Skanda Purana · Chapter 5.180

śrīmārkaṇḍeya uvāca -
tato gacchenmahīpāla daśāśvamedhikaṃ param /
tīrthaṃ sarvaguṇopetaṃ mahāpātakanāśanam

yatra gatvā mahārāja snātvā sampūjya ceśvaram /
daśānāmaśvamedhānāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

yudhiṣṭhira uvāca -
aśvamedho mahāyajño bahusambhāradakṣiṇaḥ /
aśakyaḥ prākṛtaiḥ kartuṃ kathaṃ teṣāṃ phalaṃ labhet

atyāścaryamidaṃ tattvaṃ tvayoktaṃ vadatā satā /
yathā me jāyate śraddhā dīrghāyustvaṃ tathā vada

mārkaṇḍeya uvāca -
idamāścaryabhūtaṃ hi gauryā pṛṣṭastriyambakaḥ /
tatte'haṃ sampravakṣyāmi pṛcchate nipuṇāya vai

purā vṛṣastho deveśa hyumayā saha śaṅkaraḥ /
kadācitparyaṭanpṛthivīṃ narmadātaṭamāśritaḥ

daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ dṛṣṭvā devo maheśvaraḥ /
tīrthaṃ pratyañjaliṃ baddhvā namaścakre trilocanaḥ

kṛtāñjalipuṭaṃ devaṃ dṛṣṭvā devīdamabravīt

devyuvāca -
kimetaddevadeveśa carācaranamaskṛta /
prahvanamrāñjaliṃ baddhvā bhaktyā paramayā yutaḥ

etadāścaryamatulaṃ sarvaṃ kathaya me prabho

īśvara uvāca -
pratyakṣaṃ paśya tīrthasya phalaṃ mā vismitā bhava /
viyatsthā me bhuvisthasya kṣaṇaṃ devi sthirā bhava

evamuktvā tu deveśo gauravarṇo dvijo'bhavat /
kṣutkṣāmakaṇṭho jaṭilaḥ śuṣko dhamanisaṃtataḥ

upaviśya bhuvaḥ pṛṣṭhe susvaraṃ mantramuccaran /
kramapriyo mahādevo mādhuryeṇa pramodayan

śrutvā tāṃ madhurāṃ vāṇīṃ svayaṃ devena nirmitām /
saṃbhrāntā brāhmaṇāḥ sarve snātuṃ ye tatra cāgatāḥ

nityakriyā ca sarveṣāṃ vismṛtā śrutivibhramāt /
taṃ dṛṣṭvā paṭhamānaṃ tu kṣutpipāsābhipīḍitam

dvijo'nyamantrayatkaścidbhaktyā taṃ bhojanāya vai /
prasādaḥ kriyatāṃ brahmanbhojanāya gṛhe mama

adya me saphalaṃ janma hyadya me saphalāḥ kriyāḥ /
sarvānkāmānpradāsyanti prītā me'dya pitāmahāḥ

tvayi bhukte dvijaśreṣṭha prasīda tvaṃ dhruvaṃ mama /
evamukto mahādevo dvijarūpadharastadā

prahasya pratyuvācedaṃ brāhmaṇaṃ ślakṣṇayā girā /
mayā varṣasahasraṃ tu nirāhāraṃ tapaḥ kṛtam

idānīṃ tu gṛhe tasya kariṣye dvijasattama /
daśabhirvājimedhaiśca yeneṣṭaṃ pāraṇaṃ tathā

ityukto devadevena brāhmaṇo vismayānvitaḥ /
uttamāṅgaṃ vidhunvanvai jagāma svagṛhaṃ prati

evaṃ te bahavo viprāḥ pratyākhyāte nimantraṇe /
purāṇārthamajānanto nāstikā bahavo gatāḥ

atha kaściddvijo vidvānpurāṇārthasya tattvavit /
devaṃ nimantrayāmāsa dvijarūpadharaṃ śivam

tathaiva so'pi devena proktaḥ sa prāha taṃ punaḥ /
manasā cintayitvā tu purāṇoktaṃ dvijottamaḥ

smṛtivedapurāṇeṣu yaduktaṃ tattathā bhavet /
iti niścitya taṃ vipramuvāca prahasanniva

bhobho vipra pratīkṣasva yāvadāgamanaṃ punaḥ /
ityuktvā tu dvijo gatvā daśāśvamedhikaṃ param

snānaṃ mahālambhanādi kṛtaṃ tena dvijanmanā /
japaṃ śrāddhaṃ tathā dānaṃ kṛtvā dharmānusārataḥ

