સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.180

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તતો ગચ્છેન્મહીપાલ દશાશ્વમેધિકં પરમ્ ।
તીર્થં સર્વગુણોપેતં મહાપાતકનાશનમ્

યત્ર ગત્વા મહારાજ સ્નાત્વા સમ્પૂજ્ય ચેશ્વરમ્ ।
દશાનામશ્વમેધાનાં ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
અશ્વમેધો મહાયજ્ઞો બહુસમ્ભારદક્ષિણઃ ।
અશક્યઃ પ્રાકૃતૈઃ કર્તું કથં તેષાં ફલં લભેત્

અત્યાશ્ચર્યમિદં તત્ત્વં ત્વયોક્તં વદતા સતા ।
યથા મે જાયતે શ્રદ્ધા દીર્ઘાયુસ્ત્વં તથા વદ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
ઇદમાશ્ચર્યભૂતં હિ ગૌર્યા પૃષ્ટસ્ત્રિયમ્બકઃ ।
તત્તેઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ પૃચ્છતે નિપુણાય વૈ

પુરા વૃષસ્થો દેવેશ હ્યુમયા સહ શઙ્કરઃ ।
કદાચિત્પર્યટન્પૃથિવીં નર્મદાતટમાશ્રિતઃ

દશાશ્વમેધિકં તીર્થં દૃષ્ટ્વા દેવો મહેશ્વરઃ ।
તીર્થં પ્રત્યઞ્જલિં બદ્ધ્વા નમશ્ચક્રે ત્રિલોચનઃ

કૃતાઞ્જલિપુટં દેવં દૃષ્ટ્વા દેવીદમબ્રવીત્

દેવ્યુવાચ -
કિમેતદ્દેવદેવેશ ચરાચરનમસ્કૃત ।
પ્રહ્વનમ્રાઞ્જલિં બદ્ધ્વા ભક્ત્યા પરમયા યુતઃ

એતદાશ્ચર્યમતુલં સર્વં કથય મે પ્રભો

ઈશ્વર ઉવાચ -
પ્રત્યક્ષં પશ્ય તીર્થસ્ય ફલં મા વિસ્મિતા ભવ ।
વિયત્સ્થા મે ભુવિસ્થસ્ય ક્ષણં દેવિ સ્થિરા ભવ

એવમુક્ત્વા તુ દેવેશો ગૌરવર્ણો દ્વિજોઽભવત્ ।
ક્ષુત્ક્ષામકણ્ઠો જટિલઃ શુષ્કો ધમનિસંતતઃ

ઉપવિશ્ય ભુવઃ પૃષ્ઠે સુસ્વરં મન્ત્રમુચ્ચરન્ ।
ક્રમપ્રિયો મહાદેવો માધુર્યેણ પ્રમોદયન્

શ્રુત્વા તાં મધુરાં વાણીં સ્વયં દેવેન નિર્મિતામ્ ।
સંભ્રાન્તા બ્રાહ્મણાઃ સર્વે સ્નાતું યે તત્ર ચાગતાઃ

નિત્યક્રિયા ચ સર્વેષાં વિસ્મૃતા શ્રુતિવિભ્રમાત્ ।
તં દૃષ્ટ્વા પઠમાનં તુ ક્ષુત્પિપાસાભિપીડિતમ્

દ્વિજોઽન્યમન્ત્રયત્કશ્ચિદ્ભક્ત્યા તં ભોજનાય વૈ ।
પ્રસાદઃ ક્રિયતાં બ્રહ્મન્ભોજનાય ગૃહે મમ

અદ્ય મે સફલં જન્મ હ્યદ્ય મે સફલાઃ ક્રિયાઃ ।
સર્વાન્કામાન્પ્રદાસ્યન્તિ પ્રીતા મેઽદ્ય પિતામહાઃ

ત્વયિ ભુક્તે દ્વિજશ્રેષ્ઠ પ્રસીદ ત્વં ધ્રુવં મમ ।
એવમુક્તો મહાદેવો દ્વિજરૂપધરસ્તદા

પ્રહસ્ય પ્રત્યુવાચેદં બ્રાહ્મણં શ્લક્ષ્ણયા ગિરા ।
મયા વર્ષસહસ્રં તુ નિરાહારં તપઃ કૃતમ્

ઇદાનીં તુ ગૃહે તસ્ય કરિષ્યે દ્વિજસત્તમ ।
દશભિર્વાજિમેધૈશ્ચ યેનેષ્ટં પારણં તથા

ઇત્યુક્તો દેવદેવેન બ્રાહ્મણો વિસ્મયાન્વિતઃ ।
ઉત્તમાઙ્ગં વિધુન્વન્વૈ જગામ સ્વગૃહં પ્રતિ

