહિણીષુ દ્રવ્યબ્રાહ્મણસંગમે

ગજચ્છાયા વ્યતીપાતે વૈધૃતે ધૃતચામરે ॥
વૈશાખસ્ય તૃતીયાયાં નવમ્યાં કાર્તિકસ્ય તુ

પઞ્ચદશ્યાં ચ માઘસ્ય નભસ્યે ચ ત્રયોદશીમ્ ॥
યુગાદયઃ સ્મૃતા હ્યેતાસ્તસ્મિન્કાલે ચ વા પુનઃ

મન્વન્તરાદૌ કાર્યં ચ તત્ર શ્રાદ્ધં વિજાનતા ॥
આશ્વયુક્છુક્લનવમી દ્વાદશી કાર્તિકે તથા

તૃતીયા ચૈત્રમાસસ્ય તથા ભાદ્રપદસ્ય ચ ॥
ફાલ્ગુનસ્ય ત્વમાવાસ્યા પૌષસ્યૈકાદશી તથા

આષાઢસ્યાપિ દશમી માઘમાસસ્ય સપ્તમી ॥
શ્રાવણસ્યાષ્ટમી કૃષ્ણા તથાઽઽષાઢી ચ પૂર્ણિમા

કાર્તિકી ફાલ્ગુની ચૈવ જ્યૈષ્ઠી પઞ્ચદશી તથા ॥
મન્વન્તરાદયશ્ચૈતા દત્તસ્યા ક્ષયકારિકાઃ

વૈશાખસ્ય તૃતીયાયાં કૃષ્ણાયાં ફાલ્ગુનસ્ય ચ ॥
પઞ્ચમી ચૈત્રમાસસ્ય તસ્યૈવાંત્યા તથા પરા

શુક્લા ત્રયો દશી માઘે કાર્તિકસ્ય તુ સપ્તમી ॥
નવમી માર્ગશીર્ષસ્ય સપ્તૈતાઃ કલ્પકાદિમાઃ

કલ્પતૃપ્તિર્ભવેચ્છ્રાદ્ધે કલ્પાદૌ તુ કૃતે પુરા ॥
ઇત્યેવમુક્ત્વા સા નન્દા દેવાનાં પ્રતિનન્દિની ॥
અન્તર્દ્ધાનં જગામાશુ દીપો વાતહતો યથા

ઇતીદં કૌતુકં દૃષ્ટ્વા સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ ॥
બ્રહ્મર્ષયો દેવર્ષયઃ શ્લોકં પૌરાણિકં જગુઃ

અહો તીર્થસ્ય માહાત્મ્યં નન્દાયાસ્તપસો બલમ્ ॥
સકૃચ્છ્રાદ્ધેન દત્તેન ગયાસપ્તગુણં ફલમ્

એવમુક્ત્વા તતોદેવાશ્ચક્રુઃ શ્રાદ્ધાદિકાં ક્રિયામ્॥
યથોક્તં ફલમાપુસ્તે નંદિન્યા પૂર્વભાષિતમ્

ઇત્થં ત્વમપિ રાજેન્દ્ર ગચ્છ શીઘ્રં હિ ગોષ્પદમ્॥
તત્ર શ્રાદ્ધાદિકં કૃત્વા લપ્સ્યસે ફલમીપ્સિતમ્

અયં તે જનકો રાજન્પાપિનાં પ્રવરઃ સ્મૃતઃ ॥
નાન્યૈસ્તીર્થશતૈઃ શક્યઃ પ્રોદ્ધર્તું ગોષ્પદં વિના

તસ્માદ્વ્રજ મહારાજ મા કાર્ષીસ્ત્વં વિલંબનમ્ ॥
એવં શ્રુત્વા તદા રાજા પ્રભાસં ક્ષેત્રમાગતઃ

તત્ર સ્થાનસ્થિતાન્વિપ્રાંસ્તીર્થમાહાત્મ્યકોવિદાન્॥
અગ્રેકૃત્ય મહારાજો યયૌ ન્યંકુમતીં નદીમ્

તૈ રાજ્ઞો દર્શિતં તીર્થં પદં પ્રેતશિલાસ્થિતમ્ ॥
તદ્દૃષ્ટ્વા વિમલં તીર્થં વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ॥
ચક્રે કુણ્ડાનિ વેદીશ્ચ મણ્ડપાન્યજ્ઞસિદ્ધયે

તતો યજ્ઞઃ સમારબ્ધો વિધિવદ્ભૂરિદક્ષિણઃ ॥
પ્રત્યક્ષં પિતર સ્તસ્ય બભૂવુર્જ્વલનપ્રભાઃ

તતઃ શ્રદ્ધાં સમાસ્થાય શ્રાદ્ધૈર્યજ્ઞૈર્મહોદયમ્ ॥
તે ચાબ્રુવન્વચસ્તુષ્ટાઃ પિતરો રાજસત્તમમ્

ધન્યોઽસિ રાજન્પુણ્યોઽસિ વયં ધન્યતરાસ્ત્વયા ॥
યદત્ર તીર્થે શ્રાદ્ધેન ઉદ્ધૃતા ભવતા વયમ્

એવમુક્ત્વા તતઃ સર્વે વેનેન પિતરઃ સહ ॥
વિમાનવરસંસ્થાશ્ચ જગ્મુસ્તે ત્રિદિવાલયમ્

ગચ્છન્નુવાચ વેનસ્તં રાજાનં પૃથુવક્ષસમ્ ॥
રાજઞ્જન્માનિ ચત્વારિ અભૂવં ચાન્યજન્મનિ

કુષ્ઠી પાપો દુરાચારશ્ચાંડાલોચ્છિષ્ટભુક્તથા ॥
સોઽહં પાપવિનિર્મુક્તો ગચ્છામિ ત્રિદિવાલયમ્

તદ્ગચ્છ ત્વં મહાભાગ રાજ્યં ભુંક્ષ્વ ચિરાય ચ ॥
કૃતં તે સકલં કાર્યં પુત્રેણ ક્રિયતે ચ યત્

એવં શ્રુત્વા તદા રાજા મુમુદે જ્ઞાતિસંયુતઃ ॥
બ્રાહ્મણાન્હર્ષયામાસ દાનૈર્ભૂકાંચનાદિભિઃ

ન તદસ્તિ જગત્યસ્મિંસ્તત્ર યન્ન દદૌ નૃપઃ ॥
દૃષ્ટ્વા પ્રભાવં તીર્થસ્ય પ્રત્યક્ષં પિતૃદર્શનમ્

એવં રાજા સ કૃત્વા તુ સ્વકીયં સ્થાન માયયૌ ॥
ભુક્ત્વા ભૂમિં તુ સકલાં પ્રેત્ય સ્વર્ગં સમાપ્તવાન્

એવં પ્રભાવં તત્ક્ષેત્રં પ્રભાસં પાપનાશનમ્ ॥
યસ્મિન્નાયાંતિ તીર્થાનિ દેવાસ્તિષ્ઠંતિ કોટિશઃ

પ્રભાસં ક્ષેત્રમાસાદ્ય યોન્યત્તીર્થં હિ માર્ગતે ॥
સ કરસ્થં સમુત્સૃજ્ય કૂર્પરેણ સમાલિહેત્

અબ્રુવન્પિતરશ્ચૈનાં ગાથાં પૌરાણિકીં પ્રિયે ॥
ગયાં ગંતું ન શક્નોતિ યદિ પુત્રઃ કથંચન ॥
તદા યત્નેન ગંતવ્યં ગોષ્પદં તીર્થમુત્તમમ્

કન્દૈર્મૂલૈઃ ફલૈર્વાપિ પિણ્યાકેંગુદકેન વા ॥
અપિ નઃ સ કુલે ભૂયાદ્યોઽત્ર શ્રાદ્ધં પ્રદાસ્યતિ

તત્ર સ્નાત્વા પ્રયત્નેન બ્રાહ્મણાન્વેદવિત્તમાન્ ॥
આમંત્ર્ય વિધિવચ્છ્રાદ્ધે ભોજયિત્વા પ્રયત્નતઃ ॥
પિંડદાનં તુ કર્ત્તવ્યં પિતૃણાં તૃપ્તિમિચ્છતામ્

ન તિથિર્ન ચ નક્ષત્રં પર્વ માસાદિકં ન હિ ॥
સર્વદા તત્ર ગંતવ્યં શ્રદ્ધા યુક્તેન ચેતસા

ન કાલનિયમસ્તત્ર પ્રમાણં દર્શનં યતઃ ॥
તત્રાક્ષયતૃતીયાયાં દુર્લ્લભં ગમનં પ્રિયે

કાર્ત્તિક્યાં માઘસપ્તમ્યાં પદ્મકે વાઽથ પર્વણિ

હિરણ્યદાનં ગોદાનં વસ્ત્રં રૂપ્યં ઘૃતં તિલાઃ ॥
દાતવ્યાસ્તત્ર યુક્તેન પિતૄણાં તૃપ્તિમિચ્છતા

એવં તે કથિતં દેવિ તીર્થગુહ્યં મહોદયમ્ ॥
ન કથ્યં દુષ્ટબુદ્ધીનાં પાપિનાં ક્રૂરચેતસામ્

શ્રદ્ધાયુક્તાય દાતવ્યં પિતૃભક્તિરતાય ચ ॥
શ્રાદ્ધકાલે વિશેષેણ પઠે દ્ભક્ત્યા પુરાણવિત્

પિતૄણાં જાયતે તૃપ્તિસ્તેન દ્વાદશવાર્ષિકી ॥
શ્રોતવ્યં પ્રયતૈર્નિત્યં નરૈર્નરકભીરુભિઃ ॥
પઠિતવ્યં સદા ભક્ત્યા વિપ્રાણાં ભુંજતા પુરઃ

પાનીયમપ્યત્ર તિલૈર્વિમિશ્રં દદ્યાત્પિતૃભ્યઃ પ્રયતો મનુષ્યઃ ॥
શ્રાદ્ધં કૃતં તેન સમાસહસ્રં રહસ્યમેતત્પિતરો વદંતિ

ઇદં રહસ્ય યશસો નિધાનમિદં પિતૄણામતિવલ્લભં ચ ॥
ઇદં ચ વેદેષ્વમૃતાય નિત્યમિદં મહાપાપહરં ચ પુંસામ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ન્યંકુમતીનદીમાહાત્મ્યે ગોષ્પદતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષટ્ત્રિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