શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.1.31

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે શિવતત્ત્વપ્રશ્નો નામ ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
છપ્તેર્ 31
વાયુરુવાચ
સ્થને સંશયિતં વિપ્રા ભવદ્ભિર્હેતુચોદિતૈઃ
જિજ્ઞાસા હિ ન નાસ્તિક્યં સાધયેત્સાધુબુદ્ધિષુ

પ્રમણમત્ર વક્ષ્યામિ સતામ્મોહનિવર્તકમ્
અસતાં ત્વન્યથાભાવઃ પ્રસાદેન વિના પ્રભોઃ

શિવસ્ય પરિપૂર્ણસ્ય પરાનુગ્રહમન્તરા
ન કિંચિદપિ કર્તવ્યમિતિ સાધુ વિનિશ્ચિતમ્

સ્વભાવ એવ પર્યાપ્તઃ પરાનુગ્રહકર્મણિ
અન્યથા નિસ્સ્વભવેન ન કિમપ્યનુગૃહ્યતે

પરં સર્વમનુગ્રાહ્યં પશુપાશાત્મકં જગત્
પરસ્યાનુગ્રહાર્થં તુ પત્યુરાજ્ઞાસમન્વયઃ

પતિરાજ્ઞાપકઃ સર્વમનુગૃહ્ણાતિ સર્વદા
તદર્થમર્થસ્વીકારે પરતંત્રઃ કથં શિવઃ

અનુગ્રાહ્યનપેક્ષો ઽસ્તિ ન હિ કશ્ચિદનુગ્રહઃ
અતઃ સ્વાતન્ત્ર્યશબ્દાર્થાનનપેક્ષત્વલક્ષણઃ

એતત્પુનરનુગ્રાહ્યં પરતંત્રં તદિષ્યતે
અનુગ્રહાદૃતે તસ્ય ભુક્તિમુક્ત્યોરનન્વયાત્

મૂર્તાત્મનો ઽપ્યનુગ્રાહ્યા શિવાજ્ઞાનનિવર્તનાત્
અજ્ઞાનાધિષ્ઠિતં શમ્ભોર્ન કિંચિદિહ વિદ્યતે

યેનોપલભ્યતે ઽસ્માભિસ્સકલેનાપિ નિષ્કલઃ
સ મૂર્ત્યાત્મા શિવઃ શૈવમૂર્તિરિત્યુપચર્યતે

ન હ્યસૌ નિષ્કલઃ સાક્ષાચ્છિવઃ પરમકારણમ્
સાકારેણાનુભાવેન કેનાપ્યનુપલક્ષિતઃ

પ્રમાણગમ્યતામાત્રં તત્સ્વભાવોપપાદકમ્
ન તાવતાત્રોપેક્ષાધીરુપલક્ષણમંતરા

આત્મોપમોલ્વણં સાક્ષાન્મૂર્તિરેવ હિ કાચન
શિવસ્ય મૂર્તિર્મૂર્ત્યાત્મા પરસ્તસ્યોપલક્ષણમ્

યથા કાષ્ઠેષ્વનારૂઢો ન વહ્નિરુપલભ્યતે
એવં શિવો ઽપિ મૂર્ત્યાત્મન્યનારૂઢ ઇતિ સ્થિતિઃ

યથાગ્નિમાનયેત્યુક્તે જ્વલત્કાષ્ઠાદૃતે સ્વયમ્
નાગ્નિરાનીયતે તદ્વત્પૂજ્યો મૂર્ત્યાત્મના શિવઃ

અત એવ હિ પૂજાદૌ મૂર્ત્યાત્મપરિકલ્પનમ્
મૂર્ત્યાત્મનિ કૃતં સાક્ષાચ્છિવ એવ કૃતં યતઃ

લિંગાદાવપિ તત્કૃત્યમર્ચાયાં ચ વિશેષતઃ
તત્તન્મૂર્ત્યાત્મભાવેન શિવો ઽસ્માભિરુપાસ્યતે

યથાનુગૃહ્યતે સો ઽપિ મૂર્ત્યાત્મા પારમેષ્ઠિના
તથા મૂર્ત્યાત્મનિષ્ઠેન શિવેન પશવો વયમ્