એવં તે બહવો વિપ્રાઃ પ્રત્યાખ્યાતે નિમન્ત્રણે ।
પુરાણાર્થમજાનન્તો નાસ્તિકા બહવો ગતાઃ

અથ કશ્ચિદ્દ્વિજો વિદ્વાન્પુરાણાર્થસ્ય તત્ત્વવિત્ ।
દેવં નિમન્ત્રયામાસ દ્વિજરૂપધરં શિવમ્

તથૈવ સોઽપિ દેવેન પ્રોક્તઃ સ પ્રાહ તં પુનઃ ।
મનસા ચિન્તયિત્વા તુ પુરાણોક્તં દ્વિજોત્તમઃ

સ્મૃતિવેદપુરાણેષુ યદુક્તં તત્તથા ભવેત્ ।
ઇતિ નિશ્ચિત્ય તં વિપ્રમુવાચ પ્રહસન્નિવ

ભોભો વિપ્ર પ્રતીક્ષસ્વ યાવદાગમનં પુનઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા તુ દ્વિજો ગત્વા દશાશ્વમેધિકં પરમ્

સ્નાનં મહાલમ્ભનાદિ કૃતં તેન દ્વિજન્મના ।
જપં શ્રાદ્ધં તથા દાનં કૃત્વા ધર્માનુસારતઃ

સંકલ્પ્ય કપિલાં તત્ર પુરાણોક્તવિધાનતઃ ।
સમાયાત્ત્વરિતં તત્ર યત્રાસૌ તિષ્ઠતે દ્વિજઃ

અથાગત્ય દ્વિજં પ્રાહ વાજિમેધઃ કૃતો મયા ।
ઉત્તિષ્ઠ મે ગૃહં રમ્યં ભોજનાર્થં હિ ગમ્યતામ્

ઇત્યુક્તઃ શઙ્કરસ્તેન બ્રાહ્મણેનાતિવિસ્મિતઃ ।
ઉવાચ બ્રાહ્મણં દેવ ઇદાનીં ત્વમિતો ગતઃ

દ્વિજવર્ય કથં ચેષ્ટા દશ યજ્ઞા મહાધનાઃ

દ્વિજ ઉવાચ -
ન વિચારસ્ત્વયા કાર્યઃ કૃતા યજ્ઞા ન સંશયઃ ।
યદિ વેદાઃ પ્રમાણં તં ભુવિ દેવા દ્વિજાસ્તથા

દશાશ્વમેધિકં તીર્થં તથા સત્યં દ્વિજોત્તમ ।
યદિ વેદપુરાણોક્તં વાક્યં નિઃસંશયં ભવેત્

તદા પ્રાપ્તં મયા સર્વં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
એવમુક્તસ્તુ દેવેશ આસ્તિક્યં તસ્ય ચેતસઃ

વિમૃશ્ય બહુભિઃ કિંચિદુત્તરં ન પ્રપદ્યત ।
જગામ તદ્ગૃહં રમ્યં પઠન્બ્રહ્મ સનાતનમ્

સમ્પ્રાપ્તં તં દ્વિજં ભક્ત્યા પાદ્યાર્ઘ્યેણ તમર્ચયત્ ।
ષડ્રસં ભોજનં તેન દત્તં પશ્ચાદ્યથાવિધિ

તતો ભુક્તે મહાદેવે સર્વદેવમયે શિવે ।
પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાતાશુ ગગનાત્તસ્ય મૂર્ધનિ ।
તસ્યાસ્તિક્યં તુ સંલક્ષ્ય તુષ્ટઃ પ્રોવાચ શઙ્કરઃ

ઈશ્વર ઉવાચ -
કિં તેઽદ્ય ક્રિયતાં બ્રૂહિ વરદોઽહં દ્વિજોત્તમ ।
અદેયમપિ દાસ્યામિ એકચિત્તસ્ય તે ધ્રુવમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ -
યદિ પ્રીતોઽસિ મે દેવ યદિ દેયો વરો મમ ।
અસ્મિંસ્તીર્થે મહાદેવ સ્થાતવ્યં સર્વદૈવ હિ