saṃkalpya kapilāṃ tatra purāṇoktavidhānataḥ /
samāyāttvaritaṃ tatra yatrāsau tiṣṭhate dvijaḥ

athāgatya dvijaṃ prāha vājimedhaḥ kṛto mayā /
uttiṣṭha me gṛhaṃ ramyaṃ bhojanārthaṃ hi gamyatām

ityuktaḥ śaṅkarastena brāhmaṇenātivismitaḥ /
uvāca brāhmaṇaṃ deva idānīṃ tvamito gataḥ

dvijavarya kathaṃ ceṣṭā daśa yajñā mahādhanāḥ

dvija uvāca -
na vicārastvayā kāryaḥ kṛtā yajñā na saṃśayaḥ /
yadi vedāḥ pramāṇaṃ taṃ bhuvi devā dvijāstathā

daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ tathā satyaṃ dvijottama /
yadi vedapurāṇoktaṃ vākyaṃ niḥsaṃśayaṃ bhavet

tadā prāptaṃ mayā sarvaṃ nātra kāryā vicāraṇā /
evamuktastu deveśa āstikyaṃ tasya cetasaḥ

vimṛśya bahubhiḥ kiṃciduttaraṃ na prapadyata /
jagāma tadgṛhaṃ ramyaṃ paṭhanbrahma sanātanam

samprāptaṃ taṃ dvijaṃ bhaktyā pādyārghyeṇa tamarcayat /
ṣaḍrasaṃ bhojanaṃ tena dattaṃ paścādyathāvidhi

tato bhukte mahādeve sarvadevamaye śive /
puṣpavṛṣṭiḥ papātāśu gaganāttasya mūrdhani /
tasyāstikyaṃ tu saṃlakṣya tuṣṭaḥ provāca śaṅkaraḥ

īśvara uvāca -
kiṃ te'dya kriyatāṃ brūhi varado'haṃ dvijottama /
adeyamapi dāsyāmi ekacittasya te dhruvam

brāhmaṇa uvāca -
yadi prīto'si me deva yadi deyo varo mama /
asmiṃstīrthe mahādeva sthātavyaṃ sarvadaiva hi

upakārāya deveśa eṣa me vara uttamaḥ /
evamuktastu devena āruroha dvijottamaḥ

gandharvāpsaraḥsambādhaṃ vimānaṃ sārvakāmikam /
pūjyamāno gatastatra yatra lokā nirāmayāḥ

mārkaṇḍeya uvāca -
etadāścaryamatulaṃ dṛṣṭvā devī suvismitā /
vismayotphullanayanā punaḥ papraccha śaṅkaram

pārvatyuvāca -
kathametadbhavetsatyaṃ yatredamasamañjasam /
snānaṃ kurvanti bahavo lokā hyatra maheśvara

teṣāṃ tu svargagamanaṃ yathaiṣa svargatiṃ gataḥ /
kathametatsamācakṣva vismayaḥ paramo mama

etacchrutvā tu deveśaḥ prahasanpratyuvāca tām /
vedavākye purāṇārthe smṛtyarthe dvijabhāṣite

vismayo hi na kartavyo hyanumānaṃ hi tattathā /
asaṃbhāvyaṃ hi lokānāṃ purāṇe yatpragīyate

yadi pakṣaṃ puraskṛtya lokāḥ kurvanti pārvati /
tasmānna siddhireteṣāṃ bhavatyeko na vismayaḥ

nāstikā bhinnamaryādā ye niścayabahiṣkṛtāḥ /
teṣāṃ siddhirna vidyeta āstikyādbhavate dhruvam

śrutvākhyānamidaṃ devī vavande tīrthamuttamam /
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ narmadāyāṃ vyavasthitam

mārkaṇḍeya uvāca -
daśāśvamedhaṃ rājendra sarvatīrthottamottamam /
tīrthaṃ sarvaguṇopetaṃ mahāpātakanāśanam

tatrāgatā mahābhāgā snātukāmā sarasvatī /
puṇyānāṃ paramā puṇyā nadīnāmuttamā nadī

nāmamātreṇa yasyāstu sarvapāpaiḥ pramucyate /
snātāstatra divaṃ yānti ye mṛtāste'punarbhavāḥ

daśāśvamedhe sā rājanniyatā brahmacāriṇī /
ārādhayitvā deveśaṃ paraṃ nirvāṇamāgatīḥ

kāluṣyaṃ brahmasambhūtā saṃvatsarasamudbhavam /
prakṣālayitumāyāti daśamyāmāśvinasya ca