લોકાનુગ્રહણાયૈવ શિવેન પરમેષ્ઠિના
સદાશિવાદયસ્સર્વે મૂર્ત્યાત્મનો ઽપ્યધિષ્ઠિતાઃ

આત્મનામેવ ભોગાય મોક્ષાય ચ વિશેષતઃ
તત્ત્વાતત્ત્વસ્વરૂપેષુ મૂર્ત્યાત્મસુ શિવાન્વયઃ

ભોગઃ કર્મવિપાકાત્મા સુખદુઃખાત્મકો મતઃ
ન ચ કર્મ શિવો ઽસ્તીતિ તસ્ય ભોગઃ કિમાત્મકઃ

સર્વં શિવો ઽનુગૃહ્ણાતિ ન નિગૃહ્ણાતિ કિંચન
નિગૃહ્ણતાં તુ યે દોષાશ્શિવે તેષામસંભવાત્

યે પુનર્નિગ્રહાઃ કેચિદ્બ્રહ્માદિષુ નિદર્શિતાઃ
તે ઽપિ લોકહિતાયૈવ કૃતાઃ શ્રીકણ્ઠમૂર્તિના

બ્રહ્માણ્ડસ્યાધિપત્યં હિ શ્રીકણ્ઠસ્ય ન સંશયઃ
શ્રીકણ્ઠાખ્યાં શિવો મૂર્તિં ક્રીડતીમધિતિષ્ઠતિ

સદોષા એવ દેવાદ્યા નિગૃહીતા યથોદિતમ્
તતસ્તેપિ વિપાપ્માનઃ પ્રજાશ્ચાપિ ગતજ્વરાઃ

નિગ્રહો ઽપિ સ્વરૂપેણ વિદુષાં ન જુગુપ્સિતઃ
અત એવ હિ દણ્ડ્યેષુ દણ્ડો રાજ્ઞાં પ્રશસ્યતે

યત્સિદ્ધિરીશ્વરત્વેન કાર્યવર્ગસ્ય કૃત્સ્નશઃ
ન સ ચેદીશતાં કુર્યાજ્જગતઃ કથમીશ્વરઃ

ઈશેચ્છા ચ વિધાતૃત્વં વિધેરાજ્ઞાપનં પરમ્
આજ્ઞાવશ્યમિદં કુર્યાન્ન કુર્યાદિતિ શાસનમ્

તચ્છાસનાનુવર્તિત્વં સાધુભાવસ્ય લક્ષણમ્
વિપરીતસમાધોઃ સ્યાન્ન સર્વં તત્તુ દૃશ્યતે

સાધુ સંરક્ષણીયં ચેદ્વિનિવર્ત્યમસાધુ યત્
નિવર્તતે ચ સામાદેરંતે દણ્ડો હિ સાધનમ્

હિતાર્થલક્ષણં ચેદં દણ્ડાન્તમનુશાસનમ્
અતો યદ્વિપરીતં તદહિતં સંપ્રચક્ષતે

હિતે સદા નિષણ્ણાનામીશ્વરસ્ય નિદર્શનમ્
સ કથં દુષ્યતે સદ્ભિરસતામેવ નિગ્રહાત્

અયુક્તકારિણો લોકે ગર્હણીયાવિવેકિતા
યદુદ્વેજયતે લોકન્તદયુક્તં પ્રચક્ષતે

સર્વો ઽપિ નિગ્રહો લોકે ન ચ વિદ્વેષપૂર્વકઃ
ન હિ દ્વેષ્ટિ પિતા પુત્રં યો નિગૃહ્યાતિ શિક્ષયેત્

માધ્યસ્થેનાપિ નિગ્રાહ્યાન્યો નિગૃહ્ણાતિ માર્ગતઃ
તસ્યાપ્યવશ્યં યત્કિંચિન્નૈર્ઘૃણ્યમનુવર્તતે

અન્યથા ન હિનસ્ત્યેવ સદોષાનપ્યસૌ પરાન્
હિનસ્તિ ચાયમપ્યજ્ઞાન્પરં માધ્યસ્થ્યમાચરન્

તસ્માદ્દુઃખાત્મિકાં હિંસાં કુર્વાણો યઃ સનિર્ઘૃણઃ
536અ
ઇતિ નિર્બંધયંત્યેકે નિયમો નેતિ ચાપરે

નિદાનજ્ઞસ્ય ભિષજો રુગ્ણો હિંસાં પ્રયુંજતઃ
ન કિંચિદપિ નૈર્ઘૃણ્યં ઘૃણૈવાત્ર પ્રયોજિકા

ઘૃણાપિ ન ગુણાયૈવ હિંસ્રેષુ પ્રતિયોગિષુ
તાદૃશેષુ ઘૃણી ભ્રાન્ત્યા ઘૃણાન્તરિતનિર્ઘૃણઃ

ઉપેક્ષાપીહ દોષાહ રક્ષ્યેષુ પ્રતિયોગિષુ
શક્તૌ સત્યામુપેક્ષાતો રક્ષ્યસ્સદ્યો વિપદ્યતે

સર્પસ્યા ઽ ઽસ્યગતમ્પશ્યન્યસ્તુ રક્ષ્યમુપેક્ષતે
દોષાભાસાન્સમુત્પ્રેક્ષ્ય ફલતઃ સો ઽપિ નિર્ઘૃણઃ

તસ્માદ્ ઘૃણા ગુણાયૈવ સર્વથેતિ ન સંમતમ્
સંમતં પ્રાપ્તકામિત્વં સર્વં ત્વન્યદસમ્મતમ્

મૂર્ત્યાત્મસ્વપિ રાગાદ્યા દોષાઃ સન્ત્યેવ વસ્તુતઃ
તથાપિ તેષામેવૈતે ન શિવસ્ય તુ સર્વથા
અગ્નાવપિ સમાવિષ્ટં તામ્રં ખલુ સકાલિકમ્

ઇતિ નાગ્નિરસૌ દુષ્યેત્તામ્રસંસર્ગકારણાત્
નાગ્નેરશુચિસંસર્ગાદશુચિત્વમપેક્ષતે

અશુચેસ્ત્વગ્નિસંયોગાચ્છુચિત્વમપિ જાયતે
એવં શોધ્યાત્મસંસર્ગાન્ન હ્યશુદ્ધઃ શિવો ભવેત્

શિવસંસર્ગતસ્ત્વેષ શોધ્યાત્મૈવ હિ શુધ્યતિ
અયસ્યગ્નૌ સમાવિષ્ટે દાહો ઽગ્નેરેવ નાયસઃ

મૂર્તાત્મન્યેવમૈશ્વર્યમીશ્વરસ્યૈવ નાત્મનામ્
ન હિ કાષ્ઠં જ્વલત્યૂર્ધ્વમગ્નિરેવ જ્વલત્યસૌ

કાષ્ઠસ્યાંગારતા નાગ્નેરેવમત્રાપિ યોજ્યતામ્
અત એવ જગત્યસ્મિન્કાષ્ઠપાષાણમૃત્સ્વપિ

શિવાવેશવશાદેવ શિવત્વમુપચર્યતે
મૈત્ર્યાદયો ગુણા ગૌણાસ્તસ્માત્તે ભિન્નવૃત્તયઃ

તૈર્ગુણૈરુપરક્તાનાં દોષાય ચ ગુણાય ચ
યત્તુ ગૌણમગૌણં ચ તત્સર્વમનુગૃહ્ણતઃ
ન ગુણાય ન દોષાય શિવસ્ય ગુણવૃત્તયઃ

ન ચાનુગ્રહશબ્દાર્થં ગૌણમાહુર્વિપશ્ચિતઃ
સંસારમોચનં કિં તુ શૈવમાજ્ઞામયં હિતમ્

હિતં તદાજ્ઞાકરણં યદ્ધિતં તદનુગ્રહઃ
સર્વં હિતે નિયુઞ્જાવઃ સર્વાનુગ્રહકારકઃ

યસ્તૂપકારશબ્દાર્થસ્તમપ્યાહુરનુગ્રહમ્
તસ્યાપિ હિતરૂપત્વાચ્છિવઃ સર્વોપકારકઃ

હિતે સદા નિયુક્તં તુ સર્વં ચિદચિદાત્મકમ્
સ્વભાવપ્રતિબન્ધં તત્સમં ન લભતે હિતમ્

યથા વિકાસયત્યેવ રવિઃ પદ્માનિ ભાનુભિઃ
સમં ન વિકસન્ત્યેવ સ્વસ્વભાવાનુરોધતઃ

સ્વભાવો ઽપિ હિ ભાવાનાં ભાવિનો ઽર્થસ્ય કારણમ્
ન હિ સ્વભાવો નશ્યન્તમર્થં કર્તૃષુ સાધયેત્

સુવર્ણમેવ નાંગારં દ્રાવયત્યગ્નિસંગમઃ
એવં પક્વમલાનેવ મોચયેન્ન શિવપરાન્

536બ્
યદ્યથા ભવિતું યોગ્યં તત્તથા ન ભવેત્સ્વયમ્
વિના ભાવનયા કર્તા સ્વતન્ત્રસ્સન્તતો ભવેત્

સ્વભાવવિમલો યદ્વત્સર્વાનુગ્રાહકશ્શિવઃ
સ્વભાવમલિનાસ્તદ્વદાત્મનો જીવસંજ્ઞિતાઃ

અન્યથા સંસરન્ત્યેતે નિયમાન્ન શિવઃ કથમ્
કર્મમાયાનુબન્ધોસ્ય સંસારઃ કથ્યતે બુધૈઃ

અનુબન્ધો ઽયમસ્યૈવ ન શિવસ્યેતિ હેતુમાન્
સ હેતુરાત્મનામેવ નિજો નાગન્તુકો મલઃ

આગન્તુકત્વે કસ્યાપિ ભાવ્યં કેનાપિ હેતુના
યો ઽયં હેતુરસાવેકસ્ત્વવિચિત્રસ્વભાવતઃ

આત્મતાયાઃ સમત્વે ઽપિ બદ્ધા મુક્તાઃ પરે યતઃ
બદ્ધેષ્વેવ પુનઃ કેચિલ્લયભોગાધિકારતઃ

જ્ઞાનૈશ્વર્યાદિવૈષમ્યં ભજન્તે સોત્તરાધરાઃ
કેચિન્મૂર્ત્યાત્મતાં યાન્તિ કેચિદાસન્નગોચરાઃ

મૂર્ત્યાત્મસુ શિવાઃ કેચિદધ્વનાં મૂર્ધસુ સ્થિતાઃ
મધ્યે મહેશ્વરા રુદ્રાસ્ત્વર્વાચીનપદે સ્થિતાઃ

આસન્ને ઽપિ ચ માયાયાઃ પરસ્માત્કારણાત્ત્રયમ્
તત્રાપ્યાત્મા સ્થિતો ઽધસ્તાદન્તરાત્મા ચ મધ્યતઃ

પરસ્તાત્પરમાત્મેતિ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ
વર્તન્તે વસવઃ કેચિત્પરમાત્મપદાશ્રયાઃ

અન્તરાત્મપદે કેચિત્કેચિદાત્મપદે તથા
શાન્ત્યતીતપદે શૈવાઃ શાન્તે માહેશ્વરે તતઃ

વિદ્યાયાન્તુ યથા રૌદ્રાઃ પ્રતિષ્ઠાયાં તુ વૈષ્ણવાઃ
નિવૃત્તૌ ચ તથાત્માનો બ્રહ્મા બ્રહ્માંગયોનયઃ

દેવયોન્યષ્ટકં મુખ્યં માનુષ્યમથ મધ્યમમ્
પક્ષ્યાદયો ઽધમાઃ પઞ્ચયોનયસ્તાશ્ચતુર્દશ

ઉત્તરાધરભાવો ઽપિ જ્ઞેયસ્સંસારિણો મલઃ
યથામભાવો મુક્તસ્ય પૂર્વં પશ્ચાત્તુ પક્વતા

મલો ઽપ્યામશ્ચ પક્વશ્ચ ભવેત્સંસારકારણમ્
આમે ત્વધરતા પુંસાં પક્વે તૂત્તરતા ક્રમાત્

પશ્વાત્માનસ્ત્રિધાભિન્ના એકદ્વિત્રિમલાઃ ક્રમાત્
અત્રોત્તરા એકમલા દ્વિમલા મધ્યમા મતાઃ
ત્રિમલાસ્ત્વધમા જ્ઞેયા યથોત્તરમધિષ્ઠિતાઃ

ત્રિમલાનધિતિષ્ઠંતિ દ્વિમલૈકમલાઃ ક્રમાત્
ઇત્થમૌપાધિકો ભેદો વિશ્વસ્ય પરિકલ્પિતઃ

એકદ્વિત્રિમલાન્સર્વાઞ્છિવ એકો ઽધિતિષ્ઠતિ
અશિવાત્મકમપ્યેતચ્છિવેનાધિષ્ઠિતં યથા

અરુદ્રાત્મકમિત્યેવં રુદ્રૈર્જગદધિષ્ઠિતમ્
અણ્ડાન્તા હિ મહાભૂમિશ્શતરુદ્રાદ્યધિષ્ઠિતા

માયાન્તમન્તરિક્ષં તુ હ્યમરેશાદિભિઃ ક્રમાત્
અંગુષ્ઠમાત્રપર્યન્તૈસ્સમંતાત્સંતતં તતમ્

મહામાયાવસાના દ્યૌર્વાય્વાદ્યૈર્ભુવનાધિપૈઃ
537અ
અનાશ્રિતાન્તૈરધ્વાન્તર્વર્તિભિસ્સમધિષ્ઠિતાઃ

તે હિ સાક્ષાદ્દિવિષદસ્ત્વન્તરિક્ષસદસ્તથા
પૃથિવીપદ ઇત્યેવં દેવા દેવવ્રતૈઃ સ્તુતા

એવન્ત્રિભિર્મલૈરામૈઃ પક્વૈરેવ પૃથક્પૃથક્
નિદાનભૂતૈસ્સંસારરોગઃ પુંસાં પ્રવર્તતે

અસ્ય રોગસ્ય ભૈષજ્યં જ્ઞાનમેવ ન ચાપરમ્
ભિષગાજ્ઞાપકઃ શમ્ભુશ્શિવઃ પરમકારણમ્

અદુઃખેના ઽપિ શક્તો ઽસૌ પશૂન્મોચયિતું શિવઃ
કથં દુઃખં કરોતીતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

દુઃખમેવ હિ સર્વો ઽપિ સંસાર ઇતિ નિશ્ચિતમ્
કથં દુઃખમદુઃખં સ્યાત્સ્વભાવો હ્યવિપર્યયઃ

ન હિ રોગી હ્યરોગી સ્યાદ્ભિષગ્ભૈષજ્યકારણાત્
રોગાર્તં તુ ભિષગ્રોગાદ્ભૈષજૈસ્સુખમુદ્ધરેત્

એવં સ્વભાવમલિનાન્સ્વભાવાદ્દુઃખિનઃ પશૂન્
સ્વાજ્ઞૌષધવિધાનેન દુઃખાન્મોચયતે શિવઃ

ન ભિષક્કારણં રોગે શિવઃ સંસારકારણમ્
ઇત્યેતદપિ વૈષમ્યં ન દોષાયાસ્ય કલ્પતે

દુઃખે સ્વભાવસંસિદ્ધે કથન્તત્કારણં શિવઃ
સ્વાભાવિકો મલઃ પુંસાં સ હિ સંસારયત્યમૂન્

સંસારકારણં યત્તુ મલં માયાદ્યચેતનમ્
તત્સ્વયં ન પ્રવર્તેત શિવસાન્નિધ્યમન્તરા

યથા મણિરયસ્કાંતસ્સાન્નિધ્યાદુપકારકઃ
અયસશ્ચલતસ્તદ્વચ્છિવો ઽપ્યસ્યેતિ સૂરયઃ

ન નિવર્તયિતું શક્યં સાન્નિધ્યં સદકારણમ્
અધિષ્ઠાતા તતો નિત્યમજ્ઞાતો જગતશ્શિવઃ

ન શિવેન વિના કિંચિત્પ્રવૃત્તમિહ વિદ્યતે
તત્પ્રેરિતમિદં સર્વં તથાપિ ન સ મુહ્યતિ

શક્તિરાજ્ઞાત્મિકા તસ્ય નિયન્ત્રી વિશ્વતોમુખી
તયા તતમિદં શશ્વત્તથાપિ સ ન દુષ્યતિ

અનિદં પ્રથમં સર્વમીશિતવ્યં સ ઈશ્વરઃ
ઈશનાચ્ચ તદીયાજ્ઞા તથાપિ સ ન દુષ્યતિ

યો ઽન્યથા મન્યતે મોહાત્સ વિનષ્યતિ દુર્મતિઃ
તચ્છક્તિવૈભવાદેવ તથાપિ સ ન દુષ્યતિ

એતસ્મિન્નંતરે વ્યોમ્નઃ શ્રુતાઃ વાગરીરિણી
સત્યમોમમૃતં સૌમ્યમિત્યાવિરભવત્સ્ફુટમ્

તતો હૃષ્ટતરાઃ સર્વે વિનષ્ટાશેષસંશયાઃ
મુનયો વિસ્મયાવિષ્ટાઃ પ્રેણેમુઃ પવનં પ્રભુમ્

તથા વિગતસન્દેહાન્કૃત્વાપિ પવનો મુનીન્
નૈતે પ્રતિષ્ઠિતજ્ઞાના ઇતિ મત્વૈવમબ્રવીત્

વાયુરુવાચ્વ
પરોક્ષમપરોક્ષં ચ દ્વિવિધં જ્ઞાનમિષ્યતે
પરોક્ષમસ્થિરં પ્રાહુરપરોક્ષં તુ સુસ્થિરમ્

હેતૂપદેશગમ્યં યત્તત્પરોક્ષં પ્રચક્ષતે
537બ્
અપરોક્ષં પુનઃ શ્રેષ્ઠાદનુષ્ઠાનાદ્ભવિષ્યતિ

નાપરોક્ષાદૃતે મોક્ષ ઇતિ કૃત્વા વિનિશ્ચયમ્
શ્રેષ્ઠાનુષ્ઠાનસિદ્ધ્યર્થં પ્રયતધ્વમતન્દ્રિતાઃ