Śivapurāṇa, Books 1 and 7 · Chapter 7.1.5
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe vāyusamāgamo nāma caturtho 'dhyāyaḥ
506a
Chapter 5
sūta uvāca
tatra pūrvaṃ mahābhāgā naimiṣāraṇyavāsinaḥ
praṇipatya yathānyāyaṃ papracchuḥ pavanaṃ prabhum
naimiṣīyā ūcuḥ
bhavān kathamanuprāpto jñānamīśvaragocaram
kathaṃ ca śivabhāvaste brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ
vāyuruvāca
ekonaviṃśatiḥ kalpo vijñeyaḥ śvetalohitaḥ
tasminkalpe caturvaktrassraṣṭukāmo 'tapattapaḥ
tapasā tena tīvreṇa tuṣṭastasya pitā svayam
divyaṃ kaumāramāsthāya rūpaṃ rūpavatāṃ varaḥ
śveto nāma munirbhūtvā divyāṃ vācamudīrayan
darśanaṃ pradadau tasmai devadevo maheśvaraḥ
taṃ dṛṣṭvā pitaraṃ brahmā brahmaṇo 'dhipatiṃ patim
praṇamya paramajñānaṃ gāyatryā saha labdhavān
tatassa labdhavijñāno viśvakarmā caturmukhaḥ
asṛjatsarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
yataśśrutvāmṛtaṃ labdhaṃ brahmaṇā parameśvarāt
tatastadvadanādeva mayā labdhaṃ tapobalāt
munaya ūcuḥ
kiṃ tajjñānaṃ tvayā labdhaṃ tathyāttathyaṃtaraṃ śubham
yatra kṛtvā parāṃ niṣṭhāṃ puruṣassukhamṛcchati
vayuruvāca
paśupāśapatijñānaṃ yallabdhaṃ tu mayā purā
tatra niṣṭhā parā kāryā puruṣeṇa sukhārthinā
ajñānaprabhavaṃ duḥkhaṃ jñānenaiva nivartate
jñānaṃ vastuparicchedo vastu ca dvividhaṃ smṛtam
ajaḍaṃ ca jaḍaṃ caiva niyaṃtṛ ca tayorapi
paśuḥ pāśaḥ patiśceti kathyate tattrayaṃ kramāt
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva kṣarākṣaraparaṃ tathā
tadetattritayaṃ bhūmnā kathyate tattvavedibhiḥ
akṣaraṃ paśurityuktaḥ kṣaraṃ pāśa udāhṛtaḥ
kṣarākṣaraparaṃ yattatpatirityabhidhīyate
munaya ūcuḥ
kiṃ tadakṣaramityuktaṃ kiṃ ca kṣaramudāhṛtam
tayośca paramaṃ kiṃ vā tadetad brūhi māruta
vāyuruvāca
prakṛtiḥ kṣaramityuktaṃ puruṣo 'kṣara ucyate
tāvimau prerayatyanyassa parā parameśvaraḥ
munaya ūcuḥ
kaiṣā prakṛtirityuktā ka eṣa puruṣo mataḥ
anayoḥ kena sambandhaḥ koyaṃ preraka īśvaraḥ
vāyuruvāca
māyā prakṛtiruddiṣṭā puruṣo māyayā vṛtaḥ
saṃbandho mūlakarmabhyāṃ śivaḥ preraka īśvaraḥ
munaya ūcuḥ
keyaṃ māyā samā khyātā kiṃrūpo māyayā vṛtaḥ
mūlaṃ kīdṛk kuto vāsya kiṃ śivatvaṃ kutaśśivaḥ
vāyuruvāca
māyā māheśvarī śaktiścidrūpo māyayā vṛtaḥ
506b
malaścicchādako naijo viśuddhiśśivatā svataḥ
munaya ūcuḥ
āvṛṇoti kathaṃ māyā vyāpinaṃ kena hetunā
kimarthaṃ cāvṛtiḥ puṃsaḥ kena vā vinivartate
vāyuruvāca
āvṛtirvyapino 'pi syādvyāpi yasmātkalādyapi
hetuḥ karmaiva bhogārthaṃ nivarteta malakṣayāt
munaya ūcuḥ
kalādi kathyate kiṃ tatkarma vā kimudāhṛtam
tatkimādi kimantaṃ vā kiṃ phalaṃ vā kimāśrayam
kasya bhogena kiṃ bhogyaṃ kiṃ vā tadbhogasādhanam
malakṣayasya ko hetuḥ kīdṛk kṣīṇamalaḥ pumān
vāyuruvāca
kalā vidyā ca rāgaśca kālo niyatireva ca
kalādayassamākhyātā yo bhoktā puruṣo bhavet
puṇyapāpātmakaṃ karma sukhaduḥkhaphalaṃ tu yat
anādimalabhogāntamajñānātmasamāśrayam
bhogaḥ karmavināśāya bhogamavyaktamucyate
bāhyāṃtaḥkaraṇadvāraṃ śarīraṃ bhogasādhanam
bhāvātiśayalabdhena prasādena malakṣayaḥ
kṣīṇe cātmamale tasmin pumāñcchivasamo bhavet
munaya ūcuḥ
kalādipañcatattvānāṃ kiṃ karma pṛthagucyate
bhokteti puruṣaśceti yenātmā vyapadiśyate
kimātmakaṃ tadavyaktaṃ kenākāreṇa bhujyate
kiṃ tasya śaraṇaṃ bhuktau śarīraṃ ca kimucyate
vāyuruvāca
dikkriyāvyaṃjakā vidyā kālo rāgaḥ pravartakaḥ
kālo 'vacchedakastatra niyatistu niyāmikā
avyaktaṃ kāraṇaṃ yattattriguṇaṃ prabhavāpyayam
pradhānaṃ prakṛtiśceti yadāhustattvaciṃtakāḥ
kalātastadabhivyaktamanabhivyaktalakṣaṇam
sukhaduḥkhavimohātmā bhujyate guṇavāṃstridhā
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ
prakṛtau sūkṣmarūpeṇa tile tailamiva sthitāḥ
sukhaṃ ca sukhahetuśca samāsātsāttvikaṃ smṛtam
rājasaṃ tadviparyāsātstaṃbhamohau tu tāmasau
sāttvikyūrdhvagatiḥ proktā tāmasī syādadhogatiḥ
madhyamā tu gatiryā sā rājasī paripaṭhyate
tanmātrāpañcakaṃ caiva bhūtapañcakameva ca
jñāneṃdriyāṇi pañcaikyaṃ pañca karmendriyāṇi ca
pradhānabuddhyahaṃkāramanāṃsi ca catuṣṭayam
samāsādevamavyaktaṃ savikāramudāhṛtam
tatkāraṇadaśāpannamavyaktamiti kathyate
vyaktaṃ kāryadaśāpannaṃ śarīrādighaṭādivat
507a
yathā ghaṭādikaṃ kāryaṃ mṛdādernātibhidyate
śarīrādi tathā vyaktamavyaktānnātibhidyate
tasmādavyaktamevaikyakāraṇaṃ karaṇāni ca
śarīraṃ ca tadādhāraṃ tadbhogyaṃ cāpi netarat
munaya ūcuḥ
buddhīndriyaśarīrebhyo vyatirekasya kasyacit
ātmaśabdābhidheyasya vastuto 'pi kutaḥ sthitiḥ
vāyuruvāca
buddhīndriyaśarīrebhyo vyatireko vibhordhruvam
astyeva kaścidātmeti hetustatra sudurgamaḥ
buddhīndriyaśarīrāṇāṃ nātmatā sadbhiriṣyate
smṛteraniyatajñānādayāvaddehavedanāt
ataḥ smartānubhūtānāmaśeṣajñeyagocaraḥ
antaryāmīti vedeṣu vedāṃteṣu ca gīyate
sarvaṃ tatra sa sarvatra vyāpya tiṣṭhati śāśvataḥ
tathāpi kvāpi kenāpi vyaktameṣa na dṛśyate
naivāyaṃ cakṣuṣā grāhyo nāparairindriyairapi
manasaiva pradīptena mahānātmāvasīyate 1
na ca strī na pumāneṣa naiva cāpi napuṃsakaḥ
naivordhvaṃ nāpi tiryak nādhastānna kutaścana
aśarīraṃ śarīreṣu caleṣu sthāṇumavyayam
sadā paśyati taṃ dhīro naraḥ pratyavamarśanāt
kimatra bahunoktena puruṣo dehataḥ pṛthak
apṛthagye tu paśyaṃti hyasamyakteṣu darśanam
yaccharīramidaṃ proktaṃ puruṣasya tataḥ param
aśuddhamavaśaṃ duḥkhamadhruvaṃ na ca vidyate
vipadāṃ vījabhūtena puruṣastena saṃyutaḥ
sukhī duḥkhī ca mūḍhaśca bhavati svena karmaṇā
adbhirāplavitaṃ kṣetraṃ janayatyaṃkuraṃ yathā
ājñānātplāvitaṃ karma dehaṃ janayate tathā
atyaṃtamasukhāvāsāssmṛtāścaikāṃtamṛtyavaḥ
anāgatā atītāśca tanavo 'sya sahasraśaḥ
āgatyāgatya śīrṇeṣu śarīreṣu śarīriṇaḥ
atyaṃtavasatiḥ kvāpi na kenāpi ca labhyate
chāditaśca viyuktaśca śarīraireṣu lakṣyate
caṃdrabiṃbavadākāśe taralairabhrasaṃcayaiḥ
anekadehabhedena bhinnā vṛttirihātmanaḥ
aṣṭāpadaparikṣepe hyakṣamudreva lakṣyate
naivāsya bhavitā kaścinnāsau bhavati kasyacit
pathi saṃgama evāyaṃ dāraiḥ putraiśca baṃdhubhiḥ
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau
sametya ca vyapeyātāṃ tadvadbhūtasamāgamaḥ
sa paśyati śarīraṃ taccharīraṃ tanna paśyati
tau paśyati paraḥ kaścittāvubhau taṃ na paśyataḥ
1 niścīyate
507b
brahmādyāḥ sthāvarāṃtaśca paśavaḥ parikīrtitāḥ
paśūnāmeva sarveṣāṃ proktametannidarśanam
sa eṣa badhyate pāśaiḥ sukhaduḥkhāśanaḥ paśuḥ
līlāsādhanabhūto ya īśvarasyeti sūrayaḥ
ajño jaṃturanīśo 'yamātmanassukhaduḥkhayoḥ
īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhrameva vā
sūta uvāca
ityākarṇyānilavaco munayaḥ prītamānasāḥ
procuḥ praṇamya taṃ vāyuṃ śaivāgamavicakṣaṇam
Original text: Śivapurāṇa, Books 1 and 7 · Edition: Venkatesvara Steam Press, Bombay (c. 1920) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0