Skanda Purana · Chapter 5.146
mārkaṇḍeya uvāca -
asmāhakaṃ tato gacchetpitṛtīrthamanuttamam /
pretatvādyatra mucyante piṇḍenaikena pūrvajāḥ
yudhiṣṭhira uvāca -
asmāhakasya māhātmyaṃ kathayasva mamānagha /
snānadānena yatpuṇyaṃ tathā piṇḍodakena ca
śrīmārkaṇḍeya uvāca -
purā kalpe nṛpaśreṣṭha ṛṣidevasamāgame /
praśnaḥ pṛṣṭo mayā tāta yathā tvamanupṛcchasi
ekatra sāgarāḥ sapta saprayāgāḥ sapuṣkarāḥ /
nāsya sāmyaṃ labhante te nātra kāryā vicāraṇā
somanāthaṃ tu vikhyātaṃ yatsomena pratiṣṭhitam /
tatra somagrahe puṇyaṃ tatpuṇyaṃ labhate naraḥ
māsānte pitaro nṛṇāṃ vīkṣante santatiṃ svakām /
kaścidasmatkule'smākaṃ piṇḍamatra pradāsyati
prapitāmahāstathādityāḥ śrutireṣā sanātanī /
evaṃ bruvanti devāśca ṛṣayaḥ satapodhanāḥ
sakṛtpiṇḍodakenaiva śṛṇu pārthiva yatphalam /
dvādaśābdāni rājendra yogaṃ bhuktvā suśobhanam
yuge yuge mahārāja asmāhake pitāmahāḥ /
sarvadā hyavalokanta āgacchantaṃ svagotrajam
bhaviṣyati kimasmākamamāvāsyāpyamāhake /
snānaṃ dānaṃ ca ye kuryuḥ pitṝṇāṃ tilatarpaṇam
te sarvapāpanirmuktāḥ sarvānkāmāṃllabhati vai /
jalamadhye'tra bhūpāla agnitīrthaṃ ca tiṣṭhati
darśanāttasya tīrthasya pāparāśirvilīyate /
snānamātreṇa rājendra brahmahatyāṃ vyapohati
śuklāmbaradharo nityaṃ niyataḥ sa jitendriyaḥ /
ekakālaṃ tu bhuñjāno māsaṃ tīrthasya sannidhau
suvarṇālaṃkṛtānāṃ tu kanyānāṃ śatadānajam /
phalamāpnoti sampūrṇaṃ pitṛloke mahīyate
pṛthivyāmāsamudrāyāṃ mahābhogapatirbhavet /
dhanadhānyasamāyukto dātā bhavati dhārmikaḥ
upavāsī śucirbhūtvā brahmalokamavāpnuyāt /
asmāhakaṃ samāsādya yastu prāṇān parityajet
koṭivarṣasahasrāṇi rudraloke mahīyate /
tataḥ svargātparibhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā divaścyutaḥ
suvarṇamaṇimuktāḍhye kule jāyeta rūpavān /
kṛtvābhiṣekavidhinā hayamedhaphalaṃ labhet
dhanāḍhyo rūpavāndakṣo dātā bhavati dhārmikaḥ /
caturvedeṣu yatpuṇyaṃ satyavādiṣu yatphalam
tatphalaṃ labhate nūnaṃ tatra tīrthe'bhiṣecanāt /
tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ nirmitaṃ śambhunā purā
hṛdayeśaḥ svayaṃ viṣṇurjapeddevaṃ maheśvaram /
gandharvāpsarasaścaiva maruto mārutāstathā
viśvedevāśca pitaraḥ sacandrāḥ sadivākarāḥ /
marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
pracetāśca vasiṣṭhaśca bhṛgurnārada eva ca /
cyavano gālavaścaiva vāmadevo mahāmuniḥ
vālakhilyāśca gandhārāstṛṇabinduśca jājaliḥ /
uddālakaścarṣyaśṛṅgo vasiṣṭhaśca sanandanaḥ
śukraścaiva bharadvājo vātsyo vātsyāyanastathā /
agastirmitrāvaruṇau viśvāmitro munīśvaraḥ
gautamaśca pulastyaśca paulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ /
sanātanastu kapilo vāhniḥ pañcaśikhastathā
anye'pi bahavastatra munayaḥ śaṃsitavratāḥ /
krīḍanti devatāḥ sarva ṛṣayaḥ satapodhanāḥ
manuṣyāścaiva yogīndrāḥ pitaraḥ sapitāmahāḥ /
asmāhake'tra tiṣṭhanti sarva eva na saṃśayaḥ
pitaraḥ pitāmahāścaiva tathaiva prapitāmahāḥ /
yeṣāṃ dattamupasthāyi sukṛtaṃ vāpi duṣkṛtam
akṣayaṃ tatra tatsarvaṃ yatkṛtaṃ yodhanīpure /