upoṣya rajanīṃ tāṃ tu sampūjya tripurāntakam /
rājanniṣkalmaṣā yānti śvobhūte śāśvataṃ padam

yudhiṣṭhira uvāca -
sarasvatī mahāpuṇyā nadīnāmuttamā nadī /
śrīmārkaṇḍeya uvāca -
rājannāśvayuje māsi daśamyāṃ tadviśiṣyate /
pārthiveṣu ca tīrthe tu sarveṣveva na saṃśayaḥ

daśāśvamedhike rājannityaṃ hi daśamī śubhā /
viśeṣādāśvine śuklā mahāpātakanāśinī

tasyā snātvārcayeddevānupavāsaparāyaṇaḥ /
śrāddhaṃ kṛtvā vidhānena paścātsampūjayecchivam

tatrasthāṃ pūjayeddevīṃ snātukāmāṃ sarasvatīm /
namo namaste deveśi brahmadehasamudbhave

kuru pāpakṣayaṃ devi saṃsārānmāṃ samuddhara /
gandhadhūpaiśca sampūjya hyarcayitvā punaḥpunaḥ

daśa pradakṣiṇā dattvā sūtreṇa pariveṣṭayet /
kapilāṃ tu tato vipre dadyādvigatamatsaraḥ

sarvalakṣaṇasampannāṃ sarvopaskarasaṃyutām /
dattvā viprāya kapilāṃ na śocati kṛtākṛte

paścājjāgaraṇaṃ kuryādghṛtenājvālya dīpakam /
purāṇapaṭhanenaiva nṛtyagītavivādanaiḥ

vedoktaiścaiva pūjayecchaśiśekharam /
prabhāte vimale paścātsnātvā vai narmadājale

brāhmaṇān bhojayedbhaktyā śivabhaktāṃśca yoginaḥ /
evaṃ kṛte tato rājan samyaktīrthaphalaṃ labhet

tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayecchaṅkaraṃ naraḥ /
daśāśvamedhāvabhṛthaṃ labhate puṇyamuttamam

pūtātmā tena puṇyena rudralokaṃ sa gacchati /
ārūḍhaḥ paramaṃ yānaṃ kāmagaṃ ca suśobhanam

tatra divyāpsarobhistu vījyamāno'tha cāmaraiḥ /
krīḍate suciraṃ kālaṃ jayaśabdādimaṅgalaiḥ

tato'vatīrṇaḥ kālena iha rājā bhaveddhruvam /
hastyaśvarathasampanno mahābhogī paraṃtapaḥ

daśāśvamedhe yaddānaṃ dīyate śivayoginām /
daśāśvamedhasadṛśaṃ bhavettannātra saṃśayaḥ

sarveṣāmeva yajñānāmaśvamedho viśiṣyate /
durlabhaḥ svalpavittānāṃ bhūriśaḥ pāpakarmaṇām

tatra tīrthe tu rājendra durlabho'pi surāsuraiḥ /
prāpyate snānadānena ityevaṃ śaṅkaro'bravīt

akāmo vā sakāmo vā mṛtastatra nareśvara /
devatvaṃ prāpnuyātso'pi nātra kāryā vicāraṇā

agnipraveśaṃ yaḥ kuryāttatra tīrthe narottama /
agniloke vasettāvadyāvadābhūtasamplavam

jalapraveśaṃ yaḥ kuryāttatra tīrthe narādhipa /
dhyāyamāno mahādevaṃ vāruṇaṃ lokamāpnuyāt

daśāśvamedhe yaḥ kaścicchūravṛttyā tanuṃ tyajet /
akṣayā nu gatistasya ityevaṃ śrutinodanā

na tāṃ gatiṃ yānti bhṛguprapātino na daṇḍino naiva ca sāṃkhyayoginaḥ /
dhvajākule dundubhiśaṅkhanādite kṣaṇena yāṃ yānti mahāhave mṛtāḥ

yatra tatra hataḥ śūraḥ śatrubhiḥ pariveṣṭitaḥ /
akṣayāṃllabhate lokānyadi klībaṃ na bhāṣate

daśāśvamedhe saṃnyāsaṃ yaḥ karoti vidhānataḥ /
anivartikā gatistasya rudralokātkadācana

daśāśvamedhe yatpuṇyaṃ saṃkṣepeṇa yudhiṣṭhira /
kathitaṃ parayā bhaktyā sarvapāpapraṇāśanam

// iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe daśāśvamedhatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmāśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ //