Language

ENहिગુ
Scripture Library

Śivapurāṇa, Books 1 and 7 · Chapter 7.1.31

7.1.31.1

iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe śivatattvapraśno nāma triṃśo 'dhyāyaḥ
Chapter 31
vāyuruvāca
sthane saṃśayitaṃ viprā bhavadbhirhetucoditaiḥ
jijñāsā hi na nāstikyaṃ sādhayetsādhubuddhiṣu

7.1.31.2

pramaṇamatra vakṣyāmi satāmmohanivartakam
asatāṃ tvanyathābhāvaḥ prasādena vinā prabhoḥ

7.1.31.3

śivasya paripūrṇasya parānugrahamantarā
na kiṃcidapi kartavyamiti sādhu viniścitam

7.1.31.4

svabhāva eva paryāptaḥ parānugrahakarmaṇi
anyathā nissvabhavena na kimapyanugṛhyate

7.1.31.5

paraṃ sarvamanugrāhyaṃ paśupāśātmakaṃ jagat
parasyānugrahārthaṃ tu patyurājñāsamanvayaḥ

7.1.31.6

patirājñāpakaḥ sarvamanugṛhṇāti sarvadā
tadarthamarthasvīkāre parataṃtraḥ kathaṃ śivaḥ

7.1.31.7

anugrāhyanapekṣo 'sti na hi kaścidanugrahaḥ
ataḥ svātantryaśabdārthānanapekṣatvalakṣaṇaḥ

7.1.31.8

etatpunaranugrāhyaṃ parataṃtraṃ tadiṣyate
anugrahādṛte tasya bhuktimuktyorananvayāt

7.1.31.9

mūrtātmano 'pyanugrāhyā śivājñānanivartanāt
ajñānādhiṣṭhitaṃ śambhorna kiṃcidiha vidyate

7.1.31.10

yenopalabhyate 'smābhissakalenāpi niṣkalaḥ
sa mūrtyātmā śivaḥ śaivamūrtirityupacaryate

7.1.31.11

na hyasau niṣkalaḥ sākṣācchivaḥ paramakāraṇam
sākāreṇānubhāvena kenāpyanupalakṣitaḥ

7.1.31.12

pramāṇagamyatāmātraṃ tatsvabhāvopapādakam
na tāvatātropekṣādhīrupalakṣaṇamaṃtarā

7.1.31.13

ātmopamolvaṇaṃ sākṣānmūrtireva hi kācana
śivasya mūrtirmūrtyātmā parastasyopalakṣaṇam

7.1.31.14

yathā kāṣṭheṣvanārūḍho na vahnirupalabhyate
evaṃ śivo 'pi mūrtyātmanyanārūḍha iti sthitiḥ

7.1.31.15

yathāgnimānayetyukte jvalatkāṣṭhādṛte svayam
nāgnirānīyate tadvatpūjyo mūrtyātmanā śivaḥ

7.1.31.16

ata eva hi pūjādau mūrtyātmaparikalpanam
mūrtyātmani kṛtaṃ sākṣācchiva eva kṛtaṃ yataḥ

7.1.31.17

liṃgādāvapi tatkṛtyamarcāyāṃ ca viśeṣataḥ
tattanmūrtyātmabhāvena śivo 'smābhirupāsyate

7.1.31.18

yathānugṛhyate so 'pi mūrtyātmā pārameṣṭhinā
tathā mūrtyātmaniṣṭhena śivena paśavo vayam

7.1.31.19

lokānugrahaṇāyaiva śivena parameṣṭhinā
sadāśivādayassarve mūrtyātmano 'pyadhiṣṭhitāḥ

7.1.31.20

ātmanāmeva bhogāya mokṣāya ca viśeṣataḥ
tattvātattvasvarūpeṣu mūrtyātmasu śivānvayaḥ

7.1.31.21

bhogaḥ karmavipākātmā sukhaduḥkhātmako mataḥ
na ca karma śivo 'stīti tasya bhogaḥ kimātmakaḥ

7.1.31.22

sarvaṃ śivo 'nugṛhṇāti na nigṛhṇāti kiṃcana
nigṛhṇatāṃ tu ye doṣāśśive teṣāmasaṃbhavāt

7.1.31.23

ye punarnigrahāḥ kecidbrahmādiṣu nidarśitāḥ
te 'pi lokahitāyaiva kṛtāḥ śrīkaṇṭhamūrtinā

7.1.31.24

brahmāṇḍasyādhipatyaṃ hi śrīkaṇṭhasya na saṃśayaḥ
śrīkaṇṭhākhyāṃ śivo mūrtiṃ krīḍatīmadhitiṣṭhati

7.1.31.25

sadoṣā eva devādyā nigṛhītā yathoditam
tatastepi vipāpmānaḥ prajāścāpi gatajvarāḥ

7.1.31.26

nigraho 'pi svarūpeṇa viduṣāṃ na jugupsitaḥ
ata eva hi daṇḍyeṣu daṇḍo rājñāṃ praśasyate

7.1.31.27

yatsiddhirīśvaratvena kāryavargasya kṛtsnaśaḥ
na sa cedīśatāṃ kuryājjagataḥ kathamīśvaraḥ

7.1.31.28

īśecchā ca vidhātṛtvaṃ vidherājñāpanaṃ param
ājñāvaśyamidaṃ kuryānna kuryāditi śāsanam

7.1.31.29

tacchāsanānuvartitvaṃ sādhubhāvasya lakṣaṇam
viparītasamādhoḥ syānna sarvaṃ tattu dṛśyate

7.1.31.30

sādhu saṃrakṣaṇīyaṃ cedvinivartyamasādhu yat
nivartate ca sāmāderaṃte daṇḍo hi sādhanam

7.1.31.31

hitārthalakṣaṇaṃ cedaṃ daṇḍāntamanuśāsanam
ato yadviparītaṃ tadahitaṃ saṃpracakṣate

7.1.31.32

hite sadā niṣaṇṇānāmīśvarasya nidarśanam
sa kathaṃ duṣyate sadbhirasatāmeva nigrahāt

7.1.31.33

ayuktakāriṇo loke garhaṇīyāvivekitā
yadudvejayate lokantadayuktaṃ pracakṣate

7.1.31.34

sarvo 'pi nigraho loke na ca vidveṣapūrvakaḥ
na hi dveṣṭi pitā putraṃ yo nigṛhyāti śikṣayet

7.1.31.35

mādhyasthenāpi nigrāhyānyo nigṛhṇāti mārgataḥ
tasyāpyavaśyaṃ yatkiṃcinnairghṛṇyamanuvartate

7.1.31.36

anyathā na hinastyeva sadoṣānapyasau parān
hinasti cāyamapyajñānparaṃ mādhyasthyamācaran

7.1.31.37

tasmādduḥkhātmikāṃ hiṃsāṃ kurvāṇo yaḥ sanirghṛṇaḥ
536a
iti nirbaṃdhayaṃtyeke niyamo neti cāpare

7.1.31.38

nidānajñasya bhiṣajo rugṇo hiṃsāṃ prayuṃjataḥ
na kiṃcidapi nairghṛṇyaṃ ghṛṇaivātra prayojikā

7.1.31.39

ghṛṇāpi na guṇāyaiva hiṃsreṣu pratiyogiṣu
tādṛśeṣu ghṛṇī bhrāntyā ghṛṇāntaritanirghṛṇaḥ

7.1.31.40

upekṣāpīha doṣāha rakṣyeṣu pratiyogiṣu
śaktau satyāmupekṣāto rakṣyassadyo vipadyate

7.1.31.41

sarpasyā ' 'syagatampaśyanyastu rakṣyamupekṣate
doṣābhāsānsamutprekṣya phalataḥ so 'pi nirghṛṇaḥ

7.1.31.42

tasmād ghṛṇā guṇāyaiva sarvatheti na saṃmatam
saṃmataṃ prāptakāmitvaṃ sarvaṃ tvanyadasammatam

7.1.31.43

mūrtyātmasvapi rāgādyā doṣāḥ santyeva vastutaḥ
tathāpi teṣāmevaite na śivasya tu sarvathā
agnāvapi samāviṣṭaṃ tāmraṃ khalu sakālikam

7.1.31.44

iti nāgnirasau duṣyettāmrasaṃsargakāraṇāt
nāgneraśucisaṃsargādaśucitvamapekṣate

7.1.31.45

aśucestvagnisaṃyogācchucitvamapi jāyate
evaṃ śodhyātmasaṃsargānna hyaśuddhaḥ śivo bhavet

7.1.31.46

śivasaṃsargatastveṣa śodhyātmaiva hi śudhyati
ayasyagnau samāviṣṭe dāho 'gnereva nāyasaḥ

7.1.31.47

mūrtātmanyevamaiśvaryamīśvarasyaiva nātmanām
na hi kāṣṭhaṃ jvalatyūrdhvamagnireva jvalatyasau

7.1.31.48

kāṣṭhasyāṃgāratā nāgnerevamatrāpi yojyatām
ata eva jagatyasminkāṣṭhapāṣāṇamṛtsvapi

7.1.31.49

śivāveśavaśādeva śivatvamupacaryate
maitryādayo guṇā gauṇāstasmātte bhinnavṛttayaḥ

7.1.31.50

tairguṇairuparaktānāṃ doṣāya ca guṇāya ca
yattu gauṇamagauṇaṃ ca tatsarvamanugṛhṇataḥ
na guṇāya na doṣāya śivasya guṇavṛttayaḥ

7.1.31.51

na cānugrahaśabdārthaṃ gauṇamāhurvipaścitaḥ
saṃsāramocanaṃ kiṃ tu śaivamājñāmayaṃ hitam

7.1.31.52

hitaṃ tadājñākaraṇaṃ yaddhitaṃ tadanugrahaḥ
sarvaṃ hite niyuñjāvaḥ sarvānugrahakārakaḥ

7.1.31.53

yastūpakāraśabdārthastamapyāhuranugraham
tasyāpi hitarūpatvācchivaḥ sarvopakārakaḥ

7.1.31.54

hite sadā niyuktaṃ tu sarvaṃ cidacidātmakam
svabhāvapratibandhaṃ tatsamaṃ na labhate hitam

7.1.31.55

yathā vikāsayatyeva raviḥ padmāni bhānubhiḥ
samaṃ na vikasantyeva svasvabhāvānurodhataḥ

7.1.31.56

svabhāvo 'pi hi bhāvānāṃ bhāvino 'rthasya kāraṇam
na hi svabhāvo naśyantamarthaṃ kartṛṣu sādhayet

7.1.31.57

suvarṇameva nāṃgāraṃ drāvayatyagnisaṃgamaḥ
evaṃ pakvamalāneva mocayenna śivaparān

7.1.31.58

536b
yadyathā bhavituṃ yogyaṃ tattathā na bhavetsvayam
vinā bhāvanayā kartā svatantrassantato bhavet

7.1.31.59

svabhāvavimalo yadvatsarvānugrāhakaśśivaḥ
svabhāvamalināstadvadātmano jīvasaṃjñitāḥ

7.1.31.60

anyathā saṃsarantyete niyamānna śivaḥ katham
karmamāyānubandhosya saṃsāraḥ kathyate budhaiḥ

7.1.31.61

anubandho 'yamasyaiva na śivasyeti hetumān
sa heturātmanāmeva nijo nāgantuko malaḥ

7.1.31.62

āgantukatve kasyāpi bhāvyaṃ kenāpi hetunā
yo 'yaṃ heturasāvekastvavicitrasvabhāvataḥ

7.1.31.63

ātmatāyāḥ samatve 'pi baddhā muktāḥ pare yataḥ
baddheṣveva punaḥ kecillayabhogādhikārataḥ

7.1.31.64

jñānaiśvaryādivaiṣamyaṃ bhajante sottarādharāḥ
kecinmūrtyātmatāṃ yānti kecidāsannagocarāḥ

7.1.31.65

mūrtyātmasu śivāḥ kecidadhvanāṃ mūrdhasu sthitāḥ
madhye maheśvarā rudrāstvarvācīnapade sthitāḥ

7.1.31.66

āsanne 'pi ca māyāyāḥ parasmātkāraṇāttrayam
tatrāpyātmā sthito 'dhastādantarātmā ca madhyataḥ

7.1.31.67

parastātparamātmeti brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
vartante vasavaḥ kecitparamātmapadāśrayāḥ

7.1.31.68

antarātmapade kecitkecidātmapade tathā
śāntyatītapade śaivāḥ śānte māheśvare tataḥ

7.1.31.69

vidyāyāntu yathā raudrāḥ pratiṣṭhāyāṃ tu vaiṣṇavāḥ
nivṛttau ca tathātmāno brahmā brahmāṃgayonayaḥ

7.1.31.70

devayonyaṣṭakaṃ mukhyaṃ mānuṣyamatha madhyamam
pakṣyādayo 'dhamāḥ pañcayonayastāścaturdaśa

7.1.31.71

uttarādharabhāvo 'pi jñeyassaṃsāriṇo malaḥ
yathāmabhāvo muktasya pūrvaṃ paścāttu pakvatā

7.1.31.72

malo 'pyāmaśca pakvaśca bhavetsaṃsārakāraṇam
āme tvadharatā puṃsāṃ pakve tūttaratā kramāt

7.1.31.73

paśvātmānastridhābhinnā ekadvitrimalāḥ kramāt
atrottarā ekamalā dvimalā madhyamā matāḥ
trimalāstvadhamā jñeyā yathottaramadhiṣṭhitāḥ

7.1.31.74

trimalānadhitiṣṭhaṃti dvimalaikamalāḥ kramāt
itthamaupādhiko bhedo viśvasya parikalpitaḥ

7.1.31.75

ekadvitrimalānsarvāñchiva eko 'dhitiṣṭhati
aśivātmakamapyetacchivenādhiṣṭhitaṃ yathā