mātaraṃ pitaraṃ tyaktvā sarvabandhusuhṛjjanān
dhanaṃ dhānyaṃ priyānputrāṃstathā dehaṃ nṛpottama /
gacchate vāyubhūtastu śubhāśubhasamanvitaḥ
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ paramātmā mahattaraḥ /
śubhāśubhagatiṃ prāptaḥ karmaṇā svena pārthiva
yudhiṣṭhira uvāca -
śubhāśubhaṃ na bandhūnāṃ jāyate kena hetunā /
ekaḥ prasūyate jantureka eva pralīyate
eko hi bhuṅkte sukṛtameka eva hi duṣkṛtam
mārkaṇḍeya uvāca -
eṣa tvayokto nṛpate mahāpraśnaḥ smṛto mayā
pitāmahamukhodgītaṃ śrutaṃ te kathayāmyaham /
yanme pitāmahātpūrvaṃ vijñātamṛṣisaṃsadi
na mātā na pitā bandhuḥ kasyacinna suhṛtkvacit /
kasya na jñāyate rūpaṃ vāyubhūtasya dehinaḥ
yadyevaṃ na bhavettāta lokasya tu nareśvara /
amaryādaṃ bhavennūnaṃ vinaśyati carācaram
evaṃ jñātvā pūrā rājansamastairlokakartṛbhiḥ /
maryādā sthāpitā loke yathā dharmo na naśyati
dharme naṣṭe manuṣyāṇāmadharmo'bhibhavetpunaḥ /
tataḥ svadharmacalanānnarake gamanaṃ dhruvam
loko niraṅkuśaḥ sarvo maryādālaṅghane rataḥ /
maryādā sthāpitā tena śāstraṃ vīkṣya maharṣibhiḥ
snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyo devatārcanam /
piṇḍodakapradānaṃ ca tathaivātithipūjanam
pitaraḥ pitāmahāścaiva tathaiva prapitāmahāḥ /
trayo devāḥ smṛtāstāta brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
pūjitaiḥ pūjitāḥ sarve tathā mātāmahāstrayaḥ /
tasmātsarvaprayatnena śrutismṛtyarthanoditān
dharmaṃ samācarannityaṃ pāpāṃśena na lipyate /
śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ manasāpi na laṅghayet
iha loke pare caiva yadīcchecchreya ātmanaḥ /
pitāputrau sadāpyekau bimbādbimbamivoddhṛtau
vibhaktau vāvibhaktau vā śrutismṛtyarthatastathā /
uddharedātmanātmānamātmānamavasādayet
piṇḍodakapradānābhyāmṛte pārtha na saṃśayaḥ /
evaṃ jñātvā prayatnena piṇḍodakaprado bhavet
āyurdharmo yaśastejaḥ santatiścaiva vardhate /
pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ pitṛkṣetrāṇi yāni ca
tāni te sampravakṣyāmi yeṣu dattaṃ mahāphalam /
gayāyāṃ puṣkare jyeṣṭhe prayāge naimiṣe tathā
saṃnihatyāṃ kurukṣetre prabhāse kurunandana /
piṇḍodakapradānena yatphalaṃ kathitaṃ budhaiḥ
asmāhake tadāpnoti narmadāyāṃ na saṃśayaḥ /
tatra brahmā murāriśca rudraśca umayā saha
indrādyā devatāḥ sarve pitaro munayastathā /
sāgarāḥ saritaścaiva parvatāśca balāhakāḥ
tiṣṭhanti pitaraḥ sarve sarvatīrthādhikaṃ tataḥ /
sthitā brahmaśilā tatra gajakumbhanibhā nṛpa
kalau na dṛśyā bhavati pradhānaṃ yadgayāśiraḥ /
vaiśākhe māsi samprāpte'māvāsyāṃ nṛpottama
vyāpya sā tiṣṭhate tīrthaṃ gajakumbhanibhā śilā /
tacca gavyūtimātraṃ hi tīrthaṃ tataḥ pravakṣate
tasmindine tatra gatvā yastu śrāddhaprado bhavet /
pitṝṇāmakṣayā tṛptirjāyate śatavārṣikī
anyasyāmapyamāvāsyāṃ yaḥ snātvā vijitendriyaḥ /
karoti manujaḥ śrāddhaṃ vidhivanmantrasaṃyutam
tasya puṇyaphalaṃ yatsyāttacchṛṇuṣva narādhipa /
agniṣṭomāśvamedhābhyāṃ vājapeyasya yatphalam
tatphalaṃ samavāpnoti yathā me śaṅkaro'bravīt /
rauravādiṣu sarveṣu narakeṣu vyavasthitāḥ
pitā pitāmahādyāśca pitṛke mātṛke tathā /
piṇḍodakena caikena tarpaṇena viśeṣataḥ
krīḍanti pitṛlokasthā yāvadābhūtasamplavam /
ye karmasthā vikarmasthā ye jātāḥ pretakalmaṣāḥ
piṇḍenaikena mucyante te'pi tatra na saṃśayaḥ /
asmāhake śilā divyā tiṣṭhate gajasannibhā
brahmaṇā nirmitā pūrvaṃ sarvapāpakṣayaṃkarī /
uparyasyā yathānyāyaṃ pitṝnuddiśya bhārata
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu dadyātpiṇḍānvicakṣaṇaḥ /
bhūmau cānnena siddhena śrāddhaṃ kṛtvā yathāvidhi
śrāddhibhyo vastrayugmāni chatropānatkamaṇḍalu /
dakṣiṇā vividhā deyā pitṝnuddiśya bhārata
yo dadāti dvijaśreṣṭha tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu /
tasya te dvādaśābdāni tṛptiṃ yānti na saṃśayaḥ
asmāhake mahārāja pitaraśca pitāmahāḥ /
vāyubhūtā nirīkṣante āgacchantaṃ svagotrajam
atra tīrthe suto'bhyetya snātvā toyaṃ pradāsyati /
śrāddhaṃ vā piṇḍadānaṃ vā tena yāsyāma sadgatim
snāne kṛte tu ye kecijjāyante vastravipluṣaḥ /
prīṇayennarakasthāṃstu taiḥ pitṝnnātra saṃśayaḥ
keśodabindavastasya ye cānye lepabhājinaḥ /
tṛpyantyanagninasaṃskārā yaṃ mṛtāḥ syuḥ svagotrajāḥ
tatra tīrthe tu ye kecicchrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ /
narakāduddharantyāśu japantaḥ pitṛsaṃhitām
vanaspatigate some yadā somadinaṃ bhavet /
akṣayāllabhate lokānpiṇḍenaikena mānavaḥ
akṣayaṃ tatra vai sarvaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ /
narakāduddharantyāśu japante pitṛsaṃhitām
tasmiṃstīrthe tvamāvāsyāṃ pitṝnuddiśya bhārata /
nīlaṃ sarvāṅgasampūrṇaṃ yo'bhiṣicya samutsṛjet
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ na tu vācaspatiḥ kṣamaḥ /
asmāhake vṛṣotsargādyatpuṇyaṃ samavāpyate
tava śuśrūṣaṇātsarvaṃ tatpravakṣyāmi bhārata /
rauravādiṣu ye kiṃcitpacyante tasya pūrvajāḥ
vṛṣotsargeṇa tānsarvāṃstārayedekaviṃśatim /
lohito yastu varṇena mukhe pucche ca pāṇḍuraḥ
piṅgaḥ khuraviṣāṇābhyāṃ sa nīlo vṛṣa ucyate /
yastu sarvāṅgapiṅgaśca śvetaḥ pucchakhureṣu ca
sa piṅgo vṛṣa ityāhuḥ pitṝṇāṃ prītivardhanaḥ /
pārāvatasavarṇaśca lalāṭe tilako bhavet
taṃ vṛṣaṃ babhrumityāhuḥ pūrṇaṃ sarvāṅgaśobhanam /
sarvāṅgeṣvekavarṇo yaḥ piṅgaḥ pucchakhureṣu ca
khurapiṅgaṃ tamityāhuḥ pitṝṇāṃ sadgatipradam /
nīlaṃ sarvaśarīreṇa svāraktanayanaṃ dṛḍham
tameva nīlamityāhurnīlaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ /
yastu vaiśyagṛhe jātaḥ sa vai nīlo viśiṣyate
na vāhayedgṛhe jātaṃ vatsakaṃ tu kadācana /
tenaiva ca vṛṣotsarge pitṝṇāmanṛṇo bhavet
jātaṃ tu svagṛhe vatsaṃ dvijanmā yastu vāhayet /
patanti pitarastasya brahmakokagatā api
yathāyathā hi pibati pītvā dhūnāti mastakam /
pibanpitṝn prīṇayati narakāduddhareddhunan
yathā pucchābhighātena skandhaṃ gacchanti bindavaḥ /
narakāduddharantyāśu patitān gotriṇastathā
garjanprāvṛṣi kāle tu viṣāṇābhyāṃ bhuvaṃ likhan /
khurebhyo yā mṛdudbhūtā tayā saṃprīṇayedṛṣīn
pibanpitṝn prīṇayate khādanollekhane surān /
garjannṛṣimanuṣyāṃśca dharmarūpo hi dharmaja
bhūtairvāpi piśācairvā cāturthikajvareṇa vā /
gṛhīto'smāhakaṃ gacchetsarveṣāmādhināśanam
snātvā tu vimale toye darbhagranthiṃ nibandhayet /
mastake bāhumūle vā nābhyāṃ vā galake'pi vā
gatvā devasamīpaṃ ca prādakṣiṇyena keśavam /
tataḥ samuccaranmantraṃ gāyatryā vātha vaiṣṇavam
nārāyaṇaṃ śaraṇyeśaṃ sarvadevanamaskṛtam /
namo yajñāṅgasambhūta sarvavyāpinnamo'stu te
namo namaste deveśa padmagarbha sanātana /
dāmodara jayānanta rakṣa māṃ śaraṇāgatam
tvaṃ kartā tvaṃ ca hartā ca jagatyasmiṃścarācare /
tvaṃ pālayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca
prasīda devadeveśa suptamaṅgaṃ prabodhaya /
tvaddhyānanirato nityaṃ tvadbhaktiparamo hare
iti stuto mayā deva prasādaṃ kuru me'cyuta /
māṃ rakṣa rakṣa pāpebhyastrāyasva śaraṇāgatam
evaṃ stutvā ca deveśaṃ dānavāntakaraṃ harim /
punaruktena vai snātvā tato viprāṃstu bhojayet
vedoktena vidhānena snānaṃ kṛtvā yathāvidhi /
piṇḍanirvapaṇaṃ kṛtvā vācayetsvastikaṃ tataḥ
evaṃ stutvā ca deveśaṃ dānavāntakaraṃ harim /
punaruktena vai snātvā tato viprāṃstu bhojayet
vedoktena vidhānena snānaṃ kṛtvā yathāvidhi /
evaṃ tānvācayitvā tu tato viprānvisarjayet
yattatroccaritaṃ kiṃcittadviprebhyo nivedayet /
tatra tīrthe naraḥ snātvā nārī vā bhaktitatparā /
śaktito dakṣiṇāṃ dadyātkṛtvā śrāddhaṃ yathāvidhi
tatra tīrthe naro yāvatsnāpayedvidhipūrvakam /
kṣīreṇa madhunā vāpi dadhnā vā śītavāriṇā
tāvatpuṣkarapātreṣu pibanti pitaro jalam /
ayane viṣuve caiva yugādau sūryasaṃkrame
puṣpaiḥ sampūjya deveśaṃ naivedyaṃ yaḥ pradāpayet /
so'śvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti puṣkalam
tatra tīrthe tu yo rājan sūryagrahaṇamācaret /
sūryatejonibhairyānairviṣṇuloke mahīyate
tatra tīrthe tu yaḥ śrāddhaṃ pitṛbhyaḥ samprayacchati /
satputreṇa ca tenaiva samprāptaṃ janmanaḥ phalam
iti śrutvā tato devāḥ sarve śakrapurogamāḥ /
brahmaviṣṇumaheśāśca sthāpayāṃcakrurīśvaram
sarvarogopaśamanaṃ sarvapātakanāśanam /
yastu saṃvatsaraṃ pūrṇamamāvāsyāṃ tu bhāvitaḥ
pitṛbhyaḥ piṇḍadānaṃ ca kuryādasmāhake nṛpa /
tripuṣkare gayāyāṃ ca prabhāse naimiṣe tathā
yatpuṇyaṃ śrāddhakartṝṇāṃ tadihaiva bhaveddhruvam /
tilodakaṃ kuśairmiśraṃ yo dadyāddakṣiṇāmukhaḥ
manvādau ca yugādau ca vyatīpāte dinakṣaye /
yo dadyātpitṛmātṛbhyaḥ so'śvamedhaphalaṃ labhet
asmāhake naro yastu snātvā sampūjayeddharim /
brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ bhaktyā kuryājjāgaraṇakriyām
sarvapāpavinirmuktaḥ śakrātithyamavāpnuyāt /
tatra tīrthe naraḥ snātvā yaḥ paśyati janārdanam
viśeṣavidhinābhyarcya praṇamya ca punaḥpunaḥ /
saputreṇa ca tenaiva pitṝṇāṃ vihitā gatiḥ
ekamūrtistrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ /
satkāryakāraṇopetāḥ susūkṣmāḥ sumahāphalāḥ
etatte kathitaṃ rājanmahāpātakanāśanam /
asmāhakasya māhātmyaṃ kimanyatparipṛcchasi
// iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe asmāhakatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ //
Original text: skandapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0