ઉપકારાય દેવેશ એષ મે વર ઉત્તમઃ ।
એવમુક્તસ્તુ દેવેન આરુરોહ દ્વિજોત્તમઃ

ગન્ધર્વાપ્સરઃસમ્બાધં વિમાનં સાર્વકામિકમ્ ।
પૂજ્યમાનો ગતસ્તત્ર યત્ર લોકા નિરામયાઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
એતદાશ્ચર્યમતુલં દૃષ્ટ્વા દેવી સુવિસ્મિતા ।
વિસ્મયોત્ફુલ્લનયના પુનઃ પપ્રચ્છ શઙ્કરમ્

પાર્વત્યુવાચ -
કથમેતદ્ભવેત્સત્યં યત્રેદમસમઞ્જસમ્ ।
સ્નાનં કુર્વન્તિ બહવો લોકા હ્યત્ર મહેશ્વર

તેષાં તુ સ્વર્ગગમનં યથૈષ સ્વર્ગતિં ગતઃ ।
કથમેતત્સમાચક્ષ્વ વિસ્મયઃ પરમો મમ

એતચ્છ્રુત્વા તુ દેવેશઃ પ્રહસન્પ્રત્યુવાચ તામ્ ।
વેદવાક્યે પુરાણાર્થે સ્મૃત્યર્થે દ્વિજભાષિતે

વિસ્મયો હિ ન કર્તવ્યો હ્યનુમાનં હિ તત્તથા ।
અસંભાવ્યં હિ લોકાનાં પુરાણે યત્પ્રગીયતે

યદિ પક્ષં પુરસ્કૃત્ય લોકાઃ કુર્વન્તિ પાર્વતિ ।
તસ્માન્ન સિદ્ધિરેતેષાં ભવત્યેકો ન વિસ્મયઃ

નાસ્તિકા ભિન્નમર્યાદા યે નિશ્ચયબહિષ્કૃતાઃ ।
તેષાં સિદ્ધિર્ન વિદ્યેત આસ્તિક્યાદ્ભવતે ધ્રુવમ્

શ્રુત્વાખ્યાનમિદં દેવી વવન્દે તીર્થમુત્તમમ્ ।
સર્વપાપહરં પુણ્યં નર્મદાયાં વ્યવસ્થિતમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
દશાશ્વમેધં રાજેન્દ્ર સર્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્ ।
તીર્થં સર્વગુણોપેતં મહાપાતકનાશનમ્

તત્રાગતા મહાભાગા સ્નાતુકામા સરસ્વતી ।
પુણ્યાનાં પરમા પુણ્યા નદીનામુત્તમા નદી

નામમાત્રેણ યસ્યાસ્તુ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
સ્નાતાસ્તત્ર દિવં યાન્તિ યે મૃતાસ્તેઽપુનર્ભવાઃ

દશાશ્વમેધે સા રાજન્નિયતા બ્રહ્મચારિણી ।
આરાધયિત્વા દેવેશં પરં નિર્વાણમાગતીઃ

કાલુષ્યં બ્રહ્મસમ્ભૂતા સંવત્સરસમુદ્ભવમ્ ।
પ્રક્ષાલયિતુમાયાતિ દશમ્યામાશ્વિનસ્ય ચ

ઉપોષ્ય રજનીં તાં તુ સમ્પૂજ્ય ત્રિપુરાન્તકમ્ ।
રાજન્નિષ્કલ્મષા યાન્તિ શ્વોભૂતે શાશ્વતં પદમ્

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
સરસ્વતી મહાપુણ્યા નદીનામુત્તમા નદી ।
શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
રાજન્નાશ્વયુજે માસિ દશમ્યાં તદ્વિશિષ્યતે ।
પાર્થિવેષુ ચ તીર્થે તુ સર્વેષ્વેવ ન સંશયઃ

દશાશ્વમેધિકે રાજન્નિત્યં હિ દશમી શુભા ।
વિશેષાદાશ્વિને શુક્લા મહાપાતકનાશિની

તસ્યા સ્નાત્વાર્ચયેદ્દેવાનુપવાસપરાયણઃ ।
શ્રાદ્ધં કૃત્વા વિધાનેન પશ્ચાત્સમ્પૂજયેચ્છિવમ્

તત્રસ્થાં પૂજયેદ્દેવીં સ્નાતુકામાં સરસ્વતીમ્ ।
નમો નમસ્તે દેવેશિ બ્રહ્મદેહસમુદ્ભવે

કુરુ પાપક્ષયં દેવિ સંસારાન્માં સમુદ્ધર ।
ગન્ધધૂપૈશ્ચ સમ્પૂજ્ય હ્યર્ચયિત્વા પુનઃપુનઃ

દશ પ્રદક્ષિણા દત્ત્વા સૂત્રેણ પરિવેષ્ટયેત્ ।
કપિલાં તુ તતો વિપ્રે દદ્યાદ્વિગતમત્સરઃ

સર્વલક્ષણસમ્પન્નાં સર્વોપસ્કરસંયુતામ્ ।
દત્ત્વા વિપ્રાય કપિલાં ન શોચતિ કૃતાકૃતે

પશ્ચાજ્જાગરણં કુર્યાદ્ઘૃતેનાજ્વાલ્ય દીપકમ્ ।
પુરાણપઠનેનૈવ નૃત્યગીતવિવાદનૈઃ

વેદોક્તૈશ્ચૈવ પૂજયેચ્છશિશેખરમ્ ।
પ્રભાતે વિમલે પશ્ચાત્સ્નાત્વા વૈ નર્મદાજલે

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેદ્ભક્ત્યા શિવભક્તાંશ્ચ યોગિનઃ ।
એવં કૃતે તતો રાજન્ સમ્યક્તીર્થફલં લભેત્

તત્ર તીર્થે તુ યઃ સ્નાત્વા પૂજયેચ્છઙ્કરં નરઃ ।
દશાશ્વમેધાવભૃથં લભતે પુણ્યમુત્તમમ્

પૂતાત્મા તેન પુણ્યેન રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ ।
આરૂઢઃ પરમં યાનં કામગં ચ સુશોભનમ્

તત્ર દિવ્યાપ્સરોભિસ્તુ વીજ્યમાનોઽથ ચામરૈઃ ।
ક્રીડતે સુચિરં કાલં જયશબ્દાદિમઙ્ગલૈઃ

તતોઽવતીર્ણઃ કાલેન ઇહ રાજા ભવેદ્ધ્રુવમ્ ।
હસ્ત્યશ્વરથસમ્પન્નો મહાભોગી પરંતપઃ

દશાશ્વમેધે યદ્દાનં દીયતે શિવયોગિનામ્ ।
દશાશ્વમેધસદૃશં ભવેત્તન્નાત્ર સંશયઃ

સર્વેષામેવ યજ્ઞાનામશ્વમેધો વિશિષ્યતે ।
દુર્લભઃ સ્વલ્પવિત્તાનાં ભૂરિશઃ પાપકર્મણામ્

તત્ર તીર્થે તુ રાજેન્દ્ર દુર્લભોઽપિ સુરાસુરૈઃ ।
પ્રાપ્યતે સ્નાનદાનેન ઇત્યેવં શઙ્કરોઽબ્રવીત્

અકામો વા સકામો વા મૃતસ્તત્ર નરેશ્વર ।
દેવત્વં પ્રાપ્નુયાત્સોઽપિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

અગ્નિપ્રવેશં યઃ કુર્યાત્તત્ર તીર્થે નરોત્તમ ।
અગ્નિલોકે વસેત્તાવદ્યાવદાભૂતસમ્પ્લવમ્

જલપ્રવેશં યઃ કુર્યાત્તત્ર તીર્થે નરાધિપ ।
ધ્યાયમાનો મહાદેવં વારુણં લોકમાપ્નુયાત્

દશાશ્વમેધે યઃ કશ્ચિચ્છૂરવૃત્ત્યા તનું ત્યજેત્ ।
અક્ષયા નુ ગતિસ્તસ્ય ઇત્યેવં શ્રુતિનોદના

ન તાં ગતિં યાન્તિ ભૃગુપ્રપાતિનો ન દણ્ડિનો નૈવ ચ સાંખ્યયોગિનઃ ।
ધ્વજાકુલે દુન્દુભિશઙ્ખનાદિતે ક્ષણેન યાં યાન્તિ મહાહવે મૃતાઃ

યત્ર તત્ર હતઃ શૂરઃ શત્રુભિઃ પરિવેષ્ટિતઃ ।
અક્ષયાંલ્લભતે લોકાન્યદિ ક્લીબં ન ભાષતે

દશાશ્વમેધે સંન્યાસં યઃ કરોતિ વિધાનતઃ ।
અનિવર્તિકા ગતિસ્તસ્ય રુદ્રલોકાત્કદાચન

દશાશ્વમેધે યત્પુણ્યં સંક્ષેપેણ યુધિષ્ઠિર ।
કથિતં પરયા ભક્ત્યા સર્વપાપપ્રણાશનમ્

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે દશાશ્વમેધતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામાશીત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ ॥