Śivapurāṇa, Books 1 and 7 · Chapter 7.2.37
oṃ iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe ptatiṣṭhāvidhivarṇanaṃ nāma ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ
Chapter 37
śīkṛṣṇa uvāca
jñāne kriyāyāṃ caryāyāṃ sāramuddhṛtya saṃgrahāt
uktaṃ bhagavatā sarvaṃ śrutaṃ śrutisamaṃ mayā
idānīṃ śrotumicchāmi yogaṃ paramadurlabham
sādhikāraṃ ca sāṃgaṃ ca savidhiṃ saprayojanam
yadyasti maraṇaṃ pūrvaṃ yogādyanupamardataḥ
sadyaḥ sādhayituṃ śakyaṃ yena syānnātmahā naraḥ
tacca tatkāraṇaṃ caiva tatkālakaraṇāni ca
tadbhedatāratamyaṃ ca vaktumarhasi tattvataḥ
upamanyuruvāca
sthāne pṛṣṭaṃ tvayā kṛṣṇa sarvapraśnārthavedinā
tataḥ krameṇa tatsarvaṃ vakṣye śṛṇu samāhitaḥ
niruddhavṛttyaṃtarasyaṃ śive cittasya niścalā
yā vṛttiḥ sa samāsena yogaḥ sa khalu pañcadhā
maṃtrayogaḥsparśayogo bhāvayogastathāparaḥ
abhāvayogassarvebhyo mahāyogaḥ paro mataḥ
maṃtrābhyāsavaśenaiva maṃtravācyārthagocaraḥ
avyākṣepā manovṛttirmaṃtrayoga udāhṛtaḥ
prāṇāyāmamukhā saiva sparśe yogobhidhīyate
sa maṃtrasparśanirmukto bhāvayogaḥ prakīrtitaḥ
vilīnāvayavaṃ viśvaṃ rūpaṃ saṃbhāvyate yataḥ
594a
abhāvayogaḥ saṃprokto 'nābhāsādvastunaḥ sataḥ
śivasvabhāva evaikaściṃtyate nirupādhikaḥ
yathā śaivamanovṛttirmahāyoga ihocyate
dṛṣṭe tathānuśravike viraktaṃ viṣaye manaḥ
yasya tasyādhikārosti yoge nānyasya kasyacit
viṣayadvayadoṣāṇāṃ guṇānāmīśvarasya ca
darśanādeva satataṃ viraktaṃ jāyate manaḥ
aṣṭāṃgo vā ṣaḍaṃgo vā sarvayogaḥ samāsataḥ
yamaśca niyamaścaiva svastikādyaṃ tathāsanam
prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhāraṇā dhyānameva ca
samādhiriti yogāṃgānyaṣṭāvuktāni sūribhiḥ
āsanaṃ prāṇasaṃrodhaḥ pratyāhārotha dhāraṇā
dhyānaṃ samādhiryogasya ṣaḍaṃgāni samāsataḥ
pṛthaglakṣaṇameteṣāṃ śivaśāstre samīritam
śivāgameṣu cānyeṣu viśeṣātkāmikādiṣu
yogaśāstreṣvapi tathā purāṇeṣvapi keṣu ca
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahaḥ
yama ityucyate sadbhiḥ pañcāvayavayogataḥ
śaucaṃ tuṣṭistapaścaiva japaḥ praṇidhireva ca
iti pañcaprabhedassyānniyamaḥ svāṃśabhedataḥ
svastikaṃ padmamadhyeṃduṃ vīraṃ yogaṃ prasādhitam
paryaṃkaṃ ca yatheṣṭaṃ ca proktamāsanamaṣṭadhā
prāṇaḥ svadehajo vāyustasyāyāmo nirodhanam
tadrocakaṃ pūrakaṃ ca kuṃbhakaṃ ca tridhocyate
nāsikāpuṭamaṃgulyā pīḍyaikamapareṇa tu
audaraṃ recayedvāyuṃ tathāyaṃ recakaḥ smṛtaḥ
bāhyena marutā dehaṃ dṛtivatparipūrayet
nāsāpuṭenāpareṇa pūraṇātpūrakaṃ matam
na muṃcati na gṛhṇāti vāyumaṃtarbahiḥ sthitam
saṃpūrṇaṃ kuṃbhavattiṣṭhedacalaḥ sa tu kuṃbhaka
recakādyaṃ trayamidaṃ na drutaṃ na vilaṃbitam
tadyataḥ kramayogena tvabhyasedyogasādhakaḥ
recakādiṣu yobhyāso nāḍīśodhanapūrvakaḥ
svecchotkramaṇaparyaṃtaḥ prokto yogānuśāsane
kanyakādikramavaśātprāṇāyāmanirodhanam
taccaturdhopadiṣṭaṃ syānmātrāguṇavibhāgataḥ
kanyakastu caturdhā syātsa ca dvādaśamātrakaḥ
madhyamastu dviruddhātaścaturviṃśatimātrakaḥ
uttamastu triruddhātaḥ ṣaḍviṃśanmātrakaḥ paraḥ
svedakaṃpādijanakaḥ prāṇāyāmastaduttaraḥ
ānaṃdodbhavaromāṃcanetrāśrūṇāṃ vimocanam
jalpabhramaṇamūrchādyaṃ jāyate yoginaḥ param
jānuṃ pradakṣiṇīkṛtya na drutaṃ na vilaṃbitam
aṃgulīsphoṭanaṃ kuryātsā mātreti prakīrtitā
594b
mātrākrameṇa vijñeyāścodvātakramayogataḥ
nāḍīviśuddhipūrvaṃ tu prāṇāyāmaṃ samācaret
agarbhaśca sagarbhaśca prāṇāyāmo dvidhā smṛtaḥ
japaṃ dhyānaṃ vināgarbhaḥ sagarbhastatsamanvayāt
agarbhādgarbhasaṃyuktaḥ prāṇāyāmaḥśatādhikaḥ
tasmātsagarbhaṃ kurvanti yoginaḥ prāṇasaṃyamam
prāṇasya vijayādeva jīyaṃte deha 1vāyavaḥ
prāṇo 'pānaḥ samānaśca hyudāno vyāna eva ca
nāgaḥ kūrmaśca kṛkalo devadatto dhanaṃjayaḥ
prayāṇaṃ kurute yasmāttasmātprāṇo 'bhidhīyate
avāṅnayatyapānākhyo yadāhārādi bhujyate
vyāno vyānaśayatyaṃgānyaśeṣāṇi vivardhayan
udvejayati marmāṇītyudāno vāyurīritaḥ
samaṃ nayati sarvāṃgaṃ samānastena gīyate
udgāre nāga ākhyātaḥ kūrma unmīlane sthitaḥ
kṛkalaḥ kṣavathau jñeyo devadatto vijṛṃbhaṇe
na jahāti mṛtaṃ cāpi sarvavyāpī dhanaṃjayaḥ
krameṇābhyasyamānoyaṃ prāṇāyāmapramāṇavān
nirdahatyakhilaṃ doṣaṃ karturdehaṃ ca rakṣati
prāṇe tu vijite samyak taccihnānyupalakṣayet
viṇmūtraśleṣmaṇāṃ tāvadalpabhāvaḥ prajāyate
bahubhojanasāmarthyaṃ cirāducchvāsanaṃ tathā
laghutvaṃ śīghragāmitvamutsāhaḥ svarasauṣṭhavam
sarvarogakṣayaścaiva balaṃ tejaḥ surūpatā
dhṛtirmedhā yuvatvaṃ ca sthiratā ca prasannatā
tapāṃsi pāpakṣayatā yajñadānavratādayaḥ
prāṇāyāmasya tasyaite kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
indriyāṇi prasaktāni yathāsvaṃ viṣayeṣviha
āhatya yannigṛhṇāti sa pratyāhāra ucyate
namaḥpūrvāṇīṃdriyāṇi svargaṃ narakameva ca
nigṛhītanisṛṣṭāni svargāya narakāya ca
tasmātsukhārthī matimāñjñānavairāgyamāsthitaḥ
iṃdriyāśvānnigṛhyāśu svātmanātmānamuddharet
dhāraṇā nāma cittasya sthānabandhassamāsataḥ
sthānaṃ ca śiva evaiko nānyaddoṣatrayaṃ yataḥ
kālaṃ kaṃcāvadhīkṛtya sthāne 'vasthāpitaṃ manaḥ
na tu pracyavate lakṣyāddhāraṇā syānna cānyathā
manasaḥ prathamaṃ sthairyaṃ dhāraṇātaḥ prajāyate
tasmāddhīraṃ manaḥ kuryāddhāraṇābhyāsayogataḥ
dhyai ciṃtāyāṃ smṛto dhātuḥ śivaciṃtā muhurmuhuḥ
avyākṣiptena manasā dhyānaṃ nāma taducyate
dhyeyāvasthitacittasya sadṛśaḥ pratyayaśca yaḥ
1 daśa vāyava iti pāṭhāntaram
595a
pratyayāntaranirmuktaḥ pravāho dhyānamucyate
sarvamanyatparityajya śiva eva śivaṃkaraḥ
paro dhyeyo 'dhideveśaḥ samāptātharvaṇī śrutiḥ
tathā śivā parā dhyeyā sarvabhūtagatau śivau
tau śrutau smṛtiśāstrebhyaḥ sarvagau sarvadoditau
sarvajñau satataṃ dhyeyau nānārūpavibhedataḥ
vimuktiḥ pratyayaḥ pūrvaḥ pratyayaścāṇimādikam
ityetaddvividhaṃ jñeyaṃ dhyānasyāsya prayojanam
dhyātā dhyānaṃ tathā dhyeyaṃ yacca dhyānaprayojanam
etaccatuṣṭayaṃ jñātvā yogaṃ yuñjīta yogavit
jñānavairāgyasaṃpannaḥ śraddadhānaḥ kṣamānvitaḥ
nirmamaśca sadotsāhī dhyātetthaṃ puruṣaḥ smṛtaḥ
japācchrāṃtaḥ punardhyāyeddhyānācchrāṃtaḥ punarjapet
japadhyanābhiyuktasya kṣipraṃ yogaḥ prasiddhyati
dhāraṇā dvādaśāyāmā dhyānaṃ dvādaśadhāraṇam
dhyānadvādaśakaṃ yāvatsamādhirabhidhīyate
samādhirnnāma yogāṃgamantimaṃ parikīrtitam
samādhinā ca sarvatra prajñālokaḥ pravartate
yadarthamātranirbhāsaṃ stimito dadhivatsthitam
svarūpaśūnyavadbhānaṃ samādhirabhidhīyate
dhyeye manaḥ samāveśya paśyedapi ca susthiram
nirvāṇānalavadyogī samādhisthaḥ pragīyate
na śṛṇoti na cāghrāti na jalpati na paśyati
na ca sparśaṃ vijānāti na saṃkalpayate manaḥ
navābhimanyate kiṃcidbadhyate na ca kāṣṭavat
evaṃ śive vilīnātmā samādhistha ihocyate
yathā dīpo nivātasthaḥ spandate na kadācana
tathā samādhiniṣṭho 'pi tasmānna vicaletsudhīḥ
evamabhyasataścāraṃ yogino yogamuttamam
tadantarāyā naśyaṃti vighnāḥ sarve śanaiḥśanaiḥ
Original text: Śivapurāṇa, Books 1 and 7 · Edition: Venkatesvara Steam Press, Bombay (c. 1920) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0