7.1.31.76

arudrātmakamityevaṃ rudrairjagadadhiṣṭhitam
aṇḍāntā hi mahābhūmiśśatarudrādyadhiṣṭhitā

7.1.31.77

māyāntamantarikṣaṃ tu hyamareśādibhiḥ kramāt
aṃguṣṭhamātraparyantaissamaṃtātsaṃtataṃ tatam

7.1.31.78

mahāmāyāvasānā dyaurvāyvādyairbhuvanādhipaiḥ
537a
anāśritāntairadhvāntarvartibhissamadhiṣṭhitāḥ

7.1.31.79

te hi sākṣāddiviṣadastvantarikṣasadastathā
pṛthivīpada ityevaṃ devā devavrataiḥ stutā

7.1.31.80

evantribhirmalairāmaiḥ pakvaireva pṛthakpṛthak
nidānabhūtaissaṃsārarogaḥ puṃsāṃ pravartate

7.1.31.81

asya rogasya bhaiṣajyaṃ jñānameva na cāparam
bhiṣagājñāpakaḥ śambhuśśivaḥ paramakāraṇam

7.1.31.82

aduḥkhenā 'pi śakto 'sau paśūnmocayituṃ śivaḥ
kathaṃ duḥkhaṃ karotīti nātra kāryā vicāraṇā

7.1.31.83

duḥkhameva hi sarvo 'pi saṃsāra iti niścitam
kathaṃ duḥkhamaduḥkhaṃ syātsvabhāvo hyaviparyayaḥ

7.1.31.84

na hi rogī hyarogī syādbhiṣagbhaiṣajyakāraṇāt
rogārtaṃ tu bhiṣagrogādbhaiṣajaissukhamuddharet

7.1.31.85

evaṃ svabhāvamalinānsvabhāvādduḥkhinaḥ paśūn
svājñauṣadhavidhānena duḥkhānmocayate śivaḥ

7.1.31.86

na bhiṣakkāraṇaṃ roge śivaḥ saṃsārakāraṇam
ityetadapi vaiṣamyaṃ na doṣāyāsya kalpate

7.1.31.87

duḥkhe svabhāvasaṃsiddhe kathantatkāraṇaṃ śivaḥ
svābhāviko malaḥ puṃsāṃ sa hi saṃsārayatyamūn

7.1.31.88

saṃsārakāraṇaṃ yattu malaṃ māyādyacetanam
tatsvayaṃ na pravarteta śivasānnidhyamantarā

7.1.31.89

yathā maṇirayaskāṃtassānnidhyādupakārakaḥ
ayasaścalatastadvacchivo 'pyasyeti sūrayaḥ

7.1.31.90

na nivartayituṃ śakyaṃ sānnidhyaṃ sadakāraṇam
adhiṣṭhātā tato nityamajñāto jagataśśivaḥ

7.1.31.91

na śivena vinā kiṃcitpravṛttamiha vidyate
tatpreritamidaṃ sarvaṃ tathāpi na sa muhyati

7.1.31.92

śaktirājñātmikā tasya niyantrī viśvatomukhī
tayā tatamidaṃ śaśvattathāpi sa na duṣyati

7.1.31.93

anidaṃ prathamaṃ sarvamīśitavyaṃ sa īśvaraḥ
īśanācca tadīyājñā tathāpi sa na duṣyati

7.1.31.94

yo 'nyathā manyate mohātsa vinaṣyati durmatiḥ
tacchaktivaibhavādeva tathāpi sa na duṣyati

7.1.31.95

etasminnaṃtare vyomnaḥ śrutāḥ vāgarīriṇī
satyamomamṛtaṃ saumyamityāvirabhavatsphuṭam

7.1.31.96

tato hṛṣṭatarāḥ sarve vinaṣṭāśeṣasaṃśayāḥ
munayo vismayāviṣṭāḥ preṇemuḥ pavanaṃ prabhum

7.1.31.97

tathā vigatasandehānkṛtvāpi pavano munīn
naite pratiṣṭhitajñānā iti matvaivamabravīt

7.1.31.98

vāyuruvācva
parokṣamaparokṣaṃ ca dvividhaṃ jñānamiṣyate
parokṣamasthiraṃ prāhuraparokṣaṃ tu susthiram

7.1.31.99

hetūpadeśagamyaṃ yattatparokṣaṃ pracakṣate
537b
aparokṣaṃ punaḥ śreṣṭhādanuṣṭhānādbhaviṣyati

7.1.31.100

nāparokṣādṛte mokṣa iti kṛtvā viniścayam
śreṣṭhānuṣṭhānasiddhyarthaṃ prayatadhvamatandritāḥ

Original text: Śivapurāṇa, Books 1 and 7 · Edition: Venkatesvara Steam Press, Bombay (c. 1920) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc