siddhāntaśiromaṇiḥ tattvapradīpikāsahitaḥ · Chapter 1
prathamaḥ paricchedaḥ
śrīnāthaḥ somamūrtirjayati paraśivastryambakastārarūpaḥ
svacchaśrībrahmarandhrasthitasitajalaprodyadabjatrikoṇe /
icchājñānakriyākhye trividhalipimaye hakṣalārṇāgrapārśve
kṛtsnārṇaunmukhyabindau cidacidudayakṛddṛkkriyāṅghridvayāḍhyaḥ //
anekavidhasiddhāntaśikhāmaṇimanāmayam /
śrīvīraśaivasiddhāntamekottaraśatasthalam //
reṇukāgastyasaṃvādaṃ nigamāgamaviśrutam /
pradīpayati guptārthamuddhṛtya śivayogirāṭ //
śivastutiḥ
atra kalikālapraveśānantaraṃ lokahitārthaṃ reṇukagaṇeśvara iti prasiddho
revaṇasiddheśvaraḥ kumbhasambhavāya vīraśaivaśāstramupadiṣṭavān /
tadanantaraṃ
revaṇasiddheśvaradṛṣṭigarbhasambhūtasiddharāmeśvarasampradāyaprasiddhaḥ
sakalanigamāgamaparāgaḥ śivayogīśvara ityabhidhānavān kaścinmāheśvaraḥ
tadreṇukāgastyasaṃvādaṃ nirvighnena svaśiṣyān bodhayituṃ svamanasi
kṛtasakalasiddhāntaśreṣṭhanigamāgamaikyagarbhīkāralakṣaṇasveṣṭadevatā-
namaskārarūpamaṅgalaṃ śiṣyaśikṣārthaṃ saptabhiḥ ślokairnibadhnāti-
p. २)
trailokyasampadālekhyasamullekhanabhittaye /
saccidānandarūpāya śivāya brahmaṇe namaḥ
jagadrūpamāyikasampaccitrasamullekhanādhārabhittirūpāya
saccidānandasvarūpāya jīvavilakṣaṇāya brahmaṇe vedāntapratipādyāya
śivāya śivasiddhāntaprasiddhaparamaśivāya nama ityarthaḥ
brahmeti vyapadeśasya viṣayaṃ yaṃ pracakṣate /
vedāntino jaganmūlaṃ taṃ namāmi paraṃ śivam
brahmeti vyapadeśasya parabrahmeti śabdasya vedāntino yaṃ paramātmānaṃ
viṣayamarthaṃ pracakṣate taṃ jagatkāraṇaṃ paraśivaṃ
śivasiddhāntaprasiddhaparamaśivaṃ namāmītyarthaḥ
yasyormibudbudābhāsaḥ ṣaṭtriṃśattattvasañcayaḥ /
nirmalaṃ śivanāmānaṃ taṃ vande cinmahodadhim
śivādikṣityantaṣaṭtriṃśattattvasamūho yasya paraśivākhyacitsamudrasya
ūrmibudbudābhāso ghṛtakāṭhinyanyānenaikadeśe taraṅgādivadābhāti
nirmalaṃ malatrayarahitaṃ śivanāmānaṃ taṃ cinmahodadhiṃ vande
namaskaromītyarthaḥ
yadbāsā bhāsate viśvaṃ yatsukhenānumodate /
namastasmai guṇātītavibhavāya parātmane
tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti [kaṭhopaniṣad २/५/१५/] iti śruterviśvaṃ yasya
parabrahmaṇaḥ prakāśena prakāśate asyaivānandasyānyāni bhūtāni
mātrāmupajīvanti [vṛ० u० ४/३/३२ /] iti śruteḥ yatparabrahmasukhenānumodate
tasmai māyikasattvarajastamoguṇātītavibhavāya paramātmane śivāya nama
ityarthaḥ
p. ३)
sadāśivamukhāśeṣatattvonmeṣavidhāyine /
niṣkalaṅkasvabhāvāya namaḥ śāntāya śambhave
mayūrāṇḍarasanyāyena [yathā mayūranāmnaḥ pakṣiṇo'sya rase
nānāvidharāgavadvarhamayaṃśarīraṃ pracchannaṃ bhavati kālakrameṇa
bahirāvirbhavati tathaiva śivasya viśvottīrṇatādaśāyāṃ sarvaṃ
vaicitryamayaṃ jagat paramaśive pracchannaṃ sat tiṣṭhati kālakrameṇa
cāvirbhavati /] svavimarśaśaktisāmarasyāpannasadāśivādibhūmyanta-
ṣaṭtriṃśattattvavikāsakāriṇe viśvadoṣarahitasvarūpāya sukhabhoktre
sukhadhātre śambhave nama ityarthaḥ
svecchāvigrahayuktāya svecchāvartanavartine /
svecchākṛtatrilokāya namaḥ sāmbāya śambhave
sthirebhiraṅgaiḥ pururūpa ugraḥ iti śruterbhaktānugrahārthaṃ
svecchākalpitadivyamaṅgalavigrahayuktāya svacchandacāriṇe
svecchāśaktinirmitalokatrayāya pārvatīpataye paraśivāya nama ityarthaḥ
yatra viśrāmyatīśatvaṃ svābhāvikamanuttamam /
namastasmai maheśāya mahādevāya śūline
yatra vedāgamaprasiddhaparabrahmākhyaparaśive anuttamaṃ viśvataḥ śreṣṭhaṃ
svābhāvikamamāyīyamīśatvamumāmaheśvaratvaṃ viśrāmyati
ghṛtakāṭhinyavanmūrttiḥ saccidānandalakṣaṇā /
śivābhidhena saivāsti śiva eva hi sā sadā //
iti sūtagītoktestādātmyaṃ bhajate tasmai maheśvarāya tamīśvarāṇāṃ
paramaṃ maheśvaram iti śruterbrahmādikāraṇeśvarāya mahādevāya
aparimitaprakāśarūpāya śūline icchājñānakriyāśaktimayatriśūline
paramaśivāya nama ityarthaḥ / anenāyaṃ siddhānto
nirviśeṣabrahmādvaitalakṣaṇa ityanusandheyaḥ /
evaṃvidhaślokasaptakapratipāditaṃ vastu tatparaṃ brahma sa ekaḥ sa eko rudraḥ sa
īśānaḥ sa bhagavān sa maheśvaraḥ sa mahādevaḥ [atha० u० २/३/] ityatharvaśira-
upaniṣaduktaprakāreṇaikameveti śivādvaitaśāstrapravīṇairavagantavyam
p. ४)
śaktistutiḥ
evaṃ vedāgamasammatyā saptabhiḥ ślokaiḥ śivaṃ namaskṛtya tathaiva
vedāgamādiprasiddhanityasamavetaśivaśaktiṃ pañcabhiḥ ślokaiḥ prastauti-
yāmāhuḥ sarvalokānāṃ prakṛtiṃśāstrapāragāḥ /
tāṃ dharmacāriṇīṃ śambhoḥ praṇamāmi parāṃ śivām
vedāgamādiśāstrapāraṅgatāḥ śivajñānino yāṃ paraśivasamavetaśaktiṃ
sarvalokānāṃ prakṛtiṃ
mūlakāraṇībhūtajñānakriyāsāmarasyātmikāmāhuḥ tāṃ
śambhordharmacāriṇīṃ dharmasvarūpāṃ parāṃ sarvotkṛṣṭāṃ śivāṃ
bhavānīṃ praṇamāmītyarthaḥ
yayā maheśvaraḥ śambhurnāmarūpādisaṃyutaḥ /
tasyai māyāsvarūpāyai namaḥ paramaśaktaye
yayā svasamavetaśaktyā maheśvaro brahmādisarvakāraṇeśvaraḥ śambhuḥ
śivaḥ sakto yayā śambhurbhuktau muktau ca paśugaṇasyāsya iti
tattvaprakāśavākyānusāreṇa nāmarūprakriyāviśiṣṭo [āsti bhāti priyaṃ
nāma rūpaṃ cetyaṃśapañcakam / ādyaṃ trayaṃ brahmarūpaṃ
jagadrūpamatha dvayam // (pañcadaśī)] jīvānāṃ bhuktimuktipradaḥ syāt tasyai
māyāsvarūpāyai māyāṃ tu prakṛtiṃ vindyānmāyinaṃ tu maheśvaram [śve०
u० ४/१०] iti śruteḥ pratisphuraṇagatyā
jagadupādānakāraṇībhūtasattvarajastamoguṇātmamāyākhyamūlaprakṛtyai
paramaśaktyai paramaśivasamavetanityaśaktyai nama ityarthaḥ
p. ५)
śivādyādisamutpannaśāntyatītaparottarām /
mātaraṃ tāṃ samastānāṃ vande śivakarīṃ śivām
śivāt paraśivādādyādipaṭagataśuklatvavat pūrvaṃ
samutpannanivṛttipratiṣṭhāvidyā
śāntiśāntyatītakalāparakuṇḍalinīśaktyapekṣayā uttarāṃ śreṣṭhāṃ
samastānāṃ mātaraṃ śivakarīṃ maṅgalakarīṃ tāṃ śivāṃ
sarvamaṅgalāṃ namāmītyarthaḥ
icchājñānādirūpeṇa yā śambhorviśvabhāvinī /
vande tāṃ paramānandaprabodhalaharīṃ śivām
śambhoḥ parameśvarasya yā samavetaśaktiḥ icchājñānādirūpeṇa
parāsya śaktirvimalā vitarkā svābhāvikī rudrasamānadharmiṇī /
jñānakriyecchādisahasrarūpā tanme manaḥ śivasaṅkalpamastu // [śi० saṃ०]
iti śrutericchādirūpeṇa viśvabhāvinī viśvaprakāśinī tāṃ
paramānandaprabodhalaharīṃ cidānandolbaṇāṃ śivāṃ vande ityarthaḥ
amṛtārthaṃ prapannānāṃ yā suvidyāpradāyinī /
aharniśamahaṃ vande tāmīśānamanoramām
amṛtārthaṃ muktyarthaṃ prapannānāṃ śaraṇāgatānāṃ yā
śivasamavetaśaktiḥ suvidyāpradāyinī vedāntavākyajā vidyā iti
sūtasaṃhitoktestattvamasyādivedāntamahāvākyaprakāśitaśivajīvaikyavidyā-
pradāyinī tāṃ śivaprāṇakāntāmaharniśaṃ vande namaskaromītyarthaḥ /
ananyā syācchivā saiva vastuto mūrtiraiśvarī iti
pauṣkaravacanādetatpañcasūtrapratipāditāṃ śaktiṃ śivābhedenaiva
parāmṛśediti
p. ६)
granthakāravaṃśavarṇanam
evaṃ saṃgraheṇa pārvatīparameśvarau namaskṛtvā'nantaramaṣṭabhiḥ ślokaiḥ
śivayogivaṃśānugatācāryān prakaṭayati-
kaścidācārasiddhānāmagraṇīḥ śivayoginām /
śivayogīti vikhyātaḥ śivajñānamahodadhiḥ
śivayogināṃ madhye agraṇīḥ śreṣṭhaḥ śivajñānamahodadhiḥ śivajñānasya
samudraḥ kaścidrevaṇasiddheśvaradṛṣṭigarbhasambhūtasiddharāmeśvaraḥ
ācārasiddhānāṃ sadācārasampannānāṃ vaṃśe śivayogīti vikhyātaḥ
āsīdityarthaḥ
śivabhaktisudhāsindhujṛmbhaṇāmalacandrikā /
bhāratī yasya vidadhe prāyaḥ kuvalayotsavam
yasya śivayogīti prasiddhasya siddharāmeśvarasya bhāratī vāk
śivabhaktisudhāsamudravardhanasyāmalacandrikāprāyā ādhikyena
kuvalayotsavaṃ bhūmaṇḍalākhyanīlotpalasyotsavaṃ vidadhe kṛtavatītyartha
tadeva vivṛṇoti-
tasya vaṃśe samutpanno muktāmaṇirivāmalaḥ /
muddadevābhidhācāryo mūrdhanyaḥ śivayoginām
tasya siddharāmeśvarasya vaṃśe śivavedināṃ śivajñānināṃ madhye
mūrdhanyaḥ śreṣṭho muddadevākhyācāryo nirmalamuktāmaṇiriva samutpannaḥ
udbhūtavānityarthaḥ
muddānāt sarvajantūnāṃ praṇatānāṃ prabodhataḥ /
muddadeveti vikhyātā samākhyā yasya viśrutā
p. ७)
sarvaprāṇināṃ santoṣadānāt praṇatānāṃ prabodhanād muddadeveti
yasyānvartharūḍhibhyāṃ vikhyātā samākhyā viśrutā lokaprasiddhetyarthaḥ
tasyāsīnnandanaḥ śāntaḥ siddhanāthābhidhaḥ śuciḥ /
śivasiddhāntanirṇetā śivācāryaḥ śivātmakaḥ
tasya muddadevasya śuciḥ pavitraḥ śāntaḥ rāgadveṣarahitaḥ śivātmakaḥ
śivasvarūpaḥ śivasiddhāntanirṇetā
tripadārthacatuṣpādayuktaśivāgamārthanirṇāyakaḥ śivācāryaḥ
śivasamayasthāpanācāryaḥ siddhanāthābhidhaḥ
siddharāmeśvarābhidhāsaṃyuktaḥ siddhanāthācāryākhyo nandanaḥ kumāra
āsīdabhavadityarthaḥ
vīraśaivaśikhāratnaṃ viśiṣṭācārasampadam /
śivajñānamahāsindhuṃ yaṃ praśaṃsanti deśikāḥ
viśiṣṭācārasampadaṃ sadācārasampannaṃ śivajñānamahāsindhuṃ yaṃ
siddhanāthācāryaṃ deśikā ācāryā vīraśaivaśikhāratnaṃ vīraśaivānāṃ
śiromaṇiṃ śreṣṭhaṃ santaṃ praśaṃsanti kathayantītyarthaḥ
yasyācāryakulājjātā satāmācāramātṛkā /
śivabhaktiḥ sthirā yasmin jajñe vigataviplavā
satāṃ satpuruṣāṇāṃ ācāramātṛkā yasya siddhanāthācāryasya
ācāryakulād ācāryavaṃśād jātā / vigataviplavā vigatadoṣā
śivabhaktiraṣṭavidhā yasmin sthirā jajñe jātetyarthaḥ
tasya vīraśivācāryaśikhāratnasya nandanaḥ /
abhavacchivayogīti sindhoriva sudhākaraḥ
vīraśaivaśikhāmaṇestasya siddhanāthācāryasya nandanaḥ kumāraḥ sindhoḥ
samudrasya sudhākara iva śivayogīti āsīt prasiddho jāta ityarthaḥ
p. ८)
athaitacchāstrasaṃgrahakartā'yaṃ śivayogī dvādaśasūtraiḥ
svanāmapraśaṃsāpūrvakaṃ śāstrāvatārakramaṃ nirūpayati-
cidānandaparākāśaśivānubhavayogataḥ /
śivayogīti nāmoktiryasya yāthārthyayoginī
yasya ācāryasya satyaṃ jñānamanantaṃ brahma [tai० u० २/१/१] ākāśaśarīraṃ
brahma [tai० u० १/६/२] ityādiśruteścidānandaparākāśarūpaśivānubhavayogāt
śivayogīti nāmoktiryāthārthyayoginī yathārthena saṃyuktā bhavatītyarthaḥ
śivāgamaparijñānaparipākasugandhinā /
yadīyakīrtipuṣpeṇa vāsitaṃ haritāṃ mukham
uktalakṣaṇaśivāgamaparijñānaparipākasugandhinā yadīyakīrtipuṣpeṇa
yasyācāryasya kīrtikusumena haritāṃ diśāṃ mukhaṃ vāsitaṃ
poṣitamityarthaḥ
yena rakṣāvatī jātā śivabhaktiḥ sanātanī /
buddhādipratisiddhāntamahādhvāntāṃśumālinā
bauddhādiśivasamayapratikūlasiddhāntāndhakāracaṇḍakiraṇena yenācāryeṇa
sanātanī śivabhaktī rakṣāvatī jātā rakṣitā'bhūdityarthaḥ
sa mahāvīraśaivānāṃ dharmamārgapravartakaḥ /
śivatattvaparijñānacandrikāvṛtacandramāḥ
p. ९)
śivatattvajñānarūpacandrikāvṛtacandramāḥ sa śivayogī mahāvīraśaivānāṃ
dharmamārgapravartakaḥ tadīyācāramārga eva vartanavānityarthaḥ
ālokya śaivatantrāṇi kāmikādyāni sādaram /
vātulāntāni śaivāni purāṇānyakhilāni tu
kāmikādivātulāntaśaivatantrāṇi śaivānyakhilāni purāṇāni ca prītiyuktaṃ
yathā bhavati tathā ālokya
vedamārgāvirodhena viśiṣṭācārasiddhaye /
asanmārganirāsāya pramodāya vivekinām
vaidikamārgāvirodhena sadācārasiddhaye
durjanajainabauddhādiśāstramārganirāsāya vedāgamavivekināṃ santoṣāya
sarvasvaṃ vīraśaivānāṃ sakalārthaprakāśanam /
aspṛṣṭamakhilairdoṣairādṛtaṃ śuddhamānasaiḥ
vīraśaivānāṃ sarvasvaṃ samastārthaprakāśakaṃ samastadoṣairasaṃspṛṣṭaṃ
śuddhamānasairnigamāgamajñānibhirādṛtaṃ santoṣitam
teṣvāgameṣu sarveṣu purāṇeṣvakhileṣu ca /
purā devena kathitaṃ devyaitannandanāya ca
pūrvoktāgamapurāṇeṣu śivena devyai tannandanāya ṣaṇmukhāyānugṛhya
kathitam
p. १०)
tatsampradāyasiddhena reṇukena mahātmanā /
gaṇeśvareṇa kathitamagastyāya punaḥ kṣitau
tatsampradāyasiddhena mahātmanā reṇukagaṇādhīśvareṇa punaḥ
kṣitāvagastyāya kathitam
vīraśaivamahātantramekottaraśatasthalam /
anugrahāya lokānāmabhyadhāt sudhiyāṃ varaḥ
ekottaraśatasthalaṃ piṇḍādijñānaśūnyāntairekottaraśatasthalaṃ
vīraśaivasiddhāntaṃ lokānāmanugrahāya nirmalajñānināṃ madhye
śreṣṭhaḥ śivayogināmnā prakhyātācāryaḥ abhyadhāt saṃgraheṇa
prakaṭitavānityarthaḥ
sarveṣāṃ śaivatantrāṇāmuttaratvānniruttaram /
nāmnā pratīyate loke yatsiddhāntaśikhāmaṇiḥ
yadvīraśaivatantraṃ sarveṣāṃ śaivatantrāṇāmuttaratvād niruttaraṃ
svasmāduttarahitaṃ sat siddhāntaśikhāmaṇiriti nāmnā loke pratīyate
pratibhātītyarthaḥ
anugatasakalārthe śaivatantraiḥ samastaiḥ
prakaṭitaśivabodhādvaitabhāvaprasāde /
vidadhatu matimasmin vīraśaivā viśiṣṭāḥ
paśupatimatasāre paṇḍitaślāghanīye
iti śrīsiddhāntaśikhāmaṇau prathama paricchedaḥ
p. ११
samastairvīraśaivatantrairanugatasamastarahasyārthe
prakaṭitaśivādvaitajñānasamarasabhāvaprasannatāyukte śivasiddhāntasāre
vidvadbhiḥ stūyamāne'smin siddhāntaśikhāmaṇau viśiṣṭāḥ śreṣṭhā
vīraśaivā vīraśaivācāryā matiṃ vidadhatu kurvantvityarthaḥ
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
anukramavarṇana anukramavarṇana nāmakaḥ prathamaḥ paricchedaḥ
dvitīyaḥ paricchedaḥ
atha śivayogināmācāryaḥ sūtradvayena nigamāgamasammatyā
pārvatīparameśvarau praṇamati-
saccidānandarūpāya sadasadvyaktihetave /
namaḥ śivāya sāmbāya sagaṇāya svayambhuve
sadasadvyaktihetave bhāvābhāvamaṇḍalaprapañcāvirbhāvakāraṇāya
bhavānīpataye pramathagaṇasahitāya svayambhuve ayonijāya
saccidānandarūpāya śivāya nama ityarthaḥ
sadāśivamukhāśeṣatattvamauktikaśuktikām /
vande māheśvarīṃ śaktiṃ mahāmāyādirūpiṇīm
sadāśivādibhūmyantaṣaṭtriṃśattattvamauktikotpattiśuktirūpāṃ
śuddhavidyākhyamahāmāyāprakṛtirūpiṇīṃ śivasamavetaśaktiṃ bhavānīṃ
vande naumītyarthaḥ
atha viśvasṛṣṭikramamupapādayituṃ caturbhiḥ sūtrairvastunirdeśaṃ karoti-
asti saccitsukhākāramalakṣaṇapadāspadam /
nirvikalpaṃ nirākāraṃ nirastāśeṣaviplavam
saccidānandasvarūpaṃ cihnaśūnyapadāspadaṃ bhedarahitam ākāraśūnyaṃ
nivāritasakalopaplavam
p. १३)
paricchedakathāśūnyaṃ prapañcātītavaibhavam /
pratyakṣādipramāṇānāmagocarapade sthitam
vicchinnaprasaṅgarahitamaprākṛtavaibhavarūparasādyabhāvena
pratyakṣapramāṇāgamyam ata evānumānādyagamyam teṣāmapi
pratyakṣamūlatvāt paricchinnatvācca
svaprakāśaṃ virājantamanāmayamanaupamam /
sarvajñaṃ sarvagaṃ śāntaṃ sarvaśakti niraṅkuśam
svaprakāśenaiva [svaprakāśatvaṃ nāma svasya prakāśakatve sati
paraprakāśakatvam /] prakāśamānaṃ jananamaraṇādidoṣarahitam upamātītaṃ
sarvajñaṃ sarvānusyūtaṃ rāgadveṣarahitaṃ sarvasāmarthyam anargalaṃ
nirodharahitamiti yāvat
śivarudramahādevabhavādipadasaṃjñitam /
advitīyamanirdeśyaṃ paraṃbrahma sanātanam
śivarudrādyanekapadasaṃjñitaṃ dvitīyaśūnyamavācyaṃ nityaṃ paraṃ
brahma asti astītyaṅgīkaraṇīyam anyathā jagadāndhyaprasaṅgāt
asanneva sa bhavati asad brahmeti veda cet /
asti brahmeti cedveda santamena tato viduḥ // [tai० u० २/६/१]
iti śruteḥ
athaikavidhakriyāśaktimataḥ parabrahmaṇaḥ sakāśāt sadeva saumyedamagra
āsīt [chā० u० ६/२/१] iti śruterbījāṅkuranyāyena viśvasṛṣṭiprakāraṃ darśayati-
tatra līnamabhūt pūrvaṃ cetanācetanaṃ jagat /
svātmalīnaṃ jagatkāryaṃ svaprakāśyaṃ tadadbhutam
p. १४)
tatra tasminnuktalakṣaṇe parabrahmaṇi carācaramayaṃ viśvaṃ pūrvaṃ sṛṣṭeḥ
prāg līnam anubhayendriyagocaratvena tādātmyena sthitaṃ tadadbhutamāścaryam
/ anantaramiti śeṣaḥ svātmalīnaṃ svātmaśaktilīnaṃ jagad
yogyopādānāntararāhityena svaprakāśyaṃ dvitīyasyābhāvāt svenaiva
prakāśyaṃ sat kāryamubhayendriyagocaratvena kartuṃ yogyamabhūdityarthaḥ
atha ghṛtakāṭhinyanyāyena viśvasṛṣṭyunmukhībhūtaśivaśaktisvarūpaṃ
sūtraṣaṭkena pradarśayati-
śivābhidhaṃ paraṃbrahma jagannirmātumicchayā /
svarūpamādadhe kiñcit sukhāsphūrtivijṛmbhitam
śivākhyaṃ paraṃ brahma viśvasṛṣṭyarthaṃ svecchayā sukhabāhulyocchūnaṃ
kiñcit svarūpamaṅgīcakāretyarthaḥ
tatsvarūpaṃ kulake [dvābhyāṃ tu yugmakaṃ jñeyaṃ tribhirjñeyaṃ viśeṣakam
/ kapālakaṃ caturbhiḥ syāttadūrdhvaṃ kulakaṃ smṛtam // (stu० ku० ṭī०)]
(viśeṣake) nāha-
nirastadoṣasambandhaṃ nirupādhikamavyayam /
divyamaprākṛtaṃ nityaṃ nīlakaṇṭhaṃ trilocanam
nirastajarāmaraṇādisakaladoṣasambandhaṃ svātiriktāvidyādyupādhiśūnyaṃ
nāśarahitamata eva nityaṃ kālatrayābādhyamityarthaḥ / aprākṛtaṃ
prakṛtisambandharahitaṃ nīlakaṇṭhaṃ trilocanam
p. १५)
candrārdhaśekharaṃ śuddhaṃ śuddhasphaṭikasannibham /
śuddhamuktāphalābhāsamupāsyaṃ guṇamūrtibhiḥ
candrakhaṇḍaśekharaṃ śuddhaṃ pavitraṃ śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ
nirmalamuktāmaṇiprabhaṃ guṇamūrtibhirbrahmādibhirupāsyam
viśuddhajñānakaraṇaṃviṣayaṃ sarvayoginām /
koṭisūryapratīkāśaṃ candrakoṭisamaprabham
aprākṛtaguṇādhāramanantamahimāspadam /
divyaṃ stutyaṃ nirmalajñānamayacakṣurādikaraṇaprapañcaṃ yogināṃ
pratyakṣaṃ koṭisūryaprakāśaṃ candrakoṭisamābhāsamaprākṛtānanta-
kalyāṇaguṇāśrayamatidurghaṭakāritādyanekamahimādhāraṃ kiñcit
svarūpamādadha iti pūrveṇa sambandhaḥ
atha śivasya śaktisvarūpaṃ prakaṭayati-
tadīyā paramā śaktiḥ saccidānandalakṣaṇā
samastalokanirmāṇasamavāyasvarūpiṇī /
tadīyā paraśivasambandhinī paramā śaktiḥ parārūpā vimarśaśaktiḥ
saccidānandalakṣaṇā astīti śeṣaḥ
tadicchayā'bhavat sākṣāttatsvarūpānusāriṇī
ahamasmi iti śruteḥ asmin prakāśe
nandāmītyanutpannamalollāsākarmakākramottamasphūrtirūpāpi
samastalokanirmāṇe pūrvoktaprakāreṇa nāsato vidyate bhāvaḥ [bha० gī० २/१६] iti
bhagavadukteḥ svātmanyaṇḍarasanyāyenāhamityavibhāga-
parāmarśātmanānubhayendriyagocaratvena
p. १६)
sthitasya viśvasyedantālakṣaṇavibhāgaparāmarśamayasṛṣṭilīlāyāṃ
svasvātantryamahimnā bhedābhedaṃ pratipādya vṛkṣagataphalapuṣpādinyāyena
vikārarāhityena samavāyasvarūpiṇī upādānakāraṇībhūtā bhavati(ntī) punaḥ
svāntarākarṣaṇalakṣaṇasaṃhāralīlāyā tadicchayā kūrmabhaṅginyāyena
svakiraṇāyamānajñānakriyāśaktidvārā sarvaṃ svātmanyākṛṣya
sākṣādaparokṣeṇāhamiti tatsvarūpānukāriṇī śivābhinnasvarūpiṇī abhavat
bhavatītyarthaḥ / na ca bhedābhedayorvirodha iti vācyam tadbhedasya
svātantryaparikalpitatvāt svābhāvikabhedābhedayoreva virodhāt
samānasattākayoriti yāvat bhagavataḥ śakteraghaṭanaghaṭanāpaṭīyastvāt /
tadetadagre tatra tatra sphuṭībhaviṣyatīti naiṣa (nātra) vistaraḥ / devaḥ krīḍāśīla
ityarthaḥ
evaṃ śivaśaktisvarūpaṃ nirūpyātha sa aikṣata lokānasṛjata [ai० u० १/१-२]
yathāpūrvamakalpayat [ṛ० saṃ० १०/१९०/३] ityādiśrutyuktaprakāreṇa
sṛṣṭikramaṃ nirūpayati-
jagatsisṛkṣuḥ prathamaṃ brahmāṇaṃ sarvadehinām /
kartāraṃ sarvalokānāṃ vidadhe viśvanāyakaḥ
lokānāṃ caturdaśabhuvanānāṃ dehināṃ tattallokamāśritya vidyamānānāṃ
prāṇināmityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam / asminnarthe - viśvādhiko rudro maharṣiḥ
/ hiraṇyagarbhaṃ janayāmāsa pūrvam iti yājuṣaśruteḥ
p. १७)
atha - yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai [śve०
u० ६/१८] iti śvetāśvataraśrutyarthaṃ prakaṭayati-
tasmai prathamaputrāya śaṅkaraḥ śaktimān vibhuḥ /
sarvajñaḥ sakalā vidyāḥsānugrahamupādiśat
śaktimān samavetaśaktimānityarthaḥ / anugraheṇa sahitaṃ yathā bhavati tathā
vedādisakalaśāstramupadiṣṭavānityarthaḥ
samastalokānnirmātuṃ samudyamaparo'bhavat /
kṛtodyogo'pi nirmāṇejagatāṃ śaṅkarājñayā /
ajñātopāyasampatterabhavanmāyayāvṛtaḥ
spaṣṭam
vidhātumakhilān lokānupāya prāptumicchayā /
punastaṃ prārthayāmāsa devadevaṃ triyambakam
atha tatprārthanaprakāraṃ darśayati-
namaste devadeveśa namaste karuṇākara /
asmadādijagatsarvanirmāṇanavidhikṣama
upāyaṃ vada me śambhojagatsraṣṭaḥ ! jagatpate /
p. १८)
sarvajñaḥ sarvaśaktistvaṃ sarvakartā sanātanaḥ
atropāyakathane sarvajña ityādikaṃ hetugarbhaviśeṣaṇam
iti samprārthitaḥ śambhurbrahmaṇā viśvanāyakaḥ /
upāyamavadat tasmai lokasṛṣṭipravartanam
upāyamīśvareṇoktaṃ labdhvā'pi caturānanaḥ /
na samartho'bhavat kartuṃ nānārūpamidaṃ jagat
viśvanirmāṇe śivena labdhopāyavānapi brahmā na samartho'bhavat / kuta ityatra
hetugarbhaviśeṣaṇam - nānārūpamiti / jagato nānārūpatvāditi bhāvaḥ
atha tatprakāraṃ varṇayati-
punasta prārthayāmāsa brahmā vihvalamānasaḥ /
devadeva mahādeva jagatprathamakāraṇa
ato vihvalamānaso bhayayuktamānasaḥ san punaḥ śivaṃ prārthayāmāsetyarthaḥ
namaste saccidānanda svecchāvigraharājita /
bhava śarva maheśāna sarvakāraṇakāraṇa
bhavadukto hyupāyo me na kiñcijjñāyate'dhunā /
bhava sarvalokotpādaka śarva sarvasaṃhāraka sarvakāraṇakāraṇa
bindumāyādisarvakāraṇakāraṇetyarthaḥ
p. १९)
tarhi kiṃ kartavyamityatrāha-
sṛṣṭiṃ vidhehi bhagavan prathamaṃ parameśvara /
jñātopāyastataḥ kuryāṃ jagatsṛṣṭimumāpate
spaṣṭam
atha- prajāḥ sṛjeti nirdiṣṭaścandramaulirviriñcitā /
sasarja manasā rudrānātmatulyān maheśvarān /
nīlakaṇṭhāṃstrinetrāścaṃ jaṭāmukuṭamaṇḍitān /
ityādyādityapurāṇavacanānusāreṇa sṛṣṭavānityāha-
ityevaṃ prārthitaḥ śambhurbrahmaṇā viśvayoninā /
sasarjātmasamaprakhyān sarvagān sarvaśaktikān
spaṣṭam
prabodhaparamānandaparivāhitamānasān /
pramathān viśvanirmāṇapralayāpādanakṣamān
spaṣṭam
teṣu pramathavargeṣu sṛṣṭeṣu paramātmanā /
reṇuko dārukaśceti dvāvabhūtāṃ śivapriyauḥ
spaṣṭam
p. २०)
atha tadgaṇeśvarayormāhātmyaṃ pañcabhiḥ ślokaiḥ prakaṭayati-
sarvavidyāviśeṣajñau sarvakāryavicakṣaṇau /
māyāmalavinirmuktau mahimātiśayojvalau
spaṣṭam
ātmānandaparisphūrtirasāsvādanalampaṭau /
śivatattvaparijñānatiraskṛtabhavāmayau
māyāmalavinirmuktau
māyāśaktiparikalpitāṇavādimalatrayasambandharahitāvityarthaḥ
nānāpathamahāśaivatantranirvāhatatparau /
vedāntasārasarvasvavivecanavicakṣaṇau
spaṣṭam
nityasiddhau nirātaṅkau niraṅkuśaparākramau /
tādṛśau tau mahābhāgau samvīkṣya parameśvaraḥ
nityasiddhau nityabhūtasiddhimantau spaṣṭamanyat
samarthau sarvakāryeṣu viśvāsaparamāśritau /
antaḥpuradvārapālau nirmame niyatau vibhuḥ
niyatau śuddhātmānau evaṃrūpareṇukadārukau vibhuḥ svatantraḥ
parameśvaraḥ antaḥpuradvārapālau nirmame nirmitavānityarthaḥ
p. २१)
athā tau reṇukadārukau śivasevā cakraturityāha-
gaṇeśvarau reṇukadārukāvubhau
viśvāsabhūtau navacandramauleḥ /
antaḥpuradvāragatau sadā tau
vitenaturviśvapatestu sevām
// iti śrīsiddhāntaśikhāmaṇau reṇukadārukāvataraṇaṃ nāma dvitīya
paricchedaḥ
spaṣṭam
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
reṇukadārukāvataraṇaṃ nāma dvitīyaḥ paricchedaḥ
tṛtīyaḥ paricchedaḥ
athātra śivayogino reṇukasya bhūlokāvataraṇaprasaṅgakathanārthaṃ
prathamamaṣṭabhiḥ ślokaiḥ kailāsavarṇanaṃ karoti-
kadācidatha kailāse kaladhautaśilāmaye /
gandharvavāmanayanākrīḍāmauktikadarpaṇe
atha reṇukāvataraṇānantaraṃ kadācid rajatamayapāṣāṇapradeśe
gandharvavanitākrīḍāyā mauktikadarpaṇe
mandāravakulāśokamākandaprāyabhūruhe /
mallīmarandaniṣyandapānapīnamadhuvrate
mandāramākandādinānāvṛkṣavati
mallikākusumamakarandasravaṇapānaparipuṣṭabhramare
kuṅkumastabakāmodakūlaṅkaṣaharinmukhe /
kalakaṇṭhakulālāpakandaladrāgabandhure
kuṅkumakusumagucchāmodabharitakūlaspṛśannadīpapravāhavati
kokilasamūharavabāhulyodbhavapañcamasvaramanohare
p. २३)
kinnarīgītamādhuryaparivāhitagahvare /
sānandavarayogīndravṛndālaṅkṛtakandare
kinnarastrīgītamādhuryapravāhitaguhāpradeśe
sānandagaṇeśamukhyaśivayogisamūhālaṅkṛtapradeśabhāgavati
hemāravindakalikāsugandhirasamānase /
śātakumbhamayastambhaśatottuṅgavirājite
hemāravindakalikāmodarasabharitamānasarovare
svarṇamayastambhaśataunnatyaprakāśamāne
māṇikyadīpakalikāmarīcidyotitāntare /
dvāratoraṇasaṃrūḍhaśaṅkhapadmanidhidvaye
maṇipradīpakalikākāraśikhāmayūkhaprakāśitāntaḥpure
dvāratoraṇastambhasaṃlagnaśaṅkhapadmanidhidvaye
muktātārakitodāravitānāmbaramaṇḍite /
sparśalakṣitavaiḍūryamayabhittiparampare
muktāmaṇiracitanakṣatravanmahāvitānapaṭālaṅkṛte
sparśavedyupalakṣitavaiḍūryaratnamayabhittiśreṇimati
p. २४)
sañcaratpramathaśreṇīpadavācālanūpure /
pravālavalabhīśṛṅgaśṛṅgāramaṇimaṇḍape
sañcaratpramathapādapradeśakūjatkaṭake
pravālavalabhīmukhyaśṛṅgāramaṇimaṇḍape
siṃhāsanamadhyasthitaṃ parameśvaraṃ pañcadaśabhiḥ ślokairvarṇayati-
vandārudevamukuṭamandārarasavāsitam /
ratnasiṃhāsanaṃ divyamadhyastaṃ parameśvaram
namanaśīlatrayastriṃśatkoṭidevatāmukuṭakalpaprasūnarasamanoharaṃ
navaratnamayasiṃhāsanaṃ tanmaṇṭapamadhye bhāti
tamāsthānagataṃ devaṃ sarvalokamaheśvaram /
trayyantakamalāraṇyavihārakalahaṃsakam
tatra vidyamānaḥ parameśvaraḥ kīdṛśa ityatrāha - devamityādinā /
krīḍāśīlaḥ sarvalokeśo vedāntamayakamalasamūhavihārarājahaṃsaḥ
udāraguṇamoṃkāraśuktikāpuṭamauktikam /
sarvamaṅgalasaubhāgyasamudāyaniketanam
tyāgaśīla oṃkāraśuktikāpuṭamauktikaḥ
sarvamaṅgalasaubhāgyasamūhasthānabhūtaḥ
p. २५)
saṃsāraviṣamūrcchālujīvasañjīvanauṣadham /
nityaprakāśanairmalyakaivalyasurapādapam
saṃsāraviṣamūrcchitajīvasañjīvanauṣadhaḥ svaprakāśenaiva nirmalaḥ
paramuktipradānakalpadrumaḥ
anantaparamānandamakarandamadhuvratam /
ātmaśaktilatāpuṣyattrilokīpuṣpakorakam
apāraparamānandarasāsvādanamadhuvrataḥ
svasamavetaśaktikalpalatāpuṣyallokatrayakusumakorakaḥ
brahmāṇḍakuṇḍikāṣaṇḍapiṇḍīkaraṇapaṇḍitam /
samastadevatācakracakravartipade sthitam
brahmāṇḍasamūhalolīkaraṇapravīṇo
nārāyaṇādisakaladevatāsamūhacakravartī
candrabimbāyutacchāyādāyādadyutivigraham /
māṇikyamukuṭajyotirmañjarīpiñjarāmbaram
candrāyutaprabhāspardhamānatejā
mukuṭagatanavaratnajyotirmañjarīvicitrāmbaraḥ
p. २६)
cūḍālaṃ somakalayā sukumārabisābhayā /
kalyāṇapuṣpakalikākarṇapūramanoharam
komalakandābhasomakalāśirobhūṣaṇaḥ
paramamaṅgalasumakuḍmalakarṇābharaṇamanoharaḥ
muktāvalayasambaddhamuṇḍamālāvirājitam /
paryāptacandrasaundaryaparipanthimukhaśriyam
muktāprakaravalitamuṇḍamālāvirājitaḥ
pūrṇacandrasaundaryaparipanthimukhaśrīḥ
prātaḥsaṃphullakamalapariyāyatrilocanam /
mandasmitamitālāpamadhurādharapallavam
prātaḥ praphullakamalaparyāyatrilocanaḥ
mandasmitaparimitavacovilāsamanoharādharapallavaḥ
gaṇḍamaṇḍalaparyantakrīḍanmakarakuṇḍalam /
kālimnā kālakūṭasya kaṇṭhanāle kalaṅkitam
kapolābhogaparyantacalanamakarakuṇḍalaḥ kālakūṭakālimnā
kalaṅkitakaṇṭhanālaḥ
maṇikaṅkaṇakeyūramarīcikarapallavaiḥ /
caturbhiḥ saṃvirājantaṃ bāhumandāraśākhibhiḥ
maṇimayakaṅkaṇakeyūraprakāśamānakarapallavacatuṣkaḥ
bāhukalpadrumabhāsamānaḥ
p. २७)
gaurīpayodharāśleṣakṛtārthabhujamadhyamam /
suvarṇabrahmasūtrāṅkaṃ sūkṣmakauśeyavāsasam
umāpayodharāliṅganakṛtārthavakṣaḥsthalaḥ kanakamayabrahmasūtrāṅkitaḥ
atisūkṣmadukūlāmbaraḥ
nābhisthānāvalambinyā navamauktikamālayā /
gaṅgayeva kṛtāśleṣaṃ maulibhāgāvatīrṇayā
nābhiparyantagatanavamauktikamālayā mastakāvatīrṇayā gaṅgayeva
kṛtāliṅginaḥ
padena maṇimañjīraprabhāpallavitaśriyā /
candravatsphāṭikaṃ pīṭhaṃ samāvṛtya sthita puraḥ
maṇimayanūpuraprakāśapallavitaśriyā pādena siṃhāsanasya
purataścandrakāntamayaphalakamāvṛtya vartamāna ityarthaḥ
evaṃ maheśvaraṃ varṇayitvā'tha tadvāmāṅkasaṃsthitāṃ bhavānīṃ
trayodaśa sūtrairvarṇayati-
vāmapārśvanivāsinyā maṅgalapriyaveṣayā /
samastalokanirmāṇasamavāyasvarūpayā
tadvāmapārśvavartinī māṅgalyenāsecanakarūpavatī
sakalalokasṛṣṭāvupādānakāraṇībhūtā
p. २८)
icchājñānakriyārūpabahuśaktivilāsayā /
vidyātattvaprakāśinyā vinābhāvavihīnayā
icchājñānakriyādibahuśaktivilāsavatī ātmavidyāprakāśinī
śivenāvinābhūtā
saṃsāraviṣakāntāradāhadāvāgnilekhayā /
dhammillamallikāmodajhaṅkurvadbhṛṅgamālayā
saṃsāraviṣavipinadāhadāvāgnirājiḥ
dhammillamallikāmodajhaṅkurvadalimālikā
sampūrṇacandrasaubhāgyasaṃvādimukhapadmayā /
nāsāmauktikalāvaṇyanāśīrasmitaśobhayā
pūrṇacandrakāntivivadanmukhapaṅkajā
nāsāmauktikalāvaṇyabāhulyacchuritamandasmitakāntimatī
maṇitāṭaṅkaraṅgāntarvalitāpāṅgalīlayā /
netradvitayasaundaryaninditendīvaratviṣā
ratnakhacitatāṭaṅkaraṅgamaṇṭapamadhyalāsyamānāpāṅgalīlā
nayanadvayasaundaryaninditendīvaraśrīḥ
p. २९)
kusumāyudhakodaṇḍakuṭilabhrūvilāsayā /
bandhūkakusumacchāyābandhubhūtā'dharaśriyā
mārakārmukakuṭilabhrūlatāvilāsavatī
bandhūkakusumakāntibandhurādharaśrīḥ
kaṇṭhanālajitānaṅgakambubibbokasampadā /
bāhudvitayasaubhāgyavañcitotpalamālayā
kaṇṭhanālajitānaṅgajayaśaṅkhaninādavatī
bāhudvitayasaubhāgyanyakkṛtotpalamālikā
sthirayauvanalāvaṇyaśṛṅgāritaśarīrayā /
atyantakaṭhinottuṅgapīvarastanabhārayā
sthirayauvanalāvaṇyālaṅkṛtakalevarā atyantakaṭhinottuṅgastanabhāravatī
mṛṇālavallarītantubandhubhūtāvalagnayā /
śṛṅgārataṭinītuṅgapulinaśroṇibhārayā
kamalanālatantunibhātisūkṣmamadhyapradeśā
śṛṅgārataraṅgiṇītuṅgapulinaśroṇibhāravirājitā
kusumbhakusumacchāyākomalāmbaraśobhayā /
p. ३०)
śṛṅgārodyānasaṃrambharambhāstambhorukāṇḍayā
kusumbhakusumakāntimatkomalāmbaraśobhamānā
śṛṅgārodyānasambhramarambhāstambhāyamānorukāṇḍā
cūtapravālasuṣamāsukumārapadābjayā /
sthiramaṅgalaśṛṅgārabhūṣaṇālaṅkṛtāṅgayā
cūtapallavamanoharasukumārapadābjā sthiramāṅgalyabhūṣaṇālaṅkṛtāṅgī
hāranūpurakeyūracamatkṛtaśarīrayā /
cakṣurānandalatayā saubhāgyakulavidyayā
muktāhāramañjīrakeyūracamatkṛtaśarīriṇī nayanānandalatikā saubhāgyasya
kulavidyārūpiṇī
umayā samamāsīnaṃ lokajālakuṭumbayā /
apūrvarūpamabhajan parivārāḥ samantataḥ
lokasamūhakuṭumbinī evaṃrūpayomayā divyakanyakayā saha divyasiṃhāsane
samāsīnamapūrvarūpaṃ parameśvaraṃ
samantānnārāyaṇāditrayastriṃśatkoṭidevatā abhajannityarthaḥ
evaṃ pārvatīparameśvarau varṇayitvāgre
viṃśatisūtraistābhirdevatābhirvidhīyamānāṃ sevāṃ varṇayati-
p. ३१)
puṇḍarīkākṛtiṃ svacchaṃ pūrṇacandrasahodaram /
dadhau tasya mahālakṣmīḥ sitamātapavāraṇam
śvetakamalavannirmalaṃ pūrṇacandrasahodaraṃ śvetacchatraṃ
mahālakṣmīstasya parameśvarasya dhṛtavatītyarthaḥ
tantrījhaṅkāraśālinyā saṅgītāmṛtavidyayā /
upatasthe mahādevamupānte ca sarasvatī
kūjannavaratnamayakaṅkaṇasamūhayuktahastenopaniṣadbhāsvaramaṇḍala-
tantrījhaṅkāraśobhamānasaṅgītarasavidyayā sarasvatī samīpe mahādevaṃ
sevitavatītyarthaḥ
jhaṇatkaṅkaṇajātena hastenopaniṣadvadhūḥ /
oṃkāratālavṛntena vījayāmāsa śaṅkaram
kūjannavaratnamayakaṅkaṇasamūhayuktahastenopaniṣadvadhūḥ oṃkāravyajanena
śivaṃ vījayāmāsetyarthaḥ
calaccāmarikāhastā jhaṅkurvanmaṇikaṅkaṇāḥ /
āsevanta tamīśānamabhito divyakanyakāḥ
divyakanyakā indrāṇīprabhṛtidevastriya ityarthaḥ / spaṣṭamanyat
cāmarāṇāṃ vilolānāṃ madhye tanmukhamaṇḍalam /
rarāja rājahaṃsānāṃ bhramatāmiva paṅkajam
vilolānāṃ cāmarāṇāṃ madhye śivasya mukhamaṇḍalaṃ bhramatāṃ
rājahaṃsānāṃ madhye kamalamiva rarājetyarthaḥ
p. ३२)
mantreṇa tamasevanta vedāḥ sāṅgavibhūtayaḥ /
bhaktyā cūḍāmaṇiṃ kāntaṃ vahanta iva maulibhiḥ
sāṅgavibhūtayaḥ śikṣādyaṅgaviśiṣṭā ṛgādivedapuruṣā
upaniṣadbhāgarūpamastakaistaṃ parameśvaraṃ kāntaṃ cūḍāratnamiva
vahantaḥ santaḥ praṇavamantreṇa bhaktyā asevantetyarthaḥ
tadīyāyudhadhāriṇyastatsamānavibhūṣaṇāḥ /
aṅgabhūtāḥ striyaḥ kāścidāsevanta tamīśvaram
vedapuruṣāyudhadhāriṇyastatsamānavibhūṣaṇā aṅgadevatāstaṃ
śivamāsevantetyarthaḥ
āptādhikāriṇaḥ kecidanantapramukhā api /
aṣṭau vidyeśvarā devamabhajanta samantataḥ
paramāptādhikāriṇaḥ kecidanantasūkṣmaśivottamaikanetraikarudra-
trimūrtiśrīkaṇṭhaśikhaṇḍisaṃjñakā aṣṭavidyeśvarāḥ
parameśvaramabhito'sevanta ityarthaḥ
tato nandī mahākālaścaṇḍo bhṛṅgī riṭistataḥ /
ghaṇṭākarṇaḥ puṣpadantaḥ kapālī vīrabhadrakaḥ
evamādyā mahābhāgā mahābalaparākramāḥ /
p. ३३)
niraṅkuśamahāsattvā bhejire taṃ maheśvaram
spaṣṭam // ४५-४६ //
atha pramathagaṇān pañcabhiḥ sūtrairvarṇayati-
aṇimādikamaiśvaryaṃ yeṣāṃ siddherapohanam /
brahmādayaḥ surā yeṣāmājñālaṅghanabhīravaḥ
aṇimādyaṣṭaiśvaryaṃ yeṣāṃ pramathagaṇānāṃ siddheḥ sakāśāttuccham
brahmādayaḥ surā yeṣāṃ ājñālaṅghane bhayaśīlā ityarthaḥ
mokṣalakṣmīpariṣvaṅgamuditā ye'ntarātmanā /
yeṣāmīṣatkaraṃ viśvasargasaṃhārakalpanam
antarmukhībhūtabuddhyā mokṣalakṣmyāliṅgane muditāḥ yeṣāṃ
viśvasṛṣṭyādikalpanamīṣatkaraṃ tucchamityarthaḥ
jñānaśaktiḥ parā yeṣāṃ sarvavastuprakāśinī / [jñānaśaktirmaheśasya
tapatyādityavigrahā / (sva० taṃ०)]
ānandakaṇikā yeṣāṃ haribrahmādisampadaḥ
yeṣāṃ jñānaśaktiḥ sarvavastuprakāśinī varā śreṣṭhā brahmādīnāṃ
sampado yeṣām ānandakaṇikāḥ leśā ityarthaḥ
p. ३४)
ākāṅkṣante padaṃ yeṣāṃ yogino yogatatparāḥ /
kāṅkṣaṇīyaphalo yeṣāṃ saṅkalpaḥ kalpapādapaḥ
śivayogatatparā yogino yeṣāṃ padaṃ kāṅkṣante apekṣante yeṣāṃ saṅkalpaḥ
kāmitārthaphalayutakalpapādapa ityarthaḥ
karmakālādikārpaṇyacintā yeṣāṃ na vidyate /
yeṣāṃ vikramasannāhā mṛtyorapi ca mṛtyavaḥ
te sārūpyapadaṃ prāptāḥ pramathā bhejire śivam //
sañcitādikarmabhūtādikālakāmaprabhṛtyudbhūtakārpaṇyacintā yeṣāṃ na
vidyate yeṣāṃ parākramaprasaṅgā mṛtyorapi mṛtyavaḥ sārūpyapadaṃ
prāptāste pramathā haraṃ bhejire / bhaja sevāyāmiti dhātuḥ
brahmopendramahendrādyā viśvatantrādhikāriṇam /
āyudhālaṅkṛtaprāntāḥ paritastaṃ siṣevire
brahmaviṣṇurudrendraprabhṛtitrayastriṃśatkoṭidevāḥ
svakīyāyudhālaṅkṛtaśreṇiyugmāḥ viśvasṛṣṭāvadhikāravantaṃ taṃ śivaṃ
paritaḥ siṣevira ityarthaḥ
ādityā vasavo rudrā yakṣagandharvakinnarāḥ /
dānavā rakṣasā daityāḥ siddhā vidyādharoragāḥ /
abhajanta mahādevamaparicchinnasainikāḥ
p. ३५)
ādityā dvādaśādityāḥ aṣṭau vasavaḥ ekādaśa rudrāḥ kuberaprabhṛtiyakṣāḥ
hāhāprabhṛtigandharvāḥ aśvamukhādikinnarāḥ bāṇādidānavāḥ
rāvaṇādirākṣasāḥ tārakādidaityāḥ ādināthādisiddhāḥ
maṇibhadrādividyādharāḥ śeṣādyuragāḥ avicchinnasainikāḥ santo
mahādevamabhajanta ityarthaḥ
vasiṣṭho vāmadevaśca pulastyāgastyaśaunakāḥ /
dadhīcirgautamaścaiva sānandaśukanāradāḥ
upamanyubhṛguvyāsapārāśaramarīcayaḥ /
ityādyā munayaḥ sarve nīlakaṇṭhaṃ siṣevire
pārśvasthaparivārāṇāṃ vimalāṅgeṣu bimbitaḥ /
sarvāntargatamātmānaṃ sa reje darśayanniva
atha parameśvarasya rājavyāpāraṃ daśabhiḥ sūtraiḥ pradarśayati-
kṣaṇaṃ sa śambhurdevānāṃ kāryabhāgaṃ nirūpayan /
kṣaṇaṃ gandharvarājānāṃ [rājāhaḥsakhibhyaṣṭac iti sūtreṇa
samāsāntādrājan śabdāt ṭac pratyayaḥ /] gānavidyāṃ vibhāvayan
brahmaviṣṇavādibhirdevaiḥ kṣaṇamālāpamācaran /
kṣaṇaṃ devamṛgākṣīṇāṃ lālayannṛtyavibhramam
p. ३६)
vyāsādīnāṃ kṣaṇaṃ kurvan vedoccāreṣu gauravam /
vidadhānaḥ kṣaṇaṃ devyā mukhe bimbādhare dṛśaḥ [tulanīya - umāmukhe
bimbaphalādharoṣṭhe vyāpārayāmāsa vilocanāni / ku० saṃ०]
spaṣṭam
hāsyanṛtyaṃ kṣaṇaṃ paśyan bhṛṅgiṇā parikalpitam /
nandinā vetrahastena sarvatantrādhikāriṇā
amuñcatā sadā pārśvamātmābhiprāyavedinā /
coditāṃ vāsayan kāṃścidvisṛjan bhrūvilāsataḥ /
sambhāvayaṃstathā cānyānanyānapi niyāmayan
bhrūsaṃjñayā kāṃścidvisṛjan preṣayaṃstathānyān sambhāvayan priyoktiṃ
vadannanyānniyāmayan śikṣayan / śiṣṭaṃ spaṣṭam // ६०-६१ //
samastabhuvanādhīśamaulilālitaśāsanaḥ /
akuṇṭhaśaktiravyājalāvaṇyalalitākṛtiḥ
samastabhuvanādhīśaḥ
brahmamastakasthāpitasamastajñānaśaktimānapratihataśaktiḥ
nijalāvaṇyamanoharākṛtirityarthaḥ
sthirayauvanasaurabhyaśṛṅgāritakalevaraḥ /
ātmaśaktyamṛtāsvādarasollāsitamānasaḥ
vṛddhikṣayarahitayauvanodrekaśṛṅgāritakalevaraḥ
svasamavetaśaktilakṣaṇaparamānandarasāsvādanojjṛmbhitāntaraṅgaḥ
p. ३७)
svābhāvikamahaiśvaryaviśrāmaparamāvadhiḥ /
niṣkalaṅkamahāsattvanirmitānekavigrahaḥ
svābhāviketi / anaupādhikasarvajñatādi [sarvajñatā tṛptiranādibodhaḥ
svatantratā nityamaluptaśaktiḥ / anantaśaktiśca vibhorvidhijñā āhuḥ
ṣaḍaṅgāni maheśvarasya // (vāyu pu०)] mahaiśvaryaviśrāntiparyantabhūmiḥ
akalaṅkamahāśaktinirmitānekadivyamaṅgalamūrtimān
akhaṇḍārātidordaṇḍakaṇḍūkhaṇḍanapaṇḍitaḥ /
cintāmaṇiḥ prapannānāṃ śrīkaṇṭhaḥ parameśvaraḥ
aparimitasajjanārātibāhudaṇḍakaṇḍūkhaṇḍanavicakṣaṇaḥ ata eva nirmalāntaḥ
karaṇānāmiṣṭārthapradaḥ śrīkaṇṭhaḥ parameśvaro'rājata iti śeṣaḥ
evaṃ śivasya vaibhavaṃ varṇayitvāgre sūtraikādaśakena reṇukagaṇeśasya
śivabhaktimahattvaṃ sūcayati -
sabhāntaragataṃ tantraṃ reṇukaṃ gaṇanāyakam /
prasādaṃ sulabhaṃ dātuṃ tāmbūlaṃ sa tamāhvayat
sa śivaḥ sabhāmadhyagataṃ tantraṃ mukhyam athavā prasiddhaṃ taṃ reṇukaṃ
prati sulabhaṃ tāmbūlaprasādaṃ dātuṃ śirasā āhvayat ākāritavānityarthaḥ
śambhorāhvānasantoṣasambhrameṇaiva dārukam /
ullaṅghya pārśvamagamallokanāthasya reṇukaḥ
p. ३८)
pārśvaṃ vāmabhāgamityarthaḥ
tamālokya vibhustatra samullaṅghitadārukam /
māhātmyaṃ nijabhaktānāṃ dyotayannidamabrabīt
vibhuḥ svatantra ityarthaḥ / spaṣṭamanyat
re re reṇuka durbuddhe kathameṣa tvayā'dhunā /
ullaṅghitaḥ sabhāmadhye mama bhakto hi dārukaḥ
laṅghanaṃ mama bhaktānāṃ paramānarthakāraṇam /
āyuḥ śriyaṃ kulaṃ kīrttiṃ nihanti hi śarīriṇām
hi prasiddhamityarthaḥ
mama bhaktamavajñāya mārkaṇḍeyaṃ purā yamaḥ /
matpādatāḍanādāsīt smaraṇīyakalevaraḥ
vinaṣṭakalevaratvāt smaraṇīyakalevara āsīdityarthaḥ / spaṣṭamanyat
bhṛgośca śaṅkukarṇasya mama bhaktimatostayoḥ /
kṛtvāniṣṭamabhūd viṣṇurvikeśā daśayonibhāk
vikeśaḥ śiraḥpūrvabhāgotpāditakeśavānityarthaḥ
p. ३९)
madbhaktena dadhīcena kṛtvā yuddhaṃ janārdanaḥ /
bhagnacakrāyudhaḥ pūrvaṃ parābhavamupāgamat
kṛtāśvamedho dakṣo'pi madbhaktāṃśca gaṇeśvarān /
avamatya sabhāmadhye meṣavaktro'bhavat purā
avamatya udāsyetyarthaḥ
śvetasya mama bhaktasya duratikramatejasaḥ /
audāsīnyena kālo'pi mayā dagdhaḥ purā'bhavat
duratikramatejasaḥ aninditatejasa ityarthaḥ
evamanye'pi bahavo madbhaktānāmatikramāt /
paribhūtā hatāścāsan bhaktā me duratikramāḥ
evaṃ bhaktamāhātmyaṃ varṇayitvā tadullaṅghanadoṣasya phalaṃ nirdiśati-
avicāreṇa madbhakto laṅghito dārukastvayā /
eṣa tvaṃ reṇukānena janmavān bhava bhūtale
eṣa dāruka iti sambandhaḥ
atha reṇuko janmani bhītaḥ san pañcabhiḥ sūtraiḥ śivaṃ vijñāpayati-
p. ४०)
ityuktaḥ parameśena bhaktamāhātmyaśaṃsinā /
prārthayāmāsa deveśaṃ praṇipatya sa reṇukaḥ
ityukto lokahitārthamityukto bhavadāhvānasambhrāntyā mayā ajñānādayaṃ
laṅghitaḥ māṃ pāhīti prārthayāmāsetyarthaḥ
mānuṣīṃ yonimāsādya mahāduḥkhavivardhinīm /
[tulanīya - sati mūle tadvipāko jātyāyurbhogāḥ / (pā० yo० sū०]
jātyāyurbhogavaiṣamyahetukarmopapādinīm
samastadevakaiṃkaryakārpaṇyaprasavasthalīm /
mahātāpatrayopetāṃ varṇāśramaniyantritām //
vihāya tvatpadāmbhojasevāṃ kiṃ vā vasāmyaham
tvatpadāmbujasevāṃ vihāya evaṃrūpamānuṣīṃ yonimāsādya sthātuṃ
yogyaḥ kimahamityarthaḥ // ७९-८० //
yathā me mānuṣo bhāvo na bhavet kṣitimaṇḍale /
tathā prasādaṃ deveśa vidhehi karuṇānidhe
evaṃ prārthitavantaṃ reṇukaṃ svātmatvena niścityābhayaṃ datvā ṣaḍbhiḥ
sūtraiḥ prayojanaṃ darśayati-
iti samprārthito devo reṇukena maheśvaraḥ /
mā bhaiṣīrmama bhaktānāṃ kuto bhītiriheṣyati
p. ४१)
śrīśailasyottare bhāge triliṅgaviṣaye śubhe /
kollipākyabhidhāno'sti ko'pi grāmo mahattaraḥ
triliṅgaviṣaye āndhradeśe kollipākyākhyamahāgrāmo'sti
someśvarābhidhānasya tatra vāsavato mama /
aspṛśan mānuṣaṃ bhāvaṃ liṅgāt prādurbhaviṣyasi
tatra vāsavataḥ someśvarābhidhānasya mama liṅgād mānuṣaṃ
bhāvamaspṛśan prādurbhaviṣyasītyarthaḥ
madīyaliṅgasambhūtaṃ madbhaktaparipālakam /
vismitā mānuṣāḥsarve tvāṃ bhajantu madājñayā
madadvaitaparaṃ śāstraṃ vedavedāntasammatam /
sthāpayiṣyasi bhūrloke sarveṣāṃ hitakārakam
mama pratāpamatulaṃ madbhaktānāṃ viśeṣataḥ /
prakāśaya mahībhāge vedamārgānusārataḥ
atha saṃgrahakartuḥ śivayogino vākyam-
ityuktvā parameśvaraḥ sa bhagavān bhadrāsanādutthito
brahmopendramukhān visṛjya vibudhān bhrūsaṃjñayā kevalam /
pārvatyā sahito gaṇairabhimataiḥ prāpa svamantaḥpuraṃ
kṣoṇībhāgamavātarat paśupaterājñāvaśād reṇukaḥ
p. ४२)
iti śrīsiddhāntaśikhāmaṇau reṇukasya bhūrlokāvagatirnāma tṛtīyaḥ
paricchedaḥ
abhimataiḥ atyāptaiḥ nandyādibhiḥ / svakamantaḥpuraṃ bhagavān prāpa / atha
reṇuko brahmādhipateḥ śivasya ājñāvaśād bhūbhāgaṃ prāptavānityarthaḥ
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
reṇukasya bhūrlokāvataraṇaṃnāma tṛtīyaḥ paricchedaḥ
caturthaḥ paricchedaḥ
athāṣṭabhiḥ sūtraiḥ śivayogireṇukagaṇeśvarasya svarūpaṃ varṇayati-
atha triliṅgaviṣaye kollipākyabhidhe pure /
someśvaramahāliṅgāt prādurāsīt sa reṇukaḥ
prādurbhūtaṃ tamālokya śivaliṅgāt triliṅgajāḥ /
vismitāḥ prāṇinaḥ sarve babhūvuratitejasam
bhasmoddhūlitasarvāṅgaṃ sārarudrākṣabhūṣaṇam /
jaṭāmukuṭasaṃyuktaṃ tripuṇḍrāṅkitamastakam
sāraśabdena bāhulyamucyate
kaṭītaṭīpaṭībhūtakanthāpaṭalabandhuram /
dadhānaṃ yogadaṇḍaṃ ca bhasmādhāraṃ kamaṇḍalum
śivādvaitaparijñānaparamānandamoditam /
nirdhūtasarvasaṃsāravāsanādoṣapañjaram
p. ४४)
śivāgamasudhāsindhusamunmeṣasudhākaram /
cittāravindasaṅgūḍhaśivapādāmbujadvayam
yamādiyogatantrajñaṃ svatantraṃ sarvakarmasu /
samastasiddhasantānasamudāyaśikhāmaṇim
vīrasiddhāntanirvāhakṛtapaṭṭanibandhanam /
ālokamātranirbhinnasamastaprāṇipātakam
vīrasiddhāntaśabdena vīraśaivasiddhānta ucyate / spaṣṭamanyat
atha martyaṃ prāpta eṣa reṇuko janaiḥ pṛṣṭaḥ sannuttaraṃ datvā
malayādrimagamadityāha tamapṛcchannityādiślokapañcakena -
tamapṛcchan janāḥ sarve namantaḥ ko bhavāniti /
iti pṛṣṭo mahāyogī janairvismitamānasaiḥ
pratyuvāca śivādvaitamahānandaparāyaṇaḥ /
pinākinaḥ pārśvavartī reṇukākhyagaṇeśvaraḥ
kenacit kāraṇenāhaṃ śivaliṅgādihābhavam /
nāmnā reṇukasiddho'haṃ siddhasantānanāyakaḥ
p. ४५)
svacchandacārī loke'smin śivasiddhāntapālakaḥ /
khaṇḍayan jainacārvākabauddhādīnāṃ durāgamān
ityuktvā paśyatāṃ teṣāṃ viṣayasthiracakṣuṣām /
utthāya vyomamārgeṇa malayādrimupāgamat
atha sūtratrayeṇa malayādriṃ varṇayati -
navacandanakāntārakandalanmandamārutam /
abhaṅgurabhujaṅgastrīsaṅgītarasasaṅkulam
nūtanaśrīcandanabhedanakṣamamandamārutaḥ atinibiḍabhujaṅgastrīsaṅgītarasa
vyāptaḥ
karipotakarākṛṣṭasphuradelātivāsitam /
varāhadaṃṣṭrikādhvastamustāsurabhikandaram
karikalabhakarākarṣaṇavikīrṇailāphalasugandhavāsito
varāhadaṃṣṭrotkhātabhadramustāsurabhisānupradeśaḥ
paṭīradalaparyanṅkaprasuptavyādhadampatim /
mādhavīmallikājātīmañjarīreṇura~jitam
karpūrakadalīpatraparyaṅkanidritakirātadampatiḥ
sevantyādikusumagucchaparāgarañjitaḥ / etādṛśaṃ malayādrimagamaditi
pūrveṇānvayaḥ
p. ४६)
athāṣṭabhiḥ sūtrairagastyāśramaṃ varṇayati-
tatra kutracidābhogasarvartukusumadrume /
apaśyadāśramaṃ divyamagastyasya mahāmuneḥ
sampūrṇavasantādisarvartukusumamayavṛkṣavati tatra malayācale kutracit
kasmiṃścit pradeśe divyaṃ manoharam agastyāśramamapaśyat
dṛṣṭavānityarthaḥ
mandāracandanaprāyairmaṇḍitaṃ tarumaṇḍalaiḥ /
śākhāśikharasaṃlīnatārakāgaṇakorakaiḥ
śākhāgrasaṃvilīnatārakāgaṇarūpakusumakuḍmalaiḥ
kalpavṛkṣaśrīcandanāditarusamūhairmaṇḍitaṃ śobhitamityarthaḥ
munikanyākarānītakalaśāmbuvivardhitaiḥ /
ālavālajalāsvādamodamānamṛgīgaṇaiḥ
hemāravindaniṣyandamakarandasugandhibhiḥ /
marālālāpavācāluvīcimālāmanoharaiḥ
indīvaravarajyotirandhīkṛtaharinmukhaiḥ /
lopāmudrāpadanyāsacaritārthataṭāṅkitaiḥ
p. ४७)
hāranīhārakarpūraharahāsāmalodakaiḥ /
nityanaimittikasnānaniyamārthaistapasvinām
prakṛṣṭamaṇisopānaiḥ parivītaṃ sarovaraiḥ /
vimuktasattvavairasyaṃ brahmalokamivāparam
hūyamānājyasantānadhūmagandhimahāsthalam /
śukasaṃsatsamārabdhaśrutiśāstropabṛṃhaṇam
śukasaṃsadetyarthaḥ / spaṣṭamanyat / etādṛśamagastyāśramamapaśyadityarthaḥ
athāgastyamuniṃ navabhiḥ sūtrairvarṇayati -
tasya madhye samāsīnaṃ mūle candanabhūruhaḥ /
sukumāradalacchāyādūritādityatejasaḥ
taḍitpiṅgajaṭābhāraistripuṇḍrāṅkitamastakaiḥ /
bhasmoddhūlitasarvāṅgaiḥ sphuradrudrākṣabhūṣaṇaiḥ
navavalkalavāsobhirnānāniyamadhāribhiḥ /
parivītaṃ munigaṇaiḥ pramathairiva śaṅkaram
p. ४८)
samujvalajaṭājālaistapaḥpādapapallavaiḥ /
sphuratsaudāminīkalpairjvālājālairivānalam
śivaprasādabhūtatapovṛkṣapallavaiḥ
sphuradvidyullatāsadṛśairjaṭājālairagnimiva samujvalantamityarthaḥ
viśuddhabhasmakṛtayā tripuṇḍrāṅkitarekhayā /
trisrotaseva sambaddhaśilābhāgaṃ himācalam
tribhāgena pravahadgaṅgāsambaddhaśilābhāgaṃ himādrimiva
śitatripuṇḍrarekhāṅkitamastakamityarthaḥ
bhasmālaṅkṛtasarvāṅgaṃ śaśāṅkamiva bhūgatam /
vasānaṃ valkalaṃ navyaṃ bālātapasamaprabham
vaḍavāgniśikhājālasamālīḍhamivārṇavam /
sarvāsāmapi vidyānāṃ samudāyaniketanam
samālīḍhaṃ vyāptamityarthaḥ
nyakkṛtaprākṛtāhantaṃ nirūḍhaśivabhāvanam /
tṛṇīkṛtajagajjālaṃ siddhīnāmudayasthalam
tiraskṛtaprākṛtaśarīrādyahaṅkāravantamityarthaḥ /
siddhīnāmaṇimādisiddhīnāmityarthaḥ
p. ४९)
mohāndhakāratapanaṃ mūlabodhamahīruham /
dadarśa sa mahāyogī muniṃkalaśasambhavam
mūlabodhasya svarūpajñānasya kalpadrumamityarthaḥ /
evamādiviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ kalaśasambhavagastyaṃ sa reṇukācāryo dadarśa
dṛṣṭavānityarthaḥ
atha samāgataṃ taṃ reṇukācāryamagastyaḥ pūjayāmāseti caturbhiḥ sūtraiḥ
pratipādayati-
tamāgataṃ mahāsiddhaṃ samīkṣya kalaśodbhavaḥ /
gaṇendraṃ reṇukābhikhyaṃ viveda jñānacakṣuṣā
tasyānubhāvaṃ vijñāya sahasaiva samutthitaḥ /
lopāmudrākarānītairudakairatipāvanaiḥ //
pādau prakṣālayāmāsa sa tasya śivayoginaḥ
sa agastyaḥ tasya reṇukasyānubhāvaṃ sāmarthyaṃ samanvīkṣya tasminneva
kṣaṇe samutthāya praṇamyāsane upāveśayadityarthaḥ
sampūjya taṃ yathāśāstraṃ tanniyogapurassaram /
munirvinayasampanno niṣasādāsanāntare
atheti śeṣaḥ / taṃ reṇukaṃ śāstroktaprakāreṇa bhaktiyutaḥ san agastyamuniḥ
sampūjya tadājñāpuraḥsaraṃ yathā tathā pīṭhāntare upaviṣṭa ityarthaḥ
reṇukāgastyasaṃvādaḥ
samāsīnaṃ munivaraṃ sarvatejasvināṃ vibhum /
uvāca śāntayā vācā revaṇaḥ siddhaśekharaḥ
p. ५०)
athāṣṭabhiḥ sūtraiḥ śrīreṇuko'gastyaṃ kuśalapraśnapūrvakaṃ prastauti-
nirvighnaṃ vartase kiṃ nu nityā te niyamakriyā /
atha vā'gastya tejasvin kutaḥ syuste'ntarāyakāḥ
tejasvin bho agastya atha māṅgalyena nirvighnaṃ bhavān vartase kiṃ nu te
niyamakriyā nityā vā vicchedarahitā vetyarthaḥ te antarāyakā vighnakāriṇaḥ
kutaḥ syuḥ? na syurityarthaḥ
vindhyo niruddho bhavatā viśvollaṅghanavibhramaḥ /
nahuṣo roṣaleśāt te sadyaḥ sarpatvamāgataḥ
viśvollaṅghanavibhramo mahāmeruprabhṛtimahāparvatollaṅghanavilāsavān
vindhyaḥ
p. ५१)
vindhyādriḥ niruddhaḥ bhūmau nipātita ityarthaḥ / bho agastya te krodhaleśāt
sadya eva nahuṣaḥ sarpatāṃ gataḥ
ācānte bhavatā pūrvaṃ paṅkaśeṣāḥ payodhayaḥ /
jīrṇaste jāṭhare vahnau dṛpto vātāpidānavaḥ
pūrvaṃ bhavatā ācānte ācamane kṛte sati payodhayaḥ samudrāḥ paṅkaśeṣeṇa
avaśiṣṭāḥ kṛtāḥ / te jaṭharāgnau dṛptaḥ uddhataḥ vātāpidānavaḥ
vātāpināmāsuraḥ jīrṇo jāta ityarthaḥ
evaṃvidhānāṃ citrāṇāṃ sarvalokātiśāyinām /
kṛtyānāṃ tu bhavān kartā kaste'gastya samaprabhaḥ
sarvajanātiśāyinām evaṃvidhacitrakarmaṇāṃ tvaṃ kartā karmāṇi kurvāṇa
ityarthaḥ / tasmād bho agastya te samānaprabhāvaḥ kaḥ? na ko'pītyarthaḥ
śivādvaitaparānandaprakāśanaparāyaṇam /
bhavantamekaṃ śaṃsanti prakṛtyā saṅgavarjitam
p. ५२)
atra lokā bhavantamekameva
śivādvaitavijñānāvirbhūtaparamānandaprakāśanatatparaṃ
prakṛtisambandharahitaṃ kathayantītyarthaḥ
tatkathamityatrāha -
purā haimavatīsūnuravadat te ṣaḍānanaḥ /
śivadharmottaraṃ nāma śāstramīśvarabhāṣitam
haimavatīsūnuḥ pārvatīnandana ityarthaḥ
bhaktiḥ śaivī mahāghorasaṃsārabhayahāriṇī /
tvayā rājanvatī loke jātā'gastya mahāmune
skandopadeśamahimnā atikrūrasaṃsārabhayanāśinī śivabhaktistvayā bhūloke
rājanvatī samyakprakāśamānā jātetyarthaḥ
agastyamunivacanam
atha agastyaḥ svasya reṇukācāryadarśanotthasaubhāgyaṃ daśabhiḥ
sūtrairvarṇayati -
iti tasya vacaḥśrutvā siddhasya munipuṅgavaḥ /
gambhīraguṇayā vācā babhāṣe bhaktipūrvakam
ahameva munīndrāṇāṃ lālanīyo'smi sarvadā /
bhavadāgamasampattirmāṃ vinā kasya sambhavet?
ahameva sadā munīndraiḥ lālanīyaḥ ślāghanīyaḥ tatra heturbhavadāgamaḥ
tvadāgamanasampattirmāṃ vinā na kasyāpītyahameva sarvaiḥ
ślāghanīyo'smīti bhāvaḥ
p. ५३)
sthiramadya śivajñānaṃ sthirā me tāpasakriyā /
bhavaddarśanapuṇyena sthirā me munirājatā
saṃsārasarpadaṣṭānāṃ mūrcchitānāṃ śarīriṇām /
kaṭākṣastava kalyāṇaṃ samujjīvanabheṣajam
tāpatrayātmasarpadaṣṭānāmata eva mūrcchitānāṃ prāṇināṃ te kaṭākṣaḥ
kalyāṇaṃ maṅgalātmakaṃ samujjīvanabheṣajaṃ sañjīvanauṣadhamityarthaḥ
samastalokasaṃdāhatāpatrayamahānalaḥ /
tvatpadāmbukaṇāsvādādupaśāmyati dehinām
tarhi ko'hamityākāṅkṣāyāmāha -
reṇukaṃ tvāṃ vijānāmi gaṇanāthaṃ śivapriyam /
avatīrṇamimāṃ bhūmiṃ madanugrahakāṅkṣayā
bhavādṛśānāṃ siddhānāṃ prabodhadhvastajanmanām /
pravṛttirīdṛśī loke parānugrahakāriṇī
pravṛttiḥ sañcāra ityarthaḥ īdṛśī eva parānugraharūpiṇītyarthaḥ
p. ५४)
tvanmukhācchrotumicchāmi siddhāntaśrutisammatam /
sarvajña vada me sākṣācchaivaṃ sarvārthasādhakam
sadyaḥ siddhikaraṃ puṃsāṃ sarvayogīndrasevitam /
durācārairanāghrātaṃ svīkṛtaṃ vedavedibhiḥ /
śivātmaikyamahābodhasampradāyapravartakam
durācārairjainabauddhādibhiranāghrātam asvīkṛtamityarthaḥ /
sākṣācchivātmyaikyeti -
sakalalokapratyakṣabhūtaśivajīvaikyajñānasampradāyaprāptamityarthaḥ /
evamādiviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ śaivasiddhāntaṃ tvanmukhācchrotumicchāmi bho
sarvajña! me mahyaṃ vada kṛpayetyarthaḥ // ५२-५३ //
uktvā bhavān sakalalokamahopakāraṃ
siddhāntasaṃgrahamanādṛtabāhyatantram /
sadyaḥ kṛtārthayitumarhati divyayogin
nānāgamaśravaṇavartitasaṃśayaṃ mām
iti śrīsiddhāntaśikhāmaṇau reṇukāgastyadarśanaprasaṅgo nāma caturthaḥ
paricchedaḥ
divyayogin manoharaśivayogayukta revaṇasiddheśvara anādṛtabāhyatantraṃ
khaṇḍitajainabauddhāditantraṃ sakalalokamahopakārakaṃ
sakalaprāṇyanugrāhakaṃ siddhāntasaṃgrahaṃ
vedasammatasiddhāntasāramuktvā upadiśya nānāgamaśravaṇavartitasaṃśayaṃ
kāmikādivātulāntānekāgamaśravaṇaprāptasaṃśayaṃ māṃ bhavān sadyaḥ
kṛtārthayitumarhati yogyo'sītyarthaḥ
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
p. ५५)
reṇukāgastyadarśananāmā caturthaḥ paricchedaḥ
pañcamaḥ paricchedaḥ
evamagastyavijñāpanāvākyaśravaṇānantaraṃ tacchāstrapracārārthameva
bhūlokamadhigataḥ śivagaṇādhīśaḥ śrīreṇukācāryaḥ
kṣaṇamacañcalamanā dayayā
prārambhaṇīyaśivaśāstraparisamāptipratibandhakībhūtavighnadevatāsaṅgha-
samādhānaśaktaśivadhyānarūpamaṅgalaṃ manasi vidhāya tasyottaramāheti
śivayogī nirūpayati ityavatārikayaiva asyārthasya sphuṭatve'pi yojanādvāreṇa
īṣadviśeṣaḥ sūcyate -
athāgastyavacaḥ śrutvā reṇuko gaṇanāyakaḥ /
dhyātvā kṣaṇaṃ mahādevaṃ sāmbamāha samāhitaḥ
agastyavacaḥ śrutvā'tha gaṇanāyako reṇukaḥ kṣaṇamekāgracittaḥ san
sāmbamambayā jagajjananyā
śaktipraṇavarūpamukhyasvasamavetacitkriyāsāmarasyalakṣaṇacidambaraśaktyā
saha vartamānaṃ mahādevaṃ krīḍāvijigīṣādyanekaguṇaratnākaraṃ
parabrahma tejoliṅgaṃ dhyātvā tasyottaravacanaṃ nirūpayatītyarthaḥ
agastya muniśārdūla samastāgamapāraga /
śivajñānakaraṃ vakṣye siddhāntaṃ śṛṇu sādaram
samastāgamapāraga sakalanigamāgamapāraṅgata
śivaśāstraprabhutvānmuniśārdūla muniśreṣṭha bho agastya śivajñānakaraṃ
svatantraśivādvaitajñānaprakāśakaṃ siddhāntaṃ siddhāntaśāstraṃ vakṣye
sādaraḥ prītiyuktaḥ san tvaṃ śṛṇvityarthaḥ
p. ५७)
atha tasya siddhāntasyādhikyaṃ pratipādayituṃ siddhāntā bahavaḥ santītyāha-
agastya khalu siddhāntā vikhyātā rucibhedataḥ /
bhinnācārasamāyuktā bhinnārthapratipādakāḥ
bho agastya rucibhedataḥ kapilapatañjalyādi-ṛṣiprītivaicitryād bhinnācārasya
bhinnaprameyasya pratipādakāḥ siddhāntā bahava iti śeṣaḥ vikhyātāḥ khalu
prasiddhāḥ santītyarthaḥ
te ka ityākāṅkṣāyāmāha -
sāṃkhyaṃ yogaḥ pāñcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā /
etāni mānabhūtāni nopahanyāni yuktibhiḥ
sāṃkhyaṃ kāpilaṃ prakṛtipuruṣalakṣaṇapadārthadvayapratipādakam
tatrānīśvarāṅgīkāraḥ / yogo yogaśāstraṃ patañjalipraṇītam
tatreśvarāṅgīkāraḥ kaṣṭakarayamaniyamādyaṣṭāṅgapratipādakam /
pāñcarātraṃ vāsudevapraṇītaṃ vaiṣṇavaṃ
viṣṇudīkṣāṅgabhūtataptamudrādhāraṇādipratipādanadvārā
cidacidīśvaralakṣaṇatripadārthapratipādakam / pāśupataṃ śivapraṇītaṃ
paśupāśapatilakṣaṇatripadārthapratipādakam / vedāḥ yasya niśvasitā (taṃ)
vedāḥ iti śivasyāprayatnasiddhaniśvāsarūpāḥ ata eva akṛtrimā ṛgyajuḥ
sāmarūpāḥ tatpūrvakāṇḍānusāreṇa jaiminiproktapūrvamīmāṃsākhyaṃ
yāgādikarmaprādhānyapratipādakaṃ nirīśvaram etāni śāstrāṇi
mānabhūtāni pramāṇabhūtāni yuktibhirnopahanyāni tarkayuktibhirna
khaṇḍanīyāni trayī sāṃkhyaṃ yogaḥ (paśupatimataṃ) vaiṣṇavamiti iti
mahimnastotraprasiddhatvādityarthaḥ
p. ५८)
nanu kathameṣāṃ prāmāṇyamityatrāha-
vedaḥ pradhānaṃ sarveṣāṃ sāṃkhyādīnāṃ mahāmune /
vedānusaraṇādeṣāṃ prāmāṇyamiti niścitam
uktalakṣaṇānāṃ sarveṣāṃ sāṃkhyādīnāṃ madhye vedaḥ pradhānaṃ
mukhyapramāṇam apauruṣeyatvāt / eṣāṃ sāṃkhyādisiddhāntānāṃ
vedānusaraṇād vedamūlakatvāt prāmāṇyamiti śāstrajñairniścitamityarthaḥ
nanu sāṃkhyādiśāstrāṇāmapi vedamūlatvādebhyaḥ śaivaśāstrasya ko
viśeṣa ityatrāha -
pāñcarātrasya sāṃkhyasya yogasya ca tathā mune /
vedaikadeśavarttitvaṃ śaivaṃ vedamayaṃ matam
atra cakārādaviśiṣṭadvayaṃ saṅgṛhītam / evaṃ
coktalakṣaṇapāñcarātrādipañcasiddhāntānāṃ vedaikadeśaniṣṭhatvam
śaivaṃ śivaśāstraṃ vedamayaṃ vedasvarūpamiti mataṃ
nigamāgajñairaṅgīkṛtamityarthaḥ
evaṃ sthite sarvavedamayatvāt śaivatantraṃ sāṃkhyādibhyaḥ śreṣṭhamityāha -
vedaikadeśavartibhyaḥ sāṃkhyādibhyo mahāmune /
sarvavedānusāritvācchaivatantraṃ viśiṣyate
p. ५९)
atra tantraśabdena śāstramucyate / spaṣṭamanyat
nanu tarhi śaivatantraṃ kenacit kalpitamiti pratīyamānatvāt kathamasya
prāmāṇyamityatrāha -
śaivatantramiti proktaṃ siddhāntākhyaṃ śivoditam /
sarvavedārtharūpatvāt prāmāṇyaṃ vedavat sadā
śaivatantraṃ śivoktaṃ sarvajñaśivaproktaṃ tatsiddhāntākhyamiti proktam
sarvavedārtharūpatvāt sakalopaniṣadarthasvarūpatvāt sadā kālabhedarāhityena
vedavat pramāṇamityarthaḥ
āgamā bahudhā proktāḥ śivena paramātmanā /
śaivaṃ pāśupataṃ somaṃ lākulaṃ ceti bhedataḥ
paramātmanā śivena śaivamiti pāśupatamiti somamiti lākulamiti ca bhedād
āgamā bahavaḥ proktāḥ
nanu śivoktatantrāṇāṃ bāhulyāt tāni sarvāṇi vedavat pramāṇāni
kimityatrāha-
teṣu śaivaṃ caturbhedaṃ tantraṃ sarvaviniścitam /
vāmaṃ ca dakṣiṇaṃ caiva miśraṃ siddhāntasaṃjñakam
teṣu śaivatantraṃ caturbhedavaditi sarvairāgamajñairniścitam / te ke bhedā
ityatrāha - vāmaṃ ca dakṣiṇaṃ caiva miśraṃ siddhāntasaṃjñakamiti
atha tatsvarūpaṃ prakaṭayati śaktītyādinā -
p. ६०)
śaktipradhānaṃ vāmākhyaṃ dakṣiṇaṃ bhairavātmakam /
saptamātṛparaṃ miśraṃ siddhāntaṃ vedasammatam
vāmākhyatantraṃ śaktiparam dakṣiṇatantraṃ bhairavaparam miśratantraṃ
brāhmyādisaptamātṛkāparam siddhāntaṃ vedasammataṃ siddhāntākhyaṃ
śaivatantraṃ vedasammatam / anena siddhāntākhyaśaivatantrameva
vedasammatatvādvedavat pramāṇam / śiṣṭamavedasammatatvāt tadvanna bhavatīti
sūcitam
nanu siddhāntākhyaśaivatantraṃ kathaṃ vedasammatamityatrāha -
vedadharmābhidhāyitvāt siddhāntākhyaḥ śivāgamaḥ /
vedabāhyavirodhitvād vedasammata ucyate
vedoktabhasmaliṅgadhāraṇādidharmapratipādakatvād
vedabāhyajainacārvākādimatanirāsakatvāt siddhāntākhyaḥ śivāgamo
vedasammata ityucyata ityarthaḥ
evaṃ vedasammatatvāt siddhānto vedavat pramāṇamityāha -
vedasiddhāntayoraikyamekārthapratipādanāt /
prāmāṇyaṃ sadṛśaṃ jñeyaṃ paṇḍitairetayoḥ sadā
sarvavedeṣu yad dṛṣṭaṃ tatsarvaṃ tu śivāgame iti
vīrāgamoktervedasiddhāntayorekārthakatvād vedavat siddhānto'pi pramāṇamiti
bhāvaḥ
athaivaṃvidhasiddhāntākhyaśivāgame kiṃ pratipādyata ityatrāha -
siddhāntākhye mahātantre kāmikādye śivodite /
nirdiṣṭamuttare bhāge vīraśaivamataṃ param
śivokte siddhāntākhye kāmikādivātulānte mahātantre uttarabhāge paraṃ
sarvotkṛṣṭaṃ vīraśaivamataṃ nirdiṣṭamupadiṣṭam / anena pūrvabhāge
śaivamupadiṣṭamiti sūcitam
p. ६१)
atha vedaśirasyapi vīraśaivaśabdaṃ darśayati -
vidyāyāṃ śivarūpāyāṃ viśeṣād ramaṇaṃ yataḥ /
tasmādete mahābhāgā vīraśaivā iti smṛtāḥ
śivarūpāyāṃ brahmasvarūpāyāṃ vidyāyāṃ vedāntavākyajā vidyā iti
sūtagītoktervedāntavedyāyāṃ vidyāyāṃ viśeṣād yataḥ kāraṇād ramaṇaṃ
ratirasti tasmād ete tatra ratimanto mahābhāgāḥ paramaśreṣṭhā vīraśaivā iti
smṛtā ityarthaḥ
atha vedāgamamastakayorapi vīraśaivaśabdanirvacanaṃ darśayati -
vīśabdenocyate vidyā śivajīvaikyabodhikā /
tasyāṃ ramante ye śaivā vīraśaivāstu te matāḥ
śivajīvaikyabodhikā liṅgāṅgarūpaśivajīvaikyaprakāśikā vidyā vī śabdena
ucyate paṇḍitaiḥ kathyata ityarthaḥ vī gativyāptiprajananakāntyasanakhādaneṣu iti
dhātostasyāṃ vidyāyāṃ ye śaivāḥ śivabhaktā ramante te tu vīraśaivā iti
matāḥ saṃmatā ityarthaḥ
atha vīramāheśvaraśabdanirvacanaṃ karoti-
vidyāyāṃ ramate yasmānmāyāṃ heyāṃ śvavad rahet /
anenaiva niruktena vīramāheśvaraḥ smṛtaḥ
yasmād liṅgāṅgasambandhakaraṇārthaṃ śivajīvaikyaprakāśikāyāṃ
vidyāyāṃ ramate māyāṃ jagadrūpāṃ heyāṃ tyajanīyāṃ śvavat śunakavad
rahet nivārayet anenaiva niruktena ekadvitryādipadagatādyakṣarapravacanenaiva
vīramāheśvara ityanvarthanāmnā smṛta ityarthaḥ
p. ६२)
evaṃ
vedāntasiddhavīraśabdasiddhāntaprasiddhaśaivaśabdamaheśvaraśabdāṃśca
vivicyānantaraṃ vedāgamaśiraḥ siddhavīraśaivavīramāheśvarasvarūpaṃ
ṣaḍbhiḥ sūtrairviśadayati / tatra prathamaṃ vīraśabdaḥ kathaṃ vedāntaprasiddha
ityatrāha -
vedāntajanyaṃ yajjñānaṃ vidyeti parikītyate /
vidyāyāṃ ramate tasyāṃ vīra ityabhidhīyate
vedāntavākyajā vidyā iti sūtagītoktervedāntavākyaprakāśyaṃ yajjñānaṃ
vidyā tasyāṃ yo ramate sa vīra ityarthaḥ
evaṃ vedāntaprasiddhavīraśabdapūrvakatvena
siddhāntaprasiddhaśivatattvajñānaniṣṭhān śaivān
māheśvaratattvakarmaniṣṭhān māheśvarāṃśca sārdhasūtreṇa sphuṭayati -
śaivairmāheśvaraiścaiva kāryamantarbahiḥkramāt /
śivo maheśvaraśceti nātyantamiha bhidyate
śaivairvīraśabdapūrvakaśaivaiḥ vīraśaivairityarthaḥ /
māheśvarairvīramāheśvaraiśca antarbahiḥkramāt śivāliṅgārcanamiti śeṣaḥ
kāryaṃ kartuṃ yogyam / evaṃ sthite śivo niṣkalaḥ śivo maheśvaraḥ sakalaḥ
sadāśivaśceti sthitau / iha śivaḥ śūlī maheśvaraḥ ityabhidhānaguṇapāṭhe
yathā'tyantaṃ na bhidyate tayorātyantikabhedo nāsti
atha śaivamāheśvarayorantarbāhyarūpaliṅgārcanaṃ yaduktaṃ
tatkīdṛśamityatrāha -
yathā tathā na bhidyante śaivā māheśvarā api /
śivāśriteṣu te śaivā jñānayajñaratā narāḥ
tathā śaivāḥ śivasambandhino vīraśaivā māheśvarā api
maheśvarasambandhino vīramāheśvarāśca na bhidyante bhinnā na bhavanti / atra
sadāśivasya sopādhikatve'pi tadupādhervakṣyamāṇarītyā
sattvaguṇapradhānatvena nāparatvāt tayorātyantikabhedo nāstīti bhāvaḥ /
śivāśriteṣu ye narāḥ puruṣā jñānayajñaratā
p. ६३)
hṛtkamalasthacilliṅgapūjāyāṃ prītiyuktāste śaivā vīraśaivā ityarthaḥ
māheśvarāḥ samākhyātāḥ karmayajñaratā bhuvi /
tasmādabhyantare kuryuḥ śaivā māheśvarā bahiḥ
karmayajñaratāḥ karakamalasthakriyāliṅgapūjāyāṃ prītiyuktā māheśvarā
vīramāheśvarā iti bhuvi samākhyātāḥ prakhyātā ityarthaḥ / tasmāt śaivā
vīraśaivā abhyantare hṛtkamale kuryuḥ
jñānakāṇḍapratipāditaprāṇaliṅgiśaraṇaśivaikyasthaloktadharmācaraṇaṃ
kuryurityarthaḥ / māheśvarā vīramāheśvarā bahiḥ
karmakāṇḍasthabhaktamāheśvaraprasādisthaloktadharmācaraṇaṃ
kuryurityanuṣaṅgaḥ /
jñānaṃ pradhānaṃ na tu karmahīnaṃ karma pradhānaṃ na tu cidvihīnam /
tasmād dvayoreva bhavet prasaddhirna hyekapakṣo vihagaḥ prayāti //
na kriyārahitaṃ jñānaṃ na jñānarahitā kriyā /
apaśyannandhako dagdhaḥ paśyan paṅguśca dahyate //
ityādivacanāt śaivamāheśvarayorjñānaṃ kriyā ca samānaivetyanusandheyam
kintu bāhyāntarapūjāprītimātraṃ viśiṣyata iti
vīraśaivāstu ṣaḍbhedāḥ sthaladharmavibhedataḥ /
bhaktādivyavahāreṇa procyante śāstrapāragaiḥ
atha vīramāheśvarā iti prasiddhavīraśaivāstu bhaktādiśivaikyāntavyavahāreṇa
sthaladharmavibhedataḥ piṇḍādivṛttijñānaśūnyāntaḥsthalācārabhedataḥ
ṣaḍbhedāḥ ṣaḍvidhabhedavanta iti śāstrapāragaiḥ procyanta ityarthaḥ
p. ६४)
atha tacchāstrabhedaṃ darśayati -
śāstraṃ tu vīraśaivānāṃ ṣaḍvidhaṃ sthalabhedataḥ /
dharmabhedasamāyogādadhikārivibhedataḥ
vīraśaivānāṃ śāstraṃ tu viśeṣadyotakam sthalabhedataḥ sthalabhedāt
dharmabhedasamāyogāt sthaloktasadācārabhedasambandhāt adhikārivibhedataḥ
sthalaniṣṭhabhaktādyadhikāribhedataśca ṣaḍvidhaḥ ṣaṭprakāravadityarthaḥ / asya
śāstrasya vīraśaivadharmaniṣṭhaḥ san mumukṣurbhakto'dhikārī
śivabhaktilabhyaśivaikyarūpaparamuktiḥ prayojanam ekottaraśatasthalajñānaṃ
viṣayaḥ asya jñānasya śāstreṇa prakāśyaprakāśakabhāva eva sambandhaḥ /
evamanubandhacatuṣṭayavadetacchāstram
atha sthalakramaṃ nirūpayati -
ādau bhaktasthalaṃ proktaṃ tato māheśvarasthalam /
prasādisthalamanyattu prāṇaliṅgasthalaṃ tataḥ
spaṣṭam
bhaktasthalam
bhaktasthalaṃ pravakṣyāmi prathamaṃ kalaśodbhava /
tadavāntarabhedāṃśca samāhitamanāḥ śṛṇu
p. ६५)
athaivamuddiṣṭasthaleṣu kramaprāptabhaktasthalaṃ tadavāntarabhedāṃśca
vakṣyāmi śṛṇvityanvayaḥ
atha bhaktasthalaṃ lakṣayati -
śaivī bhaktiḥ samutpannā yasyāsau bhakta ucyate /
tasyānuṣṭheyadharmāṇāṃ muktirbhaktasthalaṃ matam
yasya śivasambandhinī bhaktirutpannā so'sau bhakta ityucyate / tasya
bhaktasyānuṣṭheyadharmāṇāmācaraṇīyavīraśaivadharmāṇām uktiḥ-
sadācāraḥ śive bhaktirliṅge jaṅgama ekadhīḥ /
lāñchane śaraṇe bhaktirbhaktasthalamanuttamam /
ityādyupadeśanaṃ bhaktasthalamiti matam sammatamityarthaḥ
atha piṇḍādibhaktasthalāvāntarasthalāni pañcadaśetyuktvā tānyuddiśati -
avāntarasthalānyatra prāhuḥ pañcadaśottamāḥ /
piṇḍatā piṇḍavijñānaṃ saṃsāraguṇaheyatā
dīkṣā liṅgadhṛtiścaiva vibhūterapi dhāraṇam /
rudrākṣadhāraṇaṃ paścāt pañcākṣarajapastathā
bhaktamārgakriyā caiva gurorliṅgasya cārcanam /
jaṅgamasya tathā hyeṣāṃ prasādasvīkṛtistathā
atra dānatrayaṃ proktaṃ sopādhinirupādhikam /
sahajaṃ ceti nirdiṣṭaṃ samastāgamapāragaiḥ
etāni śivabhaktasya kartavyāni prayatnataḥ /
atra bhaktasthale uttamā āryāḥ avāntarasthalāni pañcadaśetyāhuḥ / tāni
kānītyatra - piṇḍatetyādi / piṇḍasthalam piṇḍajñānasthalam
saṃsāraheyasthalam dīkṣālakṣaṇagurukāruṇyasthalam liṅgadhāraṇasthalam
vibhūtidhāraṇasthalam rudrākṣadhāraṇasthalam pañcākṣarījapasthalam
bhaktamārgasthalam guruliṅgārcanarūpobhayasthalam
p. ६६)
jaṅgamārcanalakṣaṇatrividhasampattisthalam
etattrayaprasādasvīkāralakṣaṇacaturvidhasārāyasthalam / atra bhaktasthale
proktadānatrayameva upādhimāṭam nirupādhimāṭam sahajamāṭaṃ ceti
sthalatrayametānyevāntararūpapañcadaśasthalāni śivabhaktasya
vidheyānītyarthaḥ
piṇḍasthalam
samastavedāgamaśiraḥsiddhāṅgaṣaṭsthalaliṅgaṣaṭsthalāntargatatvena
samācaraṇīyapiṇḍatādivṛttijñānaśūnyatāntaikottaraśatasthalānāṃ
mukhyaṃ piṇḍasthalaṃ nirūpayati -
bahujanmakṛtaiḥ puṇyaiḥ prakṣīṇe pāpapañjare
śuddhāntaḥkaraṇo dehī piṇḍaśabdena gīyate /
anekajanmakṛtadharmairmanovākkāyakarmakṛtapāpasamūhe naṣṭe sati
nirmalāntaḥkaraṇavānātmā piṇḍaśabdena kathyata ityarthaḥ
punarjanmāntarakarmayogāt sa eva jīvaḥ iti śruteḥ / uktaprakāreṇa
śuddhāntaḥkaraṇaḥ sa eva jīvaḥ piṇḍābhidhāna iti yāvat / atra piṇḍasthalaṃ
sādhanam vakṣyamāṇapiṇḍajñānādiśatasthalāni sādhyāni / netre dve api
yathā darśanamekam pādau dvāvapi yathā gamanamekam tathā ātmalābhānna
paraṃ vidyate nātmanaḥ paradevatā iti śrutyāgamapratipādyapiṇḍasthalaṃ
gurūpadeśasvānubhāvābhyāmekaṃ sadvijñeyamiti bhāvaḥ
p. ६७)
nanvayaṃ piṇḍaśabdavācyaḥ kiṃ lokasādhāraṇo vā tadviśiṣṭo vetyatrāha-
śivaśaktisamutpanne prapañce'smin vikalpyate
puṇyādhikaḥ kṣīṇapāpaḥ śuddhātmā piṇḍanāmakaḥ /
śivaśaktisamutpanne liṅgāṅkitaṃ paśya jagadbhagāṅkam iti vyāsavacanāt
śivaśaktibhyāmutpanne'smin prapañce puṇyādhikyāt pāpakṣayāt
śuddhātmā nirmalāntaḥkaraṇaḥ piṇḍābhidhānaḥ puruṣaḥ viśiṣyata
itarajanāpekṣayā śreṣṭho bhavatītyarthaḥ
nanu tarhyayaṃ piṇḍanāmakaḥ śivo vā tadanyo vā ityatrāha -
eka eva śivaḥsākṣāccidānandamayo vibhuḥ
nirvikalpo nirākāro nirguṇo niṣprapañcakaḥ /
anādyavidyāsambandhāt tadaṃśo jīvanāmakaḥ
cidānandamayaḥ svatantraprakāśaḥ ata eva sākṣād ahamiti
deśakālādyacumbitatvena sarvalokapratyakṣaḥ utainaṃ gopā adṛśan [vā० saṃ०
१६/७] ityādiśruteḥ / vibhuḥ pūrṇaḥ nirvikalpo bhedarahitaḥ ata eva niṣprapañcako
māyikaprapañcaśūnyaḥ nirākāro nīlapītādyākārarahitaḥ nirguṇo
māyikasattvarajastamoguṇarahitaḥ śivaḥ akuṇṭhitecchādyanekakalyāṇapūrṇaḥ
paramātmā eka eva ekamevādvitīyam [chā० u० ६/२/१] iti śruteḥ śivātirekeṇa
padārthāntaraṃ nāstītyarthaḥ / tathāpyanādyavidyāsambandhād
jīvabrahmavibhāgavadvakṣyamāṇa-
svavimarśaśaktyanādiparikalpitamāyāsambandhāt tadaṃśo
jñānakriyāsāmarasyātmanaḥ śivasya aṃśaścitkriyālakṣaṇo jīvanāmako jīva
ityabhidhānavānityarthaḥ mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ [bha०
gī० १५/७] iti bhagavadukteḥ aṃśo nānāvyapadeśāt [bra० sū० २/३/४३/१७] iti
brahmasūtrasthiteśca // ३३-३४ //
atha kathaṃ śivastadantaraṅge tiṣṭhatītyatrāha -
devatiryaṅmanuṣyādijātibhede vyavasthitaḥ /
p. ६८)
māyī maheśvarasteṣāṃ prerako hṛdi saṃsthitaḥ
sa jīvo devatiryaṅmanuṣyādijātibhede'pyavasthitaḥ
devāḥ ṣoḍaśalakṣāṇi navalakṣāṇi mānuṣāḥ /
daśabhirdaśabhistadvajjalajā vihagā mṛgāḥ //
sarīsṛpāstu lakṣāṇi ekādaśa caretarāḥ /
aṣṭau ca daśalakṣāṇi saptajanmānyamūni vai //
atra sarīsṛpāḥ sarpāḥ / spaṣṭamanyat / iti skāndavacanāt
suranaroragādinānājātibhede tiṣṭhatītyarthaḥ / maheśvara uktalakṣaṇaḥ
paraśivaḥ māyāṃ tu prakṛti vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram [śve० u० ४/१०] iti
śruteḥ / uktalakṣaṇamāyāśaktisahitaḥ san teṣāmuktavidhajīvānāṃ prerako
dharmādharmagocarabuddhivṛttiprerakaḥ san hṛdi tadantaraṅge saṃsthitaḥ
tiṣṭhatītyarthaḥ
evaṃrūpāyāṃ sthitau jīveśvarau na brahmātiriktauḥ kintu brahmaṇi
jīvatvamīśvaratvaṃ ca kalpitamāha -
p. ६९)
candrakānte yathā toyaṃ sūryakānte yathā'nalaḥ /
bīje yathāṅkuraḥ siddhastathātmani śivaḥ sthitaḥ
jīve śivastādātmyasambandhena tiṣṭhatītyarthaḥ
nanu pratibimbasya darpaṇādyupādhikṛtatvena pratibimbatvaṃ
tannirūpitabimbatvaṃ ca sūrye kalpitamiti vaktuṃ yuktam brahmaṇi
tadvyatiriktopādhirnāstīti tadayuktamiti dṛṣṭānto'yaṃ viṣama ityatrāha -
ātmatvamīśvaratvaṃ ca brahmaṇyekatrakalpitam [tulanīya- agniryathaiko
bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva / ekastathā
sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca // (ka० u० २/५/९)] /
bimbatvaṃ pratibimbatvaṃ yathā pūṣaṇi kalpitam
ekatra ekasminnityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
guṇatrayavibhedena paratattve cidātmani /
bhoktṛtvaṃ caiva bhojyatvaṃ prerakatvaṃ ca kalpitam
sāttvikādiguṇatrayabhedena paratattve cidātmani śuddhacaitanye bhoktṛtvaṃ
bhojyatvaṃ prerakatvaṃ ca kalpitamityarthaḥ
nanu śuddhacidrūpe paramaśive sāttvikādiguṇatrayasambandho nāstītyuktatvāt
kathamuktārthasiddhirityatrāha -
guṇatrayātmikā śaktirbrahmaniṣṭhā sanātanī /
tadvaiṣamyāt samutpannā tasmin vastutrayābhidhā
brahmaniṣṭhā saṃyogasya kriyāpūrvatvādanyatarobhayakarmajaśca
saṃyogastāvadbhinna
p. ७०)
deśasthitayorevopapadyata iti brahmabāhyadeśābhāvena saṃyogasyāsambhavād
akriyāpūrvasaṃyogasyāprasiddhatvādviṣṇoravicichannaprasaratvena
vicchedaśūnyatayā sandhibandhānavakāśaśca raso'hamapsu kaunteya
prabhā'smi śaśisūryayoḥ [bha० gī० ७/८/४] iti bhagavadukteḥ
auṣṇyaṃ hutāśa iva śītalimānamindau
śayyāsu mārdavamivāśmasu karkaśatvam /
bāhyeṣu moha iva yogiṣu ca prabodhaḥ
svātantryamasti hi niyantrayiturmahanme /
ityabhiyuktokteśca sāmarasyābhedalakṣaṇatādātmya [tadbhinnatve sati
tadabhedena pratīyamānatvaṃ tādātmyam /] sambandhena vartamānā nāto
bhedābhedayorvirodhaḥ sārvatrikaḥ / sanātanī nityā śaktiḥ
jñānakriyāsāmarasyātmikā svābhāvikī vimarśaśatkiḥ astīti śeṣaḥ /
anyathā prakāśarūpatve'pi brahmaṇaḥ
pratibimbanakṣamatvādisvarūpaparāmarśaśūnyatvācca
sphaṭikamaṇimukurādiprakāśavat
saccidānandātmakasvarūpaparāmarśaśūnyatvena jaḍatāpattiranivāryaiveti sā
parā'sya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca [śve० u० ६/८]
iti śruteścidānandecchājñānakriyādinānārūpiṇī
cakārasyānuktārthaprakāśakatvāt / tatra cidānandayorakhaṇḍatvena
vikṣobhābhāvādicchādiśaktīnāṃ saviṣayatvena vikṣobhasambhavād
bhedābhedasphuraṇamayī mayūrāṇḍasagatapādapakṣavarṇavaicitryanyāyena
svatādātmyakroḍīkṛtacarācaraviśvamayī / evaṃrūpiṇī
vimarśaśaktiravibhāgaparāmarśadaśāyāṃ svasthā
vibhāgaparāmarśadaśāyāṃ guṇatrayātmikā bhavati / kathamiti cet ucyate -
tadvimarśaśakteraṃśamātre ghṛtakāṭhinyanyāyena kriyāṃśasya
jñātṛtāviyogād jñānāṃśasya kartṛtāviyogād
uttamakartṛtāvinirmuktajñānāṃśāt sattvaguṇātmikā vidyāśaktirutpannā
bhavati tādṛśajñātṛtāvinirmuktakriyāṃśāt
kiñcitsattvatamomiśrarajoguṇaśaktirāvirbhavati / jānāmīti vyavahāre jñānasya
kriyābhinnatvāt karomītyatra kartṛtāyā api
sphuradrūpattvājjñānakriyayorvastuta aikye'pi vibhāgaparāmarśamahimnā
jñānaṃ kriyā na bhavati kriyā jñānaṃ na bhavatītyanyonyābhāvabuddhireva
tamoguṇaśaktirityevaṃ guṇatrayātmikā satī
p. ७१)
tadvaiṣamyād guṇatrayatāratamyāttasmin śuddhacidrūpe paramaśive
vastutrayābhidhābhojyabhoktṛprerakalakṣaṇanāmarūpakriyāvatī satī
samutpannā pratisphuraṇagatyā māyākhyayāvirbhūtetyuktārthasiddhiriti
bhāvaḥ / anena sarvaṃ viśvamaṇḍarasanyāyena vibhāgaparāmarśarūpeṇāstīti
sūcitamiti na pariṇāmavādakṛtaśaṅkāvakāśaḥ
cidātmaiva hi devo'ntaḥsthitamicchāvaśādbahiḥ /
yogīva nirupādānamarthajātaṃ prakāśayet // [ī० pra० १/७]
iti śrīmadīśvarapratyabhijñokteśca asadutpattyasambhavādatiprasaṅgāt nāsato
vidyate bhāvaḥ [bha० gī० २/१६] iti gītatvācca / nanvevaṃ cedviśvasya
satyatāpattyā bandhanivṛttirna syāt nābhāvo vidyate sataḥ [bha० gī० २/१६] iti
gītatvāditi cenna ādyantakoṭyoścideṃkarūpatvenākāryakāritvādicchā-
bhūmipraviṣṭaghaṭādivanmuktasyāpi na punarbandhaḥ / īśvarecchāyāstatra
niyāmakatvāditi /
nanvanādyavidyāsambandhāditi pūrvamupakrāntatvenānirvacanīyasambandhena
brahmaniṣṭhā sanātanī brahmasamānasattākā guṇatrayamayī
śaktiradhyāsarūpiṇyanādyavidyāśaktirasti
tadvaiṣamyāttadguṇavaiṣamyāttasmin brahmaṇi vastutrayābhidhā
vastutrayamityabhidhā samutpanneti vyākhyātuṃ śakyatvat kimityetāvān
prayāsa iti cenna
tadīyā paramā śaktiḥ saccidānandalakṣaṇā /
samastalokanirmāṇasamavāyasvarūpiṇī /
tadacchiyā'bhavatsākṣāttatsvarūpānukāriṇī //
iti tato'pi pūrvopakrāntavacanavirodhāt
brahmāṇḍaśatakoṭīnāṃ sargasthitilayān prati /
sthānabhūto vimarśo yastadbhāṇḍasthalamucyate //
parāhantāsamāveśaparipūrṇavimarśavān /
sarvajñaḥ sarvagaḥ sākṣī sarvakartā maheśvaraḥ //
viśvādhāraṃ mahāsaṃvitprakāśaparipūritam /
parāhantāmayaṃ prāhurvimarśaṃ paramātmanaḥ //
yathā candre sthirā jyotsnā viśvavastuprakāśinī /
tathā śaktirvimarśātmā prakāre brahmāṇi sthitā //
iti vakṣyamāṇabhāṇḍabhājanasthalavacanavirodhācca / atra śakteḥ
p. ७२)
śivābhinnatvena niravayavatvāt kathaṃ sāṃśaprapañcopādānakāraṇatvaṃ
sambhavatīti nāśaṅkanīyam yathā paramāṇūnāṃ niravayavatve'pi
tatkāryarūpadvyaṇukādeḥ sāvayavatāprāptyā viśvopādānatvamaṅgīkriyate
tathā tatsvātantryaparikalpitāyā māyāśakteḥ
sāvayavatvasambhavādviśvopādānatvaṃ sambhavatīti
śakteraghaṭanaghaṭanāpaṭīyastvāt / atha bhavadaṅgīkṛtāvidyāṅgīkāro'pi na
sambhavati tasyā doṣarūpatvena brahmaṇastadāśrayatve doṣitvaprasaṅgāt / nanu
śuktikāśakalabhāsamānarajatasya yathā tatsamparko na vidyate tathā brahmaṇi
bhāsamānāvidyāyā api tatsamparkābhāvānnoktadoṣa iti cet tarhi
jīveśvaraviveka eva na syāt avidyāsamparkābhāvāt / na ca pratibimbadvārā
tadvivekaḥ sambhavatīti vācyam mukhādibimbabāhyadarpaṇādivad
bimbarūpabrahmabāhyedeśe
darpaṇasthānāpannāvidyāsthityaṅgīkārāsambhavād
brahmabāhyadeśābhāvājjalapraviṣṭamukhavad darpaṇarekhāvacca tatraiva
magnasya tatraiva pratiphalanāsambhavād brahmāpekṣayā avidyāyā
asvacchatvācca / tathāpi darpaṇapratibimbitamahyādivat
pratibimbitapadārthasyārthakriyāśūnyatvena bhoktṛtvādernirāśrayatvaprasaṅga
/ na ca darpaṇapratibimbitādityasya netracañcutvavat sambhavatīti vācyam tadvad
bimbarūpe brahmaṇi bhoktṛtvāderabhāvāt / na ca
haridrācūrṇayogenānubhayaniṣṭhalauhityabhāsanamiva sambhavatīti vācyam
tadvadavidyāpratibimbayoḥ sākṣādvastutvābhāvāt
saṃyojakāntaraśūnyatvācca mukhyaprakāśasyāsaṅgatvādanenaiva
lohamaṇidṛṣṭāntasyāpi dūrīkṛtatvāt tathāpi pratibimbasya
darpaṇādyupādhinibandhanatvena niścitatayā māyākāryatvena mithyātvāt
pratyagaikyaṃ na sambhavatīti tattvamasītyupadeśo nirarthaka eva syāt /
nanvavidyānivṛttidvārā tasyāpi nivṛtīrjāyata itīdameva pratyagaikyamiti cet
ātmahānirapuruṣārtha iti kasyāpi bhavadabhimatamuktau pravṛttireva na syāditi
saṃkṣepaḥ /
atha tadviśiṣṭatvamapi na sambhavati doṣitvaprasaktyā
brahmaṇastatsamparkābhāvādityuktatvāt tathāpyaṃśe vā sākalye vā? nādyaḥ
brahmaṇo niraṃśatvenordhvādhastiryagbhāgbhedaśūnyatvāt /
kalpitāṃśabhedo'pi na sambhavati kutra sthitvā kalpayatyavidyeti
vijñātumaśakyatvad brahmabāhyadeśābhāvāt / na ca niraṃśe'pyākāśe
nakṣatrādisthitiriva sambhavatīti vācyam tasyā vāyvādhāratvādākāśasyāpi
janyadravyatvena sāṃśatvāṅgīkāreṇa tad
dṛṣṭāntasyānubhayavādisiddhatvācca / nanvaghaṭanāpaṭīyasī seti cet satyam
tadbhāvasya caitanyāśrayabalādhīnatvenoktarītyā tadasambhavādanyathā
caitanyaṃ khaṇḍitameva bhavet sāṃkhyamatapraveśāpattiśca / nāpi dvitīyaḥ
śuddhāśuddhavibhāgāsambhavāt /
p. ७३)
nanu saṃsārāvasthāyāmaśuddhatvaṃ muktyavasthāyāṃ śuddhatvamiti cenna
jīva īśo viśuddhā cit tathā jīveśayorbhidā /
avidyātaccitoryogaḥ ṣaḍasmākamanādayaḥ // [pañcadaśī]
iti saṃsārāvasthāyāmeva śuddhāśuddhavibhāgasyāṅgīkṛtatvāt / nanvevaṃ
nirvaktumaśakyatve'pi tama āsīt [ṛ० ve० १०/१२९/३]
ityādiśrutyādipramāṇabalādavidyā'ṅgīkaraṇīyaiveti cetteṣāṃ
śrutyādipramāṇānāṃ satyatvaprasaṅgaḥ pramāṇaprameyayorghaṭaṃ prati
cakṣurādiriva tadvijātīyatāyā aṅgīkaraṇīyatvāt / na ca vyavasāyaṃ
pratyanuvyavasāyasya prāmāṇyāṅgīkārānnāyaṃ niyama iti vācyam
jñānasya jñātṛviśrāntatvena kadāpīdamiti
prameyapadaniṣṭhatvābhāvenānuvyavasāyasya
vyavasāyabhūtaghaṭahṛdayaṅgamīkaraṇapravīṇatvāt anyathā
vyavasthāhāniranavasthāpattiḥ ghaṭo'pi ghaṭāntaraviṣayaḥ
syādityatiprasaṅgaśceti taddṛṣṭāntasyānubhayavādisiddhatvāt / avidyāyāśca
satyatvaprasaṅgaḥ anādibhāvatvenāṅgīkṛtatvāt na cāprayojako'yaṃ hetuḥ
yadi satyatvaṃ na syāttārhyanādibhāvatvaṃ ca na syād ghaṭavaditi
vyatirekidṛṣṭāntasyāpi vidyamānatvāt
brahmātiriktatvenāṅgīkṛtatvādasatkalpatāpattiśca / tadbhinnasya
tadbāhyatāniyamo nāstītyatra mānābhāvāt
sakalapramāṇaśeṣimahāprakāśabāhyatvāt / na ca ghaṭagatarūpādidṛṣṭāntaḥ
tadvadasamavetatvāt / nāpi ghaṭākāśadṛṣṭāntaḥ ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ
[tai० u० २/१] ityādiśruteḥ pavanādīnāṃ sākṣātparamparayā tatkāryatvena
tadantargatatvasambhavāt / neha tathā caitanyasyāsaṅgatvāt
sadvatsajātīyatvābhāvācca / yathākathañcidaṅgīkāre'pi tasyāḥ prameyatvāt
prameyasya pramādvārā pramātṛviśrāntiraṅgīkaraṇīyeti vidyaiva bhaved
avidyeti vārtaiva na syāt anyathā naṣṭaghaṭaviṣayiṇī smṛtirna syāt / na ca
saṃskārāt sambhavatīti vācyam tasyāpi saviṣayatvenaivātmasamavetatvāt /
evaṃ bhavadabhimatāvidyāyāṃ mānābhāvāt aṅgīkāre'pi nirvāhābhāvād
bādhakāvirbhāvāccānupapannatvena brahmaṇo jaḍatānivṛttyarthaṃ
balāttatsvabhāvabhūtavimarśaśakteraṅgīkaraṇīyatvena tasyā
viśvopādānakāraṇībhūtamāyārūpatvamupapādayituṃ prayāso'yaṃ
sārthaka iti /
nanvevaṃ ceda brahmaṇi kiṃ pramāṇam svātiriktamānāntarābhāvāt anyathā
brahma sadeva bhavediti cenna tasya
svaprakāśatvenāhaṃparāmarśamayasvānubhūtipramāṇasya
p. ७४)
jāgarūkatvāt vimarśaśakteḥ
prakāśābhinnatve'pyaghaṭanaghaṭanāpaṭīyastvāt
svasvātantryaparikalpitasāmarasyābhedasadbhāvāt prameyapramāṇavyavahāraḥ
sambhavatīti na kācidanupapattiḥ / svātiriktamānāntaragamyatve
ghaṭavajjaḍatvāpattiḥ śrutyādipramāṇān catvāri vākparimitā padāni [ṛ० ve०
१/१६४/४५] iti śruterārambhavivakṣādhyavasāyoktirūpe vimarśamayatvena
vibhāgaparāmarśadaśāyāṃ tanmāhātmyaprakāśanaparatvāt
śrutyādiprasiddhāvidyādiśabdānāṃ
svātantryaparikalpitamāyāparatvasambhavāt sarvaṃ samañjasam
p. ७५)
jīva īśo viśuddhā cit tathā jīveśayorbhidā /
avidyā taccitoryogaḥ ṣaḍasmākamanādayaḥ //
atha kena guṇena kiṃ vastu jātamityatrāha-
kiñcitsattvarajorūpaṃ bhoktṛsaṃjñakamucyate /
atyantatāmasopādhirbhojyamityabhidhīyate /
paratattvamayopādhirbrahmacaitanyamīśvaraḥ
p. ७६)
rajoguṇasya kiñcitsattvatamomiśratvāt cāturvarṇya mayā sṛṣṭaṃ
guṇakarmavibhāgaśaḥ [bha० gī० ४/१३] iti bhagavadukteḥ
tādṛgrajoguṇamiśracaitanyaṃ bhoktṛjīvacaitanyamityarthaḥ /
atyantatāmasopādhiviśiṣṭacaitanyaṃ bhojyarasādirūpaṃ paratattvamayopādhiḥ
ābhyāmutkṛṣṭatvena
paratattvarūpasattvaguṇopādhiviśiṣṭacaitanyaprerakībhūtamaheśvara ityarthaḥ
athoktamarthaṃ dṛḍhayati-
bhoktā bhojyaṃ prerayitā vastutrayamidaṃ smṛtam /
akhaṇḍe brahmacaitanye kalpitaṃ guṇabhedataḥ
spaṣṭam
atra prerayitā śambhuḥ śuddhopādhirmaheśvaraḥ /
samiśropādhayaḥ sarve bhoktāraḥ paśavaḥ smṛtāḥ
atha teṣāṃ guṇanāmāntarāṇyāha-
bhojyamavyaktamityuktaṃ śuddhatāmasarūpakam /
sarvajñaḥ prerakaḥ śambhuḥ kiñcijjño jīva ucyate /
atyantagūḍhacaitanyaṃ jaḍamavyaktamucyate
adhikasattvopādhikatvānmaheśvaraḥ sarvajñaḥ sukhabhoktā śambhuḥ
kiñcittamomiśratvāt saṃhārakṛtyapravīṇaḥ krodhayuktaḥ / jīvāstu
kiñcitsattvatamomiśrarajopādhikatvāt kiñciñjñā jñānājñānasammilitāḥ
ata eva sukhaduḥkhabhoktāraḥ / śuddhatāmasopādhikaṃ bhojyamavyaktaṃ
prakṛtirityarthaḥ / kimidamavyaktamityatrāha - atyanteti /
vṛkṣādīnāmindriyaprāṇādiśūnya(prāya)tvena kevalajaḍa(prāya)tve'pi
pipāsāyā vidyamānatvāt sasyādīnāṃ śilādīnāṃ vṛddhidarśanād
avyaktacaitanyamiti vyavahāraḥ / avyaktaṃ prakṛtirmāyeti paryāyāḥ
p. ७७)
evaṃ māyāguṇabhedarūpopādhitrayaṃ pradarśyānantaraṃ
liṅgāṅgarūpaśivajīvasvarūpaṃ sulakṣayituṃ pūrvoktamāyopādhiṃ dvidhā
vibhajya darśayati-
upādhiḥ punarākhyātaḥ śuddhāśuddhavibhedataḥ /
śuddhopādhiḥ parā māyā svāśrayā(')mohakāriṇī
upādhiḥ pūrvoktamāyopādhiḥ punaḥ śuddhāśuddhabhedena dvidhā bhavati
tatra śuddhopādhiḥ parā māyā svāśrayā mohakāriṇītyūrdhvamāyetyarthaḥ
aśuddhopādhirapyevamavidyāśrayamohinī /
avidyāśaktibhedena jīvā bahuvidhāḥ smṛtāḥ
aśuddhopādhiravidyā āśrayamohinītyadhomāyetyarthaḥ / avidyāśaktibhedena
aṃśabhedenatyarthaḥ jīvā bahuvidhāḥ smṛtāḥ
māyāśaktivaśādīśo nānāmūrtidharaḥ prabhuḥ /
sarvajñaḥ sarvakartā ca nityamukto maheśvaraḥ
īśaḥ śuddhopādhimaheśvaraḥ māyāśaktivaśād mahāmāyāśaktivaśāt
sadyojātādinānāmūrtidharo jīvānāṃ buddhiprerakaḥ prabhuḥ
kartumakartumanyathākartuṃ samarthaḥ sarvajñaḥ
sadasatsakalapadārthaviṣayakānādijñānaśaktimān sarvakartā ca
sakalaprapañcanirmāṇanimittakāraṇībhūtaḥ nityamukta
āṇavādyanādimalasambandharahitaḥ sarvajñaḥ sarvakartā ca sarvajñaḥ
pañcakṛtyasampannaḥ sarveśvara īśate iti vṛddhajābālaśruteḥ
p. ७८)
kiñcitkartā ca kiñcijjño baddho'nādiśarīravān /
avidyāmohitā jīvā brahmaikyajñānavarjitāḥ
atha jīvasvarūpamāha - kiñcitkarteti / kiñcitkartā kiñcijjño baddha
āṇavādyanādimalapāśabaddha īśapreritaḥ sa jīvo'nādiśarīravān anāditaḥ
prāptaśarīrābhimānavān
jñājñau dvāvajāvīśānīśāvajo hyeko bhoktṛbhogārthayuktaḥ /
anīśaścātmā badhyate bhoktṛbhāvād jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ
[śve० u० १/९] /
iti śvetāśvataraśruteḥ
anādimalasambandhātkiñcijjño'ṇuryayoditaḥ /
anādimalamuktatvāt sarvajño'sau śivaḥ smṛtaḥ /
iti kiraṇāgamokteśca / evaṃrūpā jīvā avidyāmohitāḥ santo
brahmaikajñānavarjitā ahaṃ brahmāsmīti tādātmyajñānaśūnyāḥ santaḥ
paribhramanti saṃsāre nijakarmānusārataḥ /
devatiryaṅmanuṣyādinānāyonivibhedataḥ
nijakarmānusārato devatiryaṅmanuṣyādinānāyonibhedamadhigamya saṃsāre
paribhramantītyarthaḥ / atra sṛṣṭeḥ prāk karmābhāvāt kathamiti nāśaṅkanīyam
sadvādamaryādayā sarvaṃ viśvamaṇḍarasanyāyena
parabrahmaṇyavibhāgaparāmarśātmanā'stītyaṅgīkṛtatvāt
p. ७९)
atha kathaṃ bhramantītyatrāha -
cakranemikrameṇaiva bhramanti hi śarīriṇaḥ /
jātyāyurbhogavaiṣamyakāraṇaṃ [sati mūle tadvipāko jātyāyurbhogāḥ (pā०
yo० sū० २/१३)] karma kevalam
rathāṅgamastakagatalohavalayavad bhramantītyarthaḥ
nanu jīvāḥ karmānusāreṇa paribhramanti teṣāṃ
jātyāyurbhogavaiṣamyakāraṇaṃ kevalaṃ karmaivetyuktatvādīśvaraḥ
kimarthamaṅgīkaraṇīya ityatrāha -
eteṣāṃ dehināṃ sākṣī prerakaḥ parameśvaraḥ /
eteṣāṃ bhramatāṃ nityaṃ karmayantraniyantraṇe
karmasūtrabaddhe saṃsāracakre sadā paribhramatāmeteṣāṃ vicitradehinām
eteṣāṃ karmaṇāmiti śeṣaḥ parameśvaraḥ prerakaḥ karmaṇāṃ jaḍatvena
prerakatvāsambhavāt prerakatvena sākṣitveneśvaro'ṅgīkaraṇīya ityarthaḥ
athavā'sya naitāvanmātram viśeṣo'pyastītyāha -
dehināṃ prerakaḥ śambhurhitamārgopadeśakaḥ /
punarāvṛttirahitamokṣamārgopadeśakaḥ
spaṣṭam
kathamityatrāha-
svakarmaparipākena prakṣīṇamalavāsanaḥ /
śivaprasādājjīvo'yaṃ jāyate śuddhamānasaḥ
ayaṃ jīvaḥ svakarmaparipākena vijñānayogasaṃnyāsairbhogādvā karmaṇaḥ
kṣayaḥ iti śivāgamokteḥ svasvakarmaparipākena vinaṣṭamalavāsanaḥ san
śivaprasādāt
p. ८०)
śuddhāntaḥkaraṇo jāyate
śuddhāntaḥkaraṇe jīve śuddhakarmavipākataḥ /
jāyate śivakāruṇyāt prasphuṭā bhaktiraiśvarī
tasmin śuddhakarmavipākataḥ śrutyāgamoktaśuddhakarmaparipākavaśāt
śivasya kṛpā bhavati śivaviṣayiṇī bhaktiḥ prasphuṭā bhavati taddvārā
mokṣamārgopadeśa ityarthaḥ
evamutpannaśivabhaktimān caramadehī piṇḍaśabdābhidheya iti piṇḍasthalaṃ
samāpayati-
janturantyaśarīro'sau piṇḍaśabdābhidheyakaḥ
asau jantuḥ evamutpannaśivabhaktimān jīvaḥ antyaśarīraḥ tadasya tṛtīyaṃ janma
iti śruteścaramaśarīravān san piṇḍaśabdābhidheyakaḥ
piṇḍaśabdābhidhānavānityarthaḥ
atha piṇḍajñānasthalam
nanu śarīrātmavivekaḥ kimityapekṣita ityatrāha -
śarīrātmavivekena [viveko bhedajñānam ayamasmāt pṛthak ityākārakam /]
piṇḍajñānī sa kathyate /
śarīrameva cārvākairātmeti parikīrtyate
śarīrātmavivekena śarīraśarīriṇorvivekena piṇḍajñānīti śāstrajñaiḥ
kathyata ityarthaḥ / evaṃvidhavādibhirātmatattvasya saṃdigdhatvāt
saṃdigdhe'rthe nyāyaḥ pravartata iti śāstrakṛdbhiraṅgīkṛtatvāt śarīrātmatve
viveka āvaśyaka ityarthaḥ
p. ८१)
indriyāṇāṃ tathātmatvaparaiḥ paribhāṣyate /
buddhitattvagatairbauddhairbuddhirātmeti gīyate
kathaṃ tadviveka ityatrāha -
nendriyāṇāṃ na dehasya na buddherātmatā bhavet /
ahaṃpratyayavedyatvādanubhūtasmṛterapi
śarīrendriyabuddhibhyo vyatiriktaḥ sanātanaḥ /
ātmasthitivivekī yaḥ piṇḍajñānī sa kathyate
ayaṃ bhāvaḥ - gṛhakṣetrādināśe sati duḥkhadarśanāt tadabhivṛddhau
sukhātiśayād gṛhakṣetrādikamevātmeti viṣayātmavādino laukikā manyante /
tato'pi samadhikavivekabhājo gṛhakṣetrādīnāṃ
mṛgapakṣisaridgirigrāmādivivekābhāvāccharīrasya
tādṛgvivekasadbhāvāccharīramevātmeti cārvākā manyante / śarīre
prāṇavāyuparispandābhāve jñānānudayānna śarīraṃ (kintu) prāṇa evātmeti
kecidvadanti suptikāle prāṇaspandasya vidyamānatve'pīndriyavyāpārābhāvena
jñānaśūnyatvādindriyamātmetyapare / atra indriyāṇāṃ bāhulyād
indriyasamūha ātmetyucyate vā vyaṣṭirūpasyātmatvamucyate veti vikalpaḥ /
nādyaḥ tatraikasya dvayorvā nāśe samudāyanāśena jñānānudayaprasaṅgāt /
na dvitīyaḥ jalamidaṃ svacchaṃ madhuramiti pratītirna syāditi
ekaikārthaprakāśakatvād vyaṣṭeḥ / evaṃ śarīrāderjñānaśūnyatvena
jaḍatvād ātmatvaṃ na sambhavatīti buddhirevātmā / atra
buddheścakṣurādikaraṇasādhyatvāt karaṇānāṃ kuṭhārādivatkartradhīnatvād
buddhyuttīrṇaḥ kaścit kartā'ṅgīkaraṇīya iti nāśaṅkanīyam karaṇajanyasya
jaḍatvaniyamena buddherjaḍatāpattyārthagrahaṇāpaṭutvānneṣṭāpattiḥ
jaḍabuddherātmano'pi jaḍatāpatteranivāryatvāllokavyavahāro vilupyeteti
bhavadabhimatātmavad buddhiḥ svataḥ siddhaivetyaṅgīkaraṇīyatayā prathamaṃ
ghaṭānubhavaḥ tato ghaṭavikalpaḥ tadanantaraṃ
tajjanitasaṃskārādbhāvikoṭiniṣṭhā smṛtiḥ smṛtyā lokavyavahāra iti
bhinnakālabhinnākārabhinnaviṣayiṇī kṣaṇikajñānasantatirevātmeti
buddhiprādhānyavādino bauddhā vadanti /
atrottaram- ahaṃpratyayavedyatvādanubhūtasmṛterapi śarīrendriyabuddhibhyo
vyatiriktaḥ sanātana ātmā'stīti mama śarīraṃ mamendriyaṃ mama buddhirmama
smṛtiḥ śarīryahaṃ sphuṭendriyo'haṃ jānāmi smarāmīti
śarīrendriyabuddhyuttī'rṇohaṃpratyayādhīnatayā
p. ८२) smṛtyādīnāmapi bhāsamānatvāttadvyatiriktaḥ
kaścidātmāstītyaṅgīkaraṇīyamityarthaḥ /
nanvahaṃpratyayasyāsmābhirnirvikalpakasavikalpakalakṣaṇa-
jñānadvayāntargatatvenāṅgīkṛtatvānna tadvyatiriktaḥ na ca
tarhyayamātmavyatiriktaṃ na kiñcidvikalpayatītyātmā siddha iti vācyam
sthūlo'haṃ kṛśo'haṃ sukhyahaṃ duḥkhyahamiti
rūpavedanāsantānasaṃsparśitvena śarīrādīn vikalpayatīti
tasmānnāsmadaṅgīkṛtarūpavivedanasaṃjñānavijñānasaṃskāralakṣaṇa-
pañcasantānottirṇaḥ śarīrādisantānamūrdhanyo'pyahaṃpratyayo nātmā
bhavitumarhati rūpavedanāsantānasaṃsparśitvenānityavāt
suptimūrchādāvabhāvācca / na ca ghaṭamahaṃ jānāmītyatra
vedyarūpakarmaprakāśād vedanārūpajñānaprakāśāccottīrṇatvena
bhāsamānatvādahaṃpratyaya ātmānameva vikalpayatīti vācyam
tasyāhaṃpratyayavyatirekeṇādṛśyatvāt ahaṃpratyayasyānityatvāt / yadi
pratyayasya saviṣayatā'nyathā'nupapattyā tadvyatirikta ātmā'numīyate tarhi
ko'yamanumātā? ahaṃpratyayo vā tadvyatirikto vā? nādyaḥ
anitye'haṃpratyayasyānumātṛtāṅgīkāreṇāsmanmatapraveśāpatteḥ
tadvyatiriktasyānumāturadṛśyatvāt / yadi dṛśyastarhi tasya
buddhitulyatvaprasaṅgād buddhirevātmeti cet maivam buddheḥ kṣaṇikatvena
bhinnakālabhinnaviṣayabhinnākāratvenāṅgīkṛtatvāt nīlaṃ pītādbhinnam
pītaṃ nīlādbhinnam nīlamahaṃ jānāmi pītamahaṃ jānāmi yo'haṃ bālye
pitarāvanvabhūvaṃ sa evāhamidānīṃ (yauvane vārddhakyevā)
putradārānanubhavāmītyekasaṃvillagnatayā
bāhyābhyantarānusandhānāsambhavāt kṣaṇadvayāvagāhi
saṃvidantarānaṅgīkārāt rūpasaṃskāreṇa rasasmṛtyanudayāt smṛteḥ
svasamānaviṣayatāvyavasthāpakatvena saṃskārasya kṛtārthatvāt smṛtijanakaṃ
na kiñcitpaśyāma iti smṛtergaganakusumāyamānatvena tanmūlakasya sarvasyāpi
lokavyavahārasyocchittiprasaṅgācca / tasmānnityaḥ kaścidātmānusaṃdhātā
jñānasmṛtyapohanaśaktimānaṅgīkaraṇīyaḥ mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ
ca ityetadabhiprāyeṇaiva bhagavatā'pi gītatvāt / sa cāhaṃpratyayasvarūpa eva
tadbhinnasyādṛśyatvāditi sūktatvāt tasya
suptimūrchādāvabhāvānnānityatvamāśaṅkanīyam tadā tasya
śūnyasthānanimagnatvena tadīyasvaprakāśasya tirohitatvāt anyathotthitasya
sukhamahamasvāpsamiti sukhasmṛtyanudayaprasaṅga smṛteranubhavamūlakatvāt
svatantrāṃśībhūtaprāṇavāyuparispandasya vidyamānatvena tasyā (smṛteḥ)
hānādānādirūpatayā kartṛnirūpitatvāt kartṛjñānapuraḥsaratvāditi
saṃkṣepaḥ / nanvetāvatā śarīrī kaścijjīvātmā siddho na tatpreraka īśvara iti
cet loke vidāraṇādikriyāṇāṃ kuṭhārādikaraṇasādhyatvāt karaṇānāṃ
karmendriyādhīnatvāt teṣāṃ
p. ८३)
deśakālādiparatantratvāt svatantreṇa vinā na sambhavatīti
vyavahārānyathānupapattyaiva so'pi siddha iti vadanto vaiyāsikāśca pratyuktā iti
mantavyam // ५६-५८ //
p. ८४)
mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ ca / (१५/१५)
naśvarāṇi śarīrāṇi nānārūpāṇi karmaṇā /
āśrito nitya evāsāviti jantorvivekitā
karmavaśāt prāptāni nānārūpāṇi śarīrāṇi naśvarāṇīti jīvasya vivekitā
piṇḍavivekaḥ tādṛkpiṇḍāśrito jīvo nitya iti vivekitā piṇḍajñavivekaḥ
nanvayaṃ vivekaḥ sāṃkhyamatasadṛśo jāta ityatrāha-
śarīrāt pṛthagātmānamātmabhyaḥ pṛthagīśvaram /
prerakaṃ yo vijānāti piṇḍajñānīti kathyate
spaṣṭam / ayameva nityānityalakṣaṇakṣetrakṣetrajñavivekaḥ kṣetrajñe jīve
prerakatveneśvarasya candrakānte yathā toyam ityādyuktadṛṣṭāntena
tādātmyena vidyamānatvāt / uktaṃ ca gītāyām -
idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate /
etadyo veda taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ /
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama /
kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata // [bha० gī० १३/१-२]
iti /
satyena labhyastapasā hyeṣa ātmā
samyagjñānena brahmacaryeṇa nityam /
antaḥśarīre jyotirmayo hi śubhro
yaṃ paśyanti yatayaḥ kṣīṇapāpāḥ // [muṃ० u० ३/२/५]
iti muṇḍakaśruteḥ /
aśarīraṃ yadātmānaṃ paśyati jñānacakṣuṣā /
tadā bhavati śāntātmā sarvato vigataspṛhaḥ //
iti devīkālottaravacanācca dehadehisvarūpaṃ aṅgāṅginorjīveśvarayoḥ
svarūpaṃ ca vijñeyam
atha saṃsāraheyasthalam
athaivaṃrūpapiṇḍajñānina utpadyamānasaṃsāraheyasthalaṃ nirūpayati-
p. ८६)
nirastahṛtkalaṅkasya nityānityavivekinaḥ /
saṃsāraheyatābuddhirjāyate vāsanābalāt
uktaprakāreṇānekajanmārjitasukṛtavaśāt prakṣīṇapāpatvena
śuddhāntaḥkaraṇasya nityānityavivekinaḥ puṇyādhikyena satsaṃskārabalāt
saṃsāre tyāgabuddhirutpadyata ityarthaḥ
kuta ityatrāha-
aihike kṣaṇike saukhye putradārādisambhave /
kṣayitvādiyute svarge kasya vāñchā vivekinaḥ
putradārādijāyamānasukhasya naśvaratvaṃ pratyakṣeṇānubhūyate /
jyotiṣṭomādiyāgajanyasvargasukhasyāpi-
te taṃ bhuktvā svargalokaṃ viśālaṃ kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti [bha०
gī० ९/२१/२] /
iti bhagavadukternaśvaratā'vagamyate /
evaṃrūpaihikāmuṣmikasukhayornityānityavivekinaḥ kasya vāñchā bhavet? na
kasyāpītyarthaḥ / naśvaratvād heyabuddhireva bhavediti bhāvaḥ
nanu sāṃsārikasukhasyānityatvāt parityāgo yuktaḥ saṃsāraḥ kimarthaṃ
tyajanīya ityatra doṣānudbhāvayati-
jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca / [tula० bha० gī० २/२७]
janturmaraṇajanmabhyāṃ paribhramati cakravat
viśrāntyabhāvāditi bhāvaḥ
p. ८७)
asminnarthe karmādhīnapuruṣadṛṣṭāntamapyāha-
matsyakūrmavarāhāṅgairnṛsiṃhamanujādibhiḥ /
jātena nidhanaṃ prāptaṃ viṣṇunāpi mahātmanā
duṣṭadaityanibarhaṇārthaṃ bhaktānugrahārthaṃ ca matsyakūrmādiśarīraiḥ
saha jātena avatāraṃ dhṛtavatā mahātmanā mahāpuruṣeṇa karmādhīnena
viṣṇunāpi nārāyaṇenāpi nidhanaṃ maraṇaṃ prāptamityarthaḥ
evaṃ sthite parādhīno jantustāpatrayād dahyata evetyāha-
bhūtvā karmavaśājjanturbrāhmaṇādiṣu jātiṣu /
tāpatrayamahāvahnisantāpād dahyate bhṛśam
dahyate tapyata ityarthaḥ
nanu tāpatrayānuvṛttivicchittirasmin saṃsāre kadāpyasti vā na vetyatrāha-
karmamūlena duḥkhena pīḍyamānasya dehinaḥ /
ādhyātmikādinā nityaṃ kutra viśrāntiriṣyate
karmamūlenādhyātmikādinā duḥkhena sadā bādhyamānasya prāṇinaḥ kutra
p. ८८)
kasminnadhikaraṇe viśrāntiḥ viśramaṇam iṣyate icchāviṣayīkriyate na
kvāpītyarthaḥ
atha kiṃ tattāpatrayamityatrāha-
ādhyātmikaṃ tu prathamaṃ dvitīyaṃ cādhibhautikam /
ādhidaivikamanyacca duḥkhatrayamidaṃ smṛtam
atha tatsvarūpaṃ lakṣayati-
ādhyātmikaṃ dvidhā proktaṃ bāhyābhyantarabhedataḥ /
vātapittādijaṃ duḥkhaṃ bāhyamādhyātmikaṃ matam
spaṣṭam
rāgadveṣādisampannamāntaraṃ parikīrtyate /
ādhibhautikametaddhi duḥkhaṃ rājādibhūtajam
ādhidaivikamākhyātaṃ grahayakṣādisambhavam /
duḥkhairetairupetasya karmabaddhasya dehinaḥ /
svarge vā yadi vā bhūmau sukhaleśo na vidyate
atha rājyādisampattiḥ sukhaṃ nāsti vetyatra nāstīti dṛṣṭāntapūrvakamāha-
p. ८९)
taṭi(ḍi)tsu vīcimālāsu pradīpasya prabhāsu ca /
sampatsu karmamūlāsu kasya vā sthiratāmatiḥ
vidyutsu taraṅgamālāsu dīpaśikhāsu yathā sthiratābuddhirnāsti tathā
karmamūlāsu sampatsvapi sthiratābuddhirvivekino nāstītyarthaḥ
nanu vidyudādivilakṣaṇatvāt sukhasādhanatvāccharīraṃ
vāñchāviṣayamastvityatra-
bhagavannasthicarmasnāyumajjāmāṃsaśukraśoṇitaśleṣmāśrudūṣite
viṇmūtravātapittakaphasaṅghāte durgandhe niḥsāre (śarīre) kiṃ
kāmopabhogaiḥ [maitrā० u० १/२] iti maitreyaśrutyanusāreṇāha-
malakośe śarīre'smin mahāduḥkhavivardhane /
taḍidaṅkura [vidyudaṅkure doṣadvayaṃ tiṣṭhati- १. kṣaṇikatvam २. sparśe sati
spṛṣṭasya śarīradāhaḥ / tadvat śarīramapi āpātaramaṇīyaṃ dṛśyate upabhoge
ca iṣṭalakṣyāt paricyutikāraṇaṃ bhavati /] saṅkāśe ko vā rucyeta paṇḍitaḥ
malakośe malamūtrādyādhārabhūte kṣaṇike'smin śarīre ko vā pāpapiṇḍe
vivekī prītiṃ kuryāt na ko'pi kuryādityarthaḥ
nanu śarīrasyaiva paramapremāspadatvāt tatra rucirastvityatrāha-
nityānandacidākāramātmatattvaṃ vihāya kaḥ /
vivekī ramate dehe naśvare duḥkhabhājane
nityānandasvarūpasyātmatattvasya vidyamānatvāt tasyaiva
paramapremāspadatvāt tadvihāya naśvare duḥkhapātre śarīre ko vivekī ramate na
ko'pi ramata ityarthaḥ
atha vivekino naśvare śarīramātra eva viraktiriti na tatsambandhiṣu sarveṣvapi
viraktirityāha-
vivekī śuddhahṛdayo niścitātmasukhodayaḥ /
duḥkhahetau śarīre'smin kalatre ca suteṣu ca
śuddhahṛdayo nirmalāntaḥkaraṇaḥ ata eva niścitātmasukhodayaḥ
śrutigurusvānubhavairniścitanityānityasukhasphūrtimān [tulanīya-śāstrataḥ
gurutaḥ svataḥ / (tantrāloka)] vivekī nityānityavastuvivekī duḥkhahetau
uktalakṣaṇasakaladuḥkhakāraṇe'smin śarīre kalatre strīṣu suteṣu (vairāgyaṃ
paramaśnute iti pareṇānvayaḥ)
suhṛtsu bandhuvargeṣu dhaneṣu kulapaddhatau /
anityabuddhyā [vedānte brahmānandahetubhūtabrahmajijñāsārthaṃ
anubandhacatuṣṭayamuktam- १. nityānityavastuvivekaḥ / २.
ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ / ३. śamadāmādisādhanaprāptiḥ / ४.
mumukṣutvam /] sarvatra vairāgyaṃ paramaśnute
suhṛtsu mitreṣu bāndhavasamūheṣu kulapaddhatau kulakrame dhaneṣu
godhanādidhaneṣu sarvatra etadvyatiriktasakalavastuṣvapi anityabuddhyā paraṃ
vairāgyam aśnute āśrayatītyarthaḥ
athaivamādyanityavastuviraktasya nityavasturāgiṇaḥ saṃsāraduḥkhavicchedahetau
buddhirutpadyata ityāha-
vivekino viraktasyaviṣayeṣvātmarāgiṇaḥ /
saṃsāraduḥkhavicchedahetau buddhiḥ pravartate
spaṣṭam
atha ko'yaṃ saṃsāraduḥkhacchedaheturityatra piṇḍapiṇḍajñānasthalārthaṃ
garbhīkṛtya vṛttenāha-
nityānityavivekinaḥ sukṛtinaḥ śuddhāśayasyātmano
p. ९१)
brahmopendramahendramukhyavibhaveṣvasthāyitāṃ paśyataḥ /
nityānandapade nirākṛtajagatsaṃsāraduḥkhodaye
sāmbe candraśiromaṇau samudayedbhaktirbhavadhvaṃsinī
iti śrīvīraśaivadharmanirṇaye siddhāntaśikhāmaṇau bhaktasthale
piṇḍajñānasaṃsāraheyasthalaprasaṅgo nāma pañcamaḥ paricchedaḥ
sukṛtinaḥ nigamāgamoktasatkarmiṇaḥ śuddhāśayasya nirmalāntaḥkaraṇasya
ātmanaḥ piṇḍaśabdavācyasya nityānityavivekinaḥ
kṣetrajñākṣetrajñavivekinaḥ piṇḍajñānino
brahmopendramahendramukhyasamastadevasampatsu asthāyitāṃ kṣaṇikatvaṃ
paśyato jānataḥ ata eva saṃsāraheyabuddhimato nityānandapade
nityaparipūrṇasaccidānandāśraye nirākṛtajagatsaṃsāraduḥkhodaye sāmbe
umāsamete candraśiromaṇau candralalāṭāya kṛttivāsase namo namaḥ
ityatharvaṇaśruteścandradharādinānālīlāvigrahakāraṇībhūtamahāliṅge
bhaktiḥ aṣṭavidhā bhavadhvaṃsinī satī samudayet prakāśata ityarthaḥ / atra
śuddhāntaḥkaraṇasya nityānityavastuvivekina
aihikāmuṣmikaphalabhogavirāgadvārā
rāgadveṣādiśabdādyantarbāhyendriyaviṣayavaimukhyena
śamadamādisampattyā mumukṣutvena saṃsāraduḥkhanivṛttyupāyabhūte
mahāliṅge bhaktirutpadyata ityuktaṃ bhavati
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
bhaktasthale piṇḍajñānasaṃsāraheyasthalaprasaṅgo nāma pañcamaḥ
paricchedaḥ
ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ
atha tadvijñānārthaṃ sadgurumevābhigacchet samitpāṇiḥ śrotriyaṃ
brahmaniṣṭham [mu० u० २/१२] iti muṇḍakaśruteḥ
pūrvoktapiṇḍapiṇḍajñānasaṃsāraheyasthalasampannaḥ saṃsāranāśakaraṃ
mahāliṅgaṃ jijñāsuḥ śrīgurumupaitīti kumbhajaṃ prati
dīkṣālakṣaṇagurukāruṇyasthalaṃ nirūpayati śrīreṇukaḥ-
tato vivekasampanno virāgī śuddhamānasaḥ /
jijñāsuḥ sarvasaṃsāradoṣadhvaṃsakaraṃ śivam
upaiti lokavikhyātaṃ lobhamohavivarjitam /
ātmatattvavicārajñaṃ vimuktaviṣayabhramam
śivasiddhāntatattvajñaṃ chinnasandehavibhramam /
sarvatantraprayogajñaṃ dhārmikaṃ satyavādinam
kulakramāgatācāraṃ kumārgacāravarjitam /
śivadhyānaparaṃ śāntaṃ śivatattvavivekinam
bhasmoddhūlananiṣṇātaṃ bhasmatattvavivekinam /
tripuṇḍradhāraṇotkaṇṭhaṃ dhṛtarudrākṣamālikam
liṅgadhāraṇasaṃyuktaṃ liṅgapūjāparāyaṇam /
liṅgāṅgayogatattvajñaṃ nirūḍhādvaitavāsanam
liṅgāṅgasthalabhedajñaṃ śrīguruṃ śivavādinam /
p. ९३)
atra tataḥ saṃsāraheyabuddhyutpattyanantaraṃ śuddhamānaso nirmalāntaḥ
karaṇatvena piṇḍaśabdavācyaḥ vivekasampannaḥ śarīrātmavivekena
piṇḍajñānavān virāgī anityasukhavaimukhyena saṃsāraheyabuddhimān
sādhakaḥ sarvasaṃsāradoṣadhvaṃsakaraṇam doṣaḥ duḥkhamityarthaḥ
sāṃsārikasakaladuḥkhanivārakaṃ śivam
parabrahmāparaparyāyaparaśivamahāliṅgaṃ jijñāsuḥ san śivavādinaṃ
mahāliṅgasvarūpamupadeṣṭāraṃ śrīgurumupaitīti yojanā / sa kīdṛśa
ityatrāha-lokavikhyāta ityādinā / sarvalokaprasiddhaḥ lobhamohavivarjitaḥ mohaḥ
ajñānamityarthaḥ ātmatattvavicārajñaḥ
dehendriyādivailakṣaṇyenātmayāthārthyasvarūpajñaḥ vimuktaviṣayabhramaḥ
yasya yasya padārthasya yā yā śaktirudīritā /
sā sā sarveśvarī devī sa sa sarvo maheśvaraḥ // [sa० ma०]
iti sarvamaṅgalāgamasthiteḥ /
śabdajātamaśeṣaṃ tu dhatte śarvasya vallabhā /
arthajātamaśeṣaṃ tu dhatte mugdhenduśekhara // [vā० saṃ०]
iti vāyusaṃhitokteśca sarvasyāpi viśvasya śivaśaktimayatvāt tayorabhedād
vigalitaviṣayagatabhedabhrāntirityarthaḥ / ata eva nirūḍhādvaitavāsanaḥ
dṛḍhībhūtādvaitasaṃskāraviśiṣṭaḥ śivasiddhāntatattvajñaḥ
śivāgamasiddhāntābhijñaḥ chinnasandehavibhramaḥ
nirākṛtasaṃśayaviparyayavānityarthaḥ / sarvatantraprayogajñaḥ
catuḥṣaṣṭitantraprayogajñaḥ dhārmikaḥ śivadharmaniṣṭhaḥ satyavādī
kulakramagatācāraḥ guruvaṃśakramānugatācāravān kumārgācāravarjitaḥ
kulaprāptasamayācāravarjitaḥ śivadhyānaparaḥ śivaliṅgacintāniṣṭhaḥ
śāntaḥ rāgadveṣarahitaḥ śivatattvavivekī śivaparaśivasvarūpajñaḥ
bhasmoddhūlananiṣṇātaḥ tatra kuśalītyarthaḥ / bhasmatattvavivekī
bhasmasvarūpavivekavān tripuṇḍradhāraṇotkaṇṭhaḥ tatrotsuka ityarthaḥ /
p. ९४)
dhṛtarudrākṣamālikaḥ liṅgadhāraṇasaṃyuktaḥ bāhyāntarliṅgadhāraṇavan
liṅgapūjāparāyaṇaḥ bāhyāntarliṅgapūjāniṣṭhaḥ liṅgāṅgayogatattvajñaḥ
śivabījasambandhatattvajñaḥ liṅgāṅgasthalabhedajñaḥ
liṅgāṅgasthalagataikottaraśatasthalabhedajñānavānityarthaḥ / śivavādī
māṅgalyavacanaprayoktā evaṃvidhasallakṣaṇasampannaṃ śrīmantaṃ
sadgurusvāminaṃ saṃsāraheyabuddhimān pakvaśiṣyaḥ mumukṣuriti yāvat
upaiti upāyanapāṇiḥ san adhigacchedityarthaḥ // १-७ //
evaṃ sadgurumadhigamya tatsevā kartavyetyāha-
seveta paramācāryaṃ śiṣyo bhaktibhayānvitaḥ
ṣaṇmāsān vatsaraṃ vāpi yāvadeṣa prasīdati /
āptasthānāṅgasadbhāvaiḥ sevedityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam /
atha tadvijñāpanaprakāraṃ sūtradvayena varṇayati-
prasannaṃ paramācāryaṃ bhaktyā muktipradarśakam
prārthayedagrataḥ śiṣyaḥ prāñjalirvinayānvitaḥ /
bho kalyāṇa mahābhāga śivajñānamahodadhe
ācāryavarya samprāptaṃ rakṣa māṃ bhavarogiṇam /
bhaktyā sevayā prasannamanugrahonmukhaṃ muktipradarśakaṃ
parāparamokṣapradarśakaṃ paramācāryaṃ mahāguruṃ vinayānvitaḥ
bhayabhaktisamanvitaḥ śiṣyaḥ prāñjaliḥ mukulitakaraḥ san agrataḥ purataḥ
prārthayet / kimityatra bho kalyāṇa maṅgalātmaka mahābhāga atiśreṣṭha
śivajñānasya samudra ācāryavarya gurūttama bhavarogiṇaṃ saṃsārārtaṃ
samprāptaṃ samāgataṃ māṃ rakṣa pāhīti // ८-९ //
evaṃ prārthitavantaṃ śiṣyaṃ gururupadeśāṅgabhūtadīkṣayā yojayedityāha-
iti śuddhena śiṣyeṇa prārthitaḥ paramo guruḥ
p. ९५)
śaktipātaṃ samālokya dīkṣayā yojayedamum /
iti evaṃprakāreṇa śuddhena śuddhāntaḥkaraṇena śiṣyeṇa prārthito
vijñāpitaḥ paramo guruḥ mahāguruḥ tasyeti śeṣaḥ / śaktipātaṃ
tīvrataraśaktipātaṃ samālokya samyagavalokya amum agrataḥ sthitaṃ śiṣyaṃ
dīkṣayā yojayet sambandhayedityarthaḥ
kā nāma dīkṣetyatrāha-
dīyate ca śivajñānaṃ kṣīyate pāśabandhanam
yasmādataḥ samākhyātā dīkṣetīyaṃ vicakṣaṇaiḥ /
yasmāt dā dāne iti dhātugatyā śivajñānaṃ
parabrahmaparaśivākhyamahāliṅgajñānaṃ dīyate svātmābhedena pradāsyate
pāśabandhanaṃ malamāyākarmabandhanaṃ kṣi kṣaye iti dhātugatyā kṣīyate
ata iyaṃ jñānakriyātmikā śaktireva dīkṣeti vicakṣaṇaiḥ śāstrajñaiḥ
samyagākhyātetyarthaḥ
atheyaṃ dīkṣā trividhetyāha-
sā dīkṣā trividhā proktā śivāgamaviśāradaiḥ
vedhārūpā kriyārūpā mantrarūpā ca tāpasa /
atha taddīkṣātrayalakṣaṇamāha-
gurorālokamātreṇa hastamastakayogataḥ
yaḥ śivatvasamāveśo vedhā dīkṣeti sā matā /
śrīgurornirīkṣaṇamātreṇa hastamastakasambandhād yo
jñānakriyātmakaśivatattvasamāveśo'sti sā vedhā dīkṣeti smṛtetyarthaḥ /
gurordṛṣṭigarbhe sthitvā karakamale samutpannasyātmanaścinmayasvarūpopadeśo
vedhādīkṣeti tātparyam
māntrī dīkṣeti sā proktā mantramātropadeśinī
p. ९६)
mantramātropadeśinī so'hamiti praṇavamantrasvarūpasya prāṇinaḥ
pañcākṣarīmantramātropadeśo [pañcākṣaropadeśaḥ śaivānāṃ kṛte kriyate /
anyasampradāyināṃ kṛte tattatsampradāyapracalitamantrāṇāmupadeśo bhavati /
yathā vaiṣṇavebhyaḥ oṃ namo bhagavate vāsudevāya iti
dvādaśākṣaramantrasyopadeśaḥ /] yo'sti sā mananatrāṇadharmiṇī māntrī
dīkṣeti kathitetyarthaḥ
kuṇḍamaṇḍalikopetā kriyādīkṣā kriyottarā /
kalaśabandhasvastikamaṇḍalasaṃyuktā kriyāparā liṅgadhāraṇakriyāsametā
kriyā dīkṣetyarthaḥ /
atha tatprakāraṃ pañcabhiḥ ślokaiḥ pradarśayati-
śubhamāse śubhatithau śubhakāle śubhe'hani
vibhūtiṃ śivabhaktebhyo dattvā tāmbūlapūrvakam /
yathāvidhi yathāyogaṃ śiṣyamānīya deśikaḥ
snātaṃ śuklāmbaradharaṃ dantadhāvanapūrvakam /
maṇḍale sthāpayecchiṣyaṃ prāṅmukhaṃ tamudaṅmukhaḥ
śivasya nāma kīrttiṃ ca cintāmapi ca kārayet /
śubhamāse māghādiśubhamāse śubhatithau bhadrādi [nandā bhadrā jayā
riktā pūrṇā ca tithayaḥ kramāt /] śubhatithau śubhe'hani
somaśukrādiśubhavāsare śubhakāle amṛtayuktaśubhamuhūrte
vidhyuktaprakāreṇa śāstroktakrameṇa śivabhaktebhyastāmbūlapūrvakaṃ
vibhūtiṃ dattvāṃ ācāryo dantadhāvanapūrvakaṃ snātaṃ
śuklāmbaradharaṃ śiṣyaṃ svasamīpamāhūya prāṅmukhaṃ kṛtvā
svayamudaṅmukhaḥ san svastikamaṇḍale sthāpayet / anantaram- api vā
yaścāṇḍālaḥ śiveti vācaṃ vadettena saha saṃvasettena saha saṃviśettena saha
bhuñjīta iti śruteḥ sakalaprāyaścittarūpaśivanāmakīrtanaṃ śivadhyānaṃ ca
kārayedityarthaḥ // १५-१७ //
p. ९७)
anantaram-
vibhūtipaṭṭaṃ dattvāgre yathāsthānaṃ yathāvidhi
pañcabrahmamayaistatra sthāpitaiḥ kalaśodakaiḥ /
ācāryaḥ samamṛtvigbhistriḥ śiṣyamabhiṣiñcayet
prathamaṃ yathāvidhi yathāsthānaṃ vibhūtidhāraṇaṃ kṛtvā tatra tasmin
maṇḍale sthāpitaiḥ pañcabrahmamayaiḥ īśānādipañcabrahmasvarūpaiḥ
kalaśodakaiḥ pañcākṣarātmakakalaśodakaiḥ ṛtvigbhiḥ
bhuvanaprasiddhapañcācāryasampradāyānugaiḥ ṛtvigbhiḥ samam
ācāryastatsampradāya evācāryapaṭṭābhiṣiktaḥ śrīguruḥ śiṣyaṃ
trirabhiṣiñcayet // १८-१९ //
atha māṃsapiṇḍaṃ mantrapiṇḍaṃ vidhātuṃ mantropadeśaṃ kuryādityāha-
abhiṣicya guruḥ śiṣyamāsīnaṃ paritaḥ śucim /
tataḥ pañcākṣarīṃ śaivīṃ saṃsārabhayatāriṇīm
tasya dakṣiṇakarṇe tu nigūḍhamapi kīrtayet /
chando rūpamṛṣiṃ cāsya devatānyāsapaddhatim
abhiṣicya tatastadanantaraṃ guruḥ / śuciṃ samīpe sthitaṃ śiṣyaṃ prati
tasya dakṣiṇakarṇe saṃsārabhayatāriṇīṃ śaivīṃ śivasambandhinīṃ
pañcākṣarīṃ namaḥ śivāya ceti śrīrudraprasiddhāṃ vidyāṃ
paratattvaprakāśinīṃ nigūḍhaṃ paraśrutigocarībhūtaṃ yathā na
p. ९८)
bhavati tathā kīrtayet upadiśedityarthaḥ / asyāḥ pañcākṣaryā rūpaṃ
svarūpaṃ chandaḥ ṛṣiṃ mantradraṣṭāraṃ maharṣiṃ devatānyāsapaddhatim
adhidevatāpratyadhidevatārūpapañcabrahmapañcasādākhya-
paryāyanāmavadācārādipañcatriliṅgakarāṅganyāsamārgaṃ
nyāsakramamityarthaḥ kīrtayedityanuṣaṅgaḥ /
ājñācakrasthitapraṇavamayamahāliṅgaṃ karatale sthāpayituṃ
prathamamādhārādipañcacakreṣu nakārādibījamayācārādiliṅgapañcakaṃ
śivāgamoktaprakāreṇopadiśediti rahasyam // २०-२१ //
iti gurukāruṇyasthalam
atha liṅgadhāraṇasthalam
atha etatsomasya sūryasya sarvaliṅgaṃ sthāpayati pāṇimantraṃ pavitram iti
śrutyuktaprakāreṇa śrīguruvidhīyamānaliṅgadhāraṇasthalaṃ nirūpayati /
pāṇau mananāt trāyata iti pāṇimantra ityarthaḥ / atrādau
dhāraṇīyaliṅgasvarūpaṃ nirdiśati-
sphāṭikaṃ śailajaṃ vāpi candrakāntamayaṃ tu vā /
bāṇaṃ vā sūryakāntaṃ vā liṅgamekaṃ samāharet
śailajaṃ śrīśailādimahāparvataśilāsambhavamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam /
eteṣvekaṃ parīkṣya gṛhṇīyādityarthaḥ
atha talliṅge śivakalāmāvāhayedityāha-
sarvalakṣaṇasampanne tasmilliṅge viśodhite /
pīṭhasthite'bhiṣikte ca gandhapuṣpādipūjite
mantrapūte kalāṃ śaivīṃ yojayedvidhinā guruḥ /
śilpaśāstroktasarvalakṣaṇasampanne pañcagavyaiḥ pariśuddhe
pañcāmṛtābhiṣikte
p. ९९)
sugandhapuṣpādinā paripūjite mūlapañcākṣarīmantrasaṃskṛte karapīṭhasthite
tasmin liṅge guruḥ ācāryaḥ śaivīṃ kalāṃ śiṣyamastakasthitāṃ śivakalāṃ
vidhyuktaprakāreṇa āvāhayedityarthaḥ / tatprakāra ittham-śiṣyamastake
sugandhena pañcāracakraṃ
vilikhya madhye praṇavaṃ pañcadaleṣu pañcākṣarāṇi vibhāvya
nityānandāṃ nirupamapadāṃ niṣkalāṃ nirviśeṣāṃ
nirvyājenordhvamāyāviracitavapuṣaṃ viśvavandyāṃ parāṃ tām /
ādhārāmādiśaktiṃ guṇagaṇanamitāṃ devadevīṃ śivākhyāṃ
vande hṛtpadmapīṭhe paramaśivapadāṃ śrīmatīmūrdhvasaṃjñām //
iti sakalajagadvyavahārapravṛttikāṃ carācaracaitanyatejorūpiṇīṃ śivakalāṃ
dhyātvā gandhādinā'bhyarcya pradīpād dīpāntaramiva kroṃ
ityaṅkuśamudrayā''kṛṣyā''vāhya tadāraṃ vicintya
punargandhādyupacāraiḥ sampūjayediti
atha liṅgaprāṇasāmarasyaṃ kṛtvā talliṅgaṃ śiṣyahaste sthāpayedityāha-
śiṣyasya prāṇamādāya liṅge tatra nidhāpayet // २४
talliṅgaṃ tasya tu prāṇe sthāpayedekabhāvataḥ /
evaṃ kṛtvā gururliṅgaṃ śiṣyahaste nidhāpayet
tatra liṅge śivakalābharitaliṅge śiṣyasya jīvakalārūpaṃ prāṇam
ādāya ākṛṣya nidhāpayet pratiṣṭhāpayet / talliṅgaṃ śivakalāpūritaliṅgaṃ
tasya śiṣyasya prāṇe praṇavarūpatvena jīvakalārūpe prāṇe
ekabhāvastādātmyena sthāpayet niyojayedityarthaḥ / evaṃprakāreṇa
gururliṅgaṃ śivajīvakalāsāmarasyātmakaṃ kṛtvā śiṣyakarakamale
sthāpayedityarthaḥ // २४-२५ //
p. १००)
śiṣyaṃ śikṣayati-
prāṇavaddhāraṇīyaṃ tatprāṇaliṅgamidaṃ tava /
kadācitkutracidvāpi na viyojaya dehataḥ
bho śiṣya! tadidaṃ prāṇaliṅgaṃ tava tvayā prāṇavaddhāraṇīyam jātu kvāpi
dehato na viyojaya śarīrādviyuktaṃ mā kurvityarthaḥ
yadi pramādena śarīrādviyuktaṃ cettadā kiṃ kartavyamityatrāha-
yadi pramādāt patite liṅge dehānmahītale /
prāṇān vimuñca sahasā prāptaye mokṣasampadaḥ
spaṣṭaṃ bālatkāreṇa prāṇatyāge durmaraṇaṃ kiṃ na syādityatroktam-
prāptaye mokṣasampada iti / anyathā naraka eveti bhāvaḥ
iti sambodhitaḥ śiṣyo guruṇā śāstravedinā /
dhārayecchāṅkaraṃ liṅgaṃ śarīre prāṇayogataḥ
yāvatparyantaṃ śarīre prāṇastiṣṭhati tāvatparyantaṃ vīraśaivaśāstrajñena
guruṇā bodhitaḥ śiṣyaḥ śāṅkaraṃ liṅgaṃ dhārayedityarthaḥ
atha kimasya dhāraṇena prayojanaṃ kairaṅgīkṛtamityatrāha-
liṅgasya dhāraṇaṃ puṇyaṃ sarvapāpapraṇāśanam /
ādṛtaṃ munibhiḥ sarvairāgamārthaviśāradaiḥ
vīraśaivāgamābhijñairmunibhiḥ sarvairapyaṅgīkṛtamityarthaḥ
p. १०१)
athaivaṃ liṅgadhāraṇaṃ mokṣakāṅkṣibhirmunibhirdvidhāṅgīkṛtamityatrāha-
liṅgadhāraṇamākhyātaṃ dvidhā sarvārthasādhakaiḥ /
bāhyamābhyantaraṃ ceti munibhirmokṣakāṅkṣibhiḥ
sarvārthasādhakaṃ bhogamokṣapradamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
kimidamāntaramityatrāha-
cidrūpaṃ paramaṃ liṅgaṃ śāṅkaraṃ sarvakāraṇam /
yattasya dhāraṇaṃ citte tadāntaramudāhṛtam
cidrūpaṃ saccidānandātmakaṃ paramam / ata eva deśakālottīrṇaṃ
sarvakāraṇaṃ deśakālākāralakṣaṇaviśvakāraṇaṃ śāṅkaraṃ
śivasambandhi yalliṅgamasti tasya mahāliṅgasya citte svahṛtmakamale
yaddhāraṇaṃ dhyānarūpeṇa dhāraṇam tad āntaram
antarliṅgadhāraṇamityudāhṛtamityarthaḥ
athaitatsvarūpaṃ bahudhā prakāśayati-
cidrūpaṃ hi paraṃ tattvaṃ śivākhyaṃ viśvakāraṇam /
nirastaviśvakāluṣyaṃ niṣkalaṃ nirvikalpakam
sattānandaparisphūrtimullāsakalāmayam /
aprameyamanirdeśyaṃ mumukṣubhirupāsitam
paraṃ brahma mahāliṅgaṃ prapañcātītamavyayam /
jaḍavilakṣaṇatvāccidrūpam jīvavilakṣaṇatvātparam ata eva
carācaraprapañcakāraṇaṃ nirastasamastadoṣaṃ niravayavaṃ bhedarahitaṃ
nityānandaprakāśātmakatvena vyāpriyamāṇaturyātītasaptadaśakalāsvarūpaṃ
pratyakṣādipramāṇāgamyaṃ vaktumaśakyaṃ mokṣakāṅkṣibhirbhajanīyaṃ
viśvātītaṃ kālatrayābādhyaṃ śivākhyaṃ paraṃ brahma mahāliṅgaṃ hi
mahāliṅgamiti prasiddhamityarthaḥ // ३२-३३ //
p. १०२)
nanvetādṛśasya mahāliṅgasya sthānadhyānaśūnyatvāt (tat)
kathamupāsanīyaṃ syādityatrāha-
tadeva sarvabhūtānāmantastristhānagocaram
mūlādhāre ca hṛdaye bhrūmadhye sarvadehinām /
jyotirliṅgaṃ sadā bhāti yad brahmetyāhurāgamāḥ
tadevaṃ pūrvoktamahāliṅgameva samastaprāṇināmantaḥ tristhānagocaraṃ
sthānatrayavadityarthaḥ / yat śivāgamaprasiddhamahāliṅgatattvam āgamā
upaniṣado brahmetyāhuḥ tajjyotirliṅgaṃ sarvadehināṃ samastaprāṇināṃ
pūrvahṛdaye mūlādhāre madhyahṛdaye hṛdaye ūrdhvahṛdaye bhrūmadhye sadā
bhāti gurūpadeśādvijñeyamityarthaḥ // ३४-३५ //
nanvakhaṇḍitasya mahāliṅgasya khaṇḍitatvaṃ kathamityatrāha-
aparicchinnamavyaktaṃ liṅgaṃ brahma sanātanam /
upāsanārthamantaḥsthaṃ paricchinnaṃ svamāyayā
akhaṇḍitamaprakaṭaṃ nityaṃ brahmaśabdābhidheyam antaḥsthaṃ liṅgam
ekamapi upāsanārthaṃ bhaktānāṃ dhyānapūjārthaṃ svamāyayā
svasvātantryāparaparyāyamāyāśaktyā paricchinnaṃ sthānabhedena
liṅgatrayarūpaṃ jñātamityarthaḥ
nanu parabrahma liṅgarūpamiti kathaṃ vyavahriyata ityatrāha-
p. १०३)
layaṃ gacchati yatraiva jagadetaccarācaram /
punaḥ punaḥ samutpattiṃ talliṅgaṃ brahma śāśvatam
yatra brahmaṇi etaccarācaraṃ jagad layaṃ gacchati punaḥ punarutpattiṃ
gacchatīti tacchāśvataṃ brahma liṅgamityarthaḥ
uktārthaṃ nigamayati-
tasmālliṅgamitikhyātaṃ sattānandacidātmakam /
bṛhatvād bṛṃhaṇatvācca brahmaśabdābhidheyakam
tasmāt saccidānandātmakaṃ liṅgaṃ mahāliṅgaṃ bṛhatvānmahattvād
bṛṃhaṇatvād viśvasṛṣṭyunmukhatvācca brahmaśabdābhidheyakamiti khyātaṃ
prakhyātamityarthaḥ / evaṃ parabrahmaiva mahāliṅgaṃ mahāliṅgameva
parabrahmeti bhāvaḥ
athoktasthāneṣvekatra jyotirliṅgānusandhānamāntaraliṅgadhāraṇamityāha-
ādhāre hṛdaye vāpi bhrūmadhye vā nirantaram /
jyotirliṅgānusandhānamāntaraṃ liṅgadhāraṇam
spaṣṭam
atha kena prakāreṇānusandheyamityatrāha-
ādhāre kanakaprakhyaṃ hṛdaye vidrumaprabham /
bhrūmadhye sphaṭikacchāyaṃ liṅgaṃ yogī vibhāvayet
spaṣṭam
p. १०४)
athedamantarliṅgadhāraṇaṃ bāhyaliṅgadhāraṇāpekṣayā viśiṣṭamityāha-
nirupādhikamākhyātaṃ liṅgasyāntaradhāraṇam /
viśiṣṭaṃ koṭiguṇitaṃ bāhyaliṅgasya dhāraṇāt
spaṣṭam
ye dhārayanti hṛdaye liṅgaṃ cidrūpamaiśvaram /
na teṣāṃ punarāvṛttirghorasaṃsāramaṇḍale
paramuktirevetyarthaḥ
tatkathamityatrāha-
antarliṅgānusandhānamātmavidyāpariśramaḥ /
gurūpāsanaśaktiśca kāraṇaṃ mokṣasampadām
ātmalābhānna paraṃ vidyate iti śru(smṛ)ternāhamīśvara
ityajñānanivārakībhūtātmavidyānaiśitya [naiśityaṃ tīkṣṇatā tīvrotkaṇṭhā
vā /] gurubhajanasāmarthyayorapyantarliṅgānusandhānaṃ
mokṣasampatkāraṇamityarthaḥ
tasmādacañcalahṛdayānāṃ śivayogināmantarliṅgānusandhāna eva rucirna
bāhya ityāha-
vairāgyajñānayuktānāṃ yogināṃ sthiracetasām /
antarliṅgānusandhāne rucirbāhye na jāyate
spaṣṭam
p. १०५)
kimuta paripakvabrahmādayo'pi sujñānayogenaiva jyotirliṅgaṃ paśyantītyāha-
brahmā viṣṇuśca rudraśca vāsavādyāśca lokapāḥ /
munayaḥ siddhagandharvā dānavā mānavāstathā
sarve ca jñānayogena sarvakāraṇakāraṇam /
paśyanti hṛdaye liṅgaṃ paramānandalakṣaṇam
atra brahmaviṣṇurudrendrāste samprasūyante iti śruteḥ kāryakoṭipraviṣṭarudro
vivakṣitaḥ na tu trimūrtikāraṇībhūtamahāliṅgarudra ityanusandheyam // ४५-४६ //
tasmāt sāṃsārikaduḥkhanivṛttyarthamantarliṅgānusandhāmeva kuryādityāha-
tasmāt sarvaprayatnena śāṅkaraṃ liṅgamuttamam /
antarvibhāvayed vidvānaśeṣakleśamuktaye
spaṣṭam
nanvevaṃ ced bāhyaliṅgadhāraṇaṃ kimarthamityākāṅkṣāyāmāha-
antardhārayituṃ liṅgamaśaktaḥ śakta eva vā /
bāhyaṃ ca dhārayelliṅgaṃ tadrūpamiti niścayāt
antarliṅgadhāraṇe yadyaśaktaḥ śakta eva vā
sphaṭikaśilādinirmitabāhyaliṅgaṃ tadrūpamiti
hṛdayakamalāśritacinmayamahāliṅgasvarūpavaditi niścayāt sandeharāhityena
dhārayet
bindusvarūpāmalamūlapīṭhaṃ nādasvarūpaṃ sphuradūrdhvapīṭham /
kalātmatiryaggatagomukhāḍhyaṃ cidrūpaliṅgaṃ hṛdayābjasaṃstham //
iti śivālokavacanāt tadrūpabāhyaliṅgamantarliṅgasmaraṇārthaṃ vīraśaivo
dhārayedityarthaḥ
p. १०६)
atha mahāliṅgabhedaṃ nirūpayati-
liṅgaṃ tu trividhaṃ proktaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ parātparam /
iṣṭaliṅgamidaṃ sthūlaṃ yad bāhye dhāryate tanau
prāṇaliṅgamidaṃ sūkṣmaṃ yadantarbhāvanāmayam /
parātparaṃ tu yatproktaṃ tṛptiliṅgaṃ taducyate
liṅgaṃ tu mahāliṅgamityarthaḥ tat sthūlaṃ sūkṣmaṃ parātparamiti trividham /
tatra yad bāhye tanau dhāryate tadidamiṣṭaliṅgaṃ sthūlam / yad yalliṅgamantaḥ
hṛdayakamale bhāvanāmayaṃ sanmātrabhāvanārūpaṃ tat prāṇaliṅgaṃ
sūkṣmam yad yalliṅgaṃ parātparamiti proktaṃ tat tṛptiliṅgamityucyata ityarthaḥ //
४९-५० //
nanvidaṃ sthūlaliṅgaṃ kimarthaṃ dhāraṇīyamityatrāha-
bhāvanātītamavyaktaṃ parabrahma śivābhidham /
iṣṭaliṅgamidaṃ sākṣādaniṣṭaparihārataḥ //
dhārayedavadhānena śarīre sarvadā budhaḥ
avyaktaṃ rūpādyabhāvādabāhyendriyagocaram samalamānasavṛttyagamyatvād
bhāvanātītaṃ śivābhidhaṃ parabrahma
nigamāgamaprasiddhaśivākhyaparabrahmaiva aniṣṭaparihārataḥ
saṃsārapāśalakṣaṇāniṣṭaparihārataḥ iṣṭarūpaparātparamuktipradānataḥ
sākṣāt pratyakṣībhūteṣṭaliṅgamidam-iṣṭamūrjaṃ tapasānuyacchata
ityatharvaśiraḥ siddhaṃ liṅgaṃ budho nigamāgamanipuṇaḥ śarīre sāvadhānena
sadā dhārayedityarthaḥ
athedamiṣṭaliṅgaṃ śarīre kutra dhāraṇīyamityatrāha-
mūrdhni vā kaṇṭhadeśe vā kakṣe vakṣaḥsthale'pi vā /
kukṣau hastasthale vāpi dhārayelliṅgamaiśvaram
spaṣṭam
p. १०७)
atha niṣedhasthānamāha-
nābheradhastālliṅgasya dhāraṇaṃ pāpakāraṇam /
jaṭāgre trikabhāge ca malasthāne na dhārayet
trikabhāgaḥ pṛṣṭhabhāga ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
athedaṃ liṅgaṃ kutra pūjanīyamityatrāha-
liṅgadhārī sadā śuddho nijaliṅgaṃ manoramam /
arcayed gandhapuṣpādyaiḥ karapīṭhe samāhitaḥ
spaṣṭam
bāhyapīṭhārcanādetat karapīṭhārcanaṃ varam /
sarveṣāṃ vīraśaivānāṃ mumukṣūṇāṃ nirantaram
spaṣṭam
athedaṃ liṅgadhāraṇaṃ kairaṅgīkṛtamityatrāha-
brahmaviṣṇvādayo devā munayo gautamādayaḥ /
dhārayanti sadā liṅgamuttamāṅge viśeṣataḥ
lakṣmyādiśaktayaḥ sarvāḥ śivabhaktivibhāvitāḥ /
dhārayantyalikāgreṣu śivaliṅgamaharniśam
anena strīpuruṣayorapi liṅgadhāraṇamuktaṃ bhavati // ५६-५७ //
p. १०८)
athedaṃ liṅgadhāraṇaṃ kutroktamityāha-
vedaśāstrapurāṇeṣu kāmikādyāgameṣu ca /
liṅgadhāraṇamākhyātaṃ vīraśaivasya niścayāt
atha śrutau kutra prasiddhamityatrāha-
ṛgityāha pavitraṃ te vitataṃ brahmaṇaspate /
tasmātpavitraṃ talliṅgaṃ dhāryaṃ śaivamanāmayam
pavitraṃ te vitataṃ brahmaṇaspate iti ṛgveda āha / bho brahmaṇaspate te tava
liṅgamiti śeṣaḥ / vitataṃ śivādibhūmyantaṃ vistṛtam pavitraṃ pāvanam
tasmād anāmayaṃ doṣarahitaṃ śaivaṃ talliṅgaṃ dhārayedityarthaḥ
nanu kimasya dhāraṇenetyāha-
brahmeti liṅgamākhyātaṃ brahmaṇaḥ patirīśvaraḥ /
pavitraṃ taddhi vikhyātaṃ tatsamparkāttanuḥ śuciḥ
tatpavitramiti tatsamparkāt tanuḥ śarīraṃ pavitraṃ bhavatītyarthaḥ
athaitādṛśaṃ liṅgaṃ dīkṣayā rahito na dhārayedityāha-
ataptatanurajño vai āmaḥ saṃskāravarjitaḥ /
dīkṣayā rahitaḥ sākṣānnāpnuyālliṅgamuttamam
ataptatanuḥ taporahitadehaḥ āmaḥ aparipakvaḥ avairāgyaśīla ityarthaḥ /
saṃskāravarjitaḥ śivasaṃskārarahitaḥ ajñaḥ nityānityavastuvivekaśūnyaḥ
dīkṣayā rahitaḥ gurukāruṇyarahitaḥ sākṣāt pratyakṣam uttamaṃ
śreṣṭhaliṅgaṃ
p. १०९)
nāpnuyād na dhārayet / asminnarthe-ataptatanūrna tadāmo aśnute [ṛṃsaṃ०
९/८३/१] iti śrutiḥ / tad āma iti vicchedaḥ tat talliṅgamityarthaḥ / anena suprasannena
guruṇā dattaṃ liṅgameva bhogamokṣapradam svecchayā dhṛtaṃ viphalamiti
sūcitam
atha liṅgadhāraṇo yājuṣī śrutirapyastītyāha-
aghorā pāpakāśīti yā te rudraśivā tanūḥ /
yajuṣā gīyate yasmāt tasmācchaivo'ghavarjitaḥ
yā te rudra śivā tanūraghorā pāpakāśinī [yā te rudra śivā
tanūraghorā'pāpakāsinī / tayā nastanvā śantamayā giriśantābhicākaśīhi //
(vā० saṃ० १६/२)] iti śrīrudraśrutiḥ / asyāḥ śruterayamarthaḥ-bho rudra te tava
śivā maṅgalasvarūpā yā tanūḥ liṅgaṃ tu śivayordehaḥ ityāgamokteḥ
śivaśaktyā(tmikā) liṅgamūrtiḥ sā aghorā śāntā apāpakāśī apāpeṣu
bhakteṣu kāśata iti apāpakāśī iṣṭaliṅgarūpeṇa tatra sthitā iti yajuṣā
yajurvedena yasmād gīyate tasmāt śaivaḥ śivaliṅgasambandhī aghavarjitaḥ
pāparahita ityarthaḥ
atha liṅgadhāraṇasthalaṃ samāpya tatsampannasya bhasmadhāraṇasthalaṃ
sūcayati-
yo liṅgadhārī niyatāntarātmā
nityaṃ śivārādhanabaddhacittaḥ /
sa dhārayet sarvamalāpahatyai
bhasmāmalaṃ cāru yathāprayogam
iti śrīvīraśaivadharmanirṇaye siddhāntaśikhāmaṇau bhaktasthale
gurukāruṇyaliṅgadhāraṇaprasaṅgo nāma ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ
p. ११०)
yaḥ puruṣo liṅgadhārī liṅgadhāraṇasampannaḥ niyatāntarātmā
nirmalāntaḥkaraṇaḥ nityaṃ śivapūjābaddhacittaḥ sa śivaliṅgadhārakaḥ
sarvamalāpahatyai sarvadoṣanivṛttyai cāru manoharam amalaṃ nirmalaṃ bhasma
yathāprayogaṃ śāstroktaprakāreṇa dhārayedityarthaḥ
śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
bhaktasthale gurukāruṇyaliṅgadhāraṇaprasaṅgo nāma ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ
saptamaḥ paricchedaḥ
bhasmadhāraṇasthalam
atha bhūtyai na pramaditavyam [tai० u० ११/१] iti
śrutiprasiddhabhasmadhāraṇasthalaṃ nirūpayati śrīreṇukaḥ / atrādau
nirupādhikabhasmadhāraṇaṃ sūtradvayena nirūpayati-
bhasmadhāraṇasaṃyuktaḥ pavitro niyatāśayaḥ /
śivābhidhānaṃ yatproktaṃ bhāsanādbhasitaṃ tathā
mahābhasmeti sañcitya mahādevaṃ prabhāmayam /
vartante ye mahābhāgā mukhyāste bhasmadhāriṇaḥ
bhasmadhāraṇasaṃyuktaḥ śivaliṅgadhārakaḥ niyatāśayaḥ-bhasmadhyānāt
sandhānaṃ bhavati bhasmadhyānāt pañcākṣarīsmaraṇaṃ bhavati tasmād
dhyānāt sthāṇutvaṃ ca gacchati / sa eṣa bhasmajyotiḥ sa eṣa bhasmajyotiḥ iti
bhasmajābālaśrute[ayamuddhṛtāṃśo bhasmajābālopaniṣadi na prāpyate-
/]rbhasmajyotirliṅgamayamiti niyamitacittaḥ san pavitraḥ śuddho
yadbhasmajyotirliṅgaṃ śivābhidhānaṃ paraśivaparabrahmābhidhānaṃ sat
proktamiti prabhāmayaṃ jyotirliṅgasvarūpam taṃ mahādevaṃ bhāsanāt
prakāśanād bhasitaṃ bhasitamiti tathā mahābhasmeti sañcitya mahābhāgāḥ
śreṣṭhā ye kecilliṅgadhārakā vartante te mukhyā mukhyabhasmadhāriṇo
nirupādhikabhasmadhāriṇa ityarthaḥ // १-२ //
p. ११२)
atha sopādhikabhasmasvarūpaṃ nirūpayati-
śivāgnyādisamutpannaṃ mantranyāsādiyogataḥ /
tadupādhikamityāhurbhasmatantraviśāradāḥ
yadbhasma mantranyāsādiyogataḥ pañcabrahmamantranyāsādisambandhāt
śivāgnyādisamutpannaṃ śivamantrasaṃskṛtāgnisamutpannaṃ bhavati tat
tadbhasma tantraviśāradāḥ śivāgamapravīṇā upādhikaṃ bhasma sopādhikaṃ
bhasmetyāhurityarthaḥ
athāsya bhasmanaḥ kāraṇabhedena nāmapañcakamastītyāha-
vibhūtirbhasitaṃ bhasma kṣāraṃ rakṣeti bhasmanaḥ /
etāni pañcanāmāni hetubhiḥ pañcabhirbhṛśam
spaṣṭam
tatkāraṇamanvarthanāma kṛtvā kathayati-
vibhūtirbhūtihetutvād bhasitaṃ tattvabhāsanāt /
pāpānāṃ bhartsanādbhasma kṣaraṇāt kṣāramāpadām
rakṣaṇāt sarvabhūtebhyo rakṣeti parigīyate /
aṇimādyaṣṭaiśvaryakāraṇatvād vibhūtiḥ śivatattvaprakāśanādbhasitam
pāpānāṃ manovākkāyajanyānāṃ bhartsanād bhayotpādanādbhasma
āpadāṃ tāpatrayotpannavipadāṃ kṣāraṇāt kṣayīkaraṇāt kṣāram
sarvabhūtebhyo grahayakṣādibhyo (rakṣaṇāt) rakṣeti parigīyata ityarthaḥ
nanvekavidhakriyābhedaḥ kiṃnibandhana ityatra gomūlaka ityāha-
nandā bhadrā ca surabhiḥ suśīlā sumanāstathā
p. ११३)
pañca gāvo vibhorjātāḥ sadyojātādivaktrataḥ /
śivasya sadyojātamukhānnandā vāmadevavadanād bhadrā aghorāsyāt surabhiḥ
tatpuruṣavaktrāt suśīlā īśānānanāt sumanāḥ / evaṃ pañca gāvo jātāḥ /
tatkṛto'yaṃ kāryabheda ityarthaḥ
tarhi kimāsāṃ rūpamityatrāha-
kapilā kṛṣṇā ca dhavalā dhūmrā raktā tathaiva ca
nandādīnāṃ gavāṃ varṇāḥ krameṇa parikīrtitāḥ /
tathaiva krameṇeti sambandhaḥ
atha kayā gavā kīdṛśaṃ bhasmotpannamityatrāha bṛhajjābālaśrutyarthameva-
sadyojātādvibhūtiśca vāmādbhasitameva ca
aghorādbhasma sajātaṃ tatpuruṣātkṣāranāma ca /
rakṣā ceśānavaktrācca nandādidvārato'bhavat
sadyojātamukhotpannanandayā vibhūtiḥ vāmadevamukhodbhūtabhadrayā
bhasitam aghoramukhasañjātasurabhigavā bhasma
tatpuruṣamukhāvirbhūtasuśīlayā kṣāram īśānamukhanirgatasumanasā rakṣā
abhavadāsīdityarthaḥ // ८-९ //
athaiṣāṃ viniyogamāha-
dhārayennityakāryeṣu vibhūtiṃ ca prayatnataḥ /
naimittikeṣu bhasitaṃ kṣāraṃ kāmyeṣu sarvadā
prāyaścitteṣu sarveṣu bhasma nāma yathāvidhi /
rakṣā ca mokṣakāryeṣu prayoktavyā sadā budhaiḥ
p. ११४)
budhaiḥ vīraśaivamatapraviṣṭavidvajjanaiḥ prayoktavyaṃ dhāryamityarthaḥ /
śiṣṭaṃ spaṣṭam // १०-११ //
athaivaṃvidhabhasmanāṃ varṇamāha-
nandādīnāṃ tu ye varṇāḥ kapilādyāḥ prakīrtitāḥ /
ta eva varṇā vikhyātā bhūtyādīnāṃ yathākramam
spaṣṭam
athaitadbhasmotpattiścaturvidhetyāha-
bhasmotpādanamuddiṣṭaṃ caturdhā tantravedibhiḥ /
kalpaṃ caivānukalpaṃ tūpakalpamakalpakam
eṣāmādimamutkṛṣṭamanyat sarvamabhāvataḥ /
kalpānukalpopakalpākalpākhyacaturvidhabhasmasvādimaṃ prāthamikaṃ kalpaṃ
bhasmotkṛṣṭam anyat sarvaṃ śiṣṭaṃ trividhaṃ bhasma abhāvataḥ
kalpabhasmālābhādaṅgīkaraṇīyamityarthaḥ
atha teṣāṃ svarūpaṃ krameṇa kathayati-
yathāśāstroktavidhinā gṛhītvā gomayaṃ navam
sadyena vāmadevena kuryātpiṇḍamanuttamam /
śoṣayetpuruṣeṇaiva dahed ghorācchivāgninā
kalpaṃ tadbhasma vijñeyamanukalpamathocyate /
vaneṣu gomayaṃ yacca śuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ tathā
dagdhaṃ caivānukalpākhyamāpaṇādigataṃ tu yat /
vastreṇottāritaṃ bhasma gomūtrābaddhapiṇḍitam
p. ११५)
dagdhaṃ prāguktavidhinā bhavedbhasmopakalpakam /
anyairāpāditaṃ bhasmāpyakalpamiti niścitam
śāstroktaprakāreṇa nandādibhirāvirbhūtanūtanagomayaṃ sadyena
sadyojātamantreṇāntare gṛhītvā vāmadevamantreṇa piṇḍīkṛta
tatpuruṣamantreṇa śoṣayitvā śivamantrasaṃskṛtāgninā ghorādaghoramantrād
dahed bhasmīkuryādityarthaḥ / athaiśānamantreṇa bilvādipātre sthāpitaṃ
tadbhasma kalpamiti jñātuṃ yogyamityarthaḥ / araṇyeṣu yacchuṣkaṃ gomayaṃ
cūrṇīkṛtya pūrvavaddagdhaṃ bhasmānukalpākhyamityarthaḥ / atra
mantratrayalopaḥ / āpaṇādigataṃ yadbhasmāsti tadvastreṇa saṃśodhitaṃ sat
punargomūtreṇa piṇḍīkṛtaṃ sat paścāt prāguktavidhinā dagdhaṃ
cedupakalpākhyaṃ bhasma bhavet syādityarthaḥ / anyaiḥ amantrajñaiḥ āpāditaṃ
sampāditaṃ bhasma akalpamiti kalpitaṃ kathitamityarthaḥ // १४-१८ //
athaivaṃvidhabhasmanā snānaṃ kuryādityāha-
eṣvekatamamādāya pātreṣu kalaśādiṣu /
trisandhyamācaret snānaṃ yathāsambhavameva vā
kalaśādipātreṇsu bhinnatayā sthāpiteṣveṣu bhasmasu ekatamaṃ bhasmādāya
trikālamekakālaṃ vā snānaṃ kuryādevetyarthaḥ
p. ११६)
kathaṃ kartavyamityatrāha-
snānakāle karau pādau prakṣālya vimalāmbhasā /
vāmahastatale bhasma kṣiptvācchādyānyapāṇinā
aṣṭakṛtvātha mūlena maunī bhasmābhimatrya ca /
śira īśānamantreṇa puruṣeṇa mukhaṃ tathā
hṛtpradeśāghoreṇa vāmadevena guhyakam /
pādau sadyena sarvāṅgaṃ praṇavenaiva secayet
bhasmasnānakāle svacchodakena hastau pādau prakṣālya vāmakaratale bhasma
saṃsthāpya dakṣiṇapāṇinā''cchādya dakṣiṇorau niveśya maunī
bhasmābhimantrayet iti śivāgamavacanād maunī bhūtvā
mūlenāṣṭavāramabhimantrya śiromukhahṛdayanābhipādeṣu
praṇatipūrvakairīśānādimantrai[īśāna - īśānaḥ sarvavidyānāmīśvaraḥ
sarvabhūtānām / brahmādhipatirbrahmaṇo'dhipatirbrahmā śivo me'stu
sadāśivom /;
tatpuruṣa - tatpuruṣāya vidmahe mahādevāya dhīmahi tanno rudraḥ pracodayāt /;
aghora -aghorebhyo'tha ghorebhyo ghoraghoratarebhyaḥ / sarvebhyaḥ sarvasarvebhyo
namaste'stu rudrarūpebhyaḥ / ;
vāmadeva - vāmadevāya namo jyeṣṭhāya namaḥ śreṣṭhāya namo rudrāya
namaḥ kālāya namaḥ kalavikaraṇāya namo balavikaraṇāya namo balāya namo
balapramathanāya namaḥ sarvabhūtadamanāya namo manonmanāya namaḥ / ;
sadyojāta - sadyojātaṃ prapadyāmi sadyojātāya vai namo namaḥ / bhave
bhavenātibhave bhavasva māṃ bhavodbhavāya namaḥ /]rabhyukṣayet praṇavena
sarvāṅgaṃ prokṣayedityarthaḥ // २०-२२ //
athedaṃ jalasnānādutkṛṣṭamityāha-
p. ११७)
bhasmanā vihitaṃ snānamidamāgneyamuttamam /
snāneṣu vāruṇādyeṣu mukhyametanmalāpaham
gaṅgodakadivyavāyavyādisnāneṣu bhasmanā vihitaṃ
snānamidamāgneyamuttamam agneḥ sarvabhasmakatvenaitadāgneyasnānam
sakalamalāpahamiti mukhyamityarthaḥ
nanu jalādisnānasya sakalamalanivartakatvaṃ nāsti vetyatrāha-
bhasmasnānavatāṃ puṃsāṃ yathāyogaṃ dine dine /
vāruṇādyairalaṃ snānairbāhyadoṣāpahāribhiḥ
yathāyogaṃ śāstroktaprakāramanatikramya pratidinaṃ bhasmasnānavatāṃ
puṃsāṃ bāhyābhyantaramalakṣayād bhasmano jñānāṅgatvād
bāhyamalamātranivartakairjalādisnānairalaṃ kiṃ prayojanamityarthaḥ
ata eva yatibhirjalasnānādāgneyameva śreṣṭhamiti bhasmasnānameva vidhīyata
ityāha-
āgneyaṃ bhasmanā snānaṃ yatibhistu vidhīyate /
ārdrasnānāt paraṃ bhasma ārdre jantuvadho dhruvam
bhasmanā snānamāgneyamiti yatibhirvidhīyate vahneḥ prakāśatvena
jñānapradatvāt / bhasmasnānaṃ (yatibhiḥ) ārdrasnānātparaṃ śreṣṭham /
ārdre jalasnāne jantuvadha iti dhruvaṃ niścayaḥ jalacaraprāṇipīḍanayā śaityena
ca prāṇihiṃsākaramityarthaḥ atra tādṛśadoṣābhāvācca
p. ११८)
atha jalasya doṣāntaramudbhāvayati-
ārdraṃ tu prakṛtiṃ vindyāt prakṛtiṃ bandhanaṃ viduḥ /
prakṛtestu prahāṇārthaṃ bhasmanā snānamiṣyate
ārdraṃ jalaṃ prakṛtiṃ garbhavāsaprakṛtiṃ vindyāt raktaśuklayorjalamayatvāt
sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ [tai० u० २/१] iti śruteḥ / prakṛtiṃ bandhanaṃ
bhojyabhojanarūpeṇa puruṣasya pāśarūpaṃ viduḥ abhijñāḥ jānanti puruṣaḥ
prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijān guṇān [bha० gī० १३२१] iti bhagavadukteḥ
puruṣasya prakṛtibaddhatvāt prakṛtestu prahāṇārthaṃ
jalasnānotthadoṣanivṛttyarthaṃ bhasmanā snānamicchāviṣayīkriyata ityarthaḥ
athedaṃ bhasmanā snānaṃ kairaṅgīkṛtamityatrāha-
brahmādyā vibudhāḥ sarve munayo nāradādayaḥ /
yoginaḥ sanakādyāśca bāṇādyā dānavā api
bhasmasnānayutāḥ sarve śivabhaktiparāyaṇāḥ /
nirmuktadoṣakalilā nityaśuddhā bhavanti hi
kalilāḥ samūhā ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam // २७-२८ //
atha bhasmoddhūlanaṃ tripuṇḍradhāraṇaṃ ca kartavyamityāha-
namaśśivāyeti bhasma kṛtvā saptābhimantritam /
uddhūlayet tena dehaṃ tripuṇḍraṃ cāpi dhārayet
bhasma namaśśivāyeti mantreṇa saptābhimantritaṃ
saptajanmakṛtadoṣanivṛttyarthaṃ saptavāramabhimantritaṃ kṛtvā tena bhasmanā
dehamuddhūlayet tripuṇḍraṃ cāpi dehe racayedityarthaḥ
p. ११९)
atroddhūlanāpekṣayā tripuṇḍrasyādhikyamāha-
sarvāṅgoddhūlanaṃ cāpi na samānaṃ tripuṇḍrakaiḥ /
tasmāt tripuṇḍramevaikaṃ likheduddhūlanaṃ vinā
spaṣṭam
atha tripuṇḍraṃ kadā kathaṃ kutra dhāraṇīyamityatrāha-
tripuṇḍraṃ dhārayennityaṃ bhasmanā salilena ca /
sthāneṣu pañcadaśasu śarīre sādhakottamaḥ
spaṣṭam
tāni kānītyatrāha-
uttamāṅge lalāṭe ca śravaṇadvitaye tathā /
gale bhujadvaye caiva hṛdi nābhau ca pṛṣṭhake
bāhuyugme kakuddeśe maṇibandhadvaye tathā /
tripuṇḍraṃ bhasmanā dhāryaṃ mūlamantreṇa sādhakaiḥ
triyāyuṣatriyambakapraṇavapañcākṣaramantrairdhārayet
śirolalāṭakaṇṭhaskandhavakṣaḥsthaleṣu triyāyuṣatriyambakaistisro rekhāḥ
kurvīta / vratametacchāmbhavam iti śruteḥ // ३२-३३ //
p. १२०)
atha tadabhimantraṇaprakārapūrvakaṃ samantrakatripuṇḍradhāraṇasya
phalamāha-
vāmahastatale bhasma kṣiptvācchādyānyapāṇinā /
agnirityādimantreṇa spṛśan vārābhimantrya ca
tripuṇḍramuktasthāneṣu dadhyāt sajalabhasmanā /
śivaṃ śiva(ka)raṃ śāntaṃ sa prāpnoti na saṃśayaḥ
agniriti bhasma vāyuriti bhasma jalamiti bhasma sthalamiti bhasma vyometi bhasma
sarvaṃ ha vā idaṃ bhasma mana etāni cakṣūṣiṃ bhasmāni [bhasmajabālopa०] iti
mantreṇa spṛśan vārā udakena saptavāraṃ mūlenābhimantrayedityarthaḥ // ३४-
३५ //
atha tripuṇḍraracanāprakāramāha-
madhyāṅgulitrayeṇaiva svadakṣiṇakarasya tu /
ṣaḍaṅgulāyataṃ mānamapi vā'likamānakam
netrayugmapramāṇena bhāle dadhyāt tripuṇḍrakam /
spaṣṭam
atha prakārāntareṇa tripuṇḍrīkaraṇamāha-
madhyamānāmikāṅguṣṭhairanulomavilomataḥ
dhārayedyastripuṇḍrāṅkaṃ sa rudro nātra saṃśayaḥ /
madhyamānāmikābhyām anulomataḥ pradakṣiṇato rekhādvayaṃ tanmadhye
aṅguṣṭhena vilomataḥ apradakṣiṇataḥ ekāṃ rekhāṃ racayet / evaṃ
dhṛtatripuṇḍro rudra ityuktvāt pūrvāpekṣayā viśeṣa ityarthaḥ
p. १२१)
atha tallakṣaṇaṃ kathayati-
ṛju śvetamanuvyāptaṃ snigdhaṃ śrotrapramāṇakam
evaṃ sallakṣaṇopetaṃ tripuṇḍraṃ sarvasiddhidam /
ṛju saralaṃ śvetaṃ śubhram anuvyāptam avicichannam snigdhaṃ sāndraṃ
śrotrapramāṇakaṃ śravaṇaparimitamityarthaḥ
athāsya tripuṇḍrasya mahattvaṃ sūtradvayena sūcayati-
prātaḥkāle ca madhyāhne sāyāhne ca tripuṇḍrakam
kadācidbhasmanā kuryāt sa rudro nātra saṃśayaḥ /
evaṃvidhaṃ vibhūtyā ca kurute yastripuṇḍrakam /
sa raudradharmasaṃyuktastrayīmaya iti śrutiḥ
yo vibhūtyā ca bhasmanā evaṃvidham ṛjuśvetādisallakṣaṇopetaṃ
tripuṇḍrakaṃ kurute sa raudradharmasaṃyukto rudrasambandhī yo dharmaḥ
śivācāraḥ tena saṃyuktaḥ san trayīmayo vedatrayasvarūpa iti śrutiḥ ya idaṃ
tripuṇḍraṃ dharate sa vedatrayadhārī bhavati sa santataṃ tretāgnirbhavati sa
puṣkaratrayasnāto bhavati / yastripuṇḍradhārī puruṣaḥ sa rudraḥ sa parameṣṭhī ya
idaṃ tripuṇḍraṃ dhṛtavantaṃ puruṣaṃ paśyati sa sarvapāpebhyo vinirmukto
bhavati sa sarvavedādhyayanajanyaphalavān bhavati [idamuddharaṇaṃ
bṛhajjābālopaniṣadi nopalabhyate /] iti
vṛddhajābālādibahuśrutisiddho'yamarthaḥ / tasmāt prātarādikālatraye kadācit
tripuṇḍraṃ yaḥ kuryāt sa rudraḥ śiva eva na saṃśaya ityarthaḥ // ३९-४० //
athaitādṛśaṃ tripuṇḍraṃ kairdhṛtamityatrāha-
brahmā viṣṇuśca rudraśca devāḥ śakrapurogamāḥ /
p. १२२)
tripuṇḍraṃ dhārayantyeva bhasmanā parikalpitam
vasiṣṭhādyā mahābhāgā munayaḥ śrutikovidāḥ /
dhārayanti sadākālaṃ tripuṇḍraṃ bhasmanā kṛtam
spaṣṭam // ४१-४२ //
athedaṃ kutra vihitamityatrāha-
śaivāgameṣu vedeṣu purāṇeṣvakhileṣu ca /
smṛtītihāsakalpeṣu vihitaṃ bhasmapuṇḍrakam //
dhāraṇīyaṃ samastānāṃ śaivānāṃ ca viśeṣataḥ
kalpeṣu kalpasūtreṣvityarthaḥ
athānena tripuṇḍradhāraṇena sakalapāpakṣaya ityuktvā bhasmadhāraṇasthalaṃ
samāpayati-
nāstiko bhinnamaryādo durācāraparāyaṇaḥ /
bhasmatripuṇḍradhārī cenmucyate sarvakilbiṣaiḥ
vedaviruddhācāraniṣṭho nāstikaḥ śarīrendriyabuddhivyatirekeṇa kaścidātmā
nāstīti vadan cārvākādiḥ / ata eva durācāraparāyaṇastādṛśo'pi
bhasmatripuṇḍradhārī cet sarvakilbiṣaiḥ samastapāpairmucyata ityarthaḥ
atha rudrākṣadhāraṇasthalam
atha rudrākṣadhāraṇasthalaṃ nirūpayati-
bhasmanā vihitasnānastripuṇḍrāṅkitamastakaḥ /
śivārcanaparo nityaṃ rudrākṣamapi dhārayet
p. १२३)
mastako lalāṭa ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
kimanena prayojanamityatrāha-
rudrākṣadhāraṇādeva mucyante sarvapātakaiḥ /
duṣṭacittā durācārā duṣprajñā api mānavāḥ
spaṣṭam
nanvete rudrākṣāḥ kathamutpanāḥ ? kuta etādṛk sāmarthyamityatrāha-
purā tripurasaṃhāre trinetro jagatāṃ patiḥ /
udapaśyat purāṃ yogamunmīlitavilocanaḥ
nipetustasya netrebhyo bahavo jalabindavaḥ /
tebhyo jātā hi rudrākṣā rudrākṣā iti kīrtitāḥ
rudranetrasamutpannā rudrākṣā lokapāvanāḥ /
pūrvaṃ tripurasaṃhāraprastāve jagatāṃ patiḥ viśvapatiḥ trinetraḥ
somasūryāgninayanaḥ śivaḥ unmīlitavilocanaḥ saṃhārakāla eva
lalāṭanetrasyonmeṣād vikasitanetratrayaḥ san purāṃ tripurāṇāṃ yogaṃ
sambandham upadaśyad ūrdhvaṃ dṛṣṭavān / tasya netrebhyo bahavo jalabindavaḥ
udakakaṇāḥ nipetuḥ bhūmau patitāḥ / tebhyo jalabindubhyo rudrākṣā jātāḥ / hi
yasmāt kāraṇād rudranetrasamutpannāstasmāt kāraṇād rudrākṣā iti
kīrtitāstata eva lokapāvanā ityarthaḥ / atra purā tripuravadhāyonmīlitākṣo'haṃ
(abhavam) tebhyo jalabindavo bhūmau patitāste rudrākṣā jātāḥ
sarvānugrahārthāya / teṣāṃ nāmoccāraṇena daśaśatagodānaphalaṃ bhavati
darśanasparśanābhyāṃ dviguṇaṃ triguṇaṃ phalaṃ bhavati / ata ūrdhvaṃ
vaktuṃ na śakyam [vṛhajjabālopaniṣadi saptamabrāhmaṇe aṣṭamakhaṇḍe
rudrākṣavarṇanaṃ śrūyate kintvānupūrvī bhinnā'sti /] iti
bṛhajjābālādiśrutiḥ // ४७-४८ //
p. १२४)
evaṃ rudranetrasamutpannatvāt tatkalābhedenāṣṭatriṃśatprakāreṇotpattiṃ
bhajanta ityāha-
aṣṭatriṃśatprabhedena bhavantyutpattibhedataḥ
spaṣṭam
atha kasmānnetrāt kiyanta utpannā ityatrāha-
netrāt sūryātmanaḥ śambhoḥ kapilā dvādaśoditāḥ /
śvetāḥ ṣoḍaśa sañjātāḥ somarūpādvilocanāt
kṛṣṇā daśavidhā jātā vahnirūpādvilocanāt /
evamutpattibhedena rudrākṣā bahudhā smṛtāḥ
śivasya sūryātmano netrāt kapilāḥ kapilavarṇā dvādaśa dvādaśabhedavanto
rudrākṣā uditāḥ utpannā ityarthaḥ sūryanetrasya
tapinyādidvādaśakalātmakatvāt / somarūpādvilocanāt candranayanāt śvetāḥ
śubhravarṇāḥ ṣoḍaśa ṣoḍaśabhedavantaḥ sañjātā utpannāḥ
tannetrayasyāmṛtādiṣoḍaśakalātmakatvāt / vahnirūpādvilocanād vahninayanāt
kṛṣṇāḥ kṛṣṇavarṇāḥ daśavidhāḥ daśabhedavantaḥ jātā utpanāḥ
tannetrasya dhūmrārciḥprabhṛtidaśakalātmakatvāt / evamutpattibhedena
rudrākṣā bahudhā bahuvidhāḥ smṛtā ityarthaḥ // ५०-५१ //
p. १२५)
atha dhāryarudrākṣalakṣaṇamāha-
acchidraṃ kanakaprakhyamananyadhṛtamuttamam /
rudrākṣaṃ dhārayet prājñaḥ śivapūjāparāyaṇaḥ
acchidramakṛmicumbitamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha kutra kathaṃ kati dhāraṇīyā ityatrāha-
yathāsthānaṃ yathāvaktraṃ yathāyogaṃ yathāvidhi /
rudrākṣadhāraṇaṃ vakṣye rudrasāyujyasiddhaye
spaṣṭam
pratijñāya sthānaṃ saṃkhyāṃ cāha-
śikhāyāmekamekāsyaṃ rudrākṣaṃ dhārayed budhaḥ /
dvitridvādaśavaktrāṇi śirasi trīṇi dhārayet
ṣaṭtriṃśaddhārayenmūrdhni nityamekādaśānanān /
daśasaptapañcavaktrānṣaṭ ṣaṭ karṇadvaye vahet
ṣaḍaṣṭavadanān kaṇṭhe dvātriṃśaddhārayet sadā /
pañcāśaddhārayed vidvān caturvaktrāṇi vakṣasi
p. १२६)
trayodaśamukhān bāhvordharet ṣoḍaśa ṣoḍaśa [tulanīya-
rudrakṣajābālopaniṣat /] /
pratyekaṃ dvādaśa vahennavāsyān maṇibandhayoḥ
caturdaśamukhaṃ yajñasūtramaṣṭottaraṃ śatam /
dhārayet sārvakālaṃ tu rudrākṣaṃ śivapūjakaḥ
atra daśasaptapañcavaktrān ṣaṭṣaṭkarṇadvaya ityatra daśamukhaṃ
dvayaṃ pañcamukhaṃ dvayaṃ saptamukhaṃ dvayam evaṃ ṣaṭ ṣaṭ karṇadvaye
dhāraṇīyamityarthaḥ samaṃ syādaśrutatvāt iti nyāyāt ṣaṭ ṣaṭ
karṇayorekamekam iti rudrākṣajābālaśruteḥ / ekamekaṃ vā karṇadvaye
dhārayet / evaṃ kaṇṭhe'pi ṣaḍaṣṭavadanān samatvena dhārayediti / śiṣṭaṃ
spaṣṭam / ayaṃ bhāvaḥ-
śuddhamiśrasaṅkīrṇabhuvanādhīśaśivāṣṭavidyeśvaraśatarudra-
saṃkhyātayajñopavītadhāraṇena bhuvanādhvaśuddhiḥ
varṇasaṃkhyātavakṣomālayā varṇādhvaśuddhiḥ
padasaṃkhyātamaṇibandhabāhukaṇṭhamālayā padādhvaśuddhiḥ
ṣaḍaṅgapañcabrahmapraṇavamantrasaṃkhyātakarṇābharaṇena
mantrādhvaśuddhiḥ śivaśaktyātmakakarṇābharaṇena vā
tattvasaṃkhyātamastakamālayā tattvādhvaśuddhiḥ
aṣṭatriṃśatkalāpūrṇasomasūryāgnilakṣaṇaśirorandhramālayā
kalādhvaśuddhiḥ /
evaṃrūpaṣaḍadhvakāraṇībhūtaparaśivabrahmamayaśikhāgataikarudrākṣa-
dhāraṇena paraśivasvarūpa eva yo rudrākṣaṃ dhatte sa satyaṃ paramaḥ śivaḥ sa
satyaṃ paramaḥ śiva iti śruteḥ // ५४-५८ //
p. १२७)
athaivaṃ rudrākṣadhāraṇāt sarvapāpakṣaya ityāha-
evaṃ rudrākṣadhārī yaḥ sarvakāle tu vartate /
tasya pāpakathā nāsti mūḍhasyāpi na saṃśayaḥ
evamuktaprakāreṇa eṣu sthāneṣu sadā rudrākṣadhāriṇo mūḍhasyāpi
pāpavārtā nāsti kutaḥ pāpasambandha ityarthaḥ
nanu kṣudrapāpasambandho nāstītyucyate vā mahāpātakasambandho
nāstītyucyate vetyatrāha-
brahmahā madyapāyī ca svarṇahṛd gurutalpagaḥ /
mātṛhā pitṛhā caiva bhrūṇahā kṛtaghātakaḥ /
rudrākṣadhāraṇādeva mucyate sarvapātakaiḥ
atra sarvaśabdenānuktapātakāni saṅgṛhītānīti bodhyam
atha viśeṣamāha-
darśanāt sparśanāccaiva smaraṇādapi pūjanāt /
rudrākṣadhāraṇālloke mucyante pātakairjanāḥ
spaṣṭam
atra janaśabdena ko vā vivakṣita ityatrāha-
p. १२८)
brāhmaṇo vāntyajo vāpi mūrkho vā paṇḍito'pi vā /
rudrākṣadhāraṇādeva mucyate sarvapātakaiḥ
anena rudrākṣadhāraṇe sarve'pyadhikāriṇa ityuktaṃ bhavati
nanvanena pāpakṣayamātraṃ vā puṇyamapi kiñcidasti vetyatrāha-
gavāṃ koṭipradānasya yatphalaṃ bhuvi labhyate /
tatphalaṃ labhate martyo nityaṃ rudrākṣadhāraṇāt
spaṣṭam
athāsyaitāvanmātrameva na kriyābhedenānyo'pi camatkāro'stītyāha-
mṛtyukāle ca rudrākṣaṃ niṣpīḍya saha vāriṇā /
yaḥ pibeccintayan rudraṃ rudralokaṃ sa gacchati
spaṣṭam
evaṃ niścitya ye bhasmarudrākṣadhāriṇaḥ santi te rudrā evetyāha-
bhasmoddhūlitasarvāṅgā dhṛtarudrākṣamālikāḥ /
ye bhavanti mahātmānaste rudrā nātra saṃśayaḥ
spaṣṭam
atha bhasmarudrākṣadhāraṇaśūnyena dvijena vidhīyamānaṃ
nityanaimittikādikaṃ karmāpi vyarthamityāha-
nityāni kāmyāni nimittajāni
karmāṇi sarvāṇi sadā'pi kurvan /
p. १२९)
yo bhasmarudrākṣadharo yadi syād
dvijo na tasyāsti phalopapattiḥ
upapattiḥ prāptirityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
tasmādvarṇāśramācāraniṣṭheṣu bhasmarudrākṣadhara eka eva garīyānityāha-
sarveṣu varṇāśramasaṅgateṣu nityaṃ sadācāraparāyaṇeṣu /
śrutismṛtibhyāmiha codyamāno vibhūtirudrākṣadharaḥ samānaḥ
iti śrīṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā praṇīte vīraśaivadharmanirṇaye
siddhāntaśikhāmaṇau bhaktasthale vibhūtirudrākṣadhāraṇaprasaṅgo nāma
saptamaḥ paricchedaḥ
brāhmaṇādivarṇabrahmacaryādyāśramasaṃyuteṣu sarveṣu viṣaye iha loke
vibhūtirudrākṣadharaḥ samāno bhasmarudrākṣadhara eka eva śrutismṛtibhyāṃ
codyamānaḥ ślāghanīyaḥ
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
bhasmarudrākṣadhāraṇasthalanāmā saptamaḥ paricchedaḥ
aṣṭamaḥ paricchedaḥ
athaivaṃ śivaliṅgarudrākṣadhāraṇasampannaḥ śivatattvaprakāśārthaṃ
pañcākṣarīṃ japediti pañcākṣarījapasthalamagastyāya nirūpayati
śrīreṇukaḥ-
dhṛtaśrībhūtirudrākṣaḥ prayato liṅgadhārakaḥ /
japet pañcākṣarīvidyāṃ śivatattvaprabodhinīm
dhṛtamāṅgalyabhūtirudrākṣapavitritaḥ śivaliṅgadhārakaḥ
śivatattvaprabodhinīṃ paraśivatattvaprakāśinīṃ pañcākṣarīvidyāṃ
namaśśivāyeti śrīrudramantraprasiddhapañcākṣarīmantraṃ japet
mānasopāṃśuvācikasvarūpeṇoccaret japa avyaktāyāṃ vāci iti
dhātorityarthaḥ
nanu śivatattvaprakāśakānāṃ mantrāṇāṃ bāhulyāt kimityeṣa
pañcākṣaramantra eva japya ityatrāha-
śivatattvāt paraṃ nāsti yathā tattvāntaraṃ mahat /
tathā pañcākṣarīmantrānnāsti mantrāntaraṃ mahat
śiva eko dhyeyaḥ ityādiśruteḥ śivatattvāt paraṃ vyatiriktaṃ mahad bṛhad
tattvāntaraṃ yathā nāsti tathā pañcākṣarīmantrād namaśśivāyeti
pañcākṣarīmantrāt mahad mantrāntaraṃ nāstītyarthaḥ
vidyāsu śrutirutkṛṣṭā rudraikādaśinī śrutau /
tatra pañcākṣarī tasyāṃ śivā ityakṣaradvayam //
iti paurāṇikokteḥ śiva ityakṣaradvayasya vedasāratvāt tatratyākārasya
ṛksāmasaṃgraharūpatvāt tayorakārādyatvāt ikārasya yajuḥsaṃgraharūpatvāt
p. १३१)
tasyekārādyatvāt śakārasyātharvasaṃgraharūpatvāt tasya śakārādyatvāt
vakārasya vyākaraṇasaṃgraharūpatvāt tasya vakārādyatvāt evaṃ
vedavedāṅgasārarūpatvāt tādṛk śivaśabdaghaṭitatvenaiṣa pañcākṣarīmantra
eva sarvamantrotkṛṣṭa ityarthaḥ
evaṃ pañcākṣarīmantre śive ca jñāte sati mantrāntarairdevatāntaraiḥ kiṃ
prayojanamityatrāha-
jñāte pañcākṣarīmantre kiṃ vā mantrāntaraiḥ phalam /
jñāte śive jaganmūle kiṃ phalaṃ devatāntaraiḥ
eko ha vai nārāyaṇa āsīt [nārāyaṇopa० २] iti
śruterviṣṇvādisakalaviśvamūlatvena paraśive jñāte sati
tadīyasṛṣṭyantargatatvena jananamaraṇaparipīḍitairviṣṇvādidevatāntaraiḥ kiṃ
phalam? na kiñcitphalamityarthaḥ / nahi bhikṣuko bhikṣukāntaraṃ yācayati (te)
satyanyasmin abhikṣuke dātari iti nyāyāt / nanu-eko ha vai nārāyaṇa āsīt ityatra
sadeva somyedamagra āsīt [chā० u० ६/२/९]
ityādibrahmapratipādakavākyasāmyatāśravaṇāt kathamutpattiparatvamiti cenna
rohito lohitādāsīcchakterāsīt parāśaraḥ itivadutpattisattāparatopapatteḥ / na ca
tadvad hetuśravaṇābhāvāt kathamutpattiparatvamiti vācyam
brahmaviṣṇurudrendrāste samprasūyante iti śikhopaniṣadvacanād viṣṇorutpatteḥ
śrūyamāṇatvāt tadanusāreṇotpattiparatāsambhavāt / na cātra
nārāyaṇasyotpattirna śrūyate kintu viṣṇoreva tasya nāyaṇāṃśībhūtatvāt
ādityānāmahaṃ viṣṇuḥ [bha० gī० १०/२१] iti gītatvād aṃśaparatvameveti
vācyam
mukhyabrahmarudramadhyapaṭhitaviṣṇuśabdasyāṃśaparatvātsambhavāt
prāyaḥpāṭhavirodhāt viṣṇuritthā paramamasya vidvān jāto bṛhannabhi pāti
tṛtīyam iti śrūtermahāviṣṇorevotpattiśravaṇācca
ajāta ityevaṃ kaścidbhīruḥ prapadyate /
rudra yatte dakṣiṇaṃ mukhaṃ tena māṃ pāhi nityam [śve० u० ४/२१] //
p. १३२)
iti śvetāśvataraśruteḥ kāraṇībhūtamahārudrasyājātatvaśravaṇācceti dik
nanu saptakoṭimahāmantreṣu ko'pyasya samānamantro nāsti vetyatrāha-
saptakoṭiṣu mantreṣu mantraḥ pañcākṣaro mahān /
brahmaviṣṇvādideveṣu yathā śambhurmahattaraḥ
sarvamanyat parityajya heyān viṣṇvādikān surān /
śiva eva sadā dhyeyaḥ sarvasaṃsāranāśanaḥ //
iti pippalādaśruteḥ ajāta ityudāhṛtaḥ iti śruteśca
mumukṣūpāsyatvādajātatvena brahmādiṣu śivo yathā mahān tathā
saptakoṭimahāmantreṣu vedasāratvāt pañcākṣaramantro mahānityarthaḥ
nanu viṣṇvādisakalaviśvamūlatvāt śivaḥ sarvottamo bhavatu
pañcākṣarīmantrasya kathaṃ sarvottamatvamityāśaṅkyāha-
aśeṣajagatāṃ hetuḥ paramātmā maheśvaraḥ /
tasya vācakamantro'yaṃ sarvamantraikakāraṇam
śivo yathā sakalajagatkāraṇam tathā tadvācakamantro'pi
sakalamantrakāraṇamityarthaḥ
tatkathamityatrāha-
tasyābhidhānamantro'yamabhidheyaśca sa smṛtaḥ /
abhidhānābhidheyatvānmantrāt siddhaḥ paraḥ śivaḥ
ayaṃ mantrastasya śivasya abhidhānamantraḥ nāmno mantra ityarthaḥ saḥ śivaḥ
abhidheyaśca tanmantreṇābhidhātuṃ yogya iti smṛtaḥ abhidhānābhidheyatvāt
śivābhidhānābhidhayetvāt / mantrādasmānmantrāt paraḥ śivaḥ siddhaḥ
prakāśitaḥ mantrāṇāṃ yajanīyadevatāprakāśakatvenaitanmantrābhāve
śivasya sphūrtireva na syāt /
p. १३३)
kiṃ tāvateti nāśaṅkanīyam śivasya sakalatattvopādānakāraṇatvāt
tadvācakapañcāśadvarṇamayatvaṃ ca yuktamiti tasya sakalamantramūlatvāt
tatprakāśakatvena sakalamantrakāraṇatvamiti / tatkathamiti cet ucyate
athādyāstithayaḥ sarvāḥ svarā bindvvasānakāḥ /
tadantaḥ kālayogena somasūryau prakīrtitau //
pṛthivyādīni tattvāni puruṣāntāni pañcasu /
kramāt kādiṣu vargeṣu makārānteṣu suvrate //
vāyvagnisalilendrāṇāṃ dhāraṇānāṃ catuṣṭayam //
tadūrdhveśādi vikhyātaṃ purastād brahmapañcakam /
āmūlāttatkramājjñeyā kṣāntā sṛṣṭirudāhṛtā //
sarveṣāṃ caiva mantrāṇāṃ vidyānāṃ ca yaśasvinī /
iyaṃ yoniḥ samākhyātāṃ sarvatantreṣu sarvadā [pa० trī० ५-८-] //
iti śrīparātriṃśikāśāstrasthityā śiva ityatra śakārasya
brahmādipañcabrahmavācakatvāt vakārasya māyātattvavācakatvena
tatkāryarūpakalādikṣitiparyantatriṃśattattvātmakatvāt evaṃ śakāravakārayoḥ
ṣaṭtriṃśattattvavācakatvāt akārasya śivatattvakalārūpaṣoḍaśasvaramayatvāt
ikārasyecchāśaktivācakatvāt evaṃ śabdārthamayaprapañcayorantarbhāvāt
sakalamantrakāraṇatvam mātṛkādeḥ sakalaśabdaprapañcopādānakāraṇatvāt /
pañcāśannijadehajākṣarabhavairnānāvidhairdhātubhirbahvarthaiḥ
padavākyamānajanakairarthāvinābhāvitaiḥ /
sābhiprāyasadarthakarmaphaladānandairanantairidaṃ viśvaṃ
vyāpya cidātmanāhamahamityujjṛmbhase mātṛke //
pañcāśadvarṇamālābahuvidhaninadoccāraṇāt
tattvajālavyaktivyāpārasattāniriśagurumukhāmnāyavidyāsvarūpāḥ /
dhātrādyutpattipūrvaṃ śrutimukhavividhānekasiddhāntavidyā
nānābhāṣāḥ kriyābhiḥ prakaṭayati yataḥ saiva te sāṅgavede //
iti dūrvāsabhagavadukteriti
p. १३४)
nanvevaṃ ced dvyakṣaratvameva yuktam kimiti pañcākṣararūpeṇa
sarvaśrutiśirogataḥ san mantro'yaṃ pratibhāti? atra namaskāreṇa
jīvatvamityatrāha-
namaḥśabdaṃ vadet pūrvaṃ śivāyeti tataḥ param /
mantraḥ pañcākṣaro hyeṣa sarvaśrutiśirogataḥ
śivajīvaikyaprakāśanārthaṃ namaḥśabdapūrvakatvena cittattvena ca
pañcākṣararūpeṇa sarvaśrutiśirogataḥ san mantro'yaṃ pratibhāti / atra
namaskāreṇa jīvatvam śivaśabdena parabrahmatvam āyetyaikyam aya gatau iti
dhātoriti bhāvaḥ
nanu saccidghanasya parabrahmaṇaḥ śiva ityabhidhānaṃ kathamityatrāha-
āditaḥ pariśuddhatvānmalatrayaviyogataḥ /
śiva ityucyate śambhuścidānandaghanaḥ prabhuḥ
cidānandaghanaḥ saccidānandasvarūpaḥ prabhuḥ svatantraḥ śambhuḥ
sukhabhoktṛtvāt sukhapradatvācca parabrahma āditaḥ kadāpi (= sarvadā)
malatrayaviyogata āṇavādimalatrayasambandhābhāvena pariśuddhatvād
nirmalatvāt śiva ityucyate vaśa kāntau iti dhātoḥ svacchaprakāśarūpatvāditi
bhāvaḥ
atha sakalamaṅgalāvāsabhūmitvācca śivaśabdābhidheyaṃ brahmetyāha-
āspadatvādaśeṣāṇāṃ maṅgalānāṃ viśeṣataḥ /
śivaśabdābhidheyo hi devadevastriyambakaḥ
p. १३५)
atra triyambakaśabdena sṛṣṭisthityādikāraṇaṃ parabrahmocyate sūryādīnāṃ
sṛṣṭyādikāraṇatvāt ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam /
ūrdhvaretaṃ virūpākṣam iti śruteḥ [tai० ā० १०/१२/१] / triyambako devadevo
brahmādīnāmapi devaḥ parameśvaraḥ aśeṣāṇāṃ samastānāṃ
maṅgalānāṃ viśeṣato viṣṇvādibhyo'dhikata āspadatvād āśrayatvāt
śivaśabdābhidheyo hi kalyāṇaṃ maṅgalaṃ śivam iti prasiddhatvāt
nanvanekanāmnāṃ vidyamānatvāt śivaśabdenaiva kimiti parabrahmābhidhīyate
ityatrāha-
śiva ityakṣaradvandvaṃ parabrahmaprakāśakam /
mukhyavṛttyā tadanyeṣāṃ śabdānāṃ guṇavṛttayaḥ
śiva ityakṣaradvayaṃ mukhyavṛttyā parabrahmaprakāśakam tadanyeṣāṃ
śabdānāṃ śivaśabdātiriktabhavādiśabdānāṃ guṇavṛttyā siṃho māṇavaka
ityādivad guṇayogena parabrahmaprakāśakatvamityarthaḥ
athoktārthamupasaṃharati-
tasmānmukhyataraṃ nāma śiva ityakṣaradvayam /
saccidānandarūpasya śambhoramitatejasaḥ
etannāmāvalambena mantraḥ pañcākṣaraḥ smṛtaḥ /
mahāniti śeṣaḥ / śiva ityakṣaradvayamaparimitaprakāśarūpasya
saccidānandaghanasya śambhoḥ parabrahmaṇo mukhyataramatyantamukhyaṃ nāma
/ etannāmāvalambena etannāmaghaṭitatvena pañcākṣaro mantro mahāniti smṛta
ityarthaḥ
atha kimanena kartavyaṃ kiṃ phalamityatra dṛṣṭāntapūvakamāha-
p. १३६)
yasmādataḥ sadā japyomokṣakāṅkṣibhidarāt
yathānādirmahādevaḥ siddhaḥ saṃsāramocakaḥ /
tathā pañcākṣaro mantraḥ saṃsārakṣayakārakaḥ
yasmāt śivanāmaghaṭitatvena pañcākṣaramantro mahān ataḥ tasmāt kāraṇād
mokṣakāṅkṣibhiḥ puruṣairādarāt sadā japyaḥ / atra dṛṣṭāntaḥ-
sarvamanyat parityajya heyān viṣṇvādikān surān /
śiva eva sadā dhyeyaḥ sarvasaṃsāranāśanaḥ //
iti pippalādaśruter anādibhūtaḥ paraśivo yathā saṃsārapāśavimocaka iti
prasiddhaḥ tathā pañcākṣaramantraḥ saṃsārapāśakṣayakāraka iti prasiddhaḥ
aśeṣapāśavicchittyai śiva ityakṣaradvayam /
alaṃ namaskriyāyukto muktaye kalpito manuḥ //
iti brahmottarakhaṇḍavacanāditi // १२-१३ //
nanvayaṃ mantraḥ śivavat saṃsārakṣayakārakaścet viśvakāraṇatvaṃ (ṇaṃ)
tadvadasti kimityatrāha-
pañcabhūtāni sarvāṇi pañcatanmātrakāṇi ca /
jñānendriyāṇi pañcāpi pañcakarmendriyāṇi ca
pañcabrahmaṇi pañcāpi kṛtyāni saha kāraṇaiḥ /
bodhyāni pañcabhirvarṇaiḥ pañcākṣaramahāmanoḥ
pṛthivyādipañcabhūtāni gandhādipañcatanmātrāḥ
jñānaśaktirūpaghrāṇādipañcajñānendriyāṇi
kriyāśaktirūpopasthādipañcakarmendriyāṇi
pañcasādākhyapañcabrahmaparyāyācārādipañcaliṅgāni
bhavamṛḍaharādikāraṇeśaiḥ saha sṛṣṭyādipañcakṛtyāni pañcavidhāni
sarvāṇyapi pañcākṣaramahāmantrasya pañcabhirvarṇairbodhyāni
prakāśyānītyarthaḥ // १४-१५ //
p. १३७)
nanvālokena ghaṭādivat prakāśyāni vā svarṇakuṇḍalādivat prakāśyāni
vetyatrāha-
pañcadhā pañcadhā yāni prasiddhāni viśeṣataḥ /
tāni sarvāṇi vastūni pañcākṣaramayāni hi
pañcaśaktipañcāṅgulivacanādānādipañcakarmendriyārthāḥ
manobuddhyahaṅkāraprakṛtipuruṣādīni pañca pañca prakāreṇa yāni
viśeṣataḥ prasiddhāni tāni sarvāṇi svarṇakuṇḍalanyāyena pañcākṣaramayāni
pañcākṣarakāryāṇi tatprakāśyāni cetyarthaḥ varṇānāṃ śaktirūpatvāditi
nanu mokṣakāraṇaṃ praṇavaḥ pañcākṣaryāṃ tadabhāvāt kathaṃ
mokṣapradatvamityatrāha-
oṃkārapūrvo mantro'yaṃ pañcākṣaramayaḥ paraḥ /
śaivāgameṣu vedeṣu ṣaḍakṣara iti smṛtaḥ
para uktaprakāreṇa sarvotkṛṣṭaḥ pañcākṣaramayo'yaṃ mantraḥ oṃkārapūrvaḥ
ṣaḍakṣara iti śivāgameṣu vedeṣu smṛtaḥ / śrīrudre-namastārāya namaḥ
śambhave ca iti īśānamantrānte-me astu sadāśivom iti ca śrūyamāṇatvāt /
oṃkāratmatayā bhāti śāntyatītaḥ paraḥ śivaḥ śivo vā praṇavaḥ proktaḥ
praṇavo vā śivaḥ smṛtaḥ / vācyavācakayorbhedo nātyantaṃ vidyate kvacit //
ityāgamokteḥ iti paurāṇikokteśca śivapraṇavayorabhedād oṃkārāpūrvatvena
ṣaḍakṣara ityarthaḥ
atha-
prathamaṃ tārakārūpaṃ dvitīyaṃ daṇḍa ucyate /
tṛtīyaṃ kuṇḍalākāraṃ caturthaṃ cārdhacandrakam //
pañcamaṃ darpaṇākāraṃ ṣaṣṭhaṃ jyotiḥsvarūpakam /
nakārastārakārūpaṃ makāro daṇḍa ucyate //
p. १३८)
śikāraḥ kuṇḍalākāro vakāścārdhacandrakaḥ /
yakāro darpaṇākāra oṃkāraḥ pañcavarṇarāṭ //
iti śivāgamavacanāt pañcākṣarakalpatarorbījabhūtasya oṃkārasya māhātmyaṃ
sūtratrayeṇa nirūpayati-
mantranyāsādibhūtena praṇavena mahāmanoḥ /
prabodhyate mahādevaḥ kevalaścitsukhātmakaḥ
mahāmantrarūpasyāsya pañcākṣaramantrasyādibhūtena praṇavena
saccidānandātmakaḥ paraśivaḥ prakāśyata ityarthaḥ yo vai rudraḥ sa bhagavān
ityupakramya ya oṃkāraḥ sa praṇavo yaḥ praṇava sa sarvavyāpī yaḥ sarvavyāpī
so'nanto yo'nantastattāraṃ yattāraṃ tatsūkṣmaṃ yatsūkṣmaṃ tacchuklaṃ
yacchiklaṃ tadvaidyutaṃ yadvaidyutaṃ tatparaṃ brahma sa ekaḥ sa eko rudraḥ sa
īśānaḥ sa bhagavān sa maheśvaraḥ sa mahādevaḥ [atha० u० २/३]
ityatharvaśiraḥśrutyā praṇava eva saccidānandātmakaṃ parabrahmeti
śrūyamāṇatvāditi
nanu śivaḥ praṇavena vinā na kenāpi prakāśyate (prakāśyate) vetyatrāha-
praṇavenaikavarṇena parabrahma prakāśyate /
advitīyaṃ parānandaṃ śivākhyaṃ niṣprapañcakam
śivaṃ parātparaṃ sūkṣmaṃ nityaṃ sarvagamavyayam iti śivāgamokteḥ
śivākhyaṃ parānandaṃ saccidānandalakṣaṇam advitīyam ekamevādvitīyam iti
śruterdvitīyaśūnyam neha nānāsti kiñcana [vṛ० u० ४/४/१९] iti
śruterniṣprapañcakam ata eva prāpañcikabhedaśūnyaṃ paraṃ brahma
praṇavenaikavarṇena praṇavarūpaikavarṇena praṇavenaivetyarthaḥ prakāśyate
prabodhyate praṇavāṃśībhūtākārokāramakārāṇāṃ
saccidānandavācakatvāditi / evaṃ ca namaśśivāyeti
pañcākṣarāṇyācāraguruśivacaraprasādaliṅgabījākṣarāṇi oṃkāro
mahāliṅgabījamiti bījavṛkṣarūpapraṇavapañcākṣara eva ṣaṭsthalabījamiti
tātparyam
p. १३९)
navasya liṅgāṅgaṣaṭsthalayogakāraṇasya praṇavasya
saccidānandalakṣaṇabrahmaprakāśakatvamastu
niṣprapañcabrahmapratipādakatvaṃ
kathamityatrājapāgāyatrīmantrayogapūrvakaṃ tatsvarūpaṃ pradarśayati-
paramātmamanurjñeyaḥ so'haṃrūpaḥ sanātanaḥ /
jāyate hasayorlopādomityekākṣaro manuḥ
paramātmamanuḥ paramātmamantraḥ so'haṃrūpaḥ pratyabhijñānarūpa iti
jñeyaḥ yo'sau puruṣaḥ so'ham iti śrutigurūpadeśasvānubhavairvijñātuṃ
yogyaḥ evaṃ pratidinaṃ ṣaṭśatādhikamekaviṃśatisahasrasaṃkhyātaṃ
japitvā'thāsya bhedaghaṭitatvāt kevalakumbhakena sakārahakārayostyāgāt
sanātano nityaḥ oṃmityekākṣaramanurjāyate / tataḥ kimiti cet? ucyate sakārasya
candrabījatvena vedyarūpatvāt hakārasyārkabījatvena vedanarūpatvāt
evaṃrūpasakārahakārayostyāgād vṛttiśūnyavedakamātraprakāśakarūpa
oṃkāra evāvaśiṣyata iti niṣprapañcabrahmapratipādakaḥ praṇava ityuktaṃ bhavati
/ tena śivajīvaikyalakṣaṇaliṅgāṅgasāmarasyarūpaśrutyāgama-
prasiddhaparamuktiriti bodhyam
evaṃsthite praṇavena niṣkalajñānaṃ pañcākṣaryā sakalajñānaṃ
praṇavasahitapa~cākṣaryā sakalaniṣkala (jñāna) miti sūtradvayena pratipādayati-
praṇavenaiva mantreṇa bodhyate niṣkalaḥ śivaḥ /
pañcākṣareṇa mantreṇa pañcabrahmatanustathā
niṣkalaḥ saṃvidākāraḥ sakaloviśvamūrtitaḥ /
ubhayātmā śivo mantre ṣaḍakṣaramaye sthitaḥ
atra niṣkalaśabdena śuddhacidrūpatvamucyate sakalaśabdena
prapañcaviśiṣṭatvamucyate / evaṃ ca praṇavamantreṇaiva niṣkalaḥ śivaḥ
saccidānandātmakaḥ paraśivaḥ bodhyate prakāśyate / pañcākṣareṇa mantreṇa
pañcabrahmatanuḥ pañcabrahmamayaḥ śivastathā
p. १४०)
bodhyate sarvaṃ khalvidaṃ brahma [chā० u० ३/१४/१] iti śruteḥ prakāśyata
ityarthaḥ / ubhayātmā śivaḥ sakalaniṣkalarūpaḥ paramātmā ṣaḍakṣaramaye
mantre praṇavayuktapañcākṣaryāṃ sthitaḥ prakāśata ityarthaḥ / atra yadyapi-
akāraṃ brahmāṇaṃ nābhau ukāraṃ viṣṇuṃ hṛdaye makāraṃ rudraṃ
bhrūmadhye oṃkāraṃ sarveśvaraṃ dvādaśānte [nṛ० u० ३/४] iti tāpanīyaśruteḥ
praṇavasyāpi saprapañcabrahmamayatvameva tathāpi
vedyasaṃskārātmakabindughaṭitatvena
sūkṣmaprapañcamayatvānniṣkalatvavyapadeśaḥ / sthūlaprapañcamayasya
pañcākṣaramantradrumasya praṇavo bījam tasya
akārokāramakārabindunādalakṣaṇapañcāvayavasampannatvāditi saṃkṣepaḥ //
२१-२२ //
athāsya pañcākṣaramantrasya paryāyanāmāni kathayati-
mūlaṃ vidyā śivaḥ śaivasūtraṃ pañcākṣarastathā /
etāni nāmadheyāni kīrtitāni mahāmanoḥ
mahāmanoḥ pañcākṣaramahāmantrasya mūlaṃ vidyā śivaḥ śaivasūtraṃ
tathā pañcākṣara ityetāni nāmadheyāni varṇasaṃkhyayā kīrtitānītyarthaḥ
athaitādṛśīṃ pañcākṣarīṃ praṇavena saha ṣaḍakṣarīṃ vidyāṃ japedityāha-
pañcākṣarīmimāṃ vidyāṃ praṇavena ṣaḍakṣarīm /
japet samāhito bhūtvā śivapūjāparāyaṇaḥ / २४ //
samāhita ekāgracitaḥ sannityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. १४१)
kathaṃ japedityatrāha-
prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā prāṅmukhodaṅmukho'pi vā /
cintayan hṛdayāmbhoje devadevaṃ triyambakam
sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ sāmbaṃ candrārdhaśekharam /
japedetāṃ mahāvidyāṃ śivarūpāmananyadhīḥ
śuddhe sthale mṛgājinacitrakambalādyāstaraṇe siddhapadmādyāsane
prāṅmukhodaṅmukho vopaviśya bhasmarudrākṣālaṅkṛtaḥ san
śivaliṅgapūjako bhūtvā
asampūjya śivaṃ paścāt phalaṃ vaktuṃ na śakyate /
sahasraṃ vā tadardhaṃ vā tadardhaṃ vā śatāṣṭakam /
aṣṭottarasahasraṃ vā japaṃ kuryādatandradhīḥ //
pūjākoṭisamaṃ stotraṃ stotrakoṭisamo japaḥ /
japakoṭisamaṃ dhyānaṃ dhyānakoṭisamo layaḥ //
iti śivāgamavacanāt śivapūjānantaraṃ punaḥ prāṇāyāmaṃ kṛtvā
karaṣaḍaṅgaṃ vinyasya hṛdayakamale triyambakaṃ
maṇḍalatrayaguṇatrayadevatrayāditrividhavastukāraṇībhūtaṃ devadevaṃ
bhavānīpatiṃ sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ candrārdhaśekharaṃ śivam
ananyadhīḥ paricintayan ekāṃ mahāvidyāmuktavidheṣvekaprakāreṇa
gurūpadiṣṭamārgeṇa sagarbhajapaṃ kuryādityarthaḥ // २५-२६ //
atha japabhedaṃ pradarśayati-
japastu trividhaḥ prokto vācikopāṃśumānasaḥ /
śrūyate yastu pārśvasthairyathā varṇasamanvayaḥ
vācikaḥ sa tu vijñeyaḥ sarvapāpaprabhañjanaḥ /
īṣatspṛṣṭavādharapuṭaṃ yo mandamabhidhīyate
pārśvasthairaśrutaḥ so'yamupāṃśuḥ parikīrtitaḥ /
p. १४२)
aspṛṣṭvādharamaspandi jihvāgraṃ yo'ntarātmanā /
bhāvyate varṇarūpeṇa sa mānasa iti smṛtaḥ
japo mantroccārastu vācika iti upāṃśuriti mānasa iti trividhaḥ / tatra yastu
mantroccāro yathāvarṇasamanvayaṃ varṇasantānamanatikramya pārśvasthaiḥ
śrūyate sa mantroccāro manovacanakāyajanyasarvapāpanivārako vācikajapa iti
vijñātuṃ yogya ityarthaḥ / yaḥ yo mantroccāraḥ kiñcidadharapuṭaṃ spṛṣṭvā
pārśvasthairaśrutaḥ san mandamabhidhīyate so'yamupāṃśujapa iti parikīrtitaḥ /
yaḥ yo mantroccāraḥ adharamaspṛṣṭvā aspandijihvāgraṃ
spandanarahitajihvāgraṃ yathā bhavati tathā varṇarūpeṇāntarātmanā
mantrākṣarasvarūpavatā cittena bhāvyate saḥ sa mantroccāro mānasa iti
mānasajapa iti smṛta ityarthaḥ // २७-२९ //
athāsya japayajñasya māhātmyamudbhāvayati-
yāvantaḥ karmayajñādyā vratadānatapāṃsi ca /
sarve te japayajñasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
yāvantaḥ karmayajñādyā jyotiṣṭomādayaḥ santi vratadānatapāṃsi yāvanti
santi te sarve japayajñasya ṣoḍaśīṃ kalāṃ prati ṣoḍaśabhāgeṣvekabhāgaṃ ca
prati nārhanti na samānā bhavantītyarthaḥ
athoktatrividhajapānāṃ māhātmyamekaprakāraṃ kimityatrāha-
māhātmyaṃ vācikasyaitajjapayajñasya kīrtitam /
p. १४३)
tasmācchataguṇopāṃśuḥ sahasro (sahasraṃ) mānasaḥ smṛtaḥ
vācikajapasya yadetanmāhātmyaṃ kīrtitaṃ tasmāt vācikajapād upāṃśujapaḥ
śataguṇaḥ tasmādupāṃśormānasaḥ sahasraḥ sahasraguṇa iti smṛta ityarthaḥ
tahyeteṣu ko vā japaḥ kartavya ityatra mokṣārthibhirmānasa eva japaḥ kartavya
ityāha-
vācikāt tadupāṃśośca japādasya mahāmanoḥ /
mānaso hi japaḥ śreṣṭho ghorasaṃsāranāśakaḥ
asya mahāmanoḥ vācikājjapādupāṃśośca japāt mānaso japaḥ
krūrasaṃsāranāśakaḥ san śreṣṭha ityarthaḥ
tarhi tayoḥ kā garitityatrāha-
eteṣvetena vidhinā yathābhāvaṃ yathākramam /
japet pañcākṣarīmetāṃ vidyāṃ pāśavimuktaye
eteṣu viṣayeṣu vācikādijapaviṣayeṣu etena vidhinā etaduktaprakāreṇa
yathākramaṃ kramamanatikramya yathābhāvaṃ yathāsambhavam etāṃ
pañcākṣarīṃ vidyāṃ pāśavimuktaye malamāyādipañcapāśavimuktyarthaṃ
japet uccaredityarthaḥ
atha anenaiva mantreṇa śivaliṅgārcanaṃ ca kartavyamityāha-
anena mūlamantreṇa śivaliṅgaṃ prapūjayet /
nityaṃ niyamasampannaḥ prayatātmā śivātmakaḥ
niyamasampannaḥ yamaniyamādisampannaḥ san prayatātmā
śuddhāntaḥkaraṇavān san śivātmakaḥ nārudro rudramarcayet iti śruteḥ
śivabhāvasampannaḥ anena mūlamantreṇa etatpraṇavapañcākṣaramantreṇa
śivaliṅgaṃ nityaṃ sadā pūjayed vibhavena
p. १४४)
pūjayedityarthaḥ
nanvasya samantrakaśivapūjanasya kiṃ phalamityatrāha-
bhaktyā pañcākṣareṇaiva yaḥ śivaṃ sakṛdarcayet /
so'pi gacchecchivasthānaṃ mantrasyāsyaiva gauravāt
spaṣṭam
nanu vrataniyamādinā sadbhatisambhavāt pūjā kimarthaṃ vidheyetyatrāha-
abbhakṣā vāyubhakṣāśca ye cānye vratakarśitāḥ /
teṣāmetairvratairnāsti śivalokasamāgamaḥ
abbhakṣā jalāhāriṇaḥ vāyubhakṣāśca vāyuparṇāhāriṇaḥ ye cānye
vratakarśitāḥ kṛcchracāndrāyaṇādivratakṛśā ye santi teṣāmetairvrataiḥ
śivalokaprāptirnāstītyarthaḥ
tasmājjapayajñādayaḥ sarve liṅgārcanasya koṭyaṃśenāpi no samā ityāha-
tasmāttapāṃsi yajñāśca vratāni niyamāstathā /
pañcākṣarārcanasyaite koṭyaṃśenāpi no samāḥ
spaṣṭam
nanu śivārcane nirmalajñānādisampanno'dhikārītyuktatvād
aśuddhabuddhīnāṃ kā gatirityatrāha-
aśuddho vā viśuddho vā sakṛt pañcākṣareṇa yaḥ /
pūjayet patito vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ
p. १४५)
patito vratabhraṣṭa ityarthaḥ / mucyate sarvapāpaiḥ pramucyata ityarthaḥ
atha pañcākṣaramantrasya sakṛduccāraṇādeva sarveṣāmapi sarvapāpakṣayaḥ
syādityāha-
sakṛduccāramātreṇa pañcākṣaramahāmanoḥ /
sarveṣāmapi jantūnāṃ sarvapāpakṣayo bhavet
spaṣṭam
nanu śivāgamaprasiddhā mantrā bahavaḥ santi tebhyaḥ kasmādasya
vaiśiṣṭyamityatrāha-
anye'pi bahavo mantrā vidyante sakalāgame /
bhūyo bhūyaḥ samabhyāsāt puruṣārthapradāyinaḥ
eṣa mantro mahāśaktirīśvarapratipādakaḥ /
sakṛduccāraṇādeva sarvasiddhipradāyakaḥ
sakalāgame samastaśivāgame etatpañcākṣarīvyatiriktamantrā bahavaḥ santi te
puraścaraṇabāhulyāt puruṣārthapradāyinaḥ / eṣa pañcākṣaramantro
mahāśaktiḥ mahāsāmarthyavān īśvarasya
viśvamayaviśvottīrṇasāmarasyalakṣaṇamāhātmyapratipādakaḥ / tasmāt
sakṛduccāraṇādeva sarvasiddhipradāyaka ityasya vaiśiṣṭyamityarthaḥ // ४०-४१ //
atha samantrakapūjāphalaṃ prakāśayati-
pañcākṣarīṃ samuccārya puṣpaṃ liṅge viniḥkṣipet /
yastasya vājapeyānāṃ sahasraphalamiṣyate
p. १४६)
nikṣipet samarpayedityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha pañcākṣarījapaphalaṃ prakāśayati-
agnihotraṃ trayovedā yajñāśca bahudakṣiṇāḥ /
pañcākṣarajapasyaite koṭyaṃśenāpi no samāḥ
agnihotraṃ sāyaṃprātarvidhīyamānāgnihotram trayo vedā
ṛgyajuḥsāmādhyayanam yajñā jyotiṣṭomādyāḥ bahudakṣiṇāḥ
ṣoḍaśamahādānarūpāḥ ete pañcākṣarajapasya koṭyaṃśenāpi samānā ca
bhavantītyarthaḥ
athaitanmantrasiddhimatāṃ mahāpuruṣāṇāṃ māhātmyapratipādanadvārā
tasyādhikyaṃ varṇayati-
purā sānandayogīndraḥ śivajñānaparāyaṇaḥ /
pañcākṣaraṃ samuccārya nārakānudatārayat
purā śivajñānayoganiṣṭhaḥ sānandagaṇeśaḥ pañcākṣaramantraṃ
vācakarūpeṇoccārya nārakān aṣṭāviṃśatikoṭināyakanarakasthitān pāpina
udatārayad uddhṛtavānityarthaḥ
siddhyā pañcākṣarasyāsya śatānandaḥ purā muniḥ /
narakaṃ svargamakarot saṅgirasyāpi pāpinaḥ
purā śatānandaḥ pañcākṣarījapasya siddhyā pāpinaḥ saṅgirasya narakamapi
svargamakarodityarthaḥ
upamanyuḥ purā yogī mantreṇānena siddhimān /
labdhavān parameśānācchaivaśāstrapravaktṛtām
śivaśāstrācāryatāṃ labdhavānityarthaḥ
p. १४७)
vasiṣṭhavāmadevādyā munayo muktakilbiṣāḥ /
mantreṇānena saṃsiddhā mahātejasvino'bhavan
muktakilbiṣā vimuktapāpakarmāṇaḥ vasiṣṭhavāmadevādyā ṛṣayaḥ anena
pañcākṣaramantreṇa siddhimantaḥ santaḥ mahātejasvinaḥ
śāpānugrahasamarthā abhavannityarthaḥ
atha brahmādayo'pyetanmantrasāmarthyādeva sṛṣṭyādikṛtyādhikāriṇo jātā
ityāha-
brahmādīnāṃ ca devānāṃ jagatsṛṣṭyādikarmaṇi /
mantrasyāsyaiva māhātmyāt sāmarthyamupajāyate
brahmaviṣṇurudrādidevānāṃ viśvasṛṣṭisthitisaṃhārādikarmaṇi
sāmarthyamasya mantrasya prabhāvādevetyarthaḥ
kiṃ bahunā asya praṇavasahitaṣaḍakṣaramantrasya japena
tatkṛtaśivaliṅgapūjanena ca mokṣamevāpnotītyuktvā pañcākṣarījapasthalaṃ
samāpayati-
kimiha bahubhiruktairmantramevaṃ mahātmā
praṇavasahitamādau yastu pañcākṣarākhyam /
japati paramabhaktyā pūjayan devadevaṃ
sa gataduritabandho mokṣalakṣmīṃ prayāti
iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā māheśvareṇa viracite
siddhāntaśikhāmaṇau bhaktasthale pañcākṣarījapaprasaṅgo nāma aṣṭamaḥ
paricchedaḥ samāpta
atra yādisṛṣṭiṣaḍakṣaryā śarīranyāsam
nādipraṇavāntasaṃhārapañcākṣaryā'ṅganyāsam śivāya nama omiti
sthitipañcākṣaryā karanyāsaṃ kṛtvā gurūpadiṣṭamārgeṇa
pravaṇapañcākṣarīṃ japet / strīśūdrādijātīnāṃ śivāya nama iti japavidhiḥ /
iti pañcākṣarījapasthalam /
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
bhaktasthale pañcākṣarījapaprasaṅgo nāma aṣṭamaḥ paricchedaḥ
navamaḥ paricchedaḥ
atha bhaktamārgakriyāsthalam
atha bhaktamārgakriyāsthalaṃ nirūpayituṃ pūrvamuktamapi bhaktasthalaṃ
viśeṣataḥ smārayati śrīreṇukaḥ-
bhūtirudrākṣasaṃyukto liṅgadhārī sadāśivaḥ /
pañcākṣarajapodyogī śivabhakta iti smṛtaḥ
spaṣṭam
bhaktibhedaṃ nirūpayati-
śravaṇaṃ kīrtanaṃ śambhoḥ smaraṇaṃ pādasevanam /
arcanaṃ vandanaṃ dāsyaṃ sakhyamātmanivedanam
evaṃ navavidhā bhaktiḥ proktā devena śambhunā /
durlabhā pāpināṃ loke sulabhā puṇyakarmaṇām
śambhoḥ śravaṇaṃ śivakathāśravaṇam kīrtanaṃ stotram smaraṇaṃ dhyānam
padasevanaṃ pādamardanam arcanaṃ pūjanam vandanaṃ natiḥ dāsyaṃ
bhṛtyatvam sakhyaṃ mitratvam ātmanivedanaṃ svātmasamarpaṇam / evaṃ
bhaktirnavavidheti krīḍāśīlena devena proktā / loke pāpināṃ durlabhā
puṇyakarmaṇāṃ dharmaśālināṃ sulabhetyarthaḥ // २-३ //
p. १५०)
athaivaṃvidhabhaktimāneva bhakta ityāha-
adhame cottame vāpi yatra kutracidūrjitā /
vartate śāṅkarī bhaktiḥ sa bhakta iti gīyate
spaṣṭam
atha bhaktimāneva śivapriya ityāha-
bhaktiḥ sthirīkṛtā yasminmlecche vā dvijasattame /
śambhoḥ priyaḥ savipraśca na priyo bhaktivarjitaḥ
spaṣṭam
anena pūrvoktottamādhamāvapi sphuṭikṛtau / atha sā bhaktirdvividhetyāha-
sā bhaktirdvividhā jñeyā bāhyābhyantarabhedataḥ /
bāhyā sthūlāntarā sūkṣmā vīramāheśvarādṛtā
vīramāheśvaraprītiviṣayiṇī
bhaktirbāhyābhyantaralakṣaṇasthūlasūkṣmabhedena dvividhetyarthaḥ
atha kā nāma bāhyetyatrāha-
siṃhāsane śuddhadeśe suramye ratnacitrite /
p. १५१)
śivaliṅgasya pūjā yā sā bāhyā bhaktirucyate
suramye atyantamanohare śuddhadeśe ṣaṭsammārjanapariśuddhasthāne ratnacitrite
navaratnairvicitrīkṛte siṃhāsane siṃhaviṣṭare śivaliṅgasya yā pūjā sā bāhyā
bhaktirityucyata ityarthaḥ
evaṃ śivabhaktavidhīyamānāṃ bāhyāṃ bhaktimuktvā'tha
śivayogividhīyamānāmāntarāṃ bhaktimupapādayati-
liṅge prāṇaṃ samādhāya prāṇe liṅgaṃ tu śāmbhavam /
svasthaṃ manastathā kṛtvā na kiñciccintayed yadi
sābhyantarā bhaktiriti procyate śivayogibhiḥ /
sā yasmin vartate tasya jīvanaṃ bhraṣṭabījavat
śivaliṅge prāṇaṃ samādhāya saṃsthāpya prāṇe jīvakalārūpe prāṇe
śāmbhavaṃ liṅgaṃ tu śivakalārūpaṃ liṅgaṃ samādhāya saṃsthāpya
manaḥ svasthaṃ kṛtvā yadi na kiñciccintayet sā liṅgaprāṇasamarasarūpā cintā
ābhyantarā bhaktiriti śivayogibhiḥ procyate / sā'bhyantarā bhaktiryasmin vartate
tasya jīvanaṃ bhraṣṭabījavad bharjitabījavat punarna jananakāraṇamityarthaḥ // ८-९
//
evam nirbījadīkṣāprasiddhābhyantarabhaktimāneva mukta ityāha-
bahunātra kimuktena guhyād guhyatarā parā /
śivabhaktirna sandehastayā yukto vimucyate
spaṣṭam
p. १५२)
nanvetādṛśī bhaktiḥ kasmād bhavatītyatrāha-
prasādādeva sā bhaktiḥ prasādo bhaktisambhavaḥ /
yathaivāṅkurato bījaṃ bījato vā yathāṅkuraḥ
spaṣṭam
athaivaṃrūpā bhaktirekenaiva janmanā durlabhetyāha-
prasādapūrvikā yeyaṃ bhaktirmuktividhāyinī /
naiva sā śakyate prāptuṃ narairekena janmanā
spaṣṭam
tarhi katijanmabhirlabhyata tyatrāha-
anekajanmaśuddhānāṃ [tulanīya- anekajanmasaṃsiddhistato yāti parāṃ gatim /
(bha० gī० ६/४५)] śrautasmārtānuvartinām /
viraktānāṃ prabuddhānāṃ prasīdati maheśvaraḥ
anekajanmakṛtaśivadhyānapūjādipariśuddhacittānāṃ
śrutismṛtyuktanityanaimittikakarmānuṣṭhānānāṃ kāmyakarmanispṛhāṇāṃ
sujñānināṃ śivaḥ prasanno bhavati tatprasādāttādṛśī bhaktirlabhyata ityarthaḥ
/ mlecchādīnāṃ śrautasmārtakarmaniṣṭhatvābhāve'pi pūrvajanmani
śivabhaktebhyaḥ kṛtopakāravaśāt śivabhaktirāvirbhavediti bhāvaḥ
nanvanekajanmalabhyaśivabhaktyā katijanmabhirmuktiḥ sā kīdṛśī syādityatrāha-
p. १५३)
prasanne sati mukto'bhūnmuktaḥśivasamo bhavet /
alpabhaktyāpiyo martyastasya janmatrayātparam
śive prasanne sati mukto bhavet muktaḥ śivasamo bhaved yo martyastasya
alpabhaktyā janmatrayātparaṃ muktiḥ pūrṇabhaktimata ekenaiva janmanā
muktiriti bhāvaḥ / atra śivasamānatvaṃ śivābheda eva na
tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate [śve० u० ६/८] iti śruteḥ
śivasamānatvābhāvāt śivānnikṛṣṭasya tatsamatvāsambhavāt / gaganaṃ
gaganākāram ityādyananyopamaivābheda iti bhāvaḥ śivasvarūpo bhavati
śivasvarūpo bhavati iti vṛddhajābālaśruteśca /
ekena janmanā muktirvīrāṇāṃ tu maheśvari /
itareṣāṃ tu śaivānāṃ muktirjanmatrayātparam //
iti vīrāgamavacanād vīraśaivānāmekenaiva janmanā muktiḥ itareṣāṃ
śaivānāṃ janmatrayātparaṃ muktiriti bhāvaḥ
nanu kā nāmālpabhaktiḥ? muktasya punarutpattirasti vā na vetyatrāha-
na yoniyantrapīḍā vai bhavennaivātra saṃśayaḥ /
sāṅgā nyūnā ca yā sevā sā bhaktiriti kathyate
na sa punarāvartate na sa punarāvartate [chā० u० ८/१५/१] iti śruteryoniyantrapīḍā
punarutpattirnāsti / uktanavavidhāṅgayuktā sevā pūrṇabhaktiḥ
kiñcinnyūnā'lpabhaktirityarthaḥ
atha-yaddhi manasā dhyāyati tadvācā vadati tatkarmaṇā karoti iti śruteḥ sā
bhaktistrividhetyāha-
sā punarbhidyate tredhā manovākkāyasādhanaiḥ /
śivarūpādicintā yā sā sevā mānasī smṛtā /
p. १५४)
japādi vācikīsevā karmapūjā ca kāyikī
sā sāṅgā bhaktirmanovacanakāyalakṣaṇakaraṇaistridhā bhinnā bhavati / tatra
śivaliṅgādisvarūpacintā mānasī śivamantrajapastutirūpā vācikī kāyena
vidhīyamānā śivaliṅgapūjā kāyikī sevetyarthaḥ
athaivaṃvidharūpā sevā bāhyādibhedena trividhetyāha-
bāhyāmābhyantaraṃ caiva bāhyābhyantarameva vā /
manovākkāyabhedaiśca tridhā tadbhajanaṃ viduḥ
dīkṣātrayayuktamanovākkāyabhedavatpūrvoktabhajanaṃ
bāhyamityābhyantaramiti bāhyābhyantaramiti tridhā viduḥ abhijñā
jānantītyarthaḥ
atha kimeṣāṃ svarūpamityatra mānasādisvarūpakathanapūrvakamāha-
mano maheśadhyānāḍhyaṃ nānyadhyānarataṃ manaḥ /
śivanāmaratā vāṇī vāṅmatā caiva netarā
liṅgaiḥ śivasya coddiṣṭaistripuṇḍrādibhiraṅkitaḥ /
śivopacāranirataḥ kāyaḥ kāyo na cetaraḥ
uddiṣṭaiḥ śāstroktaiḥ tripuṇḍrādibhiḥ
bhasmatripuṇḍrarudrākṣābharaṇarūpaiḥ śivasya liṅgaiḥ cihnaiḥ aṅkitaḥ
mudritaḥ san śivopacāranirataḥ śivaliṅgapūjātatpara eva kāyaḥ anyo na kāya
ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam // १८-१९ //
p. १५५)
atha bāhyādikaṃ lakṣayati-
anyātmaviditaṃ bāhyaṃ śambhorabhyarcanādikam /
tadeva tu svasaṃvedyamābhyantaramudāhṛtam /
mano maheśapravaṇaṃ bāhyābhyantaramucyate
śambhorabhyarcanādikaṃ śivapūjādikarma anyātmaviditaṃ
paradṛṣṭigocarībhūtaṃ bāhyam tadeva tu tadarcanādikaṃ svasaṃvedyaṃ
paradṛṣṭiśrutyagocaratvena svamātragocaramābhyantaram mano maheśapravaṇaṃ
śivaliṅgāsaktaṃ mano bāhyābhyantaram kākākṣinyāyenobhayatra vyāptamiti
śāstrajñairucyata ityarthaḥ
athaivaṃrūpamānasādibāhyāditrividhabhajanameva pañcadhā bhavatītyāha-
pañcadhā kathyate sadbhistadeva bhajanaṃ punaḥ /
tapaḥ karma japo dhyānaṃ jñānaṃ cetyanupūrvakam
spaṣṭam
atha kimeṣāṃ svarūpamityatrāha-
śivārthe dehasaṃśoṣastapaḥ kṛcchrādi no matam /
śivārcā karma vijñeyaṃ bāhyaṃ yāgādi nocyate
japaḥ pañcākṣarābhyāsaḥ praṇavābhyāsa eva vā /
rudrādhyāyādikābhyāso na vedādhyayanādikam
dhyānaṃ śivasya rūpādicintā nātmādicintanam /
p. १५६)
śivāgamārthavijñānaṃ jñānaṃ nānyārthavedanam /
iti pañcaprakāro'yaṃ śivayajñaḥ prakīrtitaḥ
śivapūjārthaṃ sāmagrīsampādane śarīrasaṃśoṣa eva tapaḥ kṛcchrādi
kṛcchracāndrāyaṇādinā dehaśoṣo na tapa iti sammatam / śivārcā
śivaliṅgapūjaiva karmeti vijñeyam tatphalasya śāśvatatvāt / bāhyaṃ yāgādi
tadbhinnabahuvittavyayāyāsasādhyajyotiṣṭomayāgādi karmeti nocyate tatphalasya
naśvaratvāt / vedādhyayanādikaṃ na japaḥ traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo
bhavārjuna [bha० gī० २/४५] iti bhagavataiva niyamitatvāditi kintu
pañcākṣarābhyāsaḥ praṇavābhyāsa eva vā rudrādhyāyādikābhyāsaḥ /
ādiśabdena atharvaśiraśśikhādi eteṣāmāvṛttilakṣaṇo'bhyāso japa ityarthaḥ /
nātmādicintanaṃ dhyānaṃ
parimitaśarīrendriyādyupādhisaṃvalitāhamātmacintanaṃ na dhyānamityarthaḥ
kintu śivasya rūpādicintā śivaliṅgacintā
candraśekharatvādiviśiṣṭamūrticintā ca dhyānamityarthaḥ / nānyārthavedanaṃ
jñānaṃ sāṃkhyādyanyaśāstrārthajñānaṃ na jñānam kintu
śivāgamārthavijñānamityarthaḥ /
evaṃvidhakāyavāṅmānasalakṣaṇapūjātapojapadhyānajñānarūpapañca-
prakāro'yaṃ śivayajña iti prakīrtitaḥ // २२-२४ //
p. १५७)
athānena pañcayajñena parayā bhaktyā yaḥ śaṅkaraṃ pūjayati sa bhakta
ityāha-
anena pañcayajñena yaḥ pūjayati śaṅkaram /
bhaktyā paramayā yuktaḥ sa vai bhakta itīritaḥ
spaṣṭam
athaivaṃvidhaśivabhaktapūjane sadgatiravamāne ghoranaraka ityāha-
pūjanācchivabhaktasya puṇyā gatiravāpyate /
avamānānmahāghoro narako nātra saṃśayaḥ
spaṣṭam
atha śivabhaktasya vidheyāvidheyamāha-
śivabhakto mahātejāḥ śivabhaktiparāṅmukhān /
na spṛśennaiva vīkṣeta na taiḥ saha vaset kvacit
śivabhakto mahātejasvī bhavati / tasmādaśivabhaktānāṃ
darśanasparśanasahavāsaṃ sakṛdapi na kuryāt yadi kuryāttejonmāndyaṃ
bhavediti bhāvaḥ
atha vidheyamāha-
yadā dīkṣāpraveśaḥsyālliṅgadhāraṇapūrvakaḥ /
tadāprabhṛti bhakto'sau pūjayet svāgamasthitān
liṅgadīkṣānantaraṃ bhaktaḥ svāgamasthitān vīraśaivāgamasthitān pratidinaṃ
p. १५८)
pūjayedityarthaḥ
svamārgācāraniratāḥ sajātīyā dvijāstu ye /
teṣāṃ gṛheṣu bhuñjīta netareṣāṃ kadācana
śivoktāṃ jātimaryādāṃ yo'tītya bhuvi vartate / sa caṇḍāla iti jñeyaḥ
ityādivacanaprāmāṇyāt
śivadīkṣāgnidagdhamalatrayapūrvakaprāptamantrapiṇḍatvād dvijanmanāṃ
vīraśaivamatocitācāraniṣṭhānāṃ svajātisambhavānāṃ
bhaktamāheśvarāṇāmālayeṣu teṣāṃ paṅktau ca bhuñjīyāt nānyatraiti
tātparyam
svamārgācāravimukhairbhavibhiḥ prākṛtātmabhiḥ /
preṣitaṃ sakalaṃ dravyamātmalīnamapi tyajet
ātmalīnamapi svādhīnamapi tyajedityarthaḥ
nārcayedanyadevāṃstu na smarenna ca kīrtayet /
na tannivedyamāśnīyācchivabhakto dṛḍhavrataḥ
dṛḍhavrato dṛḍhataraśivavratī śivabhaktaḥ anyadevān viṣṇvādyanyadevān
nārcayed hastābhyāṃ na pūjayet na ca kīrtayed na stutiṃ kuryāt na smared
manasāpi na dhyāyet tadarpitānnādidravyaṃ nāśyīyānna bhuñjīyādityarthaḥ
yadgṛheṣvanyadevo'sti tadgṛhāṇi parityajet /
nānyadevārcakān martyān pūjākāle nirīkṣayet
p. १५९)
pūjākāle śivaliṅgapūjākāla ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
sadā śivaikaniṣṭhānāṃ vīraśaivādhvavartinām /
nahi sthāvaraliṅgānāṃ nirmālyādyupayujyate
sadā nirantaram śivaliṅgaikaniṣṭhānāṃ vīraśaivamārgavartanavatāṃ
devarṣimānavapratiṣṭhitādisthāvaraliṅganirmālyaprasādadravyamayogyam hi
prasiddham
nanu vīraśaivānāṃ sthāvaraliṅgaprasādamayogyaṃ cettaliṅgasyāpāye prāpte
satyaudāsīnyaṃ kartavyaṃ kimityatrāha-
yatra sthāvaraliṅgānāmapāyaḥ parivartate /
athavā śivabhaktānāṃ śivalāñchanadhāriṇām
tatra prāṇān vihāyāpi parihāraṃ samācaret /
śivārthaṃ muktajīvaścecchivasāyujyamāpnuyāt
yatra sthāne sthāvaraliṅgānāṃ pratyūhaḥ pravartate athavā gajājinagaṅgā-
kapālakāladagdhakāmakālapurabhasmanibhakanthākamaṇḍalubhikṣāpātra-
daṇḍabhasmaghuṭikārūpaśivalāñchanadhāriṇāṃ
jaṅgamadevānāmuktanavavidhabhaktimatāṃ śivabhaktānāmapāyo vā yatra
pravartate tatra pārvatyācāreṇa prāṇān vihāyāpi nivāraṇaṃ kuryāt // ३४-३५ //
nanu prāṇatyāge durmaraṇaṃ kiṃ na syādityatrāha-
śivārthaṃ muktajīvaścecchivasāyujyamāpnuyāt /
p. १६०)
atha vīrabhadrācārabasaveśvarācāraṃ sūcayan bhaktācārabhedaṃ
pratipādayati-
śivanindākaraṃ dṛṣṭvā ghātayedathavā śapet /
sthānaṃ vā tatparityajya gacched yadyakṣamo bhavet
hantuṃ śaptuṃ yadyasamarthaḥ karṇau pidhāya tat sthānaṃ parityajya
gacchedityarthaḥ
yatra cācāranindā'sti kadācittatra na vrajet /
yadgṛhe śivanindā'sti tadgṛhāṇi parityajet
ācāranindā śivācāranindetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
nanu śivanindākarasya prāyaścittamasti vā na vetyatrāha-
yaḥ sarvabhūtādhipatiṃ viśveśānaṃ vinindati /
na tasya niṣkṛtiḥ śakyā kartuṃ varṣaśatairapi
īśvaraḥ sarvabhūtānām [bha० gī० १८/६१] iti śruteḥ sakalaprāṇyadhipatiṃ
sarveśvaraṃ yo nindati tasya varṣaśatairapi niṣkṛtiḥ kartuṃ śakyā na
bhavatītyarthaḥ
nanvevaṃ śivabhaktasyānyadevatāsmaraṇaṃ cāyogyaṃ cet
sandhyāvandanādipūrvakarmaṇaḥ kā gatiḥ? tasya
sūryādyupāsanārūpatvādityatrāha-
śivapūjāparo bhūtvā pūrvakarma visarjayet /
athavā pūrvakarma syāt sā pūjā niṣphalā bhavet
śivapūjāparaḥ śivaliṅgadīkṣāyuktaḥ san śivapūjāpara ityarthaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam
p. १६१)
atha naitāvanmātram pātityaṃ ca syādityāha-
uttamāṃ gatimāśritya nīcāṃ vṛttiṃ samāśritaḥ /
ārūḍhapatito jñeyaḥ sarvakarmabahiṣkṛtaḥ
spaṣṭam
atha tasya praṇavapañcākṣarījapaśīlatvād narastutiśca garhitetyāha-
pañcākṣaropadeśī ca narastutikaro yadi /
so'liṅgī sa durācārī kukaviḥ sa tu viśrutaḥ
pañcākṣaropadeśī praṇavapañcākṣaropadeśī śivabhakto yadi narastutikaraḥ
syāt sa aliṅgī śivaliṅgarahitaḥ durācārī kukaviḥ kutsitakaviḥ viśruto
vigataśāstra ityarthaḥ
carmapātre jalaṃ tailaṃ na grāhyaṃ bhaktitatparaiḥ /
gṛhyate yadi bhaktena rauravaṃ narakaṃ vrajet
bhaktitatparaiḥ śivabhaktitatparairityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
nanu liṅgibhiḥ pūrvakarma tyajanīyamityuktatvāt tasya jātāśaucādi
karmācaraṇīyaṃ vā na vetyatrāha-
na tasya sūtakaṃ kiñcitprāṇaliṅgāṅgasaṅginaḥ /
janmanotthaṃ mṛtotthaṃ ca vidyate paramārthataḥ
p. १६२)
prāṇaliṅgāṅgasaṅginaḥ śivabhaktasya janmanotthaṃ maraṇenotthaṃ kiñcidapi
kulocchiṣṭasūtakaṃ ca paramārthato na vidyata ityarthaḥ
tarhi strīṇāṃ rajaḥsūtakamasti kimityatrāha-
liṅgārcanaratāyāśca ṛtau nāryā na sūtakam /
tathā prasūtikāyāśca sūtakaṃ naiva vidyate
śivaliṅgapūjāniṣṭhāyāḥ striyaḥ ṛtau sūtakaṃ
māsikarajodarśanakṛtasūtakam tathā prasūtikāyāḥ
śiśuprasūtiprayuktāyāśca sūtakaṃ ca na vidyata ityarthaḥ
tarhi gṛhasūtakasya kā gatirityatrāha-
gṛhe yasmin prasūtā strī sūtakaṃ nātra vidyate /
śivapādāmbusaṃsparśāt sarvapāpaṃ praṇaśyati
tadgṛhe tayā śivapūjākaraṇasamaye śivapādāmbupatanāt sarvapāpaṃ
sakalasūtakotthapāpaṃ naśyatīti gṛhasūtakaṃ ca nāstītyarthaḥ /
liṅgārcanaratā nārī sūtakī tu rajasvalā /
raviragniryathā vāyustadvat koṭiśucirbhavet //
iti śivāgamavacanāt śivabhaktānāṃ na kimapi sūtakamastīti bhāvaḥ
nanu purā vidhīyamānaśivakṣetratīrthayātrādikaṃ ca parityajanīyaṃ
kimityatrāha-
śivasthānāni tīrthāni viśiṣṭāni śivārcakaḥ /
śivayātrotsavaṃ nityaṃ seveta parayā mudā
p. १६३)
śivārcaka iṣṭaliṅgapūjakaḥ śivabhakto viśiṣṭāni śreṣṭhāni śivasthānāni
śrīparvatādisthānāni tīrthāni trimakuṭāditīrthāni śivayātrotsavaṃ ca nityaṃ
sevetetyarthaḥ
śivakṣetrotsavamahāyātrādarśanakāṅkṣiṇām /
mārge'nnapānadānaṃ ca kuryānmāheśvaro janaḥ
śivakṣetrotsavodbhūtayātrādarśanakāṅkṣiṇāṃ sarveṣāṃ ca māheśvaro
janaḥ śivabhaktajano mārge'nnodakadānaṃ ca kuryādityarthaḥ
nanu vastrādidānaṃ vihāya annatoyadānameva kimityatrāha-
nānnatoyasamaṃ dānaṃ ca cāhiṃsāparaṃ tapaḥ /
tasmānmāheśvaro nityamannatoyaprado bhavet
spaṣṭam
nanu tarhi kanyādānaṃ ca kasmāya(a)pi dātuṃ yogyaṃ kimityatrāha-
svamārgācāravartibhyaḥ svajātibhyaḥ sadavratī /
dadyāt tebhyaḥ samādadyāt kanyāṃ kulasamudbhavām
sadāvratī nityaśivācāravratī śivabhaktaḥ svamārgācāravartibhyo
vīraśaivācāramārgavartibhyaḥ svajātīyaśivabhaktebhyaḥ kulasamudbhavāṃ
svakīyakulasamutpannāṃ kanyāṃ dadyāt tebhyaḥ samādadyāt ānayedityarthaḥ
p. १६४)
evaṃ bahuvidhaśivācārasampanno vīravratī śivabhaktaḥ śrīguruṃ liṅgaṃ ca
pūjayedityubhayasthalaṃ sūcayan bhaktasthalaṃ samāpayati-
evamācārasaṃyukte vīraśaivo mahāvratī /
pūjayet parayābhaktyā guruṃ liṅgaṃ ca santatam
spaṣṭam
itibhaktamārgakriyāsthalam
athobhayasthalam
yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau [śve० u० ६/२३] iti
śvetāśvataraśrutyanusāreṇa śivagurvorabhedaṃ sūtradvayena kathayati-
gurorabhyarcanenāpi sākṣādabhyarcitaḥ śivaḥ /
tayornāsti bhidā kiñcidekatvāt tattvarūpataḥ
guroḥ pūjanena śivaḥ sākṣāt pratyakṣeṇa pūjitaḥ tayoḥ śivagurvoḥ
tattvarūpataḥ paramārthataḥ ekatvāt ekarūpatvāt kiñcidapi bhidā bhedo
nāstītyarthaḥ
tasmāt-
yathā deve jagannāthe sarvānugrahakārake /
tathā guruvare kuryādupacārān dine dine
upacārān bhaktyādyupacārānityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. १६५)
nanu śivagurvorabhede śivavad gururatyapratyakṣaḥ syādityatrāha-
apratyakṣo mahādevaḥ sarveṣāmātmamāyayā /
pratyakṣo gururūpeṇa vartate bhaktisiddhaye
mahādevaḥ parameśvaraḥ sarveṣāmātmamāyayā śaktyā apratyakṣo'pi
bhaktisiddhaye lalāṭanetracandrakalābhujadvayatirodhānaṃ kṛtvā gururūpeṇa
pratyakṣaḥ san vartata ityarthaḥ
nanu śivavad guroriṣṭārthapradatvādarśanāt kimarthaṃ pūjanīya ityatrāha-
śivajñānaṃ mahāghorasaṃsārārṇavatārakam /
dhri(dī) yate yena sa guruḥ kasya vandyo na jāyate
yena guruṇā mahābhayaṅkarasaṃsārasamudratārakaṃ śivajñānaṃ dīyate
upadiśyate sa guruḥ kasya kena vandyo na bhavati jananamaraṇaparipīḍitaiḥ
sarvairapi vandya ityarthaḥ
nanu tādṛśaśivajñānaṃ kīdṛśamiti tattanmāhātmyapūrvakaṃ prakāśayati-
yatkaṭākṣakalāmātrāt paramānandalakṣaṇam /
labhyate śivarūpatvaṃ sa guruḥ kena nārcitaḥ
yatkaṭākṣakalāmātrāditi / ayaṃ bhāvaḥ-atra bandhamokṣadaśayorapyahamiti
dharmiṇaḥ prasiddhatvenāndhajātyandhabadhiramūkādi (de) rapi svātmani
saṃśayaviparyayābhāvāt sarvaṃ jñānaṃ dharmiṇyabhrāntaṃ prakāre tu
viparyayaḥ iti sarvasammatatatvenāṇḍarasanyāyena svātmatādātmyāpannasya
puruṣasya vibhāga parāmarśamahimnā vahnervisphuliṅgā iva vicchinnatvāt
athaivaṃ svātantryāparaparyāyamāyāśaktiparikalpitavyāmohavaśāda-
vijñātaparamānandalakṣaṇasvātmaśivatvaṃ daśamadṛṣṭāntena labhyate
prakāśyate sa guruḥ kena nārcyate sarveṇāpi mumukṣuṇā'rcanīya evetyarthaḥ
p. १६६)
evaṃrūpaśrīgurorhitamevācaraṇīyam tadājñollaṅghanaṃ na
kartavyamityuktvobhayasthalaṃ samāpayati sūtradvayena-
hitameva carennityaṃ śarīreṇa dhanena ca /
ācāryasyopaśāntasya śivajñānamahānidheḥ
upaśāntasya rāgadveṣarahitasyetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
gurorājñāṃ na laṅgheta siddhikāmī mahāmatiḥ /
tadājñālaṅghanenāpi śivājñācchedako bhavet
mahāmatiḥ vivekī san siddhikāma mokṣārthī gurorājñāṃ na laṅgheta yadi
laṅgheta śivājñābhaṅgakṛd bhavedityarthaḥ
p. १६७)
ityubhayasthalam
atha trividhasampattisthalam
yathā gurau yathā liṅge bhaktimān parivartate /
jaṅgame ca tathā nityaṃbhaktiṃ kuryād vicakṣaṇaḥ
vicakṣaṇaḥ pravīṇaśivabhakta ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
nanu bhaktisiddhyarthaṃ śiva eva gururūpeṇāvatīrṇa ityuktatvena śivavad gurau
"bhaktiḥ kartumucitā jaṅgame ca tathā bhaktiḥ kimarthaṃ vidheyetyatrāha-
eka eva śivaḥ sākṣāt sarvānugrahakārakaḥ /
gurujaṅgamaliṅgātmā vartate bhuktimuktidaḥ
sākṣāt ato'smin loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ [bha० gī० १५/१८] iti
bhagavadukterlokavedaprasiddhaḥ san sakalabhaktānugrahakaraḥ prabhuḥ svatantraḥ
parameśvara eka eva gurujaṅgamaliṅgātmā guruliṅgajaṅgamātmakaḥ san
bhuktimuktido bhogamokṣapadaḥ san vartata iti śivavajjaṅgame'pi bhaktiḥ
kartavyetyarthaḥ
atha liṅgāpekṣayā jaṅgamasyādhikyaṃ vaktuṃ liṅgasvarūpaṃ
prathamamupapādayati-
liṅgaṃ ca dvividhaṃ proktaṃ jaṅgamājaṅgamātmanā /
ajaṅgame yathā bhaktirjaṅgame ca tathā smṛtā
jaṅgamājaṅgamātmanā carasthirabhedena liṅgaṃ śivaliṅgaṃ dvividhamiti
proktam / ajaṅgame sthiraliṅge yathā bhaktividhīyate tathā jaṅgame'pi
caraliṅge'pi bhaktiḥ kartavyetyarthaḥ
p. १६८)
nanu kimanayoḥ svarūpamityatrāha-
ajaṅgamaṃ tu yalliṅgaṃ mṛcchilādivinirmitam /
tadvaraṃ jaṅgamaṃ ligaṃ śivayogīti viśrutam
mṛcchilādivinirmitaṃ yalliṅgamasti tadajaṅgamaṃ sthiraliṅgamityarthaḥ
tatkathamityatrāha-
acare mantrasaṃskāralliṅge vasati śaṅkaraḥ /
sadākālaṃ vasatyeva caraliṅge maheśvaraḥ
spaṣṭam
tasmācchivayoginaṃ prati kṛtadānapūjāphalaṃ sūtradvayena viśeṣayati-
śivayogini yaddattaṃ tadakṣayaphalaṃ bhavet /
tasmāt sarvaprayatnena tasmai deyaṃ mahātmane
yatphalaṃ labhate jantuḥ pūjayā śivayoginaḥ /
tadakṣayamiti proktaṃsakalāgamapāragaiḥ
asminnarthe āgamaḥ pramāṇamiti sūcitam / atra-
darśanādarcanāt tasya trisaptakulasaṃyutāḥ /
janā muktipradaṃ yānti kiṃ punastatparāyaṇāḥ //
iti yogajāgamavacanamanusandheyam // ६३-६४ //
p. १६९)
evaṃ tatpūjāphalamuktvā tadavamānaphalaṃ ca prakāśayati-
nāvamanyeta kutrāpi śivayoginamāgatam /
avamānādbhavettasya durgatiśca na saṃśayaḥ
kutrāpi antarbahiḥ kvāpi samāgatamityarthaḥ
tasmācchivayogī pūjanīya iti vadan trividhasampattisthalaṃ samāpayati-
śivayogī śivaḥ sākṣāditi kaiṃkaryabhaktitaḥ /
pūjayedādareṇaiva yathā liṅgaṃ yathā guruḥ
kaiṅkaryabhaktirbhṛtyācārarūpā bhaktirityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
iti trividhasampattisthalam
atha caturvidhasārāyasthalam
pādodakaṃ yathā bhaktyā svīkaroti maheśituḥ /
tathā śivātmanornityaṃ gurujaṅgamayorapi
atra maheśituḥ śivaliṅgasyetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha pādodakadhāraṇasvarūpakathanapūrvakaṃ tatphalamāha-
sarvamaṅgalamāṅgalyaṃ sarvapāvanapāvanam /
sarvasiddhikaraṃ puṃsāṃ śambhoḥ pādāmbudhāraṇam
śivaliṅgacaraṇatīrthadhāraṇaṃ samastamaṅgalānāṃ maṅgalaṃ sat
sakalapāvanānāṃ pāvanaṃ sat puruṣāṇāṃ sarvasiddhikaraṃ bhavatītyarthaḥ
p. १७०)
atha nirmālyapatrapuṣpadhāraṇaphalaṃ nirūpayati-
śirasā dhārayedyastu patraṃ puṣpaṃ śivārpitam /
pratikṣaṇaṃ bhavet tasya pauṇḍarīkakriyāphalam
spaṣṭam
nanu śivanirmālyamagrāhyamiti purāṇādau śrūyate (tat) kathaṃ
grāhyamityatrāha-
bhuñjīyād rudrabhuktānnaṃ rudrapītaṃ jalaṃ pibet /
rudrāghrātaṃ sadā jighrediti jābālikī śrutiḥ
rudrabhaktānnaṃ rudrasamarpitaprasādānnaṃ bhuñjīyād bhakṣayet rudrapītaṃ
ruprasādodakaṃ pibet rudrāghātaṃ rudrasamarpitakusumaṃ jighret iti jābālikī
śrutirāhetyarthaḥ / rudreṇāttamaśnanti rudreṇa pītaṃ pibanti rudreṇāghrātaṃ
jighranti iti jābālaśrutiḥ / tasmāt purāṇādiṣu śrūyamāṇātanniṣedhastu
caṇḍādhikāraviśiṣṭasthāvaraliṅgaparo na tu bāṇādiliṅgaparaḥ
bāṇaliṅge svayaṃbhūte candrakānte hṛdi sthite /
śālagrāmaśilodbhūte śambhornaivedyabhakṣaṇam //
iti vacanāt / anyathā śrutiviruddhapurāṇavacanapramāṇameva bhavediti na
sārvatrika iti saṃkṣepaḥ evaṃ śrutisiddhatvāt
arpayitvā nije liṅge patraṃ puṣpaṃ phalaṃ jalam /
annādyaṃ sarvabhojyaṃ ca svīkuryād bhaktimānnaraḥ
p. १७१)
spaṣṭam
atha guruprasādavimukhānāṃ muktirnāstīti sarvasammatatvenāparimitatejasaḥ
śivasya īśānaḥ sarvavidyānām [vā० saṃ० ८/७] iti śruteḥ
sakalavidyādhīśvaratvāt tatraiva me astu sadāśivom iti
tārakabrahmarūpapraṇavābhedena śrūyamāṇatvācca sakalalokagurutvāt
tatprasādo'vaśyaṃ grāhya ityāha-
gurutvāt sarvabhūtānāṃ śambhoramitatejasaḥ /
tasmai niveditaṃsarvaṃ svīkāryaṃ tatparāyaṇaiḥ
spaṣṭam
tarhyasya śivaliṅgaprasādasya ko'dhikārītyatrāha-
ye liṅgadhāriṇo loke ye śivaikaparāyaṇāḥ /
teṣāṃ tu śivanirmālyamucitaṃ nānyajantuṣu
spaṣṭam
tarhi śivaprasādānnabhojanasya kiṃ phalamityatrāha-
annajāte tu bhaktena bhujyamāne śivārpite /
sikthe sikthe'śvamedhasya yatphalaṃ tadavāpyate
paripakvataṇḍulavyaktiḥ sikthaśabdenocyate / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. १७२)
athāsyānadhikāriṇaḥ sūcayati-
nirmālyaṃ nirmalaṃ śuddhaṃ śivena svīkṛtaṃ yataḥ /
nirmalaistatparairdhāryaṃ nānyaiḥ prākṛtajantubhiḥ
śivaliṅgadīkṣārahitāḥ prākṛtāḥ te'nadhikāriṇaḥ tairna dhāryamityarthaḥ /
śivadīkṣayā nirmalaiḥ tatparaiḥ śivaliṅganiṣṭhairdhāryamityarthaḥ
tadeva sphuṭayati-
śivabhaktivihīnānāṃ jantūnāṃ pāpakarmaṇām /
viśuddhe śivanirmālye nādhikāro'sti kutracit
ayaṃ bhāvaḥ-vyāpakībhūtaśivasyāṣṭatanuparikalpitatvena
sādhāraṇībhūtadevatāntarapūjāyāṃ
śivasambandhipuṣpodakībhūtacandragaṅgābhyāṃ paripuṣṭasya
dhānyasyāgnirūparudrajihvayā paripacyamānatvād etadubhayatra
sarvaprāṇināmapyadhikāro'sti tathāpyasādhāraṇaśivaliṅgapūjāyāṃ
śivaliṅgaprasādasvīkāre ca śivadīkṣāsampanna evādhikārīti
sarvaśāstraprasiddham
atha prasādamahattvaṃ saṃsūcyaitatsthalaṃ samāpayati sūtradvayena-
śivaliṅgaprasādasya svīkārādyatphalaṃ bhavet /
tathā prasādasvīkārād gurujaṅgamayorapi
tasmād guruṃ mahādevaṃ śivayoginameva ca /
pūjayet tatprasādānnaṃ bhuñjīyāt prativāsaram
pūjayet tanumanodhanaiḥ pūjayedityarthaḥ / tatprasādānnameva prativāsaraṃ
bhuñjīyāt // ७७-७८ //
p. १७३)
iti caturvidhasārāyasthalam
sopādhinirupādhisahajadānasthalāni
atha-
dehadānāt satyasiddhirarthadānācca nirvṛtiḥ /
prāṇadānāt jñānasiddhirevaṃ sarvaṃ sthiraṃ bhavet //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa guruliṅgajaṅgamoddeśena yathāśakti dānaṃ
kuryādityāha-
śivaliṅge śivācārye śivayogini bhaktimān /
dānaṃ kuryād yathāśaktitatprasādayutaḥ sadā
tadviṣaya iti śeṣaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha taddānasvarūpaṃ viśadayati-
dānaṃ ca trividhaṃ proktaṃ sopādhinirupādhikam /
sahajaṃ ceti sarveṣāṃ sarvatantraviśāradaiḥ
dānaṃ ca prāṇadehārtharūpadānatrayaṃ sopādhikaṃ nirupādhikaṃ sahajaṃ
ceti trirūpavaditi samastāgamapravīṇaiḥ sarveṣāṃ śivabhaktānāṃ
proktamityarthaḥ
tatra sopādhidānasthalaṃ nirūpayati-
phalābhisandhisaṃyuktaṃ dānaṃ yadvihitaṃ bhavet /
tat sopādhikamākhyātaṃ mumukṣubhiranādṛtam
tucchaphalābhilāṣasaṃyuktamata eva mumukṣubhirupekṣitaṃ yaddānaṃ vihitaṃ
syāt tat sopādhikamityuktamityarthaḥ
p. १७४)
atha nirupādhidānasthalaṃ lakṣayati-
phalābhisandhinirmuktamīśvarārpitakāṅkṣitam /
nirupādhikamākhyātaṃ dānaṃ dānaviśāradaiḥ
tucchaphalecchārahitamīśvarārpaṇābhivāñchayā vihitaṃ yaddānaṃ tad
dānatattvasvarūpajñairnirupādhikadānamityākhyātamityarthaḥ
sahajadānasthalaṃ nirūpayati-
adātṛdātṛdeyānāṃ śivabhāvaṃ vicintayan /
ātmano'kartṛbhāvaṃ ca yaddattaṃ sahajaṃ bhavet
parigṛhītṛpradātṛdeyānāṃ śivatvaṃ cintayan ātmanaḥ svasyākartṛtvaṃ
bhāvayan yaddānaṃ dattam tatsahajadānaṃ syādityarthaḥ / bhoktā bhojyaṃ
preritāraṃ ca matvā sarvaṃ proktaṃ trividhaṃ brahmamekam [śve० u० १/१२] iti
śvetāśvataraśrutyopakramagatipiṇḍasthalarahasyamatropasaṃhārarūpa-
sahajadānasthale'pi bodhyam
eṣu kiṃ śreṣṭhamityatrāha-
sahajaṃ dānamutkṛṣṭaṃ sarvadānottamottamam /
śivajñānapradaṃ puṃsāṃ janmaroganivartakam
sahajaṃ dānaṃ sarvadānottamānāmuttamamiti utkṛṣṭaṃ śreṣṭhamityarthaḥ /
kathamityatra puṃsāṃ jananamaraṇalakṣaṇamahāroganivārakī-
bhūtaśivatādātmyajñāpradamityuttaram
nanu guruliṅgajaṅgamoddeśenaivaṃbhāvanayā dattameva sahajaṃ vetyatrāha-
p. १७५)
śivāya śivabhaktāya dīyate yadi kiñcana /
bhaktyā tadapi vikhyātaṃ sahajaṃ dānamuttamam
śivāya iṣṭaliṅgātiriktasthāvaraliṅgarūpiṇe śivāya dattaṃ kṣetrādidānam
viraktamūrtivyatiriktaśivabhaktebhyaśca dattamapi sahajaṃ dānamityarthaḥ
atha taddānaphalamāha-
dānāt svarṇasahasrasya satpātre yatphalaṃ bhavet /
ekapuṣpapradānena śive tatphalamiṣyate
spaṣṭam
tatkathamityatra-īśānaḥ sarvavidyānām [vā० saṃ० ८/७] iti śruteḥ
sakalavidyānidhitvājjagadgurutvena satpātratamatvādityabhiprāyeṇāha-
śiva eva paraṃ pātraṃ sarvavidyānidhirguruḥ /
tasmai dattaṃ tu yatkiñcittadanantaphalaṃ bhavet
ayamapyeko'rthaḥ-śiva eva paraṃ pātraṃ tathā sarvavidyānidhirguruśca paraṃ
pātram / tasmai śivāya gurave ca dattamanantaṃphalamiti
evaṃ śivayogino'pi dattamapītyāha-
śivayogī śivaḥ sākṣācchivajñānamahodadhiḥ /
yatkiñcid dīyate tasmai taddānaṃ paramārthikam
pāramārthikam aparimitaphaladasahajadānamityarthaḥ
p. १७६)
atha śivayogīśvaramahattvameva viśeṣayati-
śivayogī mahatpātraṃ sarveṣāṃ dānakarmaṇi /
tasmānnāsti paraṃ kiñcitpātraṃ śāstravicārataḥ
dānakarmaṇi dānakarmaviṣaye sarveṣāṃ satpātrāṇāṃ śivayogī mahāpātram
tasmātparaṃ śreṣṭhaṃ pātraṃ śāstravicārataḥ kiñcidapi nāstītyarthaḥ
atha taddānaphalamāha-
bhikṣāmātrapradānena śāntāya śivayogine /
yatphalaṃ labhyate naitad yajñakoṭiśatairapi
bhikṣāmātraṃ kavalamātramityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
tatkathamityatrāha-
śivayogini santṛpte tṛpto bhavati śaṅkaraḥ /
tattṛptyā tanmayaṃ viśvaṃ tṛptimeti carācaram
brahmavid (veda) brahmaiva bhavati [mu० u० २/२/९] iti śruteḥ śivayoginaḥ
sākṣācchivarūpatvāt tattṛptyā śivastṛpto bhavati tattṛptyā sarvo vai rudraḥ iti
śrutestanmayaṃ viśvaṃ tṛptimetītyarthaḥ
tasmāt sarvaprayatnena śivayogina eva tṛptiṃ kuryādityāha-
tasmāt sarvaprayatnenayena kenāpi karmaṇā /
tṛptiṃ kuryāt sadākālamannādyaiḥ śivayoginaḥ
p. १७७)
sarvaprayatnena yayā kayācitkriyayā sadākālamannapānādinā
śivayoginastṛptiṃ kuryādityarthaḥ
athaivaṃrūpasatpātreṣu sahajadānasampannaḥ sākṣācchiva evetyāha-
nirupādhikacidrūpaparānandātmavastuni /
samāptaṃ sakalaṃ yasya sa dānī śaṅkaraḥ svayam
sampūrṇasaccidānandalakṣaṇaguruliṅgajaṅgamātmani paramaśive yasya
śivabhaktasya śarīrārthaprāṇarūpaṃ sakalaṃ vastu samāptaṃ samarpitaṃ
bhavet sa sahajadānī svayameva śiva ityarthaḥ
athaivamuktākhilācārasampannaḥ sahajadānī śivabhakta eva
māheśvaratāmupaitīti vṛttenāha-
uktākhilācāraparāyaṇo'sau
sadā vitanvan sahajaṃ tu dānam /
brahmādisampatsu viraktacitto
bhakto hi māheśvaratāmupaiti
iti śrīmatṣaṭsthalabrahṇiṇā śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
siddhāntaśikhāmaṇau māheśvarasya navavidhasthalaprasaṅgo nāma navamaḥ
paricchedaḥ
akṣarārthasya spaṣṭatvād bhāvārtho likhyate-dehadravyakṣetrāṇi
guruliṅgajaṅgameṣu samarpya śrīgurukarakamale samutpatya
jaṅgamadevatīrthaprasādenaiva śarīraṃ dhṛtvā mahāliṅgaikyāpekṣī
śivabhakto māheśvarīyasadācāravān san māheśvara iti prasiddho bhavet
p. १७८)
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
bhaktimārgakriyāsthalavarṇana nāma navamaḥ paricchedaḥ
daśamaḥ paricchedaḥ
atha māheśvarasthalam
atha bhaktasthalanirūpaṇānantaramagastyaḥ śrīreṇukaṃ paripṛcchati-
agastya uvāca
bhaktasthalaṃ samākhyātaṃ bhavatā gaṇanāyaka /
kena vā dharmabhedena bhakto māheśvaro bhavet
bhaktaḥ śivabhaktaḥ kena dharmabhedena ācārabhedenetyarthaḥ māheśvaraḥ
syāditi praśnārthaḥ
reṇuka uvāca
kevale sahaje dāne niṣṇātaḥ śivatatparaḥ /
brahmādisthānavimukho bhakto māheśvaraḥ smṛtaḥ
kevale sahaje dāne niṣṇātaḥ kuśalaḥ san brahmādipadanispṛhaḥ śivabhaktaḥ
śivatatparaḥ śivaikaniṣṭhaḥ san māheśvaraḥ smṛta ityarthaḥ
tadeva sphuṭayati-
bhakteryadā samutkarṣo bhaved vairāgyagauravāt /
tadā māheśvaraḥ prokto bhaktaḥ sthiravivekavān
p. १८०)
bhakteḥ śivabhakteḥ samutkarṣaḥ samucitotkarṣo vairāgyagauravād
vairāgyamahattvād yadā kāle bhavet tadā tasmin kāle sthiravivekavān
sthirībhūtanityānityavastuvivekavān śivabhakto māheśvara iti prokta ityarthaḥ
nanvasyāpi sthalabhedāḥ santi kimityatra tadbhedamupadiśati-
māheśvarasthalaṃ vakṣye yathoktaṃ śambhunā purā /
māheśvarapraśaṃsādau liṅganiṣṭhā tataḥ param
pūrvāśrayanirāsaśca tathādvaitanirākṛtiḥ /
āhvānavarjanaṃ paścādaṣṭamūrtinirākṛtiḥ
sarvagatvanirāsaśca śivatvaṃ śivabhaktayoḥ /
evaṃ navavidhaṃ proktaṃ māheśvaramahāsthalam
purā pūrvakāle śivena yathoktaṃ tathā māheśvarasthalabhedaṃ vakṣye
śṛṇviti śeṣaḥ / ādau māheśvarapraśaṃsāsthalam tataḥ paraṃ tadanantaraṃ
liṅganiṣṭhāsthalam tadanantaraṃ pūrvāśrayanirasanasthalam tathā tadanantaram
advaitanirasanasthalam paścādāhvānanirasanasthalam
anantaramaṣṭamūrtinirasanasthalam anantaraṃ sarvagatvanirāsanasthalam
anantaraṃ śivajaganmayasthalam atha bhaktadehikaliṅgasthalam / evaṃ
māheśvaramahāsthalaṃ navavidhaṃ navaprakāravaditi proktaṃ kathitamityarthaḥ
/ atra purā śambhunā yathoktaṃ tathā vakṣya ityanenoktaṃ vakṣyamāṇaṃ ca
sarvaṃ na svakapolakalpitamiti sūcitam /
atrāṣṭamūrtitvanirasanānantaramāhvānanirasanaṃ vaktumucitamiti
keṣāñcidāśayaḥ parāstaḥ śivoktakramavirodhāditi tathāpi śivasya
vyāpakatvādāhvānaṃ na sambhavatīti noktam kintu sveṣṭaliṅge
pratipattivirodhāt punarāhvānaṃ na sambhavatīti kathitatvānna śaṅkāvakāśaḥ
// ४-६ //
athoddeśakrameṇa tadavāntarasthalānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣye śrūyatāmityāha-
āditaḥ kramaśo vakṣye sthalabhedasya lakṣaṇam /
p. १८१)
samāhitena manasā śrūyatāṃ bhavatā mune
spaṣṭam
atra-viśvādhiko rudro maharṣiḥ / hiraṇyagarbhaṃ janayāmāsa pūrvaṃ sa no
buddhyā śubhayā saṃyunaktu [śve० u० ३/४] iti śvetāśvatarādiśrutyanusāreṇa
saptabhiḥ sūtrairmaheśvarapraśaṃsāpūrvakaṃ māheśvarasvarūpaṃ
prapañcena prakāśayati-
viśvasmādadhiko rudro viśvānugrahakārakaḥ /
iti yasya sthirā buddhiḥ sa vai māheśvaraḥ smṛtaḥ
samastadevadānavādiviśvānugrāhakaḥ rudraḥ eka eva (eko hi) rudro na
dvitīyo'vatasthe (dvitīyāya tasthuḥ) [śve० u० ३/२] iti śrutiprasiddharudraḥ
viśvasmāt viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim sa iti
śrutiprasiddhaviśvarūpanārāyaṇād adhika iti yasya buddhirdṛḍhā sa vai
māheśvara iti smṛta ityarthaḥ
atha na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate [śve० u० ६/८] iti śrutyarthamanusaran
māheśvarasvarūpamāha-
brahmādyairmalinaprāyairnimale parameśvare /
sāmyoktiṃ yo na sahate savai māheśvarābhidhaḥ
brahmaviṣṇurudrendrāste samprasūyante iti śruterbrahmādīnāṃ
jananamaraṇaparipīḍitatvena samalatvāt na kāraṇam iti
śruteretatkāraṇībhūtaśivasyājātatvena nirmalatvāt kāraṇaṃ tu dhyeyaḥ
sarvaiśvaryasampannaḥ sarveśvaraśca śambhurākāśamadhye ityagre
śrūyamāṇatvāt taiḥ saha sāmyoktiṃ yo na sahate sa māheśvarākhya ityarthaḥ
p. १८२)
atha-īśānaḥ sarvavidyānāmīśvaraḥ sarvabhūtānāṃ
brahmādhipatirbrahmaṇo'dhipatirbrahmā śivo me astu sadāśivom [nārāyaṇopa०
४/२१] iti īśānamantrārtham-
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśa'rjuna tiṣṭhati /
bhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā /
tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata // [bha० gī० १८/६१]
iti bhagavadgītārthaṃ cānusmaran māheśvarasvarūpaṃ prakāśayati-
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ brahmādīnāṃ mahāniti /
buddhiyogāt tadāsakto bhakto māheśvaraḥ smṛtaḥ
brahmādīnāṃ caturmukhaprabhṛtīnāṃ sarvabhūtānāṃ
samastapaśuprāṇinām īśvaraḥ prerakībhūtaparameśvara eva eka mahān
śreṣṭha iti buddhiyogāt tadāsaktaḥ maheśvarāsakto bhaktaḥ śivabhakto
māheśvara iti smṛta ityarthaḥ
atha śiva eva eko muktida iti yo jānāti sa māheśvara iti sūtradvayena kathayati-
brahmādidevatājālaṃ mohitaṃ māyayā sadā /
aśaktaṃ muktidāne tu kṣayātiśayasaṃyutam
anādimukto bhagavāneka eva maheśvaraḥ /
muktidaśceti yo veda sa vai māheśvaraḥ smṛtaḥ
kṣayātiśayasaṃyutaṃ jananamaraṇātiśayena saṃyuktaṃ
brahmaviṣṇvādidevatānīkaṃ nirantaṃ māyayā
parameśvarasvātantryāparaparyāyamāyāśaktyā mohitam andhīkṛtaṃ sad
muktidāne tu purāparamuktipradāne aśaktam asamartham / anādimukto nityamukto
bhagavān ṣaḍguṇaiśvaryasampanno maheśvaraḥ tatparaṃ brahma (yat paraṃ
brahma) sa ekaḥ (ya ekaḥ) sa eko rudraḥ sa īśānaḥ sa bhagavān sa maheśvaraḥ sa
mahādevaḥ [atha० u० २/३] ityatharvaśiraḥprasiddhaparameśvara eka eva
muktidaśceti parāparamuktiprada iti yo veda jānāti sa vai māheśvara iti smṛta
ityarthaḥ // ११-१२ //
p. १८३)
atha brahmādimāhaiśvaryaṃ tṛṇavad jñātvā śivānandatatparo
vīramāheśvara ityāha sūtradvayena-
kṣayātiśayasaṃyuktā brahmaviṣṇvādisampadaḥ /
tṛṇavanmanyate yuktyā vīramāheśvaraḥ sadā
śabdasparśādisampanne sukhaleśe tu niḥspṛhaḥ /
śivānande samutkaṇṭho vīramāheśvaro bhavet
vināśātiśayena (yābhyāṃ) saṃyuktā brahmaviṣṇvādisampado
vīramāheśvaraḥ śivabhakto yuktyā anityamiti buddhyā tṛṇavat sadā manute
jānāti / tasmāt śabdasparśādisampanne sopādhike sukhaleśe tucchasukhe
niḥspṛhaḥ san śivānande nityasukhe samutkaṇṭhaḥ prītimān vīramāheśvaro
bhavet syādityarthaḥ // १३-१४ //
atha tadācārabhedasthitiṃ ca ṣaḍbhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
parastrīsaṅganirmuktaḥ paradravyaparāṅmukhaḥ /
śivārthakāryasampannaḥ śivāgamaparāyaṇaḥ
śivastutirasāsvādamodamānamanāḥ śuciḥ /
śivotkarṣapramāṇānāṃ sampādanasamudyataḥ
nirmamo nirahaṅkāro nirastakleśapañjaraḥ /
aspṛṣṭamadasambandho mātsaryāveśavarjitaḥ
nirastamadanonmeṣo nirdhūtakrodhaviplavaḥ /
sadā santuṣṭahṛdayaḥ sarvaprāṇihite rataḥ
nivāraṇasamudyogī śivakāryavirodhinām /
sahacārī sadākālaṃ śivotkarṣābhidhāyibhiḥ
śivāpakarṣasamprāptau prāṇatyāge'pyaśaṅkitaḥ /
p. १८४)
śivaikaniṣṭhaḥ sarvātmā vīramāheśvaro bhavet
nirastakleśapañjaro nivāritāvidyā(di)kleśasamūhavān nirdhūtakrodhaviplavaḥ
nivāritakrodhabādhāvān śivaikaniṣṭhaḥ śivaliṅgaikaniṣṭhaḥ sarvātmā
pūrṇāhaṃbhāvavān nirahaṅkāraḥ paricchinnaśarīrādyahaṃbhāvaśūnyaḥ /
śiṣṭaṃ spaṣṭam / evamādiviśeṣaṇaviśiṣṭaḥ śrīvīraśaivo māheśvaraḥ
syādityarthaḥ / atra nirastakleśapañcaka iti pāṭhāntaram // १५-२० //
iti māheśvarapraśaṃsāsthalam
atha liṅganiṣṭhāsthalam
atha anena māheśvareṇa vidhīyamānāṃ liṅganiṣṭhāṃ navabhiḥ sūtraiḥ
pratipādayati-
asya māheśvarasyoktaṃ liṅganiṣṭhāmahāsthalam /
prāṇātyaye'pi sampanne yadatyājyaṃ vidhīyate
yad yalliṅganiṣṭhāsthalaṃ prāṇātyaye sampanne'pi prāṇasaṅkaṭe prāpte
satyapi atyājyaṃ tyaktumayogyaṃ vidhīyate talliṅganiṣṭhāmahāsthalam asya
māheśvarasya śivaliṅgaikatatparasya māheśvarasya uktaṃ kathitamityarthaḥ
kīdṛśo'yaṃ prāṇasaṅkaṭa ityatra-
bhavetprāṇaparityāgaśchedanaṃ śiraso'pi vā /
na tvanabhyarcya bhuñjīyād bhagavantaṃ triyambakam //
p. १८५)
iti śivadharmavacanānusāreṇa kathayati-
apagacchatu sarvasvaṃ śiraśchedanamastu vā /
māheśvaro na muñceta liṅgapūjāmahāvratam
spaṣṭam
atha ye śivapūjāvyatirekeṇa na bhuñjanti teṣāṃ haste
karatalāmalakavanmokṣalakṣmīrullasatītyāha-
liṅgapūjāmakṛtvā tu ye na bhuñjanti mānavāḥ /
teṣāṃ mahātmanāṃ haste mokṣalakṣmīrupasthitā
mokṣalakṣmīrupasthitā vartata ityarthaḥ / idaṃ liṅganiṣṭhāyāḥ phalamityuktaṃ
bhavati
athemamarthameva sūtradvayena viśeṣayati-
kimanyairdharmakalilaiḥ kīkaṣārthapradāyibhiḥ /
sākṣānmokṣapradaḥ śambhordharmo liṅgārcanātmakaḥ
śambhoḥ śivasya liṅgārcanātmako dharmaḥ sākṣānmokṣapradaḥ / tasmād
anyaiḥ śivaliṅgapūjātiriktaiḥ kīkaṣārthapradāyibhiḥ kutsitārthadāyibhiḥ
dharmakalilaiḥ kṣudradharmaiḥ kim? kiṃ prayojanamityarthaḥ
atha liṅgārpitānnapānaprāśanamahattvamāha-
arpitenānnapānena liṅge niyamapūjite /
ye dehavṛttiṃ kurvanti mahāmāheśvarā hi te
hi prasiddham / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. १८६)
atha-yaddhi manasā dhyāyati tadvācā vadati tatkarmaṇā karoti iti śrutyanusāreṇa
trikaraṇapūrvakaṃ śivaliṅganiṣṭhāḥ śivā evetyāha-
cinmaye śāṅkare liṅge sthiraṃyeṣāṃ manaḥ sadā /
vimuktetarasarvārthaṃ te śivā nātra saṃśayaḥ
yeṣāṃ mano vimuktetarasarvārthaṃ tyaktasvargāditucchaphalābhilāṣaṃ sat
cidrūpe śivaliṅge sadā sthiraṃ te śivā bhūrudrāḥ atra asminnarthe na saṃśaya
ityarthaḥ
nanvasmin cidrūpaliṅge manomātraviśrāntiruktetyāśaṅkya sūtrāntareṇa
karaṇatrayaviśrāntiṃ ca darśayati-
liṅge yasya mano līnaṃ liṅgastutiparā ca vāk /
liṅgārcanaparau hastau sa rudro nātra saṃśayaḥ
iti spaṣṭam
evaṃ liṅganiṣṭhasyāgnihotrādikarmaṇā prayojanaṃ nāstītyāha-
liṅganiṣṭhasya kiṃ tasya karmaṇā svargahetunā /
nityānandaśivaprāptiryasya śāstreṣu niścitā
yasya liṅganiṣṭhasya nityānandaśivapadaprāptiḥ śāstreṣu vedāgamapurāṇeṣu
niściteti tasya svargahetunā agnihotrādikarmaṇā kim? kiṃ prayojanam? na
kiñcitprayojanamityarthaḥ
athāsya mahattvaṃ pratipādayati-
liṅganiṣṭhāparaṃ śāntaṃ bhūtirudrākṣasaṃyutam /
praśaṃsanti sadākālaṃ brahmādyā devatā mudā
spaṣṭam
iti liṅganiṣṭhāsthalam
atha pūrvāśrayanirasanasthalam
atha-
gurusaṃskṛtabhāvaḥ san gurunirmitadehavān /
vismṛtya pūrvadurbhāvaṃ tadadhīnaḥ samācaret //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa tasya liṅganiṣṭhasya prātikūlyena
prāptapūrvāśrayanirasanasthalaṃ saptabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
liṅgaikaniṣṭhahṛdayaḥ sadā māheśvaro janaḥ /
pūrvāśrayagatān dharmāṃstyajyet svācārarodhakān
nirantaraṃ śivaliṅgaikaniṣṭhacitto vīramāheśvaraḥ svācārarodhakān
svasamayācāravirodhinaḥ pūrvāśrayaniṣṭhān dharmān prākṛtācārān
tyajedityarthaḥ
tarhyayaṃ kīdṛśa ityatrāha-
svajātikulajān dharmān liṅganiṣṭhāvirodhinaḥ /
tyajan māheśvaro jñeyaḥ pūrvāśrayanirāsakaḥ
liṅganiṣṭhāvirodhino liṅganiṣṭhāpratikūlān svajātikulajān
brāhmaṇatvādijātikulālādikulaprāptān dharmān jātapretāśaucādīn tyajan
vīramāheśvaraḥ pūrvāśrayanirāsaka iti jñātuṃ yogya ityarthaḥ
nanu pūrvāśrayaprāptanityanaimittikakarmaparityāgo pratyavāyaśravaṇāt
kathaṃ taddharmāstyajanīyā ityatrāha-
śivasaṃskārayogena viśuddhānāṃ mahātmanām /
kiṃ pūrvakālikairdharmaiḥ prākṛtānāṃ hi te matāḥ
p. १८८)
pūrvoktadānakṣapaṇalakṣaṇadīkṣārūpaśivasaṃskārasambandhena
liṅganiṣṭhayā ca vidhūtavṛttavartiṣyamāṇasakalakalmaṣatvena nirmalānāṃ
śivaśaraṇānāṃ pūrvāśrayaprāptanityanaimittikādikarmabhiḥ kiṃ
prayojanam? na kiñcit prayojanamityarthaḥ / nanu pratyavāyanivṛttireva
prayojanamiti cenna
nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate /
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt // [bha० gī० २/४०]
iti bhagavataiva bhāṣitatvāt / asyāyamarthaḥ-atyāśramibhyaḥ paramaṃ pavitram
iti śrutisiddhāntitavarṇāśrame iha abhikrama ātmābhimukhī-
karaṇapravīṇagurukāruṇyaprāptabhūtidhāraṇādyācārakramaḥ tasya nāśo
nāsti vismṛtiśūnyatvena tadekaniṣṭhayā sadā vidhīyamānatvena vicchedo
nāstītyarthaḥ / nanvevaṃ cet nityanaimittikakarmalopāt pratyavāyaḥ
syādityatrāha-pratyavāyo na vidyata iti / kuta ityatrāha-asya dharmasya
śivānusandhānāṅgabhūtabhūtidhāraṇādidharmasya svalpamapi
leśamātramapi mahato bhayād mahāpātakādibhayāt trāyata iti yathā
pūrvāśramadharmaparityāge sanyāsināṃ pratyavāyo nāsti tathā
śivāśrayaniṣṭhānāṃ pūrvāśrayadharmaparityāge pratyavāyo nāstīti
bhāvaḥ / te pūrvāśrayadharmāḥ prākṛtānāṃ hi māyāsambandhināmeva
matāḥ proktā iti hi prasiddham
tasmāt-
śivasaṃskārayogena śivadharmānuṣaṅgiṇām /
prākṛtānāṃ na dharmeṣu pravṛttirupapadyate
nopapadyate na jāyata ityarthaḥ
p. १८९)
nanu martyeṣu dvaividhyaṃ kathamityatrāha-
viśuddhāḥ prākṛtāśceti dvividhā mānuṣāḥ smṛtāḥ /
śivasaṃskāriṇaḥ śuddhā prākṛtā itare matāḥ
spaṣṭam
nanu varṇāśramadharmeṣu dvaividhyaṃ na dṛśyata ityatrāha-
varṇāśramādidharmāṇāṃ vyavasthā hi dvidhā matā /
ekā śivena nirdiṣṭā brahmaṇā kathitā'parā
spaṣṭam
tarhi ko dharmaḥ kasyetyatrāha-
śivoktadharmaniṣṭhā tu śivāśramaniṣeviṇām /
śivasaṃskārahīnānāṃ dharmaḥ paitāmahaḥ smṛtaḥ
spaṣṭam
iti pūrvāśrayanirasanasthalam
atha sarvādvaitanirasanasthalam
atha māheśvaro yathā liṅganiṣṭhāvirodhitvāt pūrvāśrayanirāsakaḥ tathā
liṅganiṣṭhāvirodhitvāt sarvādvaitanirāsako'pi bhavediti tena
vidhīyamānasarvādvaitanirasanasthalaṃ pratipādayati-
pūjyapūjakayorliṅgajīvayorbhedavarjane /
pūjākarmādyasampatterliṅganiṣṭhāvirodhataḥ
sarvādvaitavicārasya jñānābhāvo vyavasthiteḥ /
bhavenmāheśvaraḥ karmī sarvādvaitanirāsakaḥ
p. १९०)
pūjyapūjakayoḥ śivaliṅgabhaktayoḥ bhedābhāve sati liṅganiṣṭhāvirodhāt
pūjākarmādisampattyabhāvāt sarvādvaitavicārasya vyavasthiteḥ vartanasya
jñānābhāve'nupapannatve sati karmī māheśvaraḥ
śivaliṅgapūjādikarmaniṣṭhavīramāheśvaraḥ sarvādvaitanirāsakaḥ syāt
yāvadāyustrayo vandyā vedānto gururīśvaraḥ iti vedāntavacanāt kriyādvaitaṃ
na kartavyam iti siddhāntavacanācca liṅganiṣṭho māheśvaraḥ sarvādvaitaṃ na
kuryāditi bhāvaḥ // ३७-३८ //
atha bhedena kriyamāṇapūjāprakāraḥ kathamityatrāha-
prerakaṃ śaṅkaraṃ buddhvā preryamātmānameva ca /
bhedāt taṃ pūjayennityaṃ na cādvaitaparo bhavet
jīvānāṃ dharmādharmagocarībhūtabuddhivṛttiprerakaḥ parameśvaraḥ tatpreryā
jīvā iti buddhvā evaṃvidhabhedāt taṃ parameśvaraṃ nityaṃ pūjayet
advaitaparo na bhavet pūjāvirodhāditi
atha prakārāntareṇa bhedamupapādayati-
patiḥ sākṣānmahādevaḥ paśureṣa tadāśrayaḥ /
anayoḥ svāmibhṛtyatvamabhede kathamiṣyate
mahādevaḥ parameśvaraḥ patiṃ viśvasya iti smṛteḥ patiḥ jagatpatiḥ tadāśraya
eṣa jīvaḥ paśuḥ anayoḥ śivajīvarūpapatipaśvoḥ abhede bhedābhāve
svāmibhṛtyatvaṃ kathamiṣyate icchāviṣayīkriyate? na kathañcidapīti
svāmibhṛtyatvalakṣaṇabhedenaiva pūjanīya ityarthaḥ
nanvayaṃ bhedabhāvaḥ kiyatparyantamanuvartata ityatrāha-
p. १९१)
sākṣātkṛtaṃ paraṃ tattvaṃ yadā bhavati bodhataḥ /
tadādvaitasamāpattirjñānahīnasya na kvacit
bodhataḥ śrutigurusvānubhavabodhataḥ paraṃ tattvaṃ
paraśivaparabrahmākhyamahāliṅgatattvaṃ yadā sākṣātkṛtaṃ bhavati
daśamadṛṣṭāntena svātmābhedena pratyakṣīkṛtaṃ bhavati tadā
advaitasamāpattiradvaitasphūrtiḥ jñānahīnasya śrutigurusvānubhāvarahitasya
kevalakarmayutasya kvacit kadācit kiñcidapi na nāstītyarthaḥ
nanu karmiṇaḥ kasmānnādvaitasiddhirityatrāha-
bhedasya karmahetutvād vyavahāraḥ pravartate /
liṅgapūjādikarmastho na cādvaitaṃ samācaret
bhedasya vyavahāro jīveśvarabhedavyavahāraḥ karmahetutvāt
śivapūjādikriyāhetutvena pravartate ataḥ śivaliṅgapūjājapādikarmaniṣṭhaḥ
advaitaṃ na samācaret / tasmālliṅgapūjādikarmaniṣṭhasya
advaitabodhāvirbhāvo nāstītyarthaḥ
athoktārthamupasaṃharati-
pūjādivyavahāraḥ syādbhedāśrayatayā sadā /
liṅgapūjāparastasmānnādvaite nirato bhavet
liṅgapūjāniṣṭho vīramāheśvaraḥ advaite nirata āsakto na bhavet na
syādityarthaḥ
ityadvaitanirasanasthalam
athāhvānanirasanasthalam
atha śivaliṅgapūjārthamadvaitaṃ nirasya dvaitāṅgīkāravān māheśvaraḥ
śaiva iva pūjārthaṃ śivaliṅge śivaṃ nāvāhayedityāhvānanirasanasthalaṃ
kathayati-
p. १९२)
liṅgārcanaparaḥ śuddhaḥ sarvādvaitanirāsakaḥ /
sveṣṭaliṅge śivākāre na tamāvāhayecchivam
liṅgārcanaparaḥ śivaliṅgapūjātparaḥ san sarvādvaitanirāsakaḥ śuddhaḥ
nityaśuddhavīramāheśvaraḥ śivākāre śivasvarūpavati sveṣṭaliṅge taṃ
prasiddhaṃ śivaṃ nāvāhayedityarthaḥ
atha kasmādityatra kāraṇamāha-
yadā śivakalāyuktaṃ liṅgaṃ dadyānmahāguruḥ /
tadārabhya śivastatra tiṣṭhatyāhvānamatra kim
atra śivaliṅge āhvānaṃ kiṃ prayojanakam? na kiñcit prayojanamityarthaḥ /
śiṣṭaṃ spaṣṭam
punaśca kāraṇāntaramāha-
sasaṃskāreṣu liṅgeṣu sadā sannihitaḥ śivaḥ /
tatrāhvānaṃ na kartavyaṃ pratipattivirodhakam
punarāhvānaṃ pūrvāhvānavirodhi tadvisarjanānantarabhāvitvāditi bhāvaḥ
athāhvānāsambhavādeva visarjanaṃ ca nāstītyāha-
nāhvānaṃ na visargaṃ ca sveṣṭaliṅge tu kārayet /
liṅganiṣṭhāparo nityamiti śāstrasya niścayaḥ
spaṣṭam
ityāhvānanirasanasthalam
p. १९३)
atha aṣṭamūrtinirasanasthalam
atha śivaliṅgameva śiva ityabhiprāyeṇāhvānaṃ nirākṛtya
pṛthivyādyaṣṭamūrtitvaṃ ca na sambhavati bhedāditi tena māheśvareṇa
vidhīyamānāṣṭamūrtinirasanasthalaṃ pradarśayati-
yathātmaśivayoraikyaṃ na mataṃ karmasaṅginaḥ /
tathā śivāt pṛthivyāderadvaitamapi neṣyate
karmasaṅginaḥ śivapūjādikarmaniṣṭhasya māheśvarasya
ātmaśivayorjīvaliṅgayo-aikyamekatvaṃ yathā na mataṃ na sammatam
pūjyapūjakavivekāsambhavāt tathā śivād bhūmyāderadvaitamabhedo'pi
neṣyate bhūmyādyaṣṭamūrtiṣvātmano'pi praviṣṭatvāditi bhāvaḥ
atha śivasya pṛthivyāderabhedo'pi na sambhavatītyatrāha-
pṛthivyādyaṣṭamūrtitvamīśvarasya prakīrtitam /
tadadhiṣṭhātṛbhāvena na sākṣādekabhāvataḥ
yasya pṛthvī śarīram [bṛ० u० ३/७/३] ityārabhya yasmātmā śarīram [bṛ० u० ३/७/२३]
ityantabṛhadāraṇyaśrutiproktāṣṭamūrtitvaṃ tadadhiṣṭhātṛbhāvena
pṛthivyādyaṣṭamūrtitvaṃ tadadhiṣṭhātṛbhāvena
pṛthivyādyaṣṭamūrtyadhiṣṭhātṛtvena prakīrtitam viśvaṃ maheśvara
bhavānadhitiṣṭhatīti viśvātmatāmupacaranti yadāgamāste ityabhiyuktokteḥ /
yathā stanastanyayorbhede'pi stanaṃ pibantīti vyavahāraḥ tathā abhedavyavahāra
aupacārikaḥ sākṣādekabhāvato na
dvayamuṣṇaṃ dvayaṃ śītamanuṣṇāśītalaṃ dvayam /
dvayamasparśamityaṣṭau pāntu vo haramūrtayaḥ //
iti tāsāṃ parasparabhinnatvāt śarīraśarīribhāvasya bhedaghaṭitatvācceti
p. १९४)
atha kāryakāraṇabhāvācca tayoraikyaṃ na sambhavatītyāha-
pṛthvyādikamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ kartā maheśvaraḥ /
naitatsākṣānmaheśo'yaṃ kulālo mṛttikā yathā
brahmaviṣṇurudrendrāste samprasūyante sarvāṇi cendriyāṇi saha bhūtairna
kāraṇam / kāraṇaṃ tu dhyeyaḥ śambhurākāśamadhye iti śruteḥ pṛthivyādeḥ
kāryakoṭipraviṣṭatvācchivasya kāraṇarūpatvāt / evaṃ ca
mṛcchabdopalakṣitaghaṭādeḥ kulālasya ca yathaikyaṃ na sambhavati tathā
kāryarūpabhūmyādeḥ kāraṇātmanaḥ śivasya cābhedo na sambhavatītyarthaḥ
nanu ghaṭakulālayoriveśvarasya bhūmyāderātyantikabhedaḥ kimityatrāha-
pṛthivyādyātmaparyantaprapañco hyaṣṭadhā sthitaḥ /
tanurīśasya cātmāyaṃ sarvatattvaniyāmakaḥ
pṛthivyaptejovāyvākāśacandrasūryāgnihotrirūpeṇātmaparyantamaṣṭadhā
sthitaḥ prapañcaḥ sarvo'pīśasya śarīram / ayamīśaḥ sarvatattvaniyāmakaḥ
sarvatattvātmakaśarīraprerakībhūta ātmā śarīrītyarthaḥ / evaṃ ca
ghaṭakulālayordehadehibhāvaśūnyatvāt tato viśeṣa ityarthaḥ
tarhyabhedaḥ kimityatrāha-
śarīrabhūtādetasmāt prapañcāt parameṣṭhinaḥ /
ātmabhūtasya devasya nābhedo na pṛthak sthitiḥ
parameṣṭhinaḥ śivasya śarīrabhūtād etasmād idamityaṅgulinirdeśyatvena
pratīyamānāt prapañcād abhedo na bheda evetyarthaḥ / tathāpyātmabhūtasya
viśvaśarīriṇo devasya na pṛthak sthitiḥ ghaṭapaṭayoriva parasparabāhyatve
sthitirnāsti śivasya vyāpakatvāditi bhāvaḥ
p. १९५)
tarhi bhedaḥ kathamityatrāha-
acetanatvāt pṛthvyāderajñatvādātmanastathā /
sarvajñasya maheśasya naikarūpatvamiṣyate
bhūmyāderjaḍatvād ātmanaḥ agnihotriṇo yajamānasyājñatvāt
kiñcijjñatvādityarthaḥ maheśasya carācaralakṣaṇaviśvaśarīrasya śivasya
sarvajñatvādityarthaḥ ekarūpatvaṃ rūpaśarīraśarīriṇoraikyaṃ neṣyate
necchāviṣayīkriyate / tasmād bheda evetyarthaḥ
nanvevaṃ bhedajñānavān ko'sāvityatrāh-
iti yaścintayennityaṃ pṛthvyāderaṣṭamūrtitaḥ /
vilakṣaṇaṃ mahādevaṃ so'ṣṭamūrtinirāsakaḥ
spaṣṭam
ityaṣṭamūrtinirasanasthalam
atha sarvagatanirasanasthalam
atha māheśvarasya liṅganiṣṭhāvirodhisarvagatanirasanasthalaṃ prakāśayati-
sarvagatve maheśasya sarvatrārādhanaṃ bhavet /
na liṅgamātre tanniṣṭho na śivaṃ sarvagaṃ smaret
maheśvarasya sarvagatve sarvatrārādhanaṃ syāt liṅgamātre na syāt
tasmālliṅganiṣṭhaḥ śivaṃ sarvagataṃ na smaredityarthaḥ
p. १९६)
nanu śivasya sarvagatvābhāve paricchinnatvena loke bhaktabāhulyāt
tattaccharīrasaṅgateṣṭaliṅgānāṃ ca bāhulyādekatra
viśramitāśeṣaśarīrabhārasyānyatrāvasthānāsambhavāt kathaṃ tatra tatra
sthitiḥ sambhavatītyatrāha-
sarvago'pi sthitaḥ śambhuḥ svādhāre hi viśeṣataḥ /
tasmādanyatra vimukhaḥ sveṣṭaliṅge yajecchivam
śambhuḥ sarvago'pi vyāpako'pi svādhāre svāśrayībhūtaliṅge viśeṣataḥ
atiśayena sthito bhavati / tasmādanyatra vimukhaḥ san sveṣṭaliṅge śivaṃ
pūjayedityarthaḥ
nanu sarvagataḥ śivastatra tatra liṅge kathaṃ viśeṣeṇa tiṣṭhatītyatrāha-
śivaḥ sarvagataścāpi svādhāre vyajyate bhṛśam /
śamīgarbhe yathā vahnirviśeṣeṇa vibhāvyate
vṛkṣasthito vahniḥ śamīvṛkṣe yathā viśeṣeṇa bhāsate tathā śivaḥ sarvagato'pi
svādhāre liṅge bhṛśam atiśayena vyajyate prakāśata ityarthaḥ
nanu liṅge kimarthaṃ viśeṣeṇa tiṣṭhatītyatrāha-
sarvagatvaṃ maheśasya sarvaśāstraviniścitam /
tathāpyāśrayaliṅgena pūjārthamadhikā sthitiḥ
atrādi(pi)śabdena gurucaramūrtī lakṣyete / śiṣṭaṃ spaṣṭam
asminnarthe-yā te rudra [yā te rudra śivā tanūraghorā'pāpakāśinī (śu० ya०
vā० saṃ० १६/२] iti śrutyarthameva ślokamukhenopanyasyati-
nityaṃ bhāsi tadīyastvaṃyā te rudra śivā tanūḥ /
p. १९७)
aghorā'pāpakāśīti śrutirāha sanātanī
bho rudra te tava yā tanūḥ śivaliṅgamūrtiḥ śivā maṅgalā aghorā
abhayaṅkarā apāpakāśī doṣarahitā / tvaṃ tadīyo liṅgasambandhī san nityaṃ
bhāsīti sanātanī nityā śrutirāha kathayatītyarthaḥ
tasmādiṣṭaliṅgameva pūjayedityāha-
tasmāt sarvaprayatnena sarvasthānaparāṅmukhaḥ /
sveṣṭaliṅge mahādevaṃ pūjayet pūjakottamaḥ
tasmāt śrutiprasiddhatvāt pūjakottamo maheśvaraḥ sarvaprayatnena
sarvasthānavimukhaḥ san sveṣṭaliṅge svasambandhīvatīṣṭaliṅge mahādevaṃ
pūjayedityarthaḥ
evaṃ buddhvā sveṣṭaliṅge yajanneva sarvagatvanirāsaka ityāha-
śivasya sarvagatve'pi sarvatra rativarjitaḥ /
sveṣṭaliṅge yajan devaṃ sarvagatvanirāsakaḥ
spaṣṭam
iti sarvagatvanirasanasthalam
atha śivajaganmayasthalam
atha maheśvarasya pūjārthaṃ sarvagatve nirākṛte'pi pramāṇabalāt sarvagatvaṃ
yathāṅgīkriyate tathā pramāṇabalāt sarvamayatvaṃ cāṅgīkaraṇīyamiti
śivajaganmayasthalaṃ nirūpayati-
pūjāvidhau niyamyatvālliṅgamātre sthitaṃ śivam /
pūjayannapi devasya sarvagatvaṃ vibhāvayet
śivasya sarvaniyāmakatve'pi pūjākāle bhaktaniyāmyatvād
p. १९८)
bhaktādhīnatvālliṅgamātre sthitaṃ śivaṃ bhaktaḥ pūjayannapi devasya
liṅgasthitasya prakāśātmanaḥ śivasya sarvagatvaṃ vibhāvayet anyathā
kumbhakāravat paricchinnatvaprasaṅgāditi
evaṃ sarvagatve siddhe śivasya ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ ākāśādvāyuḥ
vāyoragniḥ agnerāpaḥ adbhyaḥ pṛthivī [tai० u० २/१] iti
śruterabhinnanimittopādānakāraṇatvaśravaṇād bahudṛṣṭāntapūrvakaṃ
śivajaganmayatvaṃ pratipādayati-
yasmādetat samutpannaṃ mahādevāccarācaram /
tasmādetanna bhidyeta yathā kumbhādikaṃ mṛdaḥ
yasmānmahādevāditi sambandhaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
śivatattvāt samutpannaṃ jagadasmānna bhidyate /
phenormibudbudākāraṃ yathā sindhorna bhidyate
spaṣṭam
yathā tantubhirutpannaḥ paṭastantumayaḥ smṛtaḥ /
tathā śivāt samutpannaṃ śiva eva carācaram
spaṣṭam
nanu mṛdādīnāṃ vikāritvāt śivasya nirvikāritvād uktadṛṣṭānto viṣama
ityāha-
ātmaśaktivikāsena śivo viśvātmanā sthitaḥ /
p. १९९)
kuṭībhāvād yathā bhāti paṭaḥ svasya prasāraṇāt
paṭaḥ svatādātmyāpannaprasaraṇaśaktyā kuṭībhāvāt prasthānakuṭībhāvād
yathā bhāti tathā śivo'pi svātmaśaktivikāsena viśvātmanā sthitaḥ san
bhātītyarthaḥ
nanu prasāraṇaśaktidvārā yathā paṭasyāpi vikārabhāktvam tathā śivasyāpi
svasamavetaśaktidvārā vikāritā syādityatra
dṛṣṭāntāntaramupanyasannuktārthamupasaṃharati-
tasmācchivamayaṃ sarvaṃ jagadetaccarācaram /
tadabhinnatayā bhāti sarpatvamiva rajjutaḥ
rajjuḥ svaniṣṭhadīrghavṛttagodhūmavarṇatāśaktivaśād vikārarāhityena yathā
sarpatvena bhāti tathā śivo'pi vikārarāhityena svasamavetamāyāśaktyā
viśvābhinnatayā bhāti tasmāt sarvametaccarācaraṃ viśvaṃ śivamayaṃ na
tadvyatiriktamityarthaḥ
atha dārḍhyārthamudāhṛtadvaṣṭāntapūrvakaṃ bahudṛṣṭāntamāha-
rajjau sarpatvavad bhāti śuktau ca rajatatvavat /
coratvavadapi sthāṇau marīcyāṃ ca jalatvavat
gandharvapuravadvyomni saccidānandalakṣaṇe /
nirastabhedasadbhāve śive viśvaṃ virājate
rajjvāṃ godhūmavarṇatāśaktyā sarpatvavat śuktau dhāvalyaśaktyā rajatatvavat
sthāṇau dīrghaśaktyā puruṣatvavat marīcyāṃ svacchatodrekaśaktyā jalatvavat
kālaśaktyā vyomni gandharvanagaravat nirastasamastaprāpañcikabhedavati
nirvikāre saccidānandasvarūpe paraśivabrahmaṇi
tatsamavetavimarśaśaktipratisphuraṇāyamānamāyāśaktyā viśvaṃ
tadabhinnatayā bhātītyarthaḥ // ६८-६९ //
p. २००)
nanvebhirdṛṣṭāntairviśvaṃ prātītikaṃ syādityatra dṛṣṭāntāntaramāha-
patraśākhādirūpeṇa yathā tiṣṭhati pādapaḥ /
tathā bhūmyādirūpeṇa śiva eko virājate
vṛkṣo yathā kālaśaktyā vikārarāhityena
svāntarlīnasvavijātīyapatrapuṣpādibhedaviśiṣṭatvena bhāti tathā śiva eva
svasamavetaśaktitādātmyakroḍīkṛtabhūmyādirūpeṇa pratisphuraṇagatyā
bhātītyarthaḥ / tatra dhṛtyā dharaṇiḥ karuṇayā jalam ujjvalatayā tejaḥ
paramānandaspandanena vāyuḥ cidvyāptyā vyoma citisaṅkocacittaviśiṣṭo jīva iti
vivekaḥ / nanu vṛkṣasya sāvayavatvāt sadābhāsasaṃyuktaśivasya niravayavatvāt
tatsamavetaśakterapi tadabhinnatvena tathātvāt kathaṃ sāvayavaprapañcarūpeṇa
bhāsanaṃ sambhavatīti nāśaṅkanīyam śakteḥ śivābhinnatve sati
durghaṭakāritvena ahikuṇḍalanyāyena
svasvātantryaparikalpitabhedopasthitiparamāṇukāryabhūtadvyaṇukādāviva
tatkāryarūpamāyāśakteḥ sāṃśatve sambhavatītyuktatvāt viṣṭabhyāhamidaṃ
kṛtsnamekāṃśena sthito jagat [bha gī० १०/४२] iti bhagavadukteśca /
prātītikaprapañcarūpeṇāpi svaśaktinyūnībhāvena śiva eva bhāsate
śuktirajatayoḥ parasparasattvād melakāṃśo nāstīti vadatā niṣedhapratiyogitvena
samānayogena ca so'pyaṅgīkaraṇīya eva uttarakṣaṇabādhyamānatvāt
śaktirnyūnībhāvanibandhaneti sarvaṃ viśvaṃ śivamayameveti saṃkṣepaḥ /
vastutastu bādha eva nāsti ghaṭapaṭayoriva śuktirajatayorapi vastutvāt / nāpi
śuktijñānena rajatajñānasya bādhaḥ ghaṭapaṭajñānayoriva
bhinnakālabhinnaviṣayatvāt / nanvekasminneva dharmiṇi idaṃ rajataṃ nedaṃ
rajatamiti viruddhāvabhāsadvayasya prāmāṇyāsambhavāt
athottarakālikarajatābhāvajñānena pūrvotpannarajatajñānasya
bādho'ṅgīkriyata iti cenna jñānānāṃ trikṣaṇāvasthāyitvaniyamena
rajatābhāvajñānasthitikāle rajatajñānasyābhāvāt / kiñca
bādhyabādhakabhāvasya daṇḍabhāṇḍanyāyena parasparānvayasāpekṣatvena
jñānānāṃ guṇatvena parasparasambandhābhāvāt / tasmād
ghaṭapaṭajñānayorivonmeṣanimeṣayoraṅgīkaraṇīyatvena bādhasya
vābhāvāditi dik
p. २०१)
iti śivajaganmayasthalam
atha bhaktadehikaliṅgasthalam
athaivaṃ śivasya jaganmayatve'pi-
vedavedāntavākyārthasandhānātītavartanaḥ /
bhaktabhāvaparānando bhaktabhāvaikagocaraḥ //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa bhaktahṛdaye prakāśata iti
bhaktadehikaliṅgasthalaṃ saptabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
samastajagadātmā'pi śaṅkaraḥ parameśvaraḥ /
bhaktānāṃ hṛdayāmbhoje viśeṣeṇa virājate
śaṅkaraḥ sukhaṅkaraḥ parameśvaraḥ samastajagadātmā'pi
bhāvābhāvarūpaprapañcamayo'pi bhaktānāṃ svabhaktānāṃ hṛdayāmbhoje
hṛdayakamale viśeṣeṇa virājate ādhikyena prakāśata ityarthaḥ
tatkathamityatrāha-
kailāse mandare caiva himādrau kanakācale /
hṛdayeṣu ca bhaktānāṃ viśeṣeṇa vyavasthitaḥ
eṣu sthāneṣu yathā śivo viśeṣeṇa bhāsate tathā svabhaktānāṃ hṛdaye
bhāsata
p. २०२)
ityarthaḥ
nanvaparicchinnaḥ parameśvaraḥ kathaṃ paricchinnaḥ san bhaktahṛdayeṣu rājata
ityatrāha-
sarvātmāpi paricchinno yathā deheṣu vartate /
tathā svakīyabhakteṣu śaṅkaro bhāsate sadā
sarvātmā'pi parameśvaro devatiryaṅmanuṣyalakṣaṇasakaladeheṣu
bhinnāntaḥkaraṇaviśiṣṭeṣu pratibimbagatyā yathā bhāsate tathā
svakīyabhakteṣu sadā prakāśata ityarthaḥ
asminnarthe pramāṇagarbhitavacanamāha-
nityaṃ bhāti tvadīyeṣu yā te rudra śivā tanūḥ /
aghorā'pāpakāśīti śrutirāha sanātanī
bho rudra te tava yā tanūḥ śivaliṅgamūrtiḥ aghorā saumyā apāpakāśī
doṣarahitā sā liṅgamūrtiḥ tvadīyeṣu tvatsambandhiṣu bhakteṣu nityaṃ bhātīti
sanātanī nityā śrutirāhetyarthaḥ
nanu śivabhaktavyatirikteṣu na bhāsate kimityatrāha-
viśuddheṣu virakteṣu vivekiṣu mahātmasu /
śivastiṣṭhati sarvātmā śivalāñchanadhāriṣu
viśuddheṣu virakteṣu ṣaṭsthalajñāniṣu caramūrtiṣvityarthaḥ vivekiṣu
mahātmasu śukādiyogiṣvityarthaḥ śivalāñchanadhāriṣu
bhūtirudrākṣamātradhāriṣu cetyarthaḥ sarvātmā śivaḥ nityaṃ tiṣṭhati
prakāśata ityarthaḥ
nanvevaṃ cet sādhāraṇatvāt śivabhakteṣu ko viśeṣa ityatrāha-
nityaṃ santoṣayuktānāṃ jñānanirdhūtakarmaṇām /
p. २०३)
māheśvarāṇāmantaḥstho vibhāti parameśvaraḥ
śivajñānena nirdhūtakalmaṣavattvāt śivasukhānubhāvināṃ
parameśvarāṇāṃ nirmaladarpaṇe mukhādeḥ sphuṭatayā
bhāsanamivātisphuṭatayā teṣāmantasthaḥ san bhātītyarthaḥ
atha vakṣyamāṇaprasādisthalaṃ sūcayati-
anyatra śambho ratimātraśūnyo nijeṣṭaliṅge niyatāntarātmā /
śivātmakaṃ viśvamidaṃ vibudhya nmāheśvaro'sau bhavati prasādī
iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
siddhāntaśikhāmaṇau māheśvarasya navavidhasthalaprasaṅgo nāma daśamaḥ
paricchedaḥ
śambhoḥ śivād anyatra devatāntare ratimātraśūnyaḥ prītileśenāpi rahitaḥ san
nijeṣṭaliṅge niyatāntarātmā niyamitāntaḥkaraṇavānasau māheśvara idaṃ
viśvam idamityaṅgulinirdeśyatvena bhāsamānaṃ viśvaṃ
śivātmakamuktadṛṣṭāntaiḥ śivamayamiti vibudhyan san prasādī bhavatītyarthaḥ
/ śiva eko dhyeyaḥ śivaṅkaraḥ sarvamanyat parityaja ityatra śrutiḥ
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
māheśvarasya navavidhasthalaprasaṅgo nāma daśamaḥ paricchedaḥ
ekādaśaḥ paricchedaḥ
atha prasādisthalam
agatsya uvāca
ukto māheśvaraḥ sākṣālliṅganiṣṭhādidharmavān /
kathameṣa prasādīti kathyate gaṇanāyaka
spaṣṭam
reṇuka uvāca
liṅganiṣṭhādibhāvena dhvastapāpanibandhanaḥ /
manaḥprasādayogena prasādītyeṣa kathyate
uktaliṅganiṣṭhādisthalaparijñānatadācaraṇato dhvastapāpasamūha eṣa
māheśvaro manonairmalyasambandhena prasādītyucyata ityarthaḥ
athaitatsthalaṃ kīdṛśaṃ kīdṛgvidhamityatrāha-
prasādisthalamityetadasya māhātmyabodhakam /
antarasthalabhedena saptadhā parikīrtitam
etatprasādisthalamasya bhaktamāheśvarasthaloktasadācārasamūhasya
mahattvabodhakamavāntarasthalabhedena saptavidhamiti parikīrtitamityarthaḥ
p. २०५)
atha tatkathamityatroddiśati-
prasādisthalamādau tu gurumāhātmyakaṃ tataḥ /
tato liṅgapraśaṃsā ca tato jaṅgamagauravam
tato bhaktasya māhātmyaṃ tataḥ śaraṇakīrtanam /
śivaprasādamāhātmyamiti saptaprakārakam
śaraṇakīrtanaṃ tanmahattvakīrtanamityarthaḥ / evaṃ saptaprakārakamityuttaram //
४-५ //
athoddiṣṭānāṃ sthalānāṃ kramāllakṣaṇamucyata ityatrāha-
kramāllakṣaṇameteṣāṃ kathayāmi mahāmune /
spaṣṭam //
atha-
cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham /
prasannātmā''tmani sthitvā sukhamakṣayamaśnute // [maitreyī upa० १/६]
iti maitreyaśrutyanusāreṇa śivaprasādajāyamānamanaḥprasannatāṃ
dvādaśasūtraiḥ pratipādayati-
nairmalyaṃ manaso liṅgaṃ prasāda iti kathyate /
śivasya liṅgarūpasya prasādādeva siddhyati
manasaścittasya nairmalyaṃ liṅgaṃ nirmalatvacihnaṃ prasāda iti kathyata
ityarthaḥ / eṣa manonirmalatvarūpaprasādo liṅgarūpasya śivasya prasādāt
siddhyatītyarthaḥ
p. २०६)
nanu ko'yaṃ cittanairmalyalakṣaṇaprasādakāraṇībhūtaśivaprasāda ityatrāha-
śivaprasādaṃ yaddravyaṃ śivāya viniveditam /
nirmālyaṃ tattu śaivānāṃ manonairmalyakāraṇam
śivāya viniveditaṃ samarpitaṃ yad dravyaṃ tat śivaprasādaḥ tannirmālyaṃ tu
viśeṣaśaivānāṃ vīraśaivānāṃ manonairmalyakāraṇaṃ bhavatītyarthaḥ
athaivaṃrūpaśivaprasādasvīkāravān prasādītyāha-
manaḥprasādasiddhyarthaṃ nirmalajñānakāraṇam /
śivaprasādaṃ svīkurvan prasādītyeṣa kathyate
jñānakāraṇaṃ śivajñānakāraṇaṃ śivaprasādaṃ nirmālyaṃ
śivaliṅgaprasādarūpaśivanirmālyaṃ manaḥprasādasiddhyarthaṃ
cittanairmalyasiddhyarthaṃ svīkurvan eṣa vīramāheśvaraḥ prasādīti kathyata
ityarthaḥ
tasmāt-āhāraśuddhyā (śuddhau) tattvaśuddhiḥ [chā० u० ७/२६/२] iti
chāndogyaśruteḥ śuddhaśivanirmālyabhakṣaṇena sakalatattvaśuddhidvārā
manonairmalyaṃ labhate bhakta ityāha-
annaśuddhyā hi sarveṣāṃ tattvaśuddhirudāhṛtā /
viśuddhamannajātaṃ hi yacchivāya samarpitam
tadevaṃ sarvakālaṃ tu bhuñjāno liṅgatatparaḥ /
manaḥprasādamatulaṃ labhate jñānakāraṇam
annaśuddhyā sarveṣāṃ prāṇināṃ
tattvaśuddhirdehākṣabhuvanaprapañcaśuddhiriti śāstrajñairudāhṛtā /
yacchivāya samarpitamannajātaṃ śuddhaṃ tadannajātameva liṅgatatparaḥ san
sadākālaṃ bhuñjānaḥ prasādī atulaṃ śivajñānakāraṇaṃ manaḥprasādaṃ
manonairmalyaṃ labhata ityarthaḥ // ९-१० //
p. २०७)
tasmādātmabhogārthaṃ niyamitaṃ sad yadyad dravyaṃ prāptaṃ bhavati
tatsarvaṃ yadyadātmahitaṃ vastu------- śivārpitam iti
śivarahasyavacanānusāreṇa śivāya samarpya bhuñjīyādityāha-
ātmabhogāya niyataṃ yadyad dravyaṃ samāhitam /
tattat samarpya devāya bhuñjītātmaviśuddhaye
ātmabhogāya niyamitaṃ sat samāhitaṃ sampāditaṃ tattat śivaliṅgadevāya
samarpyātmaviśuddhaye cittaśuddhyarthaṃ bhuñjīyādityarthaḥ
athāsya mahattvaṃ pratipādayati-
nityasiddhena devena bhiṣajā janmarogiṇām /
yadyat prasāditaṃ bhuktvā tattajjanmarasāyanam
janmarogiṇāṃ bhavarogiṇāṃ bhiṣajā vaidyena nityasiddhena śivaliṅge
nirantarasiddhena devena parameśvareṇa yad dravyaṃ bhuktvā prasāditaṃ
prasādīkṛtam tattad janmarasāyanaṃ saṃsāravyādhirasāyanamityarthaḥ
atha aihikārogyādikāraṇaṃ cetyāha-
ārogyakāraṇaṃ puṃsāmantaḥkaraṇaśuddhidam /
tāpatrayamahārogasamuddharaṇabheṣajam
vidyāvaiśadyakaraṇaṃ vinipātavighātanam /
dvāraṃ jñānāvatārasya mohocchedasya kāraṇam
vairāgyasampado mūlaṃ mahānandapravardhanam /
p. २०८)
durlabhaṃ pāpacittānāṃ sulabhaṃ śuddhakarmaṇām
ādṛtaṃ brahmaviṣṇvādyairvasiṣṭhādyaiśca tāpasaiḥ /
śivasvīkṛtamannādyaṃ svīkāryaṃ siddhikāṅkṣibhiḥ
atra punastadityanuvartate / tatprasādadravyaṃ puṃsāmārogyakāraṇaṃ sad
antaḥkaraṇaśuddhidam
ādhyātmikāditāpatrayalakṣaṇamahārogonmūlanauṣadham
vidyāviśeṣasiddhikāraṇam vinipātaḥ kṛtrimadoṣastasya ghātakam
śivajñānāvatārasya dvāram ajñānocchedakāraṇam vairāgyasampado
mūlakāraṇam nityānandaprakāśakam pāpiṣṭhānāṃ durlabhaṃ
puṇyātmanāṃ sulabhaṃ brahmādidevairvasiṣṭhādimunibhiḥ prītiviṣayīkṛtam /
evaṃrūpaṃ śivasvīkṛtamannādyaṃ śivaliṅgasvīkṛtānnādiprasādadravyaṃ
siddhikāṅkṣibhiriha paratra bhogamokṣalakṣaṇasiddhikāṅkṣibhiḥ prasādibhiḥ
svīkāryamityarthaḥ // १३-१६ //
athaitatprasādasvīkāreṇa sarvapāpakṣayaśca bhavatītyāha-
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ [tulanīya-
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati /
tadahaṃ bhaktyupahṛtamaśnāmi prayatātmanaḥ // (bha० gī० ९/२६)]
yacchivāya niveditam /
tattatsvīkārayogena sarvapāpakṣayo bhavet
yad yad dravyamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. २०९)
atha śivaliṅgaprasādavadeva śrīguruśivayoginorapi prasādaḥ svīkārya ityuktvā
prasādisthalaṃ samāpayati-
yathā śivaprasādānnaṃ svīkāryaṃ liṅgatatparaiḥ /
tathā guroḥ prasādānnaṃ tathaiva śivayoginām
liṅganiṣṭhaiḥ prasādibhiryathā prasādānnaṃ svīkāryam tathā
śrīguruśivayogināṃ cānnaprasādo'pi svīkārya ityarthaḥ
iti prasādisthalam
atha gurumāhātmyasthalam
atha prasādaniṣṭhena jñātavyaṃ gurumāhātmyasthalaṃ nirūpayati-
gururevātra sarveṣāṃ kāraṇaṃ siddhikarmaṇām /
gururūpo mahādevo yataḥ sākṣādupasthitaḥ
atra loke bhogamokṣalakṣaṇasakalasiddhikarmaṇāṃ gurureva kāraṇam na
guroradhikaṃ na guroradhikam iti śivarahasyavacanāt / yataḥ parameśvara eva
sākṣād gururūpaḥ san upasthitastiṣṭhatītyarthaḥ
nanu niṣkalaḥ śivaḥ kimarthaṃ sakalagururūpeṇa prakāśata ityatrāha-
niṣkalo hi mahādevo nityajñānamahodadhiḥ /
sakalo gururūpeṇa sarvānugrāhako bhavet
nityajñānārṇavaparameśvaro niṣkalo'pi niravayavo'pi gururūpeṇa sakalaḥ san
karacaraṇādiviśiṣṭaḥ san sarvānugrāhako bhavet lokānugrahārthaṃ
bhātītyarthaḥ
tasmād guruśivayorbhedo nāstītyāha-
p. २१०)
yaḥ śivaḥ sa gururjñeyo yo guruḥ sa śivaḥ smṛtaḥ /
na tayorantaraṃ kuryād jñānāvāptau mahāmatiḥ
gurormokṣakāraṇībhūtajñānapradatvena śivabhinnatvāt anyathā
jñānānudayaprasaṅgāt / tadarthaṃ sūkṣmadṛk tayorantaraṃ bhedaṃ na
kuryādityarthaḥ
yathāhaṃ sarvalokānāṃ gururambikayā saha ityāgamokteḥ śivasadṛśaṃ
śrīguruṃ prākṛtaiḥ sadṛśamanuktvā pūjayedityāha-
hastapādādisāmyena netaraiḥ sadṛśaṃ vadet /
ācāryaṃ jñānadaṃ śuddhaṃ śivarūpatayā sthitam
śuddhaṃ nirmalāntaḥkaraṇaṃ śivajñānaprakāśakam umāmaheśvararūpeṇa
sthitaṃ śrīguruṃ hastapādādisāmyena prākṛtaiḥ sadṛśaṃ santaṃ na vadet
tena kiṃ bhavatītyatrāha-
ācāryasyāvamānena śreyaḥ prāptirvihanyate /
tasmānniḥśreyasaprāptyai pūjayet taṃ samāhitaḥ
ācāryasyāvamānena prākṛtajanasamoktyā
bhogamokṣalakṣaṇaśreyaḥprāptirvihanyate / tasmād niḥśreyasaprāptyai
bhogamokṣāvāptyai samāhita ekāgracittaḥ san taṃ śrīguruṃ pūjayedityarthaḥ
atha-yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau [śve० u० ६/२३] iti
śvetāśvataraśrutyarthaṃ prakaṭayan gurumahattvasthalaṃ samāpayati-
p. २११)
gurubhaktivihīnasya śivabhaktirna jāyate /
tataḥ śive yathā bhaktistathā bhaktirgurāvapi
spaṣṭam
iti gurumahattvasthalam
atha liṅgamāhātmyasthalam
atha gurukṛpāprakāśyaliṅgamahattvasthalaṃ nirūpayati-
gurumāhātmyayogena nijajñānātirekataḥ /
liṅgasyāpi ca māhātmyaṃ sarvotkṛṣṭaṃ vibhāvyate
gurumāhātmyajñānayogena nijajñānādhikyād liṅgasya śivaliṅgasya
māhātmyamapi sarvotkṛṣṭaṃ sad vibhāvyate vijñāyata ityarthaḥ
(liṅgamāhātmyasthala varṇana)-
nanu liṅgajñānavyatirekeṇa tanmāhātmyajñānāsambhavād liṅgasvarūpaṃ
kena jñāpitamityatrāha-
śivasya bodhaliṅgaṃ yad gurubodhitacetasā /
tadeva liṅgaṃ vijñeyaṃ śāṅkaraṃ sarvakāraṇam
śivasya yadbodhaliṅgaṃ cinmayaliṅgamasti tacchāṅkaraṃ liṅgaṃ
sarvakāraṇaṃ viṣṇvādisarvaviśvakāraṇaṃ sad gurubodhitacetasaiva vijñeyaṃ
jñātuṃ yogyam guruṇaiva jñāpitamityarthaḥ
atha tatkīdṛśamityatrāha-
paraṃ pavitramamalaṃ liṅgaṃ brahma sanātanam /
śivābhidhānaṃ cinmātraṃ sadānandaṃ niraṅkuśam
p. २१२)
kāraṇaṃ sarvalokānāṃ vedānāmapi kāraṇam /
pūraṇaṃ sarvatattvasya tāraṇaṃ janmavāridheḥ
jyotirmayamanirdeśyaṃ yogināmātmani sthitam /
kathaṃ vijñāyate loke mahāgurudayāṃ vinā
atra sarvatattvasya pūraṇamityanena śikhaṇḍyaṇḍarasanyāyena svātmaikarasena
paripūrṇaviśvamayatvamuktam / yogināṃ śivayogibhiranirdeśyaṃ sad ātmani
nijasvarūpe sthitam / jyotirmayaṃ sthāṇuvajjvalati liṅgamadṛśyam iti
yājñavalkyaśruteḥ svātiriktamānāntarāgamyatvena svayameva bhāsamānaṃ
paraśivākhyaparabrahmamahāliṅgam / tajjñānaṃ sadgurorjñeyaṃ nānyathā
śāstrakoṭibhiḥ iti śivarahasyavacanamapyastīti loke mahāgurudayāṃ vinā
kathaṃ kena prakāreṇa vijñāyate? kenāpi prakāreṇa jñātumaśakyamityarthaḥ /
śiṣṭaṃ spaṣṭam // २७-२९ //
nanvasmadādīnāṃ gurudayāvyatirekeṇa vijñātumaśakyatve'pi brahmādīnāṃ
sarvajñatvena tadapekṣā nāstīti kathamuktārthasiddhirityatra-varāho
viṣṇurnimamajja bhūmau brahmotpapāta divamāśu gṛdhra iti
liṅgasūtro(ktā)bhiprāyeṇoktārthaṃ sthāpayati-
brahmaṇā viṣṇunā pūrvaṃ yalliṅgaṃ jyotirātmakam /
aparicchedyamabhavat kena vā paricodyate
jyotirātmakaṃ jyotirmayaṃ lalliṅgaṃ brahmaṇā viṣṇunā ca
pūrvamaparicchedyaṃ jñātumayogyamabhavat tanmahāśivaliṅgaṃ kena vā
paricodyate? kena vijñāyata ityarthaḥ
nanu brahmādyagamyaṃ liṅgaṃ kīdṛśamityatrāha-
bahunātra kimuktena liṅgaṃ brahma sanātanam /
yogino yatra līyante muktapāśanibandhanāḥ
p. २१३)
atra bahubhāṣaṇena kim? viśvalayagamanakāraṇaṃ nityaṃ brahmaiva liṅgaṃ
yatra parabrahmātmani śivaliṅge sanakādiyogino muktapāśanibandhanā
visṛṣṭāvidyādipañcakleśapāśabandhanāḥ santo līyante tādātmyaṃ bhajanta
ityarthaḥ
nanu brahmaiva liṅgaṃ cet kimasya pīṭhamityatrāha-
pīṭhikā paramā śaktirliṅgaṃ sākṣāt paraḥ śivaḥ /
śivaśaktisamāyogaṃ viśvaṃ liṅgaṃ taducyate
kriyāśaktyātmakaṃ pīṭhaṃ jñānaśaktyātmanaḥ prabhoḥ [śi० ā०] iti
śivāgamavacanāt paramā śaktiḥ sarvotkṛṣṭā kriyāśaktiḥ pīṭham
sākṣātparaḥ śivaścidrūpaparameśvara eva liṅgam / śivaśaktisamāyogaṃ
śivaśaktisambandhavattalliṅgaṃ viśvam
na vajracakrāṅkasaroruhāṅkaṃ liṅgāṅkitaṃ paśya jagadbhagāṅkam [pu०]
jñānakarmendriyairviśvaṃ citkriyāliṅgarūpakam [pu०]
iti purāṇokteḥ sarvajagadrūpamityucyata ityarthaḥ
athaivaṃrūpaṃ liṅgaṃ brahmādayaḥ sampūjya mahadaiśvaryaṃ prāptavanta
ityāha-
brahmādayaḥ surāḥ sarve munayaḥ śaunakādayaḥ /
śivaliṅgārcanādeva svaṃ svaṃ padamavāpnuyuḥ
atra-tava śriyai maruto'marjayanta rudra yatte janimaṃ cārucitram / padaṃ
yadviṣṇorupamaṃ nidhāyi // [ṛ० ve० ५/३/३] iti ṛgvedaśrutiḥ / ayamarthaḥ-bho rudra
maruto brahmādayo devāḥ śriyai viṣṇoḥ padaṃ sthānaṃ vaikuṇṭhādikam
upamaṃ dṛṣṭāntaṃ nidhāyi manasi nidhāya cāru manoharaṃ citraṃ vicitraṃ
janimam āvirbhāvasthānaṃ liṅgam amarjayanta arcitavanta ityarthaḥ /
vaikuṇṭhādisthānaṃ mahadaiśvaryaṃ ca viṣṇuḥ śivaliṅgapūjāmahimnā
labdhavāniti dṛṣṭāntīkṛtya brahmādayo devāḥ sarve'pi śivaliṅgaṃ śriyai
pūjitavanta iti yāvat
p. २१४)
nanu śivasyāpi viśvādhikatvādimahadaiśvaryaṃ kasyacidupāsanayā
samāgataṃ kimityatrāha-
viśvādhipatvamīśasya liṅgamūrteḥ svabhāvajam /
ananyadevasādṛśyaṃ śrutirāha sanātanī
viśvādhipo rudro maharṣiḥ / hiraṇyagarbhaṃ janayāmāsa pūrvam [śve० u० ३/४]
na tatsamaścāpyadhikaśca dṛśyate [śve० u० ६/८] iti
śvetāśvataraśruterliṅgamūrterīśasya parameśvarasya ananyadevasādṛśyaṃ
viśvādhipatvaṃ carācaraprapañcaniyāmakatvaṃ svabhāvajaṃ svataḥ siddhamiti
sanātanī śrutirāhetyarthaḥ
iti liṅgamahattvasthalam
atha jaṅgamamāhātmyasthalam
atha guruliṅgamahattvāt saṃvedyaṃ jaṅgamasthalaṃ prakāśayati-
guruśiṣyasamārūḍhaliṅgamāhātmyasampadaḥ /
sarvaṃ cidrūpavijñānājjaṅgamādhikyamucyate
ācāryaḥ pūrvarūpamantevāsyuttararūpaṃ vidyāsandhiḥ [tai० u० १/११/१] iti
śruterguruśiṣyamadhyagataśivaliṅgamahattvasampadaḥ sarvaṃ viśvaprapañcaṃ
cidrūpavijñānāt citkriyārūpatvena vijñānād jaṅgamādhikyamucyate
guruśiṣyayoriṣṭaprāṇabhāveṣu tādātmyabhāvanayā
samārūḍhaliṅgamahattvasampattyā sarvaṃ viśvaṃ śivaśaktyātmakamiti
vijñānameva jaṅgamādhikyamityarthaḥ
atha ke te jaṅgamā ityatrāha-
jānantyatiśayād ye tu śivaṃ viśvaprakāśakam /
p. २१५)
svasvarūpatayā te tu jaṅgamā iti kīrtitāḥ
tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti [śve० u० ६/१४] iti śruterye viśvaprakāśakaṃ
svakīyacitkriyāśaktibhyāṃ prapañcaprakāśaṃ śivamatiśayena
sarvāsarvaśabdārthayormāyākāryakoṭipraviṣṭatvenā'sanātanatvād
etajjīvanabhūtajñatvakartṛtvayoḥ sanātanatvāt anyathā
svaviṣayakajñānaśūnyatvena sphaṭikādiprakāśavajjaḍatvaprasaṅgāt
tayorjīveśvarasādhāraṇībhūtāsmadrūpātmatattvanijasvabhāvatvāt svayaṃ
tadanatirikta iti dṛḍhataraniścayena svasvarūpatayā jānanti te jaṅgamā ityarthaḥ
atha śivayogitvena prasiddhajaṅgamamahattvaṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
ye paśyanti jagajjālaṃ cidrūpaṃ śivayogataḥ /
nirdhūtamalasaṃsparśāste smṛtāḥ śivayoginaḥ
ye jaṅgamā devā viśvaṃ śivayogato viśvasya śivasambandhābhāve
cidbāhyatvena saṅkalpatāpatteḥ śivasambandho'ṅgīkaraṇīya eva / sa ca
saṃyogarūpo na bhavati tasya kriyāpūrvatvena bhinnadeśasthitayorevopapadyata iti
brahmabāhyadeśābhāvena tādātmyarūpa evetyupapāditatvāccidrūpaṃ
citkriyāsvarūpamiti paśyanti jānanti te nirdhūtamalasaṃsparśā
nirgatāṇavādimalasambandhinaḥ śivayogina iti smṛtā ityarthaḥ
ghorasaṃsāratimiraparidhvaṃsanakāraṇam /
yeṣāmasti śivajñānaṃ te matāḥ śivayoginaḥ
bhayaṅkarasaṃsārāndhakāranivārakaṃ śivādhikyajñānaṃ yeṣāmasti te
śivayogina iti matāḥ smṛtā ityarthaḥ
atha te kīdṛśāḥ kathaṃ tiṣṭhantītyatrāha-
p. २१६)
jitakāmā jitakrodhā mohagranthivibhedinaḥ /
samaloṣṭāśmakanakāḥ sādhavaḥ śivayoginaḥ
samāḥ śatrau ca mitre ca sākṣātkṛtaśivātmakāḥ /
nispṛhā nirahaṅkārā vartante śivayoginaḥ
spaṣṭam // ३९-४० //
evamuktalakṣaṇajñānasampannāḥ sākṣācchivā evetyāha-
durlabhaṃ hi śivajñānaṃ durlabhaṃ śivacintanam /
yeṣāmetad dvayaṃ cāsti te hi sākṣācchivātmakāḥ
śivajñānaṃ śivādhikyajñānaṃ śivacintanam uktayuktibhiḥ svayameva śiva iti
mananaṃ ca durlabham / etad dvayaṃ yeṣāmasti te sākṣācchivarūpā ityarthaḥ
atha punasteṣāṃ mahattvaṃ ślokadvayenāha-
pādāgrareṇavo yatra patanti śivayoginām /
tadeva sadanaṃ puṇyaṃ pāvanaṃ gṛhamedhinām
sarvasiddhikaraṃ puṃsāṃ darśanaṃ śivayoginām /
sparśanaṃ pāpaśamanaṃ pūjanaṃ muktisādhanam
śivayogināṃ jaṅgamadevānāmityarthaḥ / gṛhamedhināṃ
gṛhasthānāmityarthaḥ / puṇyaṃ puṇyakṣetramityarthaḥ / pāvanaṃ pavitram /
śiṣṭaṃ spaṣṭam // ४२-४३ //
athaivaṃ tādṛśaśivayogināṃ samparkāt sarvepsitārthasiddhirityāha-
mahatāṃ śivatātparyavedināmanumodinām /
p. २१७)
kiṃ vā phalaṃ na siddhyeta samparkācchivayoginām
śivarahasyābhiprāyavedināṃ śivasukhānumodināṃ mahatāṃ
satpuruṣāṇāṃ śivayogināṃ jaṅgamadevānāṃ samparkāt kiṃ vā phalaṃ na
siddhyet? sarvaṃ siddhyedityarthaḥ
iti jaṅgamamahattvasthalam
atha bhaktamāhātmyasthalam
atha guruliṅgajaṅgamamahattvalampaṭasya bhaktasya mahattvaṃ dvādaśasūtraiḥ
pratipādayati-
gurorliṅgasya māhātmyakathanācchivayoginām /
siddhaṃ bhaktasya māhātmyaṃ tathāpyeṣa praśasyate
guruliṅgajaṅgameṣvevaṃvidhamāhātmyajñānapūrvakaṃ bhakteḥ
kriyamāṇatvena bhaktamāhātmyaṃ siddhamiti / tathaivāyaṃ śāstre praśasyate
utkarṣeṇa bhaṇyata ityarthaḥ
atha ke bhaktā ityatra-yaddhi manasā dhyāyati tadvācā vadati tatkarmaṇā karoti iti
śrutyarthānusāreṇa bhaktasvarūpamāha-
ye bhajanti mahādevaṃ paramātmānamavyayam /
karmaṇā manasā vācā te bhaktā iti kīrtitāḥ
hastābhyāmarcanārūpakāyikakriyayā śivamūrtidhyānarūpamānasakriyayā
stutirūpavācikakriyayā ca ye paramātmānaṃ liṅgarūpiṇaṃ mahādevaṃ
bhajanti te bhaktā ityarthaḥ
śivabhakterjātibhedo'sti kimityatrāha-
p. २१८)
durlabhā hi śive bhaktiḥ saṃsārabhayatāriṇī /
sā yatra vartate sākṣāt sa bhaktaḥ parigīyate
spaṣṭam
tasmājjananamaraṇaparipīḍitānāṃ janānāṃ śivabhaktivyatirekeṇa kenāpi
satkarmaṇā prayojanaṃ nāstītyāha-
kiṃ vedaiḥ kiṃ tataḥ śāstraiḥ kiṃ yajñaiḥ kiṃ tapovrataiḥ /
nāsti cecchāṅkarī bhaktirdehināṃ janmarogiṇām
śāstraiḥ vedārthānugaiḥ śivāgamasūtrapurāṇādibhirityarthaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam
atha śivabhaktivyatirekeṇa vidhīyamānaṃ satkarma viphalaṃ viparītaphalaṃ ceti
dṛṣṭāntapūrvakamāha-
śivabhaktivihīnasya sukṛtaṃ cāpi niṣphalam /
viparītaphalaṃ ca syād dakṣasyāpi mahādhvare
syāt abhavadityarthaḥ
p. २१९) atha śivabhaktyā duṣkarmāpi satkarma bhavediti dṛṣṭāntapūrvakamāha-
atyantapāpakarmā'pi śivabhaktyā viśuddhyati /
caṇḍo yathā purā bhaktyā pitṛhā'pi śivo'bhavat
śivaḥ śivagaṇādhīśa ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
nanvevaṃ cet śivabhaktānāṃ puṇyapāpasambandho'sti vā na vetyatrāha-
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi śivabhaktasya nāsti hi /
śivabhaktivihīnānāṃ karmapāśanibandhanam
spaṣṭam
tatkathamityatra dṛṣṭāntapūrvakaṃ sūtradvayenāha-
śivāśritānāṃ jantūnāṃ karmaṇā nāsti saṅgamaḥ /
vājināṃ dinanāthasya kathaṃ timirajaṃ bhayam
dinanāthasya ravervājināmaśvānāṃ yathāndhakāraprayuktabhīrnāsti tathā
śivabhaktānāṃ karmaṇā puṇyapāpamayena karmaṇā saṅgamaḥ sambandho
nāstītyarthaḥ
niroddhuṃ na kṣamaṃ karma śivabhaktān viśṛṅkhalān /
kathaṃ mattagajān rundhecchṛṅkhalā bisatantujā
śivadīkṣayā''ṇavādimalatrayasya nivṛttatvena viśṛṅkhalān śivabhaktān
karma niroddhuṃ na kṣamaṃ na samartham / tatra dṛṣṭāntaḥ-mṛṇālatantunirmitā
śṛṅkhalā yathā mattagajaṃ na rundhet tathetyarthaḥ
p. २२०)
tasmācchivabhakta eva pūjya ityāha-
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vā'pi vaiśyo vā śūdra eva vā /
antyajo vā śive bhaktaḥ śivavanmānya eva saḥ
spaṣṭam
nanu śūdrādīnāṃ brāhmaṇādyapekṣayā nikṛṣṭatvāt kathaṃ teṣāṃ
tatsamānatvamityatrāha-
śivabhaktisamāveśe kva jātiparikalpanā /
indhaneṣvagnidagdheṣu ko vā bhedaḥ prakīrtyate
spaṣṭam
tasmācchivabhaktā eva gaṇeśvarā ityuktvā bhaktamāhātmyaṃ samāpayati-
śuddhā niyamasaṃyuktāḥ śivārpitaphalāgamāḥ /
arcayanti śivaṃ loke vijñeyāste gaṇeśvarāḥ
ye śuddhā dīkṣayā paripūtā niyamasampannāḥ śivavratinaḥ
śivārpitaphalāgamāḥ tadarpitapuṇyapāpaphalāgamāḥ santo loke
śivaliṅgamarcayanti te nāśivasya śivopāsti (rghaṭate kalpakoṭibhi) nārudro
rudramarcayet ityādivacanairgaṇeśvarā iti rudrā iti vijñeyā ityarthaḥ
iti bhaktamāhātmyasthalam
atha śaraṇamahattvasthalam
atha guruliṅgādimattvaṃ jñātvā śiva eka eva rakṣaka iti prapadyamānasya
p. २२१)
śaraṇasya mahattvaṃ pratipādayati-
guruliṅgādimāhātmyabodhānveṣaṇasaṅgataḥ /
sarvātmā śivāpattiḥ śaraṇasthānamucyate
guruliṅgaśivayogiśivabhaktamahattvajñānānveṣaṇasambandhāt sarvātmanā
nānāprakāreṇāpi śivāpattiḥ śiva eka eva rakṣaka iti prapannatā
śaraṇasthānamityucyata ityarthaḥ
atha tadeva viśadayati-
brahmādivibudhān sarvān matvā prākṛtavaibhavān /
prapadyate śivaṃyattuṃ śaraṇaṃ tadudāhṛtam
śiva eko dhyeyaḥ śivaṅkaraḥ sarvamanyat parityajya iti śruteḥ prākṛtavaibhavān
prakṛtijanyasampattimato brahmaviṣṇvādidevān muktvā tyaktvā śivaṃ yat
prapadyate prapannatvenāśrayate tat śaraṇaṃ śaraṇasthalamityudāhṛtaṃ
kathitamityarthaḥ
atha śaraṇāgatasya svarūpaṃ viśadayati-
śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ śaṅkaraḥ śaśiśekharaḥ /
sarvātmanā prapannastaṃ śaraṇāgata ucyate
śaśiśekharaḥ śaṅkaraḥ parameśvaraḥ sarvabhūtānāṃ sakalaprāṇināṃ
śaraṇyo rakṣaṇe samartha iti taṃ sarvātmanā sarvaprakāreṇa prapanno
rakṣiṣyatīti prapannaḥ śaraṇāgataḥ ityucyata ityarthaḥ
atha śaraṇārthisvarūpaṃ kathayati-
vimuktabhogalālasyo devatāntaranispṛhaḥ /
śivamabhyarthayan mokṣaṃ śaraṇārthīti gīyate
p. २२२)
vimuktabhogalampaṭatvavān brahmaviṣṇvādipadavyāṃ viraktaḥ san śivaṃ prati
mokṣamabhyarthayan śaraṇārthīti gīyate kathyata ityarthaḥ
evaṃ śivaṃ prapannānāṃ kimapi satkarma māstvityāha-
ye prapannā mahādevaṃ manovākkāyakarmabhiḥ /
teṣāṃ tu karmajātena kiṃ vā devatāditarpaṇaiḥ
ye mahādevaṃ śivaṃ manovākkāyakarmabhiḥ dhyānastutipūjākarmabhī
rakṣeti (rakṣiṣyatīti) prapannānāṃ teṣāṃ karmajātena
yajñādikarmasamūhena devaprabhṛtitarpaṇena ca kiṃ vā? kimapi prayojanaṃ
nāstītyarthaḥ
kuta ityatra tadarthaṃ sūtradvayena pratipādayati-
sarveṣāmapi yajñānāṃ kṣayaḥ svargaḥ phalāyate /
akṣayaṃ phalamāpnoti prapannaḥ parameśvaram
akṣayaṃ phalaṃ mokṣamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
pāpināṃ kathamityatrāha-
prapannapārijātasya bhavasya paramātmanaḥ /
prapattyā kiṃ na jāyeta pāpināmapi dehinām
śaraṇāgatakalpadrumasya paramātmanaḥ śivasya prapattyā rakṣakatvena
prapattyā pāpināṃ prāṇināmapi kiṃ na jāyeta sarvaṃ bhavedityarthaḥ
p. २२३)
tasmāt śivaprapannā eva śreṣṭhā ityāha-
prapannānāṃ mahādevaṃ paripakvāntarātmanām /
janmaiva janma nānyeṣāṃ vṛthā jananasaṅginām
mahādevaṃ prapadya paripakvāntaḥkaraṇānāṃ puṃsāṃ janmaiva janmaphalam
vṛthā jananabhājāmaprapannānāṃ janma na janmaiva na vṛthetyarthaḥ
atha tadeva viśadayati-
durlabhaṃ mānuṣaṃ prāpya jananaṃ jñānasādhanam /
ye na jānanti deveśaṃ teṣāmātmā nirarthakaḥ
durlabhaṃ mānuṣaṃ jananaṃ janma prāpya
jñānasādhanamātmajñānapradaṃ deveśaṃ paraśivaṃ ye na jānanti
teṣāmātmā jīvo nirarthakaḥ aprayojaka ityarthaḥ
atha kulaṃ pavitraṃ jananī kṛtārthā iti sūtasaṃhitānusāreṇa śaraṇamahattvaṃ
prakāśya tatsthalaṃ samāpayati-
tatkulaṃ hi sadā śuddhaṃ saphalaṃ tasya jīvitam /
yasya cittaṃ śive sākṣād vilīnamabahirmukham
yasya cittaṃ sadā sākṣācchivaliṅge abahirmukhaṃ bahirmukhaṃ yathā na
bhavati tathā vilīnaṃ viśeṣeṇa layaṃ gatam tatkulaṃ śuddhaṃ tasya jīvitaṃ
jīvanaṃ saphalamityarthaḥ
iti śaraṇamahattvasthalam
atha prasādamahattvasthalam
atha pūrvoktaguruliṅgādimahattvānubhavasthiteḥ śivaprasādalabhyatvāt
tatprasādamahattvaṃ kathayati-
p. २२४)
guruliṅgādimāhātmyaviśeṣānubhavasthitiḥ /
yasmācchivaprasādāt syāttadasya mahimocyate
guruliṅgajaṅgamaśivabhaktaśivaśaraṇamahattvaviśeṣānubhavasthitiryasmāt
kāraṇāt śivaprasādāt syāt tasmāt kāraṇād asya śivaprasādasya mahimā
mahattvam ucyate kathyata ityarthaḥ
nanu śivaprasādaḥ kathaṃ
guruliṅgādimahattvaviśeṣānubhavasthitiheturityatrāha-
sadā liṅgaikaniṣṭhānāṃ gurupūjānuṣaṅgiṇām /
prapannānāṃ viśuddhānāṃ prasīdati maheśvaraḥ
spaṣṭam
sa ca śivaprasādaḥ kīdṛśastena kiṃ bhavatītyatrāha-
prasādo'pi maheśasya durlabhaḥ parikīrtyate /
ghorasaṃsārasantāpanivṛttiryena jāyate
itareṣāmaliṅgināṃ durlabhaḥ / tena śivaprasādena
bhayaṅkarasāṃsārikatāpatrayanivṛttirjāyata ityarthaḥ
nanu-tamevaṃ (taṃ) vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena
tapasā'nāśakena [vṛ० u० ४/२२] iti śruteryajñādīnāṃ
vijñānasādhanatvaśravaṇāt tenaiva sāṃsārikaduḥkhanivṛtteḥ kiṃ
maheśvaraprasādenetyatrāha-
yajñāstapāṃsi mantrāṇāṃ japaścintā prabodhanam /
prasādārthaṃ maheśasya kīrtitāni na saṃśayaḥ
atra cintā dhyānam prabodhanaṃ śivādhikyajñānam / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. २२५)
nanu mokṣasya bhaktimūlakatvāt kiṃ prasādenetyatrāha-
prasādamūlā sarveṣāṃ bhaktivyabhicāriṇī /
śivaprasādahīnasya bhaktiścāpi na siddhyati
sarveṣāṃ samastajanānām avyabhicāriṇī ananyagāminī bhaktiḥ prasādamūlā
śivaprasādaśūnyasya bhaktireva na siddhyatītyarthaḥ
tasmāt-
garbhastho jāyamāno vā jāto vā brāhmaṇo'thavā /
antyajo vāpi mucyeta prasāde sati śāṅkare
spaṣṭam
atha brahmādayo'pi śivaprasādenaiva nityasiddhā ityāha-
brahmādyā vibudhāḥ sarve svasvasthānanivāsinaḥ /
nityasiddhā bhavantyeva prasādāt pārameśvarāt
spaṣṭam
nanu sarvaśivātmakajñānenaiva sāṃsārikaduḥkhanivṛtteḥ kiṃ
prasādenetyatra-
bhoktā bhogyaṃ prerayitā bhogopakaraṇāni ca /
sarvaṃ śivamayaṃ bhāti prasādāt pārameśvarāt //
iti sūtasaṃhitāvacanānusāreṇāha-
prasāde śāmbhave siddhe paramānandakāraṇe /
sarvaṃ śivamayaṃ viśvaṃ dṛśyate nātra saṃśayaḥ
spaṣṭam
p. २२६)
atha śivaprasādamahattvaṃ punaḥ sūtradvayena kathayati-
saṃsāracakranirvāhanimittaṃ karma kevalam /
prasādena vinā śambhorna kasyāpi nivartate
saṃsāracakranirvāhakāraṇaṃ karmaiva tad yajñādinā na naśyati tasyāpi
karmarūpatvena punaḥ paripoṣakatvāt / tasmāt kasyāpi śivaprasādena vinā
karma na naśyatīti bhāvaḥ
bahunātra kimuktena nāsti nāsti jagattraye /
samānamadhikaṃ cāpi prasādasya maheśituḥ
spaṣṭam
śivaprasāde sati yogabhāji
sarvaṃ śivaikātmatayā vibhāti /
svakarmamuktaḥ śivabhāvitātmā
sa prāṇaliṅgīti nigadyate'sau
iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā reṇukācāryeṇa praṇīte
siddhāntaśikhāmaṇau prasādinaḥ saptavidhasthalaprasaṅgo nāmaikādaśaḥ
paricchedaḥ
yogabhāji svarūpahānivṛddhivyatirekeṇa sajātīyasamarasaśivayogavati
śivaprasāde sati siddhe sati sarvaṃ viśvaṃ kṛtsnaṃ jagat śivaikātmatayā
śivābhedena vibhāti / tasmāt śivabhāvitātmā śivābhedena
bhāvitasvarūpavān so'sau prasādī svakarmamuktaḥ karmaṇo'pi śivamayatvena
svasvarūpatayā'pratibandhakatvāt svakarmapāśavinirmuktaḥ san prāṇaliṅgīti
nigadyate kathyata ityarthaḥ
p. २२७)
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
prasādinaḥ saptavidhaprasaṅgo nāmaikādaśaḥ paricchedaḥ
dvādaśaḥ paricchedaḥ
atha prāṇaliṅgisthalam
agastya uvāca
bhakto māheśvaraśceti prasādīti nibodhitaḥ /
eka eva kathaṃ caiṣa prāṇaliṅgīti kathyate
eka eva bhakto māheśvaraḥ prasādīti nibodhitaḥ / eṣa ca kathaṃ kena prakāreṇa
prāṇaliṅgīti kathyata iti praśnārthaḥ
śrīreṇuka uvāca
bhakto māheśvaraścaiṣa prasādīti ca kīrtitaḥ /
karmaprādhānyayogena jñānayogo'sya kathyate
eṣa ayaṃ śivaliṅgadīkṣāsampannaḥ karmapradhānyayogena
evaṃrūpakarmakāṇḍoktakriyāpradhānayogena bhakta iti māheśvara iti
prasādīti kīrtitaḥ / asya evaṃvidharūpatrayasampannasya jñānayogo
jñānakāṇḍokta jñānayogaḥ kathyate / anena jñānayogena prasādyeva
prāṇaliṅgītyucyata ityarthaḥ
atha ko'yaṃ prāṇaliṅgītyatra-
p. २२९)
sarvatattvamayaḥ prāṇaḥ sarvajñānamayaḥ śivaḥ /
anayoryogamevaitat prāṇaliṅgamihocyate //
iti vīrāgamoktarūpaprāṇaliṅgavān prāṇaliṅgītyāha-
liṅgaṃ cidātmakaṃ brahma tacchaktiḥ prāṇarūpiṇī /
tadrūpaliṅgavijñānī prāṇaliṅgīti kathyate
cidrūpaṃ brahmaiva śivaliṅgam tacchaktiḥ śivaliṅgapīṭhaśaktiḥ
prāṇarūpiṇī praṇavātmaprāṇasvarūpavatī praṇavasya
vedyasaṃskāralakṣaṇabindughaṭitatvāt
citkriyāsāmarasyalakṣaṇonmeṣaśaktighaṭitatvācca sarvatattvamayatvamuktam /
tadrūpaliṅgavijñānī tatprakārakaliṅgajñānavān prāṇaliṅgīti kathyata
ityarthaḥ
athāsyāpi sthalabhedāḥ santi kimityatrāha-
prāṇaliṅgisthalaṃ caitat pañcasthalasamanvitam /
prāṇaliṅgisthalaṃ cādau prāṇaliṅgārcanaṃ tataḥ
śivayogasamādhiśca tato liṅganijasthalam /
aṅgaliṅgisthalaṃ cātha kramādeṣāṃ bhidocyate
spaṣṭam // ४-५ //
atha prāṇeṣvantarmanaso liṅgamāhuḥ ūrdhvaṃ
prāṇamunnamayatyapānaṃ pratyayasyati / madhye vāmanamāsīnaṃ viśvedevā
upāsate // [kaṭhopa० २/६/३] ityatharvaśiraḥkaṭhavallīśrutyanusāreṇa
prāṇiliṅgisthalaṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
prāṇāpānasamāghātāt kandamadhyāttadutthitam /
prāṇaliṅgaṃ tadākhyātaṃ prāṇāpānanirodhibhiḥ
prāṇāpānasamāghātād deśikopadeśena prāṇāpānavāyusaṅghaṭṭane sati
p. २३०)
kandamadhyād nābhikandamadhyād yajjyotirutthitam udbhūtaṃ bhavati tat
tajjyotiḥ prāṇaliṅgamiti prāṇāpānavāyunirodhavadbhiḥ
śivayogibhirākhyātaṃ kathitamityarthaḥ
nanvidaṃ kena vijñātamityatrāha-
prāṇo yatra layaṃ yāti bhāskare tuhinaṃ yathā /
tatprāṇaliṅgamuddiṣṭaṃ taddhārī syāt tadākṛtiḥ
prāṇaḥ prāṇavāyuḥ yatra yasmin parabrahmamayaśivaliṅge layaṃ
bhāskare tuhinamiva yāti tasmāt prāṇaliṅgamityuddiṣṭamupadiṣṭam taddhārī
tatparāmarśī tadākṛtiḥ tatsvarūpaḥ syādityarthaḥ / deśakālādyacumbitatvena
sāmānyākāreṇa bhāsamānacidahantaiva prāṇaliṅgamiti bhāvaḥ
atha talliṅgaṃ keṣāṃ sphuratītyatrāha-
jñānināṃ yogayuktānāmantaḥ sphurati dīpavat /
cidākāraṃ parabrahmaliṅgamajñairna bhāvyate
cidākāraṃ sphuraṇaṃ parabrahmaliṅgaṃ parabrahmamayaprāṇaliṅgaṃ
yogayuktānāṃ śivayogayuktānāṃ jñānināṃ śivajñāninām antaḥ
hṛdayakamale dīpavat sphurati prakāśate ajñaiḥ gurūpadeśarahitaiḥ prākṛtairna
bhāvyate na hṛdayaṅgamīkriyate / hṛdaye vai brahma somasūryāgnimaṇḍale
nivātadīpopamasthāyi hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥ [vṛ० u० ४/३/७]
ityādyupaniṣatprasiddham
p. २३१)
athaitādṛśaprāṇaliṅgaṃ vihāya bāhyaliṅganiṣṭhā mūḍhā ityāha-
antaḥsthitaṃ paraṃ liṅgaṃ jyotīrūpaṃ śivātmakam /
vihāya bāhyaliṅgasthā vimūḍhā iti kīrtitāḥ
atra bāhyaliṅgamiṣṭaliṅgātiriktaprākṛtaliṅgaparam iṣṭaliṅgasya
cidānandaghanatvenāntaratvāditi bhāvaḥ
tasmād bāhyaliṅgavimukhaḥ san cilliṅgaparāmarśyeva prāṇaliṅgītyāha-
saṃvilliṅgaparāmarśī bāhyavastuparāṅmukhaḥ /
yaḥ sadā vartate yogī prāṇaliṅgī sa ucyate
bāhyavastuśabdena bāhyaliṅgaṃ tatpūjāsādhanībhūtadravyaṃ ca
kathyate / tatra vimukhaḥ san sadā nirantaraṃ saṃvilliṅgaparāmarśī abhyantare
cidrūpaprāṇaliṅgavicāravān yaḥ śivayogī vartate sa śivayogī prāṇaliṅgīti
kathyata ityarthaḥ
nanu bāhyaliṅgādau vaimukhyaṃ kinibandhanamityatrāha-
māyāvikalpajaṃ viśvaṃ heyaṃ sañcintya nityaśaḥ /
cidānandamaye liṅge vilīnaḥ prāṇaliṅgavān
viśvaṃ māyāvikalpajaṃ māyikaguṇabhedasañjātamiti heyaṃ
tyajanīyamiti sañcintya samyag vibhāvya nityaśaḥ sadā cidānandamaye
saccidānandarūpe liṅge prāṇaliṅge vilīno manolayavān prāṇaliṅgī
prāṇaliṅgavāniti kathyata ityarthaḥ
nanu cilliṅgasya nādabindukalātītatvāt prāṇasya
nādabindukalārūpatvātkathaṃ tasya pīṭharūpatvaṃ sambhavatīti śaṅkāṃ
śamayan prāṇaliṅgisthalaṃ samāpayati-
sattā prāṇamayī śaktiḥ sadrūpaṃ prāṇaliṅgakam /
tatsāmarasyavijñānāt prāṇaliṅgīti kathyate
p. २३२)
sato bhāvaḥ satteti asmītyuttamapuruṣāntargatasphūrtireva cilliṅgasya
prāṇamayī jīvanabhūtā śaktiḥ tādṛśasphuraṇābhāve jaḍatvaprasaṅgāt
sadrūpaṃ tādṛśasphuraṇavaduttamapuruṣamayaṃ prāṇaliṅgamityarthaḥ /
tatsāmarasyavijñānāt tayoḥ śivaśaktyoranyonyasāmarasyavijñānāt
prāṇaliṅgīti kathyata ityarthaḥ
iti prāṇaliṅgisthalam
atha prāṇaliṅgārcanasthalam
atha prāṇaliṅginā vidhīyamānasakalayogaśāstraprasiddhaprāṇa-
liṅgārcanaprakāraṃ saptabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
antargataṃ cidākāraṃ liṅgaṃ śivamayaṃ param /
pūjyate bhāvapuṣpairyat prāṇaliṅgārcanaṃ hi tat
hṛtkamalagataṃ cidākāraṃ ghaṭasya kambugrīvādimattvamiva
citsphuraṇamākāraṃ svarūpaṃ yasya tādṛśaṃ paraṃ sarvotkṛṣṭaṃ yat
śivamayaṃ liṅgaṃ śivasvarūpaviśvaprāṇaliṅgaṃ
bhāvapuṣpairantaḥkaraṇavṛttiviśeṣaiḥ pūjyate tat prāṇaliṅgārcanamiti hi
prasiddhamityarthaḥ
atha kutra pūjanīyamityatra prāṇaliṅgāśrayabhūtordhvahṛtkamalaṃ
varṇayitvā bhāvapuṣpaiḥ pūjanīyamityāha-
antaḥpavanasaṃspṛṣṭe susūkṣmāmbaraśobhite /
mūrdhanyacandravigalatsudhāsekātiśītale
baddhendriyanavadvāre bodhadīpe hṛdālaye /
padmapīṭhe samāsīnaṃ cilliṅgaṃ śivavigraham /
bhāvayitvā sadākālaṃ pūjayed bhāvastubhiḥ
antaḥpavanasaṃspṛṣṭe prāṇavāyuvyāpte susūkṣmāmbaraśobhite
atisūkṣmākāśavilasite
brahmarandhragatapūrṇacandramaṇḍalasravatsudhāsekenātiśītale
pratibaddhaśrotrādipañcedriyanavadvāre śivajñānapradīpe
p. २३३) ūrdhvahṛdayasadane padmapīṭhe dvādaśadalakamalakarṇikāyāṃ
samāsīnaṃ vidyamānaṃ śivavigrahaṃ maṅgalamūrti cilliṅgaṃ prāṇaliṅgaṃ
bhāvayitvā gurūpadiṣṭaprakāreṇa dhyātvā
bhāvavastubhirmānasikapadārthaiḥ sadā pūjayedityarthaḥ // १४-१५ //
atha tāni vastūni kānītyatrāha-
kṣamā'bhiṣekasalilaṃ viveko vastramucyate /
satyamābharaṇaṃ proktaṃ vairāgyaṃ puṣpamālikā
gandhaḥ samādhisampattirakṣatā nirahaṅkṛtiḥ /
śraddhā dhūpo mahājñānaṃ jagadbhāsi pradīpikā
bhrāntimūlaprapañcasya nivedyaṃ tannivedanam /
maunaṃ ghaṇṭāparispandastāmbūlaṃ viṣayārpaṇam
viṣayabhrāntirāhityaṃ tatpradakṣiṇakalpanā /
buddhestadātmikā śaktirnamaskārakriyā matā
evaṃvidhairbhāvaśuddhairupacārairadūṣitaiḥ /
pratyunmukhamanā bhūtvā pūjayelliṅgamāntaram
[१. tulanīya -
ratnaiḥ kalpitamāsanaṃ himajalaiḥ snānaṃ ca divyāmbaraṃ
nānāratnavibhūṣitaṃ mṛgamadāmodāṅkitaṃ candanam /
jātī campakavilvapatraracitaṃ puṣpaṃ ca dhūpaṃ tathā
dīpaṃ deva dayānidhe paśupate hatkalpitaṃ gṛhyatām // śi० mā० pū०]
kṣamaivābhiṣekodakam nityānityavastuviveka eva vasanam
satyamananṛtavacanamābharaṇam vairāgyam ihāmutraphalabhogavirāga eva
kusumamālikā cittaikāgrataiva gandhaḥ nirahaṅkāra evākṣatāḥ viśvāsa eva
dhūpaḥ viśvaprakāśakaṃ mahājñānaṃ dīpaḥ / atra
bhrāntiśabdenājñānaṃ lakṣyate nāhamīśvara ityajñānasya
p. २३४)
mūlaprapañcasya śarīrādyahaṅkāravargasya yannivedanaṃ tannaivedyam
maunaṃ ghaṇṭānādaḥ tasya anāhatanādānusandhānahetutvāt / viṣayāṇāṃ
mātṛmānameyātmakānāṃ phenādestaraṅgadvārā samudraikalolībhāva iva
meyaṃ māne mānaṃ mātari taṃ paramapramātari jyotirliṅge layacintanameva
pūgaparṇacūrṇātmakatāmbūlasamarpaṇamityarthaḥ / viṣayāṇāṃ
śabdādīnāṃ śivāpekṣayā bhedabhrāntirāhityaṃ pradakṣiṇam
buddhestadātmikā liṅgarūpatā śaktiḥ sāmarthyaṃ buddhivṛtterliṅge laya
ityarthaḥ sa ca namaskāraḥ /
evaṃvidhairbhāvaśuddhairaninditairupacārairabahirmukhamanāḥ san āntaraṃ
cilliṅgaṃ prāṇaliṅgaṃ pūjayedityarthaḥ // १६-२० //
iti prāṇaliṅgārcanasthalam
atha śivayogasamādhisthalam
atha yogaścittavṛttinirodhaḥ [pā० yo० sū० १/२] iti yogasūtrānusāreṇa
prāṇaliṅgārcanalabhyaśivayogasamādhisthalaṃ nirūpayati-
antaḥkriyāratasyāsya prāṇaliṅgārcanakramaiḥ /
śivātmadhyānasampattiḥ samādhiriti kathyate
prāṇaliṅgārcanakramaiḥ pūrvoktaprāṇaliṅgārcanaprakāraiḥ
antaraṅgakriyātatparasyāsya prāṇaliṅginaḥ śivātmadhyānasampattiḥ
liṅgāṅgarūpaśivajīvasamānasāmarasyānusandhānasampattireva
samādhirityarthaḥ
tatkathamityatra - yo'sāvasau puruṣaḥ so'ham iti
śrutyanusāreṇājapāgāyatrīrūpaśivayogena samādhiṃ kathayati-
p. २३५)
sarvatattvoparigataṃ saccidānandabhāsuram /
svaprakāśamanirdeśyamavāṅmānasagocaram
umākhyayāmahāśaktyā dīpitaṃ citsvarūpayā /
haṃsarūpaṃ parātmānaṃ so'haṃbhāvena bhāvayet /
tadekatānatāsiddhiḥ samādhiḥ paramo mataḥ
sarvatattvoparigataṃ bhūmyādiśivāntaṣaṭtriṃśattattvottirṇatvena
vidyamānaṃ saccidānandarūpeṇa prakāśamānam yato vāco nivartante aprāpya
manasā saha [tai० u० २/४/१] iti śrutervāṅmanomārgātītam ata evedametādṛgiti
lakṣitumaśakyaṃ pratyakṣādimānāntarāgamyaṃ śuklapaṭanyāyena
svasamavetasphuraṇarūpomākhyamahāśaktipradīpitaṃ haṃsarūpaṃ
paramātmānaṃ so'haṃbhāvena sa evāhamiti bhāvena bhāvayet /
tadekatānatāsiddhiḥ tayorjīveśvarayorekatvasiddhiḥ paramaḥ samādhiḥ
utkṛṣṭasamādhiriti mataṃ sammatamityarthaḥ / tacchabdavācyasya
ṣaḍadhvottīrṇatvena sūtasaṃhitokteḥ
akārādihakārāntavarṇādhvapāśabaddhasya jīvātmanaśca ahamasmi
prathamajā [tai० u० ३/१०.६] iti ahamādirhi devānām [bha० gī० १०/२] ahaṃ sarvasya
prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate [bha० gī० १०/८] ityādipramāṇabalāt akāraḥ
śiva ākhyāto hakāraḥ śaktirucyate [si० śi० २०/३९] iti vakṣyamāṇaprakāreṇa
ṣaḍadhvakāraṇībhūtānāhatanādalakṣaṇaparāvāk-
śaktimayāsmadrūpasamāviṣṭātmakatvānatiriktatvena tādātmyacintanaṃ
samādhiriti bhāvaḥ // २२-२३ //
atha-
prāṇarūpa iha jīva ucyate liṅgarūpa iti śaṅkaraḥ smṛtaḥ /
yastadaikyamiti veditānayoḥ prāṇiliṅgavidasau śivayogī //
p. २३६)
iti śaṅkarasaṃhitāvacanānusāreṇa samādhisthasya lakṣaṇamāha-
parabrahma mahāliṅgaṃ prāṇo jīvaḥ prakīrtitaḥ /
tadekabhāvamananāt samādhisthaḥ prakīrtitaḥ
mahāliṅgameva parabrahma parabrahmākhyaparaśivatattvamiti proktam
prāṇārūḍho bhavejjīvaḥ ityāgamokteḥ prāṇaḥ prāṇa eva jīva iti proktaḥ /
tadekabhāvamananād liṅgaprāṇamadhikṛtya vidyamānayorliṅgāṅginoḥ
śivajīvayoḥ samānasamarasaikyacintāvān samādhisthaḥ
śivayogasamādhiniṣṭha iti prakīrtita ityarthaḥ
atha gudamavaṣṭabhyādharādvāyumutthāpya svādhiṣṭhānaṃ triḥ
pradakṣiṇīkṛtya maṇipūrakaṃ gatvā anāhatamatikramya viśuddhau
prāṇaliṅgaṃ nirudhya ājñāmanudhyāyan brahmarandhraṃ dhyāyan
trimātro'hamiti sarvadā dhyāyet [haṃso० ४] iti haṃsopaniṣadvacanānusāreṇa
sakalasamādhiṃ prakāśayati-
antaḥ ṣaṭcakrarūḍhāni paṅkajāni vibhāvayet /
brahmādisthānabhūtāni bhrūmadhyāntāni mūlataḥ
bhrūmadhyādūrdhvabhāge tu sahasradalamambujam /
bhāvayettatra vimalaṃ candrabimbaṃ tadantare
sūkṣmarandhraṃvijānīyāt tatkailāsapadaṃ viduḥ /
tatrasthaṃ bhāvayecchambhuṃ sarvakāraṇakāraṇam
antaḥ jīveśvarāśrayībhūtasūkṣmaśarīramadhye ṣaṭcakrarūḍhāni
ṣaṭcakrotpannāni paṅkajāni ṣaṭkamalāni mūlata ādhāramārabhya
bhrūmadhyāntāni ājñācakrāntāni brahmādisthānabhūtāni bhāvayed
gurūpadiṣṭaprakāreṇa cintayet / bhrūmadhyādūrdhvabhāge tu brahmarandhra
ityarthaḥ sahasradalamambujaṃ sahasraśaktidalālaṅkṛtakamalaṃ bhāvayet / tatra
tatkamalamadhye vimalaṃ nirmalaṃ candrabimbaṃ somamaṇḍalaṃ bhāvayet /
etadantare taccandramaṇḍalamadhye sūkṣmarandhraṃ
vālāgrasamānātisūkṣmarandhraṃ vijānīyāt upadeśājjānīyāt / tat
tatsūkṣmarandhraṃ kailāsapadaṃ kailāsasthānaṃ sad viduḥ śāstrajñā
jānīyuḥ / tatrasthaṃ śambhuṃ śivaṃ sarvakāraṇakāraṇaṃ
brahmādikāraṇeśānāmapi kāraṇībhūtaṃ santaṃ bhāvayet svātmābhedena
dhyāyedityarthaḥ // २५-२७ //
p. २३७)
athādhārasvādhiṣṭhānagatapṛthvījalasaṅghaṭṭena
maṇipūrakākhyanābhikandamutpatya
tadanudbhūtānāhatākhyahṛdayadvādaśadalakamale
tapinyādidvādaśakalāyuktasūryamaṇḍalaṃ bhāti / tadupari
ṣoḍaśadalayuktaviśuddhikamale amṛtādiṣoḍaśakalāyuktacandramaṇḍalaṃ
vibhāti / tadupari dvidalayuktājñācakre
jvalinyādidaśakalātmakavahnimaṇḍalaṃ prakāśate / tadupari
sahasradalālaṅkṛtabrahmacakre tadaṣṭātriṃśatkalopetakuṇḍalīmaṇḍalopari
liṅgāṅgasamārasyalakṣaṇaśivayogasamādhisampannasya prāṇaliṅginaḥ
śivānandavyatirekeṇa māyikasukhānubhavo nāstīti sūtradvayenāha-
bahirvāsanayā viśvaṃ vikalpārthaṃ prakāśate /
antarvāsitacittānāmātmānandaḥ prakāśate
idamiti bahirmukhena saṃskāreṇa sarvaṃ jagat saṅkalpavikalpārthaṃ
prakāśate / ahamityantarmukhe parimilitacittānām ātmānandaḥ śivānanda eva
prakāśata ityarthaḥ
nanu bahirvāsanā kathaṃ gacchatīti tatrāha-
ātmāraṇisamutthena pramodamathanāt sudhīḥ /
jñānāgninā dahet sarvaṃ pāśajālaṃ jaganmayam
p. २३८)
sudhīḥ prāṇaliṅgī pramodamathanāt śivasukhasya vicārād
ātmāraṇisamutthena jñānāgninā śivābhedajñānāgninā sarvaṃ
jaganmayaṃ malamāyādipāśasamūhaṃ dahed bhasmīkuryādityarthaḥ
atha śivadhyānamahattvaṃ sūtradvayena kathayan
śivayogasamādhisthalaṃ samāpayati-
saṃsāraviṣavṛkṣasya pañcakleśapalāśinaḥ
[avidyā'smitārāgadveṣābhiniveśāḥ pañcakleśāḥ (pā० yo० sū० २/३)] /
chedane karmamūlasya paraśuḥ śivabhāvanā
dharmādharmalakṣaṇakarmamūlasya avidyādipañcakleśalakṣaṇaparṇavato
jananamaraṇalakṣaṇasaṃsāraviṣavṛkṣasya chedane śivadhyānameva
paraśurityarthaḥ
ajñānarākṣasonmeṣakāriṇaḥ saṃhṛtātmanaḥ /
śivadhyānaṃ tu saṃsāratamasaścaṇḍabhāskaraḥ
ajñānalakṣaṇarākṣasanayanonmīlanakāriṇo nibiḍatarasaṃsārāndhakārasya
śivadhyānaṃ caṇḍabhāskaraḥ pracaṇḍamārtaṇḍa ityarthaḥ
iti śivayogasamādhisthalam
athaliṅganijasthalam
p. २३९)
athaivaṃvidhaśivayogasampannasya pratyakṣībhūtaliṅganijasthalaṃ nirūpayati-
svāntasthaśivaliṅgasya pratyakṣānubhavasthitiḥ /
yasyaiva paraliṅgasya nijamityucyate budhaiḥ
svātmani tādātmyena sthitasya śivaliṅgasya yayā
pratyakṣānubhavasthitirdeśakālākārakṛtasaṅkocābhāvena sāmānyato'hamiti
pratyakṣānubhavasthitirasti saiva paraliṅgasya mahāliṅgasya nijamiti
nijasvarūpamiti budhairātmatattvajñānibhirū-ucyate kathyata ityarthaḥ
atha tatsvarūpaṃ sūtradvayena prakaṭayati-
brahmaviṣṇvādayo devāḥ sarve vedādayastathā /
līyante yatra gamyante talliṅgaṃ brahma kevalam
brahmāviṣṇuprabhṛtidevā vedāgamapurāṇādiśabdasamūhāśca yatra
layaṃ gacchanti punaḥ prakāśayanti tad liṅgaṃ liṅgaśabdābhidheyaṃ kevalaṃ
brahma brahmaivetyarthaḥ
nanu liṅgaśabdābhidheyaṃ viśvotpattilayasthānaṃ brahmaiva cet
tacchivasvarūpaṃ vā tadvyatiriktaṃ vetyatrāha-
cidānandamayaḥ sākṣācchiva eva nirañjanaḥ /
liṅgamityucyate nānyad yataḥ syādviśvasambhavaḥ
yato brahmasvarūpaliṅgād viśvasambhavo viśvotpattiḥ syāt talliṅgaṃ
brahmasvarūpaliṅgaṃ cidānandamayaḥ saccidānandasvarūpaḥ nirañjanaḥ
doṣarahitaḥ sākṣāt pratyakṣībhūtaḥ śiva evetyucyate nānyat anyadvastu nocyata
ityarthaḥ
p. २४०)
atha niṣkarṣamāha-
bahunātra kimuktena liṅgamityucyate budhaiḥ /
śivābhidhaṃ paraṃ brahma cidrūpaṃ jagadāspadam
atra asmin viṣaye bahubhāṣaṇena kim?
jagadādhārabhūtasphuraṇasvabhāvaṃ parabrahmaiva śivābhidhaṃ
paraśivābhidhānaṃ liṅgaṃ nijaliṅgamiti budhaiḥ śāstrajñairucyata ityarthaḥ
māyikavedāntamatasiddhaṃ li"gaṃ nijaliṅgaṃ na bhavatīti sūtradvayena
pratipādayati-
vedāntavākyajāṃ vidyāṃ liṅgamāhustathā'pare /
tadasajjñeyarūpatvālliṅgasya brahmarūpiṇaḥ
vedāntavākyajāṃ prajñānaṃ brahma ahaṃ brahmāsmi tattvamasi
ayamātmā brahma ityādivedāntavākyaprakāśitāṃ vidyāṃ tathā
tatprakāśakaṃ nijaliṅgaṃ sad apare vedāntajñānina āhuḥ tat
tadvedāntavākyaprakāśitajñānaliṅgaṃ brahmarūpiṇaḥ parabrahmasvarūpiṇo
liṅgasya jñeyarūpatvād nijaliṅgarūpacidahaṃprakāśavedyatvāt asad
apraśastamityarthaḥ pramāṇānāṃ pramātṛbhittilagnatvenaiva
prameyaprakāśakatvaniyamāt anyathā bauddhamatapraveśāpatteḥ
brahmāliṅgasya prameyapadapraviṣṭatvena pramātrantarasāpekṣatvāditi
atha matāntaraṃ nirākaroti-
avyaktaṃ liṅgamityāhurjagatāṃ mūlakāraṇam /
liṅgī maheśvaraśceti matametadasaṅgatam
p. २४१)
jagatāṃ mūlakāraṇamavyaktaṃ māyātattvaṃ liṅgamityāhuḥ
maheśvaro liṅgī ceti liṅgavānityāhuḥ / etanmatam māyāṃ tu prakṛtiṃ
vindyānmāyinaṃ tu maheśvaram [śve० u० ४/१०] iti śvetāśvatarāṇāṃ matam
asaṅgataṃ prāṇaliṅgināmasammatam prakṛterjaḍatvena heyakoṭipraviṣṭatvāditi
atha-
na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ
nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ /
tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ
tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti //
iti kaṭhavallīśrutyanusāreṇa prāṇaliṅgināṃ sammataṃ
nijaliṅgasvarūpaṃ sūtradvayena pratipādayati-
na sūryo bhāti tatrendurna vidyunna ca pāvakaḥ /
na tārakā mahāliṅge dyotamāne parātmani
parātmani paramātmani mahāliṅge dyotamāne sati tatra tasmin
mahāprakāśe na sūryaḥ sūryo na bhāti nenduḥ candro na bhāti pāvako na
bhāti vidyucca na bhāti nakṣatrāṇi ca na bhānti
tarhi teṣāṃ bhāsanaṃ kathamityatrāha-
jyotirmayaṃ paraṃ liṅgaṃ śrutirāha śivātmakam /
tasya bhāsā sarvamidaṃ pratibhāti na saṃśayaḥ
p. २४२)
śivātmakaṃ paraṃ liṅgaṃ mahāliṅgameva
jyotirmayamanyānapekṣaprakāśarūpam / tasmāt tasya bhāsā
jyotirliṅgaprakāśenaiva idaṃ sarvaṃ sūryacandrādikaṃ sarvaṃ pratibhāti / atra
sandeho nāstīti kaṭhavallīśrutirāhetyarthaḥ / ayaṃ bhāvaḥ -
vahnyarkasomānāṃ mātṛmānameyātmakatripuṭīmayaprapañcarūpatvād
eteṣāṃ prakāśo mahāliṅgaprakāśādhīna iti siddhatvena
punastanmahāliṅgaṃ vedāntajanyajñānaprakāśyamityaṅgīkṛtaṃ cet
parādhīnaprakāśatvenātyantajaḍatvaprasaṅgāt / aprameyaṃ svaprakāśaṃ vastu
nijaliṅgaśabdārthaḥ / asmanmate nigamāgamādipramāṇānāṃ
svaśaktimayatvena svasaṃvedyatvānna doṣa iti
atha sūtradvayena liṅgamahattvamuktvā nijaliṅgasthalaṃ samāpayati-
liṅgānnāsti paraṃ tattvaṃ yadasmājjāyate jagat /
yadetadrūpatāṃ dhatte yadatra layamaśnute
yatra liṅge yato yasmāt kāraṇād yajjagajjāyate utpadyate yajjagad
etadrūpatāṃ sthitirūpatāṃ dhatte dadhāti yajjagad layaṃ saṃhāram aśnute
anubhavati tasmāt kāraṇād asmālliṅgād
anyānapekṣabhāsamānasvaprakāśamayanijaliṅgāt paraṃ tattvaṃ nāsti
tasmālliṅgaṃ paraṃ brahma saccidānandalakṣaṇam /
nijarūpamiti dhyānāt tadavasthā prajāyate
tasmāt saccidānandasvarūpaṃ parabrahmaiva nijarūpaṃ liṅgamiti
dhyānāt cintanāt tadavasthā liṅgameva nijamityavasthā prajāyate prakāśata
ityarthaḥ
p. २४३)
iti liṅganijasthalam
athāṅgaliṅgasthalam
atha liṅganijāṅginamaṅgaliṅginaṃ sūtradvayena nirūpayati-
jñānamaṅgamiti prāhurjñeyaṃ liṅgaṃ sanātanam /
vidyate taddvayaṃ yasya so'ṅgaliṅgīti kīrtitaḥ
jñānaṃ śivajñānavān jīvaḥ aṅgam aṅgamiti prāhurityarthaḥ /
jñeyaṃ tena śivajñānavatānena sākṣātkaraṇīyaṃ vastu sanātanaṃ nityaṃ
liṅgamiti prāhuḥ dvā suparṇā sayujā sakhāyā [muṃ० u० ३/१/१] iti śruteḥ /
etaddvayam aṅgaliṅgadvayaṃ yasya prāṇaliṅgino vartate so'ṅgaliṅgī kīrtita
ityarthaḥ
athaivaṃ ced bhedavādimatapraveśo jāta ityatrāha-
aṅge liṅgaṃ samārūḍhaṃ liṅge cāṅgamupasthitam /
etadasti dvayaṃ yasya sa bhavedaṅgaliṅgavān
aṅge jīvātmani liṅgaṃ śivaliṅgaṃ samārūḍhaṃ sāmarasyenāsti
liṅge śivaliṅge aṅgaṃ jīva upasthitaṃ sāmarasyenāsti / etaddvayaṃ yasyāsti
bījāṅkuranyāyenaivaṃvidhajñānadvayaṃ yasya prāṇaliṅgino'sti
so'ṅgaliṅgavānityarthaḥ
nanvatra jñānamātrameva vivakṣitaṃ kimityatrāha-
jñātvā yaḥ satataṃ liṅgaṃ svāntaḥsthaṃ jyotirātmakam /
pūjayed bhāvayennityaṃ taṃ vindyādaṅgaliṅginam
yaḥ prāṇaliṅgī svāntaḥsthaṃ svahṛdayakamalasthaṃ jyotirātmakaṃ
jyotirmayaṃ satataṃ nityaṃ liṅgaṃ nijaliṅgaṃ jñātvā sāmarasyarūpaṃ
śrutigurusvānubhavairviditvā
p. २४४)
pūjayed dhyāyet taṃ prāṇaliṅginaṃ vindyād jānīyādityarthaḥ
atha nijaliṅgaparyāyanāmānyuktvā tatra dṛḍhacittavān jīvanmukta iti
sūtratrayeṇa kathayati-
jñāyate liṅgamevaikaṃsarvaiḥ śāstraiḥ sanātanaiḥ /
brahmeti viśvadhāmeti vimukteḥ paramityapi
muktirūpamidaṃ liṅgamiti yasya manaḥsthitiḥ /
sa mukto dehayoge'pi sa jñānī sa mahāguruḥ
ekaṃ nijaliṅgameva parabrahmeti jagadādhāramiti paramuktisthānamiti
vācā virūpanityayā iti śruterārambhavivakṣādhyavasāyoktirūpeṇa
śivaśaktimayatvāt sanātanaiḥ nityaiḥ sarvaiḥ śāstraiḥ
nigamāgamādipramāṇairjñāyate idaṃ nijaliṅgaṃ muktirūpaṃ
paramuktisvarūpamiti yasya prāṇiliṅgino manaḥsthatiḥ sa dehayoge'pi muktaḥ
punarjanmāntarābhāvājjīvanmuktaḥ sa jñānī sa eva śivajñānavān sa
mahāguruḥ śrīgururityarthaḥ // ४५-४६ //
athaivaṃ liṅganijajñānaśūnyānāṃ muktirnāstītyāha-
anādinidhanaṃ liṅgaṃ kāraṇaṃ jagatāmiti /
ye na jānanti te mūḍhā mokṣamārgabahiṣkṛtāḥ
anādinidhanam utpattivināśarahitamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha prāṇaliṅgārcanādidharmavān prāṇaliṅgyeva
jñānaparipākavaśāt śaraṇa ityabhidhānavānityuktvā prāṇaliṅgisthalaṃ
samāpayati-
p. २४५)
yaḥ prāṇaliṅgārcanabhāvapūrvai-
rdharmairupetaḥ śivabhāvitātmā /
sa eva turyaḥ parikīrtito'sau
saṃvidvipākāccharaṇābhidhānaḥ
iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇa śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
siddhāntaśikhāmaṇau prāṇaliṅginaḥ pañcasthalaprasaṅgo nāma dvādaśaḥ
paricchedaḥ
yaḥ prāṇaliṅgī prāṇaliṅgapūjācārapramukhaiḥ dharmaiḥ śivācāraiḥ
sametaḥ san liṅgarūpeṇa bhāvitāṅgasvarūpavān turyaḥ bhaktāpekṣayā
caturthaḥ sa evāsau prāṇaliṅgī jñānaparipākavaśāt śaraṇa
ityabhidhānavānityarthaḥ
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
prāṇaliṅgipañcasthalaprasaṅganāmā dvādaśaḥ paricchedaḥ
trayodaśaḥ paricchedaḥ
atha śaraṇasthalam
athāgastyapraśnaḥ / agastya uvāceti-
māheśvaraḥ prasādīti prāṇaliṅgīti bodhitaḥ /
kathameṣa samādiṣṭaḥ punaḥ śaraṇasaṃjñakaḥ
māheśvaraḥ prasādīti bodhitaḥ / prāṇaliṅgyeva punaḥ kathaṃ kena
prakāreṇa śaraṇābhidhānavānityarthaḥ
asya praśnasyottaraṃ nirūpayati reṇuka uvāceti-
aṅgaliṅgī jñānarūpaḥ satī jñeyaḥ śivaḥ patiḥ /
yatsaukhyaṃ tatsamāveśe tadvān śaraṇanāmavān
jñānarūpaḥ śivajñānameva svarūpaṃ yasya sa tādṛśaḥ
śivajñānavānityarthaḥ / aṅgaliṅgī aṅgaliṅgasāmarasyavān prāṇaliṅgī satīti
jñeyaḥ / śivaḥ śivaliṅgameva patiḥ patiriti jñeyaḥ / tatsamāveśe
tayoraṅgaliṅgarūpayoḥ strīpuruṣayoḥ samānasamarasarūpayoge yatsaukhyaṃ
yathā striyā sampariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda nāntaram [vṛ० u० ४/३/२१] iti
bṛhadāraṇyakaśrutiprasiddhaṃ yatsaukhyamasti tadvān tādṛśasaukhyavān
śaraṇanāmavānityarthaḥ
p. २४७)
atha asyāpi sthalabhedo'sti kimityatrāha-
sthalametatsamākhyātaṃ caturdhā dharmabhedataḥ /
ādau śaraṇamākhyātaṃ tatastāmasavarjanam
tato nirdeśamuddiṣṭaṃ śīlasampādanaṃ tataḥ /
kramāllakṣaṇameteṣāṃ kathayāmi niśāmyatām
etatsthalaṃ śaraṇasthalaṃ dharmabhedata ācārabhedāt caturdhā
caturvidhamiti samākhyātam / ādau śaraṇasthalam tadanantaraṃ
tāmasanirasanasthalam tato nirdeśasthalam atha śīlasampādanasthalam
uddiṣṭamupadiṣṭam / eṣāṃ caturṇāṃ lakṣaṇaṃ kramād vadiṣyāmi
śrūyatāmityarthaḥ // ३-४ //
satī cāhaṃ patirliṅgaṃ hṛdiyuktaḥ svayaṃ prabhuḥ /
prāpañcikasukhaṃ nāsti śaraṇasthalamuttamam //
iti śaṅkarasaṃhitāvacanānusāreṇa śaraṇasthalaṃ nirūpayati-
satīva ramaṇe yastu śive śaktiṃ vibhāvayan /
tadanyavimukhaḥ so'yaṃ jñātaḥ śaraṇanāmavān
ramaṇe prāṇakāntaviṣaye satīva pativratā strīva yastu śive
śivaliṅgaviṣaye svātmānaṃ śaktiṃ striyaṃ bhāvayan tadanyavimukhaḥ
śivaliṅgādanyatra devatāntare tiryaṅmukhaḥ san asti so'yaṃ śaraṇavān
śaraṇasthalavāniti jñāto jñātuṃ yogya ityarthaḥ
atha bahudṛṣṭāntapūrvakaṃ śivaliṅgāsakta eva śaraṇa ityupapādayati-
parijñāte śive sākṣāt ko vānyamabhikāṅkṣati /
nidhāne mahati prāpte kaḥ kācaṃ yācate'nyataḥ
p. २४८)
śive paramaśive sākṣāt prasiddhaśrutyādipramāṇaiḥ parijñāte
brahmādibhyo mahāniti jñāte sati ko vānyaṃ kāṅkṣati na kāṅkṣatītyarthaḥ /
yathā mahati nidhāne prāpte sati anyataḥ anyasmāt kācaṃ kācamaṇiṃ ko
yācate? na ko'pi ityarthaḥ tathā śivādanyatra devatāntare vimukhaḥ śaraṇa
ityarthaḥ
śivānandaṃ samāsādya ko vānyamupatiṣṭhate /
gaṅgāmṛtaṃ parityajya kaḥ kāṅkṣenmṛgatṛṣṇikām
śivānandaṃ śivaliṅgasukhaṃ samāsādya prāpya ko devatāntaram
upatiṣṭhate āśrayati nāśrayatītyarthaḥ / gaṅgodakaṃ parityajya ko
mṛgatṛṣṇikāṃ marīcikājalaṃ kāṅkṣed icchet tathā śivādanyatra vimukhaḥ
śaraṇa ityarthaḥ
saṃsāratimiracchede vinā śaṅkarabhāskaram /
prabhavanti kathaṃ devāḥ khadyotā iva dehinām
khadyotā alpaprakāśinaḥ prāṇiviśeṣāḥ yathāndhakāranivāraṇe
samarthā na bhavanti bhāskaraḥ samartho bhavati tathā saṃsāratimiracchede
śaṅkarabhāskaraṃ vinā brahmādayo devāḥ samarthā na bhavantīti
śivādanyatra vimukhaḥ śaraṇa ityarthaḥ
saṃsārārtaḥ śivaṃ yāyād brahmādyaiḥ kiṃ phalaṃ suraiḥ /
cakorastṛṣitaḥ paśyeccandraṃ kiṃ tārakā api
tṛṣitaḥ pipāsārditacakoraḥ candraṃ yathā paśyet tārakā na paśyet tathā
saṃsāreṇa śramito brahmādyaiḥ kiṃ phalamiti śivamevāśrayet /
tādṛśacakoravadanyatra vimukhaḥ śivaśaraṇa ityarthaḥ
p. २४९)
śiva eva samastānāṃ śaraṇyaḥ śaraṇārthinām /
saṃsāroragadaṣṭānāṃ sarvajñaḥ sarvadoṣahā
śivajñāne samutpanne parānandaḥ prakāśate /
tadāsaktamanā yogī nānyatra ramate sudhīḥ
saṃsārasarpadaṣṭānāṃ samastānāṃ śaraṇārthināṃ sarvajñaḥ
sarvadoṣaghnaḥ śiva eva rakṣaka iti śivamāhātmyajñāne samutpanne sati
paramānandāvirbhāvo jāyate / tadāsaktacittaḥ śivayogī anyatra devatāntare na
ramata ityarthaḥ // १०-११ //
athoktārthamupasaṃharan śaraṇasthalaṃ samāpayati-
tasmāt sarvaprayatnena śaṅkaraṃ śaraṇaṃ gataḥ /
tadanantasukhaṃ prāpya modate nānyacintayā
tasmāt kāraṇāt sarvaprayatnena manovākkāyakarmaṇā śivaṃ śaraṇaṃ
gato rakṣaṇavicakṣaṇa iti jñātvā prapannaḥ tadanantasukhaṃ prāpya
tasmācchivād anantasukhaṃ labdhvā modate anyacintayā devatāntaracintayā na
modata ityarthaḥ
iti śaraṇasthalam
atha tāmasanirasanasthalam
atha śaraṇena vidhīyamānatāmasanirākaraṇasthalaṃ nirūpayati-
śivāsaktaparānandamodinā guruṇā yataḥ /
nirasyante tamobhāvāḥ sa tāmasanirāsakaḥ
p. २५०)
śivāsaktaḥ san parānandānumodinā guruṇā śreṣṭhena śaraṇena
tamobhāvāstamovikārā yataḥ kāraṇād nirasyante nivāryante tataḥ tasmāt sa
tāmasanirāsako bhavedityarthaḥ
nanu tamobhāvāḥ kimarthaṃ nirākaraṇīyā ityatrāha-
yasya jñānaṃ tamomiśraṃ na tasya gatiriṣyate /
sattvaṃ hi jñānayogasya nairmalyaṃ viduruttamāḥ
nairmalyaṃ nirmalasādhanaṃ sadityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam / tasmāt
tamovikārā nirākaraṇīyā iti bhāvaḥ
atha-
sattvāt sukhaṃ ca jñānaṃ ca vairāgyaṃ saukhyameva ca /
duḥkhapravṛttirāgau ca lauhityaṃ rajaso bhavet //
moho bhrāntistathālasyaṃ kārṣṇyaṃ ca tamaso bhavet //
iti sūtasaṃhitāvacanānusāreṇa guṇatrayayuktān prakāśayati-
śamo damo vivekaśca vairāgyaṃ pūrṇabhāvanā /
kṣāntiḥ kāruṇyasampattiḥ śraddhā satyasamudbhavā
śivabhaktiḥ paro dharmaḥ śivajñānasya bāndhavāḥ /
etairyukto mahāyogī sāttvikaḥ parikīrtitaḥ
śamaḥ kṣāntiḥ (manaso nigraho vā) damo bāhyendriyanigrahaḥ viveko
nityānityavastuvicāraḥ vairāgyaṃ viṣayaviraktiḥ pūrṇabhāvanā
akhaṇḍadhyānam kṣāntiḥ (= titikṣā) kṣamā kāruṇyasampattiḥ bhūtadayā
satyasamudbhavā yathārthavastusambhavā śraddhā viśvāsaḥ śivabhaktiḥ paro
dharma utkṛṣṭaśivācāraḥ śivajñānasya bāndhavā ete śivajñānasya
sambandhinaḥ / etairdaśaguṇairyukto mahāyogī sāttvika iti sattvaguṇayukta iti
prakīrtitaḥ // १५-१६ //
p. २५१)
nanvetairguṇairyuktasya mahāyoginaḥ kadācid va kāmakrodhādayaḥ
sambhavanti kimityatrāha-
kāmakrodhamahāmohamadamātsaryavāraṇāḥ /
śivajñānamṛgendrasya kathaṃ tiṣṭhanti sannidhau
śivajñānasya mattamanogajanigrahakaratvena siṃharūpatvāt tasya
sannidhau kāmakrodhādigajasthiteravakāśo nāstītyarthaḥ
atha rajoguṇayuktaṃ pradarśayati-
yatra kutrāpi vā dveṣṭi prapañce śivarūpiṇi /
śivadveṣī sa vijñeyo rajasāviṣṭamānasaḥ
yo rajasāviṣṭamānaso rajoguṇakāryabhūtakāmakrodhādyāvṛtacittaḥ san
śivarūpiṇi prapañce yatra kvāpi dveṣṭi sa śivadveṣī rājasa iti śeṣaḥ vijñeyo
jñātuṃ yogya ityarthaḥ
atha tamoguṇayuktaṃ lakṣayati-
yo dveṣṭi sakalān lokān yo vā'haṅkurute sadā /
yo'satyabhāvanāyuktaḥ sa tāmasa iti smṛtaḥ
spaṣṭam
athāyaṃ tamoguṇaḥ śivaśaraṇānāṃ nāstīti ślokadvayenoktvā
tāmasanirasanasthalaṃ samāpayati-
tamomūlā hi sañjātā rāgadveṣādipādapāḥ /
p. २५२)
śivajñānakuṭhāreṇa chedyante hi nirantaram
tamoguṇarūpamūlavantaḥ santaḥ sañjātā rāgadveṣādipādapāḥ
kāmakrodhādirājasavṛkṣāḥ śivajñānakuṭhāreṇa
sāttvikaśivajñānarūpaparaśunā sadā chedyante hi prasiddham
nanu tamomūlakatvena sañjātarāgadveṣādipādapānāṃ
śivajñānakuṭhāreṇa chedanamastu etatkāraṇībhūtatamoguṇanivṛttiḥ kena
bhavet tadvinā tadaṅkuranivṛttirna sambhavatītyatrāha-
śivajñāne samutpanne sahasrādityasannibhe /
kutastamovikārāḥ syurmahatāṃ śivayoginām
sahasrādityasaṅkāśe śivajñāne samutpanne sati mahatāṃ
mahāpuruṣāṇāṃ śivayogināṃ śivaśaraṇānāṃ tamovikārāḥ tamoṅkurāḥ
kutaḥ syuḥ kasmāt kāraṇād bhaveyuḥ? kāraṇībhūtasya tamaso mūlanāśāditi
bhāvaḥ
iti tāmasanirasanasthalam
atha nirdeśasthalam
atha tāmasanirākaraṇena bhāsamānanirdeśasthalaṃ nirūpayati-
nirākṛtya tamobhāgaṃ saṃsārasya pravartakam /
nirdiśyate tu yajjñānaṃ sa nirdeśa iti smṛtaḥ
saṃsārapravṛttermūlakāraṇaṃ tamobhāgaṃ nirākṛtya yad jñānaṃ
nirdiśyate upadiśyate sa tad jñānaṃ nirdeśa iti nirdeśasthalamiti smṛtaḥ
smṛtamityarthaḥ
atha tajjñānaṃ kenopadiśyata ityatra gurureveti tanmahattvaṃ bahudhā
prakāśayati-
gurureva paraṃ tattvaṃ prakāśayati dehinām /
p. २५३)
ko vā sūryaṃ vinā loke tamaso vinivartakaḥ
(yathā) loke sūryaṃ vinā tamonirākaraṇadvārā padārthaprakāśako
(ko'pyanyo) nāsti tathā guruṃ vinā tamonirākaraṇadvārā paratattvaprakāśako
(ko'pi) nāstītyarthaḥ
punardṛṣṭāntamāha-
antareṇa guruṃ siddhaṃ kathaṃ saṃsāraniṣkṛtiḥ /
nidānajñaṃ vinā vaidyaṃ kiṃ vā rogo nivartate
siddhaṃ gurumantareṇa jñānasiddhaguruṃ vinetyarthaḥ saṃsāraniṣkṛtiḥ
bhavaroganivṛttiḥ kathaṃ syāt kathaṃ bhavet? tatra dṛṣṭāntaḥ-nidānam
etaddhetukasyāsya rogasyedamauṣadhamiti rogajñānapūrvakacikitsābhijñaṃ
vaidyaṃ vinā rogo nivartate kiṃ vā? na nivartata ityarthaḥ / yathā
nidānajñānasahitena vaidyena vinā rogo na nivartate tathā
jñānasiddhaguruvyatirekeṇa saṃsāranivṛttirna sambhavatīti tātparyam
nanvayaṃ guruḥ kathaṃ jñāyata ityatrāha-
ajñānamalinaṃ cittadarpaṇaṃ yo viśodhayet /
prajñāvibhūtiyogena tamāhurgurusattamam
ajñānamalinaṃ cittadarpaṇaṃ yaḥ prajñāvibhūtiyogena prajñānaṃ
brahmā [ai० u० ३/५/३] iti śrutiprasiddhaśivajñānavibhūtisambandhena śodhayed
nirmalaṃ kuryāt taṃ gurusattamaṃ guruśreṣṭhaṃ santam āhurityarthaḥ
atha tādṛśagurukaṭākṣāt sakalasiddhirbhavatītyāha-
aparokṣitatattvasya jīvanmuktasvabhāvinaḥ /
p. २५४)
guroḥ kaṭākṣe saṃsiddhe ko vā lokaṣu durlabhaḥ
aparokṣitatattvasya svasvarūpeṇa sākṣātkṛtaśivatattvavato
jīvanmuktasvabhāvinaḥ-
vikalparahitaṃ jñānaṃ niṣedharahitā kriyā /
alokarañjakaṃ rūpaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam //
iti vāsiṣṭhavacanād jīvanmuktasvarūpavato guroḥ sadguroḥ kaṭākṣe
kṛpārasapūritāpāṅge saṃsiddhe sati lokeṣu ko vā durlabhaḥ na ko'pyalabhya
ityarthaḥ / bhogamokṣalakṣaṇasakalasiddhirbhavatīti bhāvaḥ
nanvetādṛśaguravaḥ santi kimityatra-
guravo bahavaḥ santi śiṣyavittāpahārakāḥ /
śiṣyahṛttāpahārastu gurureko'pi durlabhaḥ //
iti śivarahasyavacanānusāreṇāha-
kaivalyakalpataravo guravaḥ karuṇālayāḥ /
durlabhā hi jagatyasmin śivādvaitaparāyaṇāḥ
spaṣṭam
tasmācchivaliṅgatatparaḥ śrīguruḥ prākṛtagurubhyaḥ śreṣṭha iti vadan
nirdeśasthalaṃ samāpayati-
kṣīrābdhiriva sindhūnāṃ sumeruriva bhūbhṛtām /
grahāṇāmiva tigmāṃśurmaṇīnāmiva kaustubhaḥ
drumāṇāmiva bhadraśrīrdevānāmiva śaṅkaraḥ /
guruḥ śivaḥ paraḥ ślāghyo gurūṇāṃ prākṛtātmanām
bhadraśrīrmalayaja ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam // २८-२९ //
p. २५५)
iti nirdeśasthalam
atha śīlasampādanasthalam
atha śrīgurunirdeśyajñānayogāt śivatattvasya jijñāsā śīlamityuktvā
śīlavataḥ svarūpaṃ saptabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
jijñāsā śivatattvasya śīlamityucyate budhaiḥ /
nirdeśyayogādāryāṇāṃ tadvān śīlīti kathyate
ācāryāṇāṃ pūrvoktalakṣaṇavadācāryairnirdeśyayogād
upadeśyajñānayogāt śivatattvasya jijñāsā jñātumicchā śīlamiti budhaiḥ
jñānibhirucyate tadvān tādṛśajijñāsālakṣaṇaśīlavān śīlīti kathyata
ityarthaḥ
atha niṣkarṣamāha-
prapannārtihare deve paramātmani śaṅkare /
bhāvasya sthiratāyogaḥ śīlamityucyate budhaiḥ
pālayasveti śaraṇāgatānāṃ kleśahare parabrahmasvarūpaśive
cittasthirīkaraṇaṃ śīlamiti budhaiḥ śivaśāstrajñaiḥ kathyata ityarthaḥ
atha prakārāntareṇa tallakṣaṇamāha-
śīlaṃ śivaikavijñānaṃ śivadhyānaikatānatā /
śivaprāptisamutkaṇṭhā tadyogī śīlavān smṛtaḥ
śive vijñānaṃ śiva eva viśeṣajñānaṃ śivadhyānaikatānatā
śivadhyāna eva ananyavṛttitvaṃ śīlamityucyate / tadyogī śīlaviśiṣṭaḥ
śivajñānasamutkaṇṭhātaḥ śivābhigamanalālasyāt śīlavāniti smṛta ityarthaḥ
p. २५६)
imamarthameva sphuṭīkṛtyāha-
śivādanyatra vijñāne vaimukhyaṃ yasya susthiram /
tadāsaktamanovṛttistamāhuḥ śīlabhājanam
śivāt śivaliṅgād anyatra vijñāne devatāntaraviśeṣajñāne
vaimukhyaṃ vimukhatvaṃ yasya śaraṇasya susthira dṛḍham yasya manovṛttiḥ
manovyāpāraḥ tadāsaktā śivaliṅga eva lampaṭā taṃ śīlabhājanaṃ
śīlabhajakaṃ santam āhuḥ
atra dṛṣṭāntamāha-
pativratāyā yacchīlaṃ patirāgāt praśasyate /
tathā śivānurāgeṇa suśīlo'bhakta ucyate
pativratāyā yacchīlaṃ pātivratyaṃ patirāgāt puruṣaprītivaśāt
praśasyate tathā śivānurāgeṇa śivopari prītyā abhaktaḥ aviyuktaḥ śaraṇaḥ
suśīlaḥ śobhanaśīlavānityarthaḥ / śaraṇaliṅgayoḥ satīpatibhāvasyoktatvāt
pativratādṛṣṭānta kathitaḥ
athemamarthameva viśadayati-
patiṃ vinā yathā strīṇāṃ sevā'nyasya tu garhaṇā /
śivaṃ vinā tathānyeṣāṃ sevā nindyā kṛtātmanām
strīṇāṃ patiṃ vinā prāṇakāntaṃ vinā anyasya parapuruṣasya sevā
yathā garhaṇā ninditā tathā kṛtātmanāṃ kṛtakṛtyānāṃ śivaśaraṇānāṃ
śivaṃ vinā śivaliṅgaṃ vinā anyeṣā viṣṇvādidevānāṃ sevā nindyā
bhavatītyarthaḥ
p. २५७)
athoktārthaṃ saṅgṛhyāha-
bahunātra kimuktena śivajñānaikaniṣṭhatā /
śīlamityucyate sadbhiḥ śīlavāṃstatparo mataḥ
atra śīlaviṣaye bahubhāṣaṇena kim śivajñānaikaniṣṭhatā
śrīgurunirdiṣṭaśivajñāna ekasminneva niṣṭhā śīlamiti satpuruṣairucyate /
tatparastacchīlāsaktaḥ śīlavāniti mataḥ sammata ityarthaḥ
athaivaṃvidhaśīlavān śaraṇa eva śivaliṅgaikya iti śaraṇasthalaṃ
samāpayati-
śivātmabodhaikarataḥ sthirāśayaḥ
śivaṃ prapanno jagatāmadhīśam /
śivaikaniṣṭhāhitaśīlabhūṣaṇaḥ
śivaikyavāneṣa hi kathyate budhaiḥ
iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇa śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
siddhāntaśikhāmaṇau śaraṇasya catuḥsthalaprasaṅgo nāma trayodaśaḥ
paricchedaḥ
śivātmabodhaikarato liṅgāṅgajñānaikaniṣṭhaḥ san jagatāmadhīśaṃ
śivaṃ prapanno rakṣeti śaraṇaṃ gataḥ sthirāśayaḥ
śivaśaraṇayordṛḍhībhūtasatīpatibhāvayuktacittaḥ
śivaikaniṣṭhāhitaśīlabhūṣaṇaḥ śivaliṅgaikaniṣṭhākṛtiśīlālaṅkāravāneṣa
śaraṇaḥ śivaikyavāniti budhaiḥ śivaśāstrapravīṇaiḥ kathyate hi
prasiddhamityarthaḥ
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
śaraṇasyacatuḥsthalaprasaṅganāmā trayodaśaḥ paricchedaḥ
caturdaśaḥ paricchedaḥ
atha aikyasthalam
athāgastyapraśnaḥ-agastya uvāceti-
tāmasatyāgasambandhānnirdeśācchīlatastathā /
śaraṇākhyasya bhūyo'sya kathamaikyanirūpaṇam
tamobhāganirākaraṇād jñānanirdeśāt tathā śīlasampādanāt
śaraṇākhyasyāsya etāvanmātreṇa kathamaikyanirūpaṇam
liṅgāṅgayorbhedaghaṭitatvāditi
asyottaraṃ dadāti-śrīreṇuka uvāceti-
prāṇaliṅgādiyogena sukhātiśayameyivān /
śaraṇākhyaḥ śivenaikyabhāvanādaikyavān bhavet
prāṇaliṅgādiyogena
bāhyaliṅgapūjāvaimukhyenāntarliṅgapūjādhyānayogena sukhātiśayaṃ
śivasukhātiśayam eyivān labdhavān śaraṇākhyaḥ śivena śivaliṅgena
aikyabhāvanād ekatvacintanād aikyavān śivaliṅgaikyavān bhavet syādityarthaḥ /
ayaṃ bhāvaḥ liṅgātmanorbhedo na sambhavati cidekarūpatvāt / nanu
cidrūpatve'pi vyaktibhedo'stīti cet ucyate sa jīvaḥ paricchinnacitprakāśarūpo vā
aparicchinnacitprakāśarūpo vā? nādyaḥ parimitaghaṭādiprakāśavat
svaviṣayasvamātraniṣṭhatvena paraviṣayaparasvarūpeṣvandhabadhiraprāyatvena
caitro maitrād bhinnaḥ maitraścaitrād bhinnaḥ caitramahaṃ jānāmi maitramahaṃ
jānāmi iti bāhyābhyantarānusandhānaṃ na sambhavatīti
p. २६०)
caitro'hamiti prakāśasya tanmātraniṣṭhatvāt
maitrasvarūpatadviṣayayorandhabadhiraprāyatvāt evaṃ maitro'hamiti prakāśaḥ
syāditi / athāparicchinnaprakāśatve tādṛśaprakāśadvayāṅgīkāro na
sambhavati sevyasevakabhāvādyasambhavāt prakāśaikye kalpitabhedamādāya
tatsambhavāt prakāśaikyamaṅgīkaraṇīyam
sarvāsarvaśabdayormāyākāryakoṭipraviṣṭatvenāntarālikatvāt
jñatvakartṛtvayoreva svābhāvikatvāditi tadekatvacintanādaikyavān syāditi
athāsyāpi sthalabhedāḥ santi kimityatrāha-
aikyasthalamidaṃ proktaṃ caturdhā munipuṅgava /
aikyamācārasampattirekabhājanameva ca /
sahabhojanamityeṣāṃ kramāllakṣaṇamucyate
spaṣṭam
ekameva tadbhavatyavikalpo nāvikalpo'pi nātra kācana bhidāsti naivātra
kācana bhidāstyatra bhidāmiva manyamānaḥ śatadhā sahasradhā bhinno
mṛtyormṛtyumāpnoti / tadetaddvayaṃ svaprakāśam [nṛ० u० u० ८/७]
ityuttaratāpanīyaśrutyanusāreṇa liṅgaikyasya lakṣaṇaṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ
pratipādayati-
viṣayānandakaṇikānispṛho nirmalāśayaḥ /
p. २६१)
śivānandamahāsindhumajjanādaikyamucyate
viṣayānandakaṇikānispṛhaḥ śabdādiviṣayānandaśīkareṣu viraktaḥ san
nirmalāśayo nirmalacittavāneva śivānandamahāsindhumajjanāt
śivānandamahāsamudre tādātmyānupraveśanād aikya
liṅgaikyasthalamityucyata ityarthaḥ
nanvidamaikyaṃ kīdṛśasya sambhavatītyatrāha-
nirdhūtamalasambandho niṣkalaṅkamanogataḥ /
śivo'hamiti bhāvena nirūḍho hi śivaikyatām
nivāritāṇavādimalasamparkavān kalaṅkarahitamanovyāpāravān
śivo'hamiti parāmarśanena śivaliṅgaikyatāṃ nirūḍho hi bhaja(va)tīti
prasiddham
atha kiṃ paśyannāstī(sta i)tyatrāha-
śivenaikyaṃ samāpannaścidānandasvarūpiṇā /
na paśyati jagajjālaṃ māyākalpitavaibhavam
māyāśaktiparikalpitaṃ viśvamapaśyannāsta ityarthaḥ
tatkuto na paśyatītyatrāha-
brahmāṇḍabudodbhedavijṛmbhī tattvavīcimān /
māyāsindhurlayaṃ yāti śivaikyavaḍavānale
brahmāṇḍabudbudodbhedavijṛmbhī brahmāṇḍarūpabudbudāvirbhāvena
vardhiṣṇuḥ tattvavīcimān ṣaṭtriṃśattattvalakṣaṇavīcimān māyāsindhuḥ
śivaikyavaḍavānale śivaliṅgaikyarūpavaḍavāgnau layaṃ yāti / ataḥ kāraṇāt
prapañcadarśanaṃ nāsti upādānakāraṇanāśāt
kāryanāśasyāvaśyamaṅgīkaraṇīyatvāt
p. २६२)
atha tadeva viśadayati-
māyāśaktitirodhānācchive bhedavikalpanā /
ātmanastadvināśe tu nādvaitātkiñcidiṣyate
śive māyāśaktestirodhānāt prasaraṇād ātmano jīvasya bhedavikalpanā
syāt / tadvināśe māyāprasaraṇasya nāśe advaitāt kiñcid īṣadbhedo'pi neṣyate
necchāviṣayīkriyate
nanu śivajīvayoḥ patipaśulakṣaṇabhedaśravaṇāt kathaṃ kiñcidbhedo'pi
neṣyata ityuktamityatra-
ahameko na me kaścinnāhamanyasya kasyacit /
na taṃ paśyāmi yasyāhaṃ na taṃ paśyāmi yo mama //
iti devīkālottaravacanānusāreṇa śivali"gaikyasya prasiddhaśivādvaitaṃ
pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
paśutvaṃ ca patitvaṃ ca māyāmohavikalpitam /
tasmin pralayamāpanne kaḥ paśuḥ ko nu vā patiḥ
spaṣṭam
athāsya saṃsārasya bhedavalmīkaniṣṭhasarparūpatvāt kimasyauṣadhamityatrāha-
ghorasaṃsārasarpasya bhedavalmīkaśāyinaḥ /
bādhakaṃ paramādvaitabhāvanā paramauṣadham
bhedavalmīkaśāyino jaḍājaḍabhedaḥ jīvājīvabhedaḥ jīvajaḍabhedaḥ
jīveśvarabhedaḥ jaḍeśvarabheda
ityevaṃrūpapañcavidhabhedaviśiṣṭavalmīkasthitasya ghorasaṃsārasarpasya
jananamaraṇādibhayaṅkarasya saṃsārasarpasya bādhakamauṣadhaṃ
paramādvaitabhāvanā jaḍacetanaikyabhāvanetyarthaḥ
p. २६३)
nanvasya saṃsārasya bhedabuddhisamutpannamahāsāgaratvādimaṃ
kenopāyena ko vā taratītyatrāha-
bhedabuddhisamutpannamahāsaṃsārasāgaram /
advaitabuddhipotena samuttarati deśikaḥ
deśikaḥ śivaliṅgaikya ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
nanviyaṃ saṃsṛtiḥ kāmarakṣaḥkriyākarī kālarātrirbhavati(ntī) kena
naśyatītyatrāha-
ajñānatimirodriktā kāmarakṣaḥkriyākarī /
saṃsārakālarātristu naśyedadvaitabhānunā
tasmādadvaitabhāvasya sadṛśo nāsti yoginām /
upāyo ghorasaṃsāramahātāpanivṛttaye
ajñānatimirodriktā ajñānalakṣaṇagāḍhāndhakāreṇotpannā satī
kāmarakṣaḥkriyākarī kāmalakṣaṇarākṣasakṛtyaṃ kurvatī saṃsārakālarātriḥ
advaitabhānunā śivādvaitasūryeṇa naśyatītyarthaḥ // १२-१३ //
atha śivādvaitātiśayamuktvā sūtradvayenaikyasthalaṃ samāpayati-
advaitabhāvanājātaṃ kṣaṇamātre'pi yatsukham /
tatsukhaṃ koṭivarṣeṇa prāpyate naiva bhogibhiḥ
cittavṛttisamālīnajagataḥ śivayoginaḥ /
śivānandaparisphūrtirmuktirityabhidhīyate
bhogibhī rājabhogibhirityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam // १४-१५ //
p. २६४)
ityaikyasthalam
atha ācārasampattisthalam
atha- yathā raviḥ sarvarasān prabhuṅkte hutāśanaścāpi hi sarvabhakṣakaḥ /
tathaiva yogī viṣayān prabhuṅkte na lipyate karmaśubhāśubhaiśca /
iti śivarahasyavacanānusāreṇa liṅgaikyasya sadācārasampattiṃ
dvādaśasūtraiḥ pratipādayati-
śivaikabhāvanāpannaśivatvo dehavānapi /
deśiko hi na lipyeta svācāraiḥ sūtakādibhiḥ
śivaikabhāvanayā labdhaśivatvavān deśikaḥ śivaliṅgaikyo dehavānapi
jīvanmuktaḥ san sūtakādibhiḥ sūtakaprabhṛtibhiḥ svācāraiḥ svecchācāraiḥ na
lipyetetyarthaḥ
kasmādityatrāha-
śivādvaitaparijñāne sthite sati manasvinām /
karmaṇāṃ kiṃ nu bhāvyaṃ syādakṛtena kṛtena vā
manasvināṃ liṅgaikyaniṣṭhacittavṛttīnāṃ śivādvaitajñāne sthire sati
akṛtena karmaṇā duṣkarmaṇā kṛtena vā satkarmaṇā vā kiṃ nu bhāvyaṃ syāt
na kiñcidapi syādityarthaḥ
tatkuta ityatrāha-
śambhorekatvabhāvena sarvatra samadarśanaḥ /
kurvannapi mahākarma na tatphalamavāpnuyāt
sarvatra samadarśano loṣṭāśmakāñcanādiṣu sarvatra samadarśanaḥ
śivaliṅgaikyaḥ śambhorekatvabhāvena aikyabhāvena mahākarma
puṇyapāparūpa mahākarma kurvannapi
p. २६५)
tatphalaṃ nāpnuyāt / sarvasyāpi śivamayatvena darśanāt tallepo nāstīti bhāvaḥ
sukṛtī duṣkṛtī vāpi brāhmaṇo vāntyajo'pi vā /
śivaikabhāvayuktānāṃ sadṛśo bhavati dhruvam
śivaikabhāvayuktānāṃ sarvatra śivābhedajñānayuktānāṃ
śivaliṅgaikyānāṃ sukṛtī puṇyātmā vā duṣkṛtī pāpātmā vā brāhmaṇo
antyajo vā śvapaco vā sadṛśaḥ samāno bhavati dhruvaṃ niścayaḥ
nanu śivajñānināmapi varṇāśramaprāptadharmāḥ kathaṃ tyajanīyā
ityatrāha-
varṇāśramasadācārairjñāninā kiṃ prayojanam /
laukikastu sadācāraḥ phalābhāve'pi bhāvyate
varṇāśramaprāptairbrāhmaṇādivarṇabrahmacaryādyāśramaprāptaiḥ
sadācāraiḥ jñānināṃ śivajñānināṃ kiṃ prayojanaṃ na kiñcit
prayojanamityarthaḥ / kuta ityatrāha laukikastu sadācāro
varṇāśramagatanityanaimittikasadācāraḥ phalābhāve'pi bhāvyate vidhīyata
ityarthaḥ
nanu jñānināmapi śarīrasambandhasya vidyamānatvāt kathaṃ te
parityajanīyāḥ akaraṇe pratyavāyaśravaṇādityatrāha-
nirdagdhakarmabījasya nirmalajñānavahninā /
dehivad bhāsamānasya dehayātrā tu laukikī
nirmalaśivasaṃvidvahninā punarutpattiśaṅkāśūnyatvena nitarāmatiśayena
p. २६६)
dagdhapuṇyapāpalakṣaṇakarmabījavataḥ śivajñāninaḥ pratyavāyasambandho
nāstyeva / dagdhapaṭanyāyena śarīrīva bhasamānasya tasya dehayātrā tu
karacaraṇasañcālanādivyavahṛtistu laukikī videhakaivalyaparyantamanuvartata
ityasthiretyarthaḥ
atha- tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye'tha saṃpatsye [chā० u० ६/१४/२] tasya
putrā dāyamupayanti suhṛdaḥ sādhukṛtyāṃ dviṣantaḥ pāpakṛtyāma yathā
puṣkarapalāśa āpo na śliṣyanta evamevavidi pāpaṃ karma na śliṣyate [chā० u०
४/१४/३] sa uttamaḥ puruṣaḥ sa tatra paryeti [chā० u० ८/१२/३] iti
chāndogyaśrutyanusāreṇāha-
śivajñānasamāpannasthiravairāgyalakṣaṇaḥ /
svakarmaṇā na lipyeta padmapatramivāmbhasā
śivajñānalabdhadṛḍhavairāgyacihnaḥ śivaliṅgaikyaḥ svakarmaṇā
svecchākarmaṇā ambhasā jalena padmapatramiva na lipyeta ityarthaḥ
yathā vāyuḥ suśīghro'pi muktvākāśaṃ na gacchati iti
niḥśvāsakārikānusāreṇa śivaliṅganiṣṭhasya sarvāpi kriyā
śivaliṅgapūjārūpeti pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
gacchaṃstiṣṭhan svapan vāpi jāgran vāpi mahāmatiḥ /
śivajñānasamāyogācchivapūjāparaḥ sadā
mahāmatiḥ śivaliṅgaikyaḥ gacchan gamanasamaye tiṣṭhan sthitisamayesvapan
nidrāsamaye jāgran viṣayadarśanasamaye sadā nirantaraṃ
śivajñānasamāyogāt śivānusandhānasambandhāt śivapūjāparaḥ
liṅganiṣṭha ityarthaḥ
p. २६७)
nanu viṣayadarśanasamaye kathaṃ śivānusandhānamityatrāha-
yadyatpaśyati sāmodaṃ vastu lokeṣu deśikaḥ /
śivadarśanasampattistatra tatra mahātmanaḥ
deśikaḥ śivaliṅgaikyaḥ lokeṣu yadyadvastu ghaṭapaṭādikaṃ sāmodaṃ
prītiyuktaṃ sat paśyati tatra tatra tasmistasmin vastuni mahātmanaḥ
śivaliṅgaikyasya śivadarśanasampattiḥ śivālokanasampattirbhavet śivātirekeṇa
padārthāntarābhāvāt cinmayatvabuddhirbhavedityarthaḥ
atha-
ātmā tvaṃ girijā matiḥ paricarāḥ prāṇāḥ śarīraṃ gṛhaṃ
pūjā te viṣayopabhogaracanā nidrā samādhisthitiḥ /
sañcāraḥ padayoḥ pradakṣiṇavidhiḥ stotrāṇi sarvā giro
yadyatkarma karomi tattadakhilaṃ śambho tavārādhanam //
ityabhiyuktavacanānusāreṇa trikaraṇaśuddhaśivaliṅgapūjopacāraṃ
tribhiḥ sūtraiḥ pratipādayan ācārasampattisthalaṃ samāpayati-
yadyaccintayate yogī manasā śuddhabhāvanaḥ /
tattacchivamayatvena śivadhyānamudāhṛtam
śuddhabhāvano nirmalabhāvanāvānityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
yatkiñcid bhāṣitaṃ loke svecchayā śivayoginā /
p. २६८)
śivastotramidaṃ sarvaṃ yasmāt sarvātmakaḥ śivaḥ
spaṣṭam
yā yā ceṣṭā samutpannā jāyate śivayoginām /
sā sā pūjā maheśasya sarvadā tadgatātmanām
śivayogināṃ śivaliṅgaikyānāṃ yā yā ceṣṭā kāyakriyā jāyate
tadgatātmanāṃ śivaliṅge tādātmyena praviṣṭasvarūpavatāṃ teṣāṃ sā sā
kriyā sarvadā maheśasya śivaliṅgasya pūjetyarthaḥ
ityācārasampattisthalam
athaikabhājanamasthalam
atha- pare'vyaye sarva ekībhavanti [muṃ० u० ३/२/७] iti
muṇḍakopaniṣadvacanānusāreṇa sarvācārasampattimataḥ śivaliṅgaikyasya
ekabhājanasthalaṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
viśvaṃ śivamayaṃ ceti sadā bhāvayato dhiyā /
śivaikabhājanātmatvādekabhājanamucyate
liṅgaikyasya śivaikyabhājanātmatvāt śivaikāśrayatvād
ekabhājanasthalamityucyata ityarthaḥ
nanu kimanena bhavatītyatrāha-
svasya sarvasya lokasya śivasyādvaitadarśanāt /
ekabhājanayogena prasādaikyamatirbhavet
svasya svātmanaḥ sarvasya lokasya samastajanasya advaitadarśanād ahamiti
cidaikyadarśanād ekabhājanayogena ekakūṭatvena prasādaikyamatiḥ śivaprasāda
eva
p. २६९)
svaprasādaḥ svaprasāda eva śivaprasādaḥ sa eṣa svātirikta iva bhāsamānasya
śivabhaktasya prasāda iti prasādaikyamatirbhavediti
caramūrtipādodakaprasādāvapi śivasya svasya ca yogyāviti bhāvaḥ
nanu śivasya viśvasyaikarūpatve tayoḥ sthitiḥ kathamityatrāha-
śive viśvamidaṃ sarvaṃ śivaḥ sarvatra bhāsate /
ādhārādheyabhāvena śivasya jagataḥ sthitiḥ
śive viśvaṃ viśvasmin śiva iti bījāṅkuranyāyenādhārādheyabhāvena
sambandhena sāmarasyena śivasya jagataḥ sthitirityarthaḥ
evaṃ cidekabhājanatāṃ prāptasya māyikabhedena prayojanaṃ nāstītyāha-
cidekabhājanaṃ yasya cittavṛtteḥ śivātmakam /
nānyat tasya kimetena māyāmūlena vastunā
yasya liṅgaikyasya cittavṛrttemanovyāpārasya cid manovyāpārarūpā
jñaptireva śivātmakamekabhājanaṃ śivasvarūpaikabhājanam tasya
māyāmūlena māyāmūlakena etena bhedena kim kiṃ prayojanam na
kiñcitprayojanamityarthaḥ
nanvidaṃ viśvaṃ kathaṃ śivātmakamityatrāha-
citprakāśayate viśvaṃ tadvinā nāsti vastu hi /
cidekaniṣṭhacittānāṃ kiṃ māyāparikalpitaiḥ
viśvaṃ ghaṭādyupalakṣitanikhilaprapañcaṃ citprakāśayate / tadvinā
citprakāśaṃ vinā vastu ghaṭādivastu nāsti / viṣayasattvopagame saṃvideva
bhagavatī śaraṇamiti prābhākarā api manyante / ato yadyadadhīnatayā bhāsate
tattadātmakaṃ
p. २७०)
jalataraṅgādivaditi cidekaniṣṭhacittānāṃ māyāparikalpitaiḥ
prāpañcikavedyapadārthaiḥ kiṃ prayojanamityarthaḥ
athaikabhājanasthalaṃ samāpayati-
vṛttiśūnye svahṛdaye śivalīne nirākule /
yaḥ sadā vartate yogī sa mukto nātra saṃśayaḥ
yaḥ śivayogī vṛttiśūnye vyāpāraśūnye nirākule kṣobharahite śivalīne
śivaliṅgaikyabhūte svahṛdaye sadā vartate sa muktaḥ jīvanmukta ityarthaḥ / atra
sandeho nāstītyarthaḥ
ityekabhājanasthalam
atha sahabhojanasthalam
atha agrāhyamagrāhyeṇa vāyuṃ vāyavyena somaṃ saumyena grasati svena
tejasā tasmādupasaṃhartre mahāgrāsāya vai namo namaḥ
ityatharvaśrutyanusāreṇaikabhājanasthalaniṣṭhasya sahabhojanasthalaṃ daśabhiḥ
sūtraiḥ pratipādayati-
guroḥ śivasya śiṣyasya svasvarūpatayā smṛtiḥ /
sahabhojanamākhyātaṃ sarvagrāsātmabhāvataḥ
śrīguroḥ śivaliṅgasya śiṣyasya ca svarūpatayā svātmābhedena
asmatpratyayānatiriktatvena smṛtiḥ sarvagrāsātmabhāvato ghaṭo mayā jñātaḥ
paṭo mayā jñātaḥ caitro mayā jñātaḥ maitro mayā jñāta iti
viśvabhedagrasanameva svarūpatvāt sahabhojanam anubhūtapadārthasya punaḥ
svātmaviśrāntatvena parāmarśanalakṣaṇaṃ sahabhojanamityarthaḥ
p. २७१)
atha niṣkarṣamāha-
śivaṃ viśvaṃ guruṃ sākṣād yojayennityamātmani /
ekatvena cidākāre tadidaṃ sahabhojanam
sākṣāccidākāra ātmani śivaṃ guruṃ viśvaṃ ca ekatvena ekarupatvena
nityaṃ samyojayet / saṃyojanaṃ nāma asmadrūpānatiriktatvena parāmarśanaṃ
yadasti tadidaṃ sahabhojanam / atra guruśivayorasmadrūpānatiriktatvāt
svātmaikyena saṃyojanaṃ sambhavati idaṃrūpatayā bhāsamānasya jaḍasya
kathamātmaikyasaṃyojanaṃ sambhavatīti nāśaṅkanīyam
tasyāpyuktarītyātmaviśrāntatvāt / anyathā smṛtirna syāt saṃsārasyāpi
saviṣayatvenaivātmasamavetatvāt
atha punarapi niṣkarṣamāha-
ayaṃ śivo guruścaiṣa jagadetaccarācaram /
ahaṃ ceti matiryasya nāstyasau viśvabhojakaḥ
ayaṃ śivaḥ eṣa guruḥ svāmī etatsthāvarajaṅgamātmakaṃ viśvam ahaṃ
ca iti yasya buddhirbhedabuddhirnāsti so'sau śivaliṅgaikyo viśvabhojako
jagadbhedabhakṣaka ityarthaḥ
atheto'pi niṣkarṣamāha-
ahaṃ bhṛtyaḥ śivaḥ svāmī śiṣyo'haṃ gurureva vai /
iti yasya matirnāsti sa cādvaitapade sthitaḥ
śivaḥ svāmī ahaṃ bhṛtya eṣa gururahaṃ śiṣya iti yasya
matirbhedabuddhirnāsti sa ca śivaliṅgaikyaḥ advaitapade
viśvabhedagrāsātmakaśivādvaitasthāne sthitaḥ tiṣṭhatītyarthaḥ
p. २७२)
athaivaṃvidhasahabhojanasampanna eva viśvahomīti kathyata ityāha-
parāhantāmaye svātmapāvake viśvabhāsvati /
idantāhavyahomena viśvahomīti kathyate
viśvaprakāśe utkṛṣṭamūlāhaṅkāramaye svātmāgnau
idantārūpahavanadravyahomena viśvahomīti kathyata ityarthaḥ
nanu kāsau parāhantetyatrāha-
ahaṃ śivo guruścāhamahaṃ viśvaṃ carācaram /
yayā vijñāyate samyak pūrṇāhanteti sā smṛtā
śivo'haṃ gururahaṃ ca carācaraṃ viśvamahamiti yayā cityā samyag
vijñāyate atra - pratyavamarśātmāsau citiḥ svarasavāhinī parā vāg yā /
ādyantapratyāhṛtavarṇagaṇā satyahantā sā // [tulanīya - citiḥ
pratyavamarśātmā parāvāk svarasoditā / svātantryametanmukhyaṃ
tadaiśvaryaṃ paramātmanaḥ // (ī० pra० १/५/१३)] iti pañcāśikāśāstrasthityā
deśakālādyākārakṛtasaṅkocarāhityena
tadvācakasakalamātṛkārṇakroḍīkāralakṣaṇapratyāhṛtākārahakāra-
sammelanātmakatadantargatavedyasaṃskāralakṣaṇabinduspandasphuritaparaśakti-
śivātmakatvena sthūlaprapañcotpatteḥ prāk tatkāraṇatvenāṇḍarasanyāyena
sāmānyato'hamiti paścād anyavyāmiśramasvatantraṃ
bhedāśakyāvabhāsanaṃ pratibimbamiti tallakṣaṇayogasāmyena pratibimbagatyā
viśvamayatvena svātantryeṇa bhāsamānā pūrṇāhanteti smṛtetyarthaḥ
p. २७३)
athoktalakṣaṇaviśvahomyeva jñānayajñadīkṣita ityāha-
ādhāravahnau cidrūpe bhedajātaṃ jagaddhaviḥ /
juhoti jñānayajvā yaḥ sa jñeyo viśvahavyabhuk
cidrūpe jñānasvarūpe ādhāravahnau ājñācakragatavahnau bhedajātaṃ
māyākalpitaṃ jagaddhaviḥ viśvahaviḥ yo juhoti sa viśvahavyabhug
viśvahavirbhoktā jñānayajvā jñānayajñadīkṣita iti jñeyo jñātuṃ yogya
ityarthaḥ
nanu pratyakṣavahnau tadvyatiriktakāṣṭhādau nikṣipte sati tannāśo (na)
dṛśyate jñānāgnau nikṣiptajagato nāśaḥ kathamityatrāha-
cidākāre parākāśe parāmanandabhāsvati /
vilīnacittavṛttīnāṃ kā vā viśvakramasthitiḥ
cidākāre parākāśe ūrdhvahṛtkamalakarṇikāvivare
paramānandabhāsvati nityānandamayamahāliṅgākhyabhānau
vilīnacittavṛttīnāṃ layībhūtamanovyāpāravatāṃ liṅgaikyānāṃ
viśvakramasthitiḥ viśvavyāpāravartanam (kā) kāpi nāstītyarthaḥ
atha tasya sahabhojanasampannasya liṅgaikyasya muktisvarūpaṃ
sūtradvayena kathayati-
nirastaviśvasambādhe niṣkalaṅke cidambare /
bhāvayellīnamātmānaṃ sāmarasyasvabhāvataḥ
saiṣā vidyā parā jñeyā sattānandaprakāśinī /
muktirityucyate sadbhirjaganmohanivartinī
nivāritajananamaraṇādikleśe doṣarahite cidākāśasvarūpe mahāliṅge
aṅgaśabdavācyamātmānaṃ svarūpahānivṛddhivyatirekeṇa
sajātīyasamānasamarasabhāvena līnaṃ sthirasiddhimantaṃ bhāvayet / saiṣā
saccidānandasvarūpaprakāśinī parā vidyeti jñātuṃ yogyā jaganmohanivartinī
viśvabhedabhrāntinivartinī parā muktiriti satpuruṣairucyata ityarthaḥ // ४२-४३ //
p. २७४)
athāyaṃ śivaliṅgaikya eva mokṣalakṣmīnivāsasthānabhūta ityuktvā
sahabhojanasthalaṃ samāpayati-
bhaktādidhāmārpitadharmayogāt prāptaikabhāvaḥ paramādbhutena /
śivena cidvyomamayena sākṣānmokṣaśriyo bhājanatāmupaiti
iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇa śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
siddhāntaśikhāmaṇau śivaliṅgaikyasya caturvidhasthalaprasaṅgo nāma
caturdaśaḥ paricchedaḥ
cidvyomamayena ūrdhvahṛtkamalamadhyasthacidākāśasvarūpeṇa
paramādbhutena paramāścaryarūpeṇa śivena śivaliṅgena
svarūpahānivṛddhivyatirekeṇa samānasamarasatvena labdhaikatvavān
śivaliṅgaikyo bhaktādidhāmārpitadharmayogād
bhaktādisthalagatasadācārasambandhāt pratyakṣamokṣalakṣmyā bhājanatām
āśrayatvam upaitiprāpnotītyarthaḥ
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇḍadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
śivaliṅgaikyasya caturvidhasthalaprasaṅganāmā caturdaśaḥ paricchedaḥ
pañcadaśaḥ paricchedaḥ
atha liṅgasthalāni dīkṣāgurusthalam
atha bhaktādiśivaliṅgaikyāntaṣaṭsthaloktapiṇḍādisahabhojanānta-
catuścatvāriṃśadavāntarasthalanirūpatisadācārasampannasya liṅgaikyasya
varṇāśramādisaṅkalpavikalpaśūnyatvena prākṛtācāranivṛttyā
sahabhojanasampannatvālliṅgarūpatvena tadācaraṇīyaliṅgācārasthalāni
nirūpayati śrīreṇukaḥ-
ṣaṭsthaloktasadācārasampannasya yathākramam /
liṅgasthalāni kathyante jīvanmuktiparāṇi ca
aṅgaṣaṭsthaloktasadācārasampannasya śivaliṅgaikyasya krameṇa
jīvanmuktiparāṇi liṅgaṣaṭsthalāni kathyanta ityarthaḥ
athāgastyapraśnaḥ / agastya uvāceti-
bhaktādyaikyāvasānāni ṣaḍuktāni sthalāni ca /
liṅgasthalāni kānīha kathyante kati vā punaḥ
spaṣṭam
śrīreṇuka uvāca
gurvādijñānaśūnyāntā bhaktādisthalasaṃśritāḥ /
sthalabhedāḥ prakīrtyante pañcāśat sapta cādhunā
p. २७६)
bhaktādyaikyāntāṅgaṣaṭsthalasaṃśritā
dīkṣāgurvādivṛttijñānaśūnyāntāḥ saptottarapañcāśalliṅgasthalabhedā
adhunā kathyanta ityarthaḥ
atha bhaktasthalagataliṅgasthalabhedān sūtratrayeṇa kathayati-
ādau nava sthalānīha bhaktasthalasamāśrayāt /
kathyante guṇasāreṇa nāmānyeṣāṃ pṛthak śṛṇu
iha liṅgaṣaṭsthale bhaktasthalasamāśrayād ādau navasthalāni
guṇasāreṇa śreṣṭhatvena / eṣāṃ navasthalānāṃ nāmāni pṛthak pṛthak
kathyante / śṛṇvityarthaḥ
atha tānyuddiśati-
dīkṣāgurusthalaṃ pūrvaṃ tataḥ śikṣāgurusthalam /
prajñāgurusthalaṃ cātha kriyāliṅgasthalaṃ tataḥ
bhavaliṅgasthalaṃ cātha jñānaliṅgasthalaṃ tataḥ /
svayaṃ paraṃ caraṃ ceti teṣāṃ lakṣaṇamucyate
spaṣṭam // ५-६ //
atha-
dīyate ca yathā jñānaṃ kṣīyate ca malatrayam /
sā dīkṣā samjñitā tasyāṃ gururdīkṣāgururmataḥ //
iti vātulottaravacanānusāreṇa śivaliṅgaikya eva dīkṣāgururiti kathayati-
dīyate paramaṃ jñānaṃ kṣīyate pāśabandhanam /
yayā dīkṣeti sā tasyāṃ gururdīkṣāguruḥ smṛtaḥ
p. २७७)
yayā paramajñānam utkṛṣṭaśivajñānaṃ dā dāne iti dhātugatyā
dīyate pāśabandhanaṃ malamāyādipāśabandhanaṃ kṣi kṣaye iti dhātugatyā
kṣīyate sā dīkṣeti matā sammatā tasyāṃ citkriyālakṣaṇadīkṣāyāṃ guruḥ gṛ
nigaraṇe iti dhātugatyā upadeśakṛcchivaliṅgaikyo dīkṣāgururiti smṛta ityarthaḥ
atha gurusvarūpaṃ viśadayati-
guṇātītaṃ gukāraṃ ca rūpātītaṃ rukārakam /
guṇātītamarūpaṃ ca yo dadyāt sa guruḥ smṛtaḥ
gukāraṃ prākṛtaguṇātītam rukāram aśuddhamāyārūpātītam
guṇātītamarūpaṃ ca maṇḍalatrayātmakaguṇatrayaṃ
jyotirmayabaindavakalāśūnyacinmayavastu yo dadāti upadiśati sa guruḥ smṛtaḥ
gururiti smṛta ityarthaḥ
athaitatprasaṅgādācāryasvarūpaṃ ca viśadayati-
ācinoti ca śāstrārthānācāre sthāpayatyalam /
svayamācarate yasmādācāryastena cocyate
śāstrārthān vīraśaivaśāstrarahasyārthān prakaṭīkṛtya kathayati ācāre
vīraśaivācāre śiṣyān alam ādhikyena sthāpayati niyamayati svayaṃ ca
vīraśaivācārān ācarate tena hi tena kāraṇena-ācāryo [ācāryo ityasya sthāne
kaṭhopaniṣadi āścaryo iti pāṭho labhyate /] vaktā kuśalo'sya labdhaḥ [kaṭhopa०
१/२/७] iti kaṭhavallīśrutyanusāreṇācārya ityucyate ityarthaḥ
atha deśikaśabdanirvacanaṃ ca kṛtvā śivaliṅgaikya eva jagadgururiti
p. २७८)
sūtradvayenoktadīkṣāgurusthalaṃ samāpayati-
ṣaḍadhvātītayogena yatate yastu deśikaḥ /
māyābdhitāraṇopāyaheturviśvaguruḥ śivaḥ
jñānānmuktiṃ diśati yaḥ sa deśika iti smṛtaḥ iti kāmikavākyaprasiddho
yo deśikaḥ ṣaḍadhvatītayogena adhvanāmadhvapate śreṣṭhasyādhvanaḥ
pāramaya iti śrutiprasiddhavarṇapadādiṣaḍadhvātītayogena yatate
udyogavānāste sa śivaḥ śivaliṅgaikyo māyābdhitāraṇopāyahetubhūto
jagadgururityarthaḥ
atha kathamayaṃ jagadgururityāha-
akhaṇḍaṃ yena caitanyaṃ vyajyate sarvavastuṣu /
ātmayogaprabhāveṇa sa gururviśvabhāsakaḥ
sarvavastuṣu nīlapītādisakalavastuṣu ātmayogaprabhāveṇa
svānubhavabalād akhaṇḍaṃ saccidānandātmakaṃ caitanyaṃ yena vyajyate
nīlapītādipratiniyatapadārthāvabhāsanakāle'pyahamityakhaṇḍa-
caitanyamanuvartata eva anyathā tadvedyadarśanaṃ na syāditi sphuṭīkriyate sa
gururviśvabhāsako viśvaprakāśaka ityarthaḥ
iti dīkṣāgurusthalam
atha śikṣāgurusthalam
atha-
bodhyabodhakabhāvena jñānadvāreṇa śāsyate /
śiṣyo hi yena guruṇā sa śikṣāgururucyate //
iti vātulottaravacanānusāreṇa śikṣāgurusthalaṃ nirūpayati-
dīkṣāgururasau śikṣāhetuḥ śiṣyasya bodhakaḥ /
praśnottarapravaktā ca śikṣāgururitīrtate
p. २७९)
asau dīkṣāguruḥ śiṣyasya bodhakaḥ san praśnottarapravaktā
śiṣyakṛtapraśnasyottaraṃ datvā śikṣāhetuśca śikṣākaraṇaḥ san
śikṣāgururiti kathyata ityarthaḥ
athāmumevārthaṃ sphuṭayati-
bodhako'yaṃ samākhyāto bodhyametaditi sphuṭam /
śiṣye niyujyate yena sa śikṣāgururucyate
ayaṃ śivasiddhāntabodhakaḥ paratattvaprakāśaka ityarthaḥ na so'sti
pratyayo loke yaḥ śabdānugamādṛte [anuviddhamiva jñānaṃ sarvaṃ śabdena
bhāsate // iti ślokottarārddham / vākyapa० १/१२३ /] iti vaiyākaraṇokteḥ sphuṭaṃ
deśikopadeśasphuṭībhūtam etat śivayogajñānaṃ bodhyam iti yena guruṇā
śiṣyaḥ samākhyāto bodhakaḥ san niyujyate niyamyate sa śikṣāgururityucyata
ityarthaḥ
atha- ācāryaḥ pūrvarūpaṃ antevāsyuttararūpaṃ vidyā sandhiḥ [tai० u०
२/२-३] ācāryo'ntevāsinamanuśāsti [tai० u० ११/१] iti śrutyanusāreṇa dvaividhyena
tatsvarūpaṃ varṇayati-
saṃsāratimironmāthiśaraccandramarīcayaḥ /
vāco yasya pravartante tamācāryaṃ pracakṣate
yasya vāca upadeśavākyāni saṃsāratimiravināśane śaraccandramarīcaya
iva pravartante tam ācāryaṃ santaṃ pracakṣate kathayanti
p. २८०)
dadāti yaḥ patijñānaṃ jaganmāyānivartakam /
advaitavāsanopāyaṃ tamācāryavaraṃ viduḥ
yo jaganmāyānivartakaṃ prāpañcikabhedabhrāntinivartakaṃ patijñānam
patiṃ viśvasyātmeśvaraṃ śāśvataṃ śivamacyutam [nā० u० १३/१] iti
nārāyaṇopaniṣatprasiddhasvātmābhinnaśivajñānaṃ dadāti prakāśayati tam
ācāryavaram ācāryaśreṣṭhaṃ santaṃ viduḥ jānantītyarthaḥ
atha śivādvaitajñānasampannaḥ san śiṣyasandehavāraka eva guruḥ
śreṣṭha iti sūtradvayenāha-
pūrvapakṣaṃ samādāya jagadbhedavikalpanam /
advaitakṛtasiddhānto gurureṣa guṇādhikaḥ
jagadbhedavikalpanaṃ prāpañcikabhedadvaividhyaviśiṣṭaṃ pūrvapakṣaṃ
samādāya aṅgīkṛtya advaitakṛtasiddhāntavāneṣa guruḥ śikṣāgurureva
guṇādhikaḥ śreṣṭha ityarthaḥ
sandehavanasandohasamucchedakuṭhārikā /
yatsūktidhārā vimalā sa gurūṇāṃ śikhāmaṇiḥ
vimalā nirmalā yatsūktidhārā yasya gurorupadeśavākyadhārā
sandehavanasandohasamucchedakuṭhārikā saṃśayāraṇyasamucchedaparaśuḥ sa
gurūṇāṃ śikhāmaṇiḥ śreṣṭha ityarthaḥ
athemamevārthaṃ viśeṣayati sūtradvayena-
yatsūktidarpaṇābhoge nirmale dṛśyate sadā /
mokṣaśrīrbimbarūpeṇa sa gururbhavatārakaḥ
p. २८१)
nirmale yasyopadeśoktidarpaṇamaṇḍale mokṣalakṣmīrbimbarūpeṇa
pratibimbarūpeṇatyarthaḥ dṛśyate prakāśate sa gururbhavatārakaḥ
saṃsārārṇavatāraka ityarthaḥ
atha prakārāntareṇāha-
śiṣyāṇāṃ hṛdayālekhyaṃ pradyotayati yaḥ svayam /
jñānadīpikayā'nena guruṇā kaḥ samo bhavet
yaḥ śrīguruḥ śiṣyāṇāṃ hṛdayālekhyaṃ hṛtkamalasthanijarūpacitraṃ
jñānadīpikayā jñānadīpena pradyotayati prakāśayati anena guruṇā
śikṣāguruṇā kaḥ samo bhavet na ko'pi sama ityarthaḥ
athaitādṛśagururasti vetyatrāsti durlabha ityuktvā śikṣāgurusthalaṃ
samāpayati-
paramādvaitavijñānaparamauṣadhidānataḥ /
saṃsāraroganirmāthī deśikaḥ kena labhyate
śivakāruṇyarahitena kenāpi na labhyata ityarthaḥ
iti śikṣāgurusthalam
atha jñānagurusthalam
atha-
śivarūpānusandhāyi jñānaṃ yenopadiśyate /
mumukṣormokṣasiddhyarthaṃ sa jñānagururucyate //
p. २८२)
iti vātulottaravacanānusāreṇa jñānagurusthalaṃ nirūpayati-
upadeṣṭopadeśānāṃ saṃśayacchedakārakaḥ /
samyagjñānapradaḥ sākṣādeṣa jñānaguruḥ smṛtaḥ
upadeśānāṃ rahasyārthānām upadeṣṭā upadeśakṛt
saṃśayacchedakārakaḥ śiṣyasandehavāraka eṣa śikṣāgurureva samyak sākṣād
jñānapradaḥ pratyakṣībhūtaśivo jñānapradaḥ san jñānagururiti smṛta
ityarthaḥ
nanu śivajñānaṃ kīdṛśaṃ tatkathaṃ pratyakṣīkarotītyatrāha-
nirastaviśvasambhedaṃ nirvikāraṃ cidambaram /
sākṣātkaroti yo yuktyā sa jñānagururucyate
nirastaviśvasambhedaṃ na kiñcidavediṣamiti
śūnyapratītibalānnirākṛtaviśvabhedaṃ vikārarahitaṃ cidākāśaṃ cidvyoma
yuktyā sphuṭatarabhāsamānanīlakhādipramātranveṣaṇadvārā
pāramārthikapramātṛlābha ihopadiśyata iti
śivādvaitaśāstroktasvānubhavayuktyā yaḥ pratyakṣīkaroti sa
jñānagururityarthaḥ
atha śivajñānaṃ prastauti sūtradvayena-
kalaṅkavānasau candraḥ kṣayavṛddhipariplutaḥ /
niṣkalaṅkasthito jñānacandramā nirvikāravān
kṣayavṛddhipariplutaḥ kṣayavṛddhipīḍyamānaḥ asau candraḥ kalaṅkavān
/ nirvikāravān vikārarahito jñānacandramāḥ ciccadraḥ niṣkalaṅkasthitaḥ
kalaṅkarahitaḥ san tiṣṭhatītyarthaḥ
pārśvasthatimiraṃ hanti pradīpo maṇinirmitaḥ /
sarvagāmi tamo hanti bodhadīpo niraṅkuśaḥ
p. २८३)
maṇinirmito ratnanirmito dīpaḥ pārśvasthāndhakāraṃ nivārayati
niraṅkuśo'nargalo bodhadīpaścitpradīpaḥ sarvagāmi tamaḥ sarvatra
vidyamānaṃ tamo nivārayatītyarthaḥ
atha śivajñānopadeśatatparaṃ śrīguruṃ sūtradvayena prastauti-
sarvārthasādhakajñānaviśeṣādeśatatparaḥ /
jñānācāryaḥ samastānāmanugrahakaraḥ śivaḥ
bhogamokṣalakṣaṇasarvaprayojanasādhakaśivajñānaviśeṣopadeśāsakto
jñānagurureva samastānāṃ mumukṣūṇām anugrahakaraḥ sākṣācchiva
ityarthaḥ
kaṭākṣacandramā yasya jñānasāgaravardhanaḥ /
saṃsāratimiracchedī sa gururjñānapāragaḥ
yasyācāryasya kaṭākṣacandramāḥ śivajñānodadhivardhanaḥ
saṃsāratimiracchedī sa guruḥ śrīguruḥ jñānapāragaḥ
parāparajñānapāraṅgata ityarthaḥ
atha tameva guruṃ bhānutvena varṇayan tato'pyādhikyaṃ pratipādayati-
bahistimiravicchettā bhānureṣa prakīrtitaḥ /
bahirantastamaśchedī vibhurdeśikabhāskaraḥ
eṣa bhānuḥ bahistimiravicchettā bāhyāndhakāranivārakaḥ vibhuḥ
cidvyāpako deśikabhāskaro jñānācāryasūryo bahirantastamaśchedī nāyaṃ
śiva iti viṣayagatamajñānam nāhaṃ śiva ityantargatājñānaṃ ca bhinattīti
prakīrtitaḥ
p. २८४)
atha śivavedakaṃ śivajñānaṃ sūcayitvā jñānagurusthalaṃ
sūtradvayena samāpayati-
kaṭākṣaleśamātreṇa vinā dhyānādikalpanam /
śivatvaṃ bhāvayedyatra sa vedaḥ śāmbhavo mataḥ
dhyānadhāraṇādisaṅkalpaṃ vinā śrīguroḥ
kṛpā'pāṅgadarśanamātreṇa śivatvaṃ bhāvayet sphuṭaṃ bhavet sa vedaḥ
śāmbhava iti mataḥ sammata ityarthaḥ
śivavedakare jñāne datte yena sunirmale /
jīvanmukto bhavecchiṣyaḥ sa gururjñānasāgaraḥ
yena śrīguruṇā śivavedakare svātmaśivatāsphuṭīkaraṇapravīṇe nirmale
śivajñāne datte sati śiṣyo jīvannapi muktaḥ syāt sa guruḥ śivajñānasāgara
ityarthaḥ
iti jñānagurusthalam
atha kriyāliṅgasthalam
atha- iṣṭamūrjaṃ tapasānuyacchati ityārthvaṇī śrutiḥ etadvivaraṇarūpeṇa-
sakalaṃ dṛkkalāgrāhyamiṣṭaliṅgasthalaṃ mahat /
iṣṭāvāptikaraṃ sākṣādaniṣṭaparihārakam //
iṣṭamūrjaṃ svabhaktānāmanuyacchati sarvadā /
iṣṭaliṅgamiti prāha tasmādātharvaṇī śruti //
iti vātulatantravacanena jñānagurupadiṣṭakriyā yatra layaṃ gacchati
tatkriyāliṅgasthalamiti saptabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
gurorvijñānayogena kriyā yatra vilīyate /
tatkriyāliṅgamākhyātaṃ sarvairāgamapāragaiḥ
guroḥ jñānaguroḥ vijñānayogena viśeṣajñānayogena kriyā yatra
p. २८५)
yasminnadhikaraṇe vilīyate tatkriyāliṅgaṃ
kriyārthakamiṣṭaliṅgamityāgamapāragaiḥ śivasiddhāntapāraṅgataiḥ
sarvairvīraśaivācāryairākhyātaṃ proktamityarthaḥ
nanu kiṃ tatsvarūpamityatrāha-
parānandacidākāraṃ parabrahmaiva kevalam /
liṅgaṃ sadrūpatāpannaṃ lakṣyate viśvasiddhaye
nityānandasvarūpaṃ sad antarmukhajñānasvarūpaṃ sad astitārūpaṃ
gataṃ kevalaṃ parabrahmaiva viśvasiddhaye samastasatkriyāsiddhyarthaṃ liṅgam
iṣṭaliṅgamiti lakṣyata ityarthaḥ
atha sā siddhiḥ kathaṃ bhavatītyatrāha-
liṅgameva paraṃ jyotirbhavati brahma kevalam /
tasmāt tatpūjanādeva sarvakarmaphalodayaḥ
paraṃjyotiḥ svarūpaṃ kevalaṃ parabrahmaiva kriyārthaliṅgam / tasmāt
tatpūjanādeva sarvakarmaphalodayaḥ sakalasatkarmaphalāvirbhāvo bhavati jāyata
ityarthaḥ
tasmālliṅgameva śreṣṭhamityāha-
parityajya kriyāḥ sarvā liṅgapūjaikatatparāḥ /
vartante yoginaḥ sarve tasmālliṅgaṃ viśiṣyate
sarve yoginaḥ sanakādisamastayoginaḥ sarvāḥ kriyāḥ samastā
yogādikriyāḥ parityajya iṣṭaliṅgapūjaikatatparāḥ santo vartante tasmālliṅgaṃ
kriyāliṅgaṃ viśiṣyata ityarthaḥ
p. २८६)
nanu sanakādīnāṃ yajñādikriyāparityāgaḥ kiṃ nibandhana ityatrāha-
yajñādayaḥ kriyāḥ sarvā liṅgapūjāṃśasammitāḥ /
iti yatpūjyate siddhaistatkriyāliṅgamucyate
yajñādayaḥ kriyāḥ sarvā liṅgapūjāleśabhājina iti matvā
sanakādibhiḥ siddhairyalliṅgaṃ pūjyate tasmātkriyāliṅgaṃ
sakalakriyārthaliṅgamityucyata ityarthaḥ
tasmālliṅgapūjāsampannasya kāpi kriyā māstvityāha-
kiṃ yajñairagnihotrādyaiḥ kiṃ tapobhiśca duścaraiḥ /
liṅgārcanaratiryasya sa siddhaḥ sarvakarmasu
sarvakarmasu sakalakarmaviṣaye siddhaḥ siddhimānityarthaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam
atha kimu brahmādayo'pīṣṭaliṅgapūjāmahimnaiva
jagannirmāṇādikriyāsiddhimantaḥ santaḥ svasvasthāneṣu lasantityuktvā
kriyāliṅgasthalaṃ samāpayati-
brahmaviṣṇvādayaḥ sarve vibudhā liṅgamāśritāḥ /
siddhāḥ svasvapade bhānti jagattantrādhikāriṇaḥ
siddhāḥ prasiddhāścetyarthaḥ / jagattantrādhikāriṇaḥ
jagannirmāṇādikriyādhikāriṇa ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
iti kriyāliṅgasthalam
athabhāvaliṅgasthalam
p. २८७)
atha- bhāvagrāhyamanīḍyākhyaṃ bhāvābhāvakaraṃ param /
kalāsargakaraṃ devaṃ ye viduste jahustanum // [sve० u० ५/१४] iti
śvetāśvataraśrutyanusāreṇa niṣkaḷaṃ bhāvaliṅgaṃ syād bhāvagrāhyaṃ
parātparam iti vātulatantravacanānusāreṇa ca kriyeva bhāvo'pi yatra layaṃ
gacchati tadbhāvalayakāraṇībhūtaprāṇaliṅgamiti bhāvaliṅgasthalaṃ
nirūpayati-
kriyā yathā layaṃ prāptā tathā bhāvo'pi līyate /
yatra tad deśikairuktaṃ bhāvaliṅgamiti sphuṭam
yathā kriyālayasthānaṃ kriyāliṅgaṃ tathā bhāvalayasthānaṃ
bhāvaliṅgaṃ bhāvalayakāraṇībhūtaṃ prāṇaliṅgamiti deśakaiḥ
sphuṭamuktamityarthaḥ
athānayoḥ kiṃ vaiśiṣṭyamityatra bhāvaliṅgaṃ sūtradvayena viśeṣayati-
bhāvena gṛhyate devo bhagavān paramaḥ śivaḥ /
kiṃ tena kriyate tasya nityapūrṇo hi sa smṛtaḥ
bhagavān ṣaḍguṇaiśvaryasampannaḥ parameśvaro bhāvena gṛhyate
nirmalāntaḥkaraṇavṛttyā prakāśyata iti tena bāhyakriyālayena kiṃ kiṃ
prayojanam na kiñcitprayojanamityarthaḥ / kuta ityatrāha saḥ parameśvaro hi
yasmāt kāraṇānnityapūrṇo nityatṛpta iti smṛtaḥ tasmāt kāraṇāt
kriyāpūjanena prayojanaṃ nāstītyarthaḥ
akhaṇḍaparamānandabodharūpaḥ paraḥ śivaḥ /
bhaktānāmupacāreṇa bhāvayogāt prasīdati
aparicchinnaparamānandacidrūpaḥ parameśvaraḥ śivabhaktānāṃ
bhaktipūrvakamānasopacāreṇa bhāvayogād manassanniveśāt prasīdati prasanno
bhavatīti bhāvaliṅgaṃ praśastamiti bhāvaḥ
p. २८८)
tasmād bhāvaliṅgameva praśastamiti kaṇṭhoktyaivāha-
mṛcchilāvihitālliṅgād bhāvaliṅgaṃ viśiṣyate /
nirastasarvadoṣatvād jñānamārgapraveśanāt
mṛcchilādinirmitālliṅgād bhāvaliṅgaṃ
bhāvalayakāraṇībhūtaprāṇaliṅgaṃ viśiṣyate viśiṣṭaṃ bhavati / kuta
ityatrāha nirastasarvadoṣatvāt chedanabhedanādidoṣarahitatvād
jñānamārgapraveśanāditi
atha bhāvaliṅginaṃ kathayati-
vihāya bāhyaliṅgāni cilliṅgaṃ manasi smaran /
pūjayed bhāvapuṣpairyo bhāvaliṅgīti kathyate
yo mṛcchilādinirmitabāhyaliṅgāni parityajya tatprāṇeṣvantarmanaso
liṅgamāhuḥ ityātharvaṇaśrutiprasiddhacinmayaprāṇaliṅgaṃ manasi hṛtkamale
smaran san bhāvapuṣpaiḥ bhāvakalpitāhiṃsādyaṣṭapuṣpaiḥ pūjayet sa
bhāvaliṅgīti bhāvagocarībhūtaprāṇaliṅgavāniti kathyata ityarthaḥ
atha tatprāṇaliṅgapūjaka eva śivayogīti kathyate-
mūlādhāre'thavā citte bhrūmadhye vā sunirmalam /
dīpākāraṃ yajan liṅgaṃ bhāvadravyaiḥ sa yogavān
mūlādhāre mūlakamale athavā citte madhyahṛdaye bhrūmadhye
ūrdhvahṛdaye vā dīpākāram hṛdayakamalamadhye dīpavadvedasāraṃ
praṇavamayamatarkyaṃ yogibhirdhyānagamyam iti
yogaśāstraprasiddhadīpopamam atyantanirmalaṃ liṅgaṃ prāṇaliṅgaṃ
bhāvadravyaiḥ pūrvoktabhāvapuṣpairyaḥ pūjayet sa yogavān
śivayogavānityarthaḥ
p. २८९)
atha bhāvapūjāmeva viśeṣayitvā śivayogī kriyāliṅganiṣṭho neti
kathayati-
svānubhūtipramāṇena jyotirliṅgena saṃyutaḥ /
śilāmṛddārusambhūtaṃ na liṅgaṃ pūjayatyasau
asau śivayogī svānubhūtipramāṇena
ahamasmītyakarmakasvānubhavapramāṇena jyotirliṅgena cinmayaprāṇaliṅgena
saṃyuktaḥ san pāṣāṇamṛtkāṣṭhanirmitaṃ liṅgaṃ na pūjayed
nārcayatītyarthaḥ
atha bhāvasiddhajyotirliṅgapūjāṃ viśiṣṭīkṛtya bhāvaliṅgasthalaṃ
samāpayati-
kriyārūpā tu yā pūjā sā jñeyā svalpasaṃvidām /
āntarā bhāvapūjā tu śivasya jñānināṃ matā
śivasya śivaliṅgasya kriyārūpā tu yā pūjā
karmakāṇḍaprasiddhakriyāsvarūpiṇī yā pūjā'sti sā svalpasaṃvidām
ajñānināmeva matā sammatā satī jñeyā / āntarā bhāvapūjā tu
jñānakāṇḍaprasiddhāntaḥpūjā jñānināṃ paripūrṇaśivajñānināṃ matā
sammatā
iti bhāvaliṅgasthalam
atha jñānaliṅgasthalam
atha- acintyaṃ cāprameyaṃ ca vyaktāvyaktaṃ paraṃ ca yat /
sūkṣmātsūkṣmataraṃ jñānaṃ tanme manaḥ śivasaṅkalpamastu // iti
śrutyanusāreṇa parātparaṃ tu yatproktaṃ tṛptiliṅgaṃ taducyate /
bhāvanātītamavyaktaṃ paraṃ brahma śivābhidham // iti
pravṛttavātulottaravacanānusāreṇa ca bhāvaliṅgaprakāśakajñānalayasthānaṃ
tṛptiliṅgāparaparyāyaṃ jñānaliṅgasthalaṃ nirūpayati-
tadbhāvajñāpakajñānaṃ layaṃ yatra samaśnute /
tajjñānaliṅgamākhyātaṃ śivatattvārthakovidaiḥ
tadbhāvajñāpakajñānaṃ tadbhāvaliṅgaprakāśakajñānaṃ yatra layaṃ
gacchati tad
p. २९०)
jñānaliṅgaṃ jñānāśrayībhūtatṛptiliṅgamiti
śivatattvarahasyārthavedibhirvīraśaiverākhyātamityarthaḥ
atha tadeva viśadayati-
trimūrtibhedanirmuktaṃ triguṇātītavaibhavam /
brahma yad bodhyate tattu jñānaliṅgamudāhṛtam
brahmaviṣṇurudralakṣaṇamūrtitrayabhedarahitaṃ
sattvarajastamorūpaguṇatrayottirṇaturyaturyātītasampattimad brahma bodhyate
śrutigurutvānubhavaiḥ prakāśyate tajjñānaliṅgaṃ
jñānasyāśrayībhūtatṛptiliṅgamityucyata ityarthaḥ
atha tad jñānaliṅgaṃ sūtradvayena viśeṣayati-
sthūle kriyāsamāpattiḥ sūkṣme bhāvasya sambhavaḥ /
sthūlasūkṣmapadātīte jñānameva parātmani
sthūle sthūlarūpeṣṭaliṅge kriyārūpapūjāsampattiḥ sūkṣme
prāṇaliṅge bhāvodbhavaḥ nirmalatvamityarthaḥ / sthūlasūkṣmapadātīte
parātmani tṛptiliṅgarūpaparamātmani jñānameva
nanu upāsanārthaṃ sthūlasūkṣmarūpāṇi
śivasyāvaśyamapekṣaṇīyānītyatrāha-
kalpitāni hi rūpāṇi sthūlāni paramātmanaḥ /
sūkṣmāṇyapi ca taiḥ ki vā parabodhaṃ samācaret
paramātmanaḥ sthūlasūkṣmarūpāṇāṃ māyākalpitatvena
kevalamumukṣūṇāṃ taiḥ prayojanābhāvāt parabodhaṃ
parabrahmamayatṛptiliṅgameva samācared utkṛṣṭatvena jānīyādityarthaḥ
p. २९१)
atha utkṛṣṭaparabodhābhijña eva jñānaliṅgīti kathayati-
parātparaṃ tu yad brahma paramānandalakṣaṇam /
śivākhyaṃ jñāyate yena jñānaliṅgīti kathyate
parātparaṃ viśvāpekṣayā paramutkṛṣṭaśaktitattvaṃ tadāśrayatvāt
tato'pyutkṛṣṭaṃ paramānandalakṣaṇaṃ śivākhyaṃ yatparabrahma tad yena
jñāyate sa jñānaliṅgīti bhaṇyata ityarthaḥ
atha jñānaliṅgyeva paramukta ityuktvā jñānaliṅgasthalaṃ samāpayati-
bāhyakriyāṃ parityajya cintāmapi ca mānasīm /
akhaṇḍajñānarūpatvaṃ yo bhajenmukta eva saḥ
yo bāhyakriyām iṣṭaliṅgasambandhinīṃ bāhyakriyāpūjām mānasīṃ
cintāmapi ca prāṇaliṅgasambandhinīmāntaradhyānapūjāṃ ca parityajya
akhaṇḍajñānarūpatvaṃ paripūrṇatṛptiliṅgaṃ bhajet sa mukta evetyarthaḥ
iti jñānaliṅgasthalam
atha svayaṃsthalam
atha- paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate / sa uttamaḥ puruṣastatra
paryeti [chā० u० ८/१२/३] iti chāndogyaśruteḥ-
prāṇaliṅgaparijñānānandaḥ sa śivalāñchanaḥ /
bāhyakarmaparityāgī sa svayaṃ liṅgamucyate //
p. २९२)
iti vātulottaravacanācca jñānaliṅgyeva svayaṃsthalasampanna iti nirūpayati-
tadbhāvajñāpakajñānaṃ yatra jñāne layaṃ vrajet /
tadvāneṣa samākhyātaḥ svābhidhāno manīṣibhiḥ
tadbhāvajñāpakajñānalayasthānavāneṣa jñānaliṅgī svābhidhānaḥ
svayaṃliṅgābhidhāna iti manīṣibhiḥ śivajñānibhiḥ samākhyāt ityarthaḥ
atha tadācāraṃ prakāśayati sūtracatuṣṭayena-
svacchandācārasantuṣṭo jyotirliṅgaparāyaṇaḥ /
ātmasthasakalākāraḥ svābhidho munisattamaḥ
jyotirliṅgaparāyaṇo bāhyaliṅgavaimukhyena cilliṅganiṣṭhaḥ
svairācārasantuṣṭaḥ śivātmani vidyamānasakalākāravān muniśreṣṭha eva
svayaṃliṅgābhidhānavānityarthaḥ
nirmamo nirahaṅkāro nirastakleśapañcakaḥ /
bhikṣāśī samabuddhiśca muktaprāyo munirbhavet
viṣayeṣu mamatāśūnyaḥ śarīrādiṣvahamityabhimānaśūnyaḥ
avidyādipañcakleśarahitaḥ bhikṣānnabhoktā loṣṭāśmakāñcaneṣu
samabuddhimān muniḥ svayaṃliṅgābhidhānavān yatiḥ muktaprāyaḥ
paramuktasadṛśaḥ syāt caramadehatvāditi
yadṛcchālābhasantuṣṭo bhasmaniṣṭho jitendriyaḥ /
samavṛttirbhaved yogī bhikṣuke vā nṛpe'thavā
spaṣṭam
p. २९३)
paśyan sarvāṇi bhūtāni saṃsārasthāni sarvaśaḥ /
smayamānaḥ parānande līnātmā vartate sudhīḥ
sudhīḥ śobhanabuddhimān svayaṃliṅgayatiḥ sarvaśaḥ sarvatra
saṃsārasthāni saṃsāracakrasthitāni sarvāṇi bhūtāni paśyan smayamānaḥ san
vismayavān san parānanda paramānandamayamahāliṅge līnātmā layaṃ gataḥ
san vartata ityarthaḥ
atha tasya yatīśvarasya nityakarmoktvā svayaṃsthalaṃ samāpayati-
dhyānaṃ śaivaṃ tathā jñānaṃ bhikṣā caikāntaśīlatā /
yateścatvāri karmāṇi na pañcamamiheṣyate
śivajñānaṃ śivādhikyajñānam śivadhyānam bhikṣāhāraḥ
ekāntaśīlatvam-yateḥ svayaliṅgaśivayogina etāni catvāri karmāṇi / pañcakarma
necchāviṣayīkriyate
iti svayaṃsthalam
atha carasthalam
atha-ātmaratirātmakrīḍa ātmamithuna ātmānandaḥ sa svarāḍ bhavati /
tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati [chā० u० ७/२५/२] iti chāndogyaśruteḥ /
ahaṃmamatvaśūnyātmā nijabodhaikarūpadṛk /
svayameva svayaṃ bhūtvā caratīti caraḥ smṛtaḥ //
iti vātulottaravacanācca sa svayaṃliṅgasampanna eva svayaṃ bhūtvā
sañcaratīti caraliṅgasthalarūpa iti kathayati-
p.२९४)
svarūpajñānasampanno dhvastāhaṃmamatākṛtiḥ /
svayameva svayaṃ bhūtvā caratīti carābhidhaḥ
svayaṃliṅgīti śeṣaḥ / nirastāhaṅkāramamakāravān
svasvarūpajñānasampannaḥ svayaṃliṅgī svayameva svayaṃ bhūtvā caratīti
caraliṅgābhidhānavānityarthaḥ
atha tasya caraliṅgasyācāraṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
kāmakrodhādinirmuktaḥ śāntidāntisamanvitaḥ /
samabuddhyā cared yogī sarvatra śivabuddhimān
spaṣṭam
idaṃ mukhyamidaṃ hīnamiti cintāmakalpayan /
sarvatra sañcared yogī sarvaṃ brahmeti bhāvayan
yogī śivayogītyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
na sammāneṣu samprītiṃ nāvamāneṣu ca vyathām /
kurvāṇaḥ sañcared yogī kūṭasthe svātmani sthitaḥ
kūṭasthe svātmani turyasākṣikapratyagātmalakṣaṇanijarūpe vidyamānaḥ
śivayogī sammāneṣu samprītimavamāneṣu duḥkhaṃ ca na kurvāṇaḥ
akurvāṇaḥ san sañcaret
p. २९५)
aprākṛtairguṇaiḥ svīyaiḥ sarvaṃ vismāpayan janam /
advaitaparamānandamudito dehivaccaret
śivādvaitodbhūtaparamānandasantoṣitaḥ śivayogī aprākṛtairlokottaraiḥ
svakīyairguṇaiḥ sarvajanaṃ vismayayuktaṃ santaṃ kurvan san śarīrīva caret
caratītyarthaḥ
na prapañce nije dehe na dharme na ca duṣkṛte /
gatavaiṣamyadhīrdhīro yatiścarati dehivat
gatavaiṣamyadhīḥ vidhiniṣedhādiṣu vigataviṣamabuddhiḥ dhīraḥ
sthiracittaḥ yatiḥ śivayogī nije dehe sati dehivat prākṛtavat prapañce na carati
dharme puṇyakṛtye pāpakṛtye'pi na caratītyarthaḥ
atha caraliṅgasthalaṃ samāpayati-
prākṛtaiśvaryasampattiparāṅmukhamanaḥsthitiḥ /
cidānandanijātmastho modate munipaṅgavaḥ
prakṛtitattvasamudbhūtabrahmaviṣṇvādyaiśvaryasampattivimukhī-
bhūtacittavṛttiryatiśreṣṭhaścidānandasvarūpaniṣṭhaḥ san modate
sukhamanubhavannāsta ityarthaḥ
iti carasthalam
atha parasthalam
atha - tadbrahmāhamiti jñātvā brahma sampadyate param ityamṛta [bra० bi०
u० ८] (brahma)-binduśruteḥ-
svayaṃ svayaṃtvamāsādya carato na paraḥ smṛtaḥ /
p. २९६)
asau tato'tītavarṇāśramatvena paraḥ smṛtaḥ //
iti vātulottaravacanācca svarūpasiddhatvena caratastasya śivayogī-śvarasya
paraṃ nāstīti jñānasya paraliṅgasthalaṃ saptabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
svayameva svayaṃ bhūtvā carataḥ svasvarūpataḥ /
paraṃ nāstīti bodhasya paratvamabhidhīyate
svayameva svayaṃ bhūtvā caratastasya śivayoginaḥ svasvarūpataḥ paraṃ
nāstīti jñānasya paraliṅgatvamabhidhīyata ityarthaḥ
atha tasya vartanāprakāramāha-
svatantraḥ sarvakṛtyeṣu svaṃ paratvena bhāvitaḥ /
tṛṇīkurvan jagajjālaṃ vartate śivayogirāṭ
svaṃ paratvena viśvādhikatvena bhāvitaḥ parāmṛṣṭaḥ śivayogirāṭ
śivayogīśvaraḥ sarvakṛtyeṣu svatantraḥ san jagajjālaṃ jagatsamūhaṃ
tṛṇīkurvan san vartata ityarthaḥ
atha sa kathaṃ modata ityatrāha-
varṇāśramasamācāramārganiṣṭhāparāṅmukhaḥ /
sarvotkṛṣṭaṃ svamātmānaṃ paśyan yogī tu modate
yogī śivayogītyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha kimidaṃ sarvotkṛṣṭatvamityatrāha-
viśvātītaṃ parambrahma śivākhyaṃ citsvarūpakam /
tadevāhamiti jñānī sarvotkṛṣṭaḥ sa ucyate
spaṣṭam
p. २९७)
nanu brahmasvarūpatve brahmavanmukta eva syādityatrāha-
acalaṃ dhruvamātmānamanupaśyannirantaram /
nirastaviśvavibhrāntirjīvanmukto bhavenmuniḥ
acalamacañcalaṃ dhruvaṃ nityamātmānaṃ svarūpaṃ
nirantaramakhaṇḍitvena anupaśyan ananyatvena paśyan muniḥ śivayogī
nirastaviśvavibhrāntiḥ nirākṛtaprāpañcikabhrāntimān san jīvanmukta
āhāravyavahārādinā jīvannapi punarjanmāntarābhāvānmukta ityarthaḥ
nanu varṇāśramagatasamācāraparityāgena karmadevatāḥ kupitā
bhavantīti kathaṃ jīvanmukta ityatrāha-
brahmādyāḥ kiṃ nu kurvanti devatāḥ karmamārgagāḥ /
karmātītapadasthasya svayaṃ brahmasvarūpiṇaḥ
svayaṃ svayameva brahmasvarūpiṇaḥ brahmasvarūpavān san
karmātītapadasthasya puṇyapāpādikarmakāṇḍottīrṇasthānagatasya
śivayoginaḥ karmamārgagā brahmaviṣṇvādyā devatāḥ kiṃ nu kurvanti na
kimapi kartuṃ kuśalā ityarthaḥ
punarayaṃ śivayogyevājñānaṃ vimocayatītyāha-
svecchayā sañcared yogī vimuñcan dehamānitām /
darśanaiḥ sparśanaiḥ sarvājñānapi vimocayet
dehamānitāṃ dehābhimānaṃ vimuñcan śivayogī svecchayā
sañcarannapi svairācārasampanno'pi darśanasparśanābhyāṃ sarvānajñān
prākṛtajanān vimocayed muktān kuryādityarthaḥ
p. २९८)
atha-nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti divyam iti śrute
paraliṅgarūpaśivayogīśvara eva śivabhāvasampannatvājjīvanmukta ityuktvā
parasthalaṃ samāpayati-
nitye nirmalabhāvane nirupame nirdhūtaviśvabhrame
sattānandacidātmake paraśive sāmyaṃ gataḥ saṃyamī /
pradhvastāśramavarṇadharmanigalaḥ svacchandasañcāravān
dehīvādbhutavaibhavo vijayate jīvanvimuktaḥ sudhīḥ
iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇa śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
siddhāntaśikhāmaṇau liṅgasthale bhaktasthalagatanavavidhaliṅgaprasaṅgo nāma
pañcadaśaḥ paricchedaḥ samāptaḥ
nitye nirmalasvarūpe upamātīte nirastasamastadoṣe saccidānandātmake
paraśive jñātṛtvakartṛtvayogāt sāmyaṃ gataḥ
pradhvastacaturvarṇacaturāśramadharmaśṛṅkhalaḥ svacchandācāravān
svecchācāravān jīvanmuktaḥ sudhīḥ paraliṅgarūpaśivayogī dehīva
dehavānapi adbhutavaibhavaḥ san āścaryabhūtamahattvasampattimān san vijayate
sarvotkarṣeṇa vartata ityarthaḥ
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
bhaktasthalasya navavidhaliṅgaprasaṅganāmā pañcadaśaḥ paricchedaḥ
ṣoḍaśaḥ paricchedaḥ
atha kriyāgamasthalam
athāgastyapraśnaḥ / agastya uvāceti-
sthalānāṃ navakaṃ proktaṃ bhaktasthalasamāśrayam /
māheśvarasthale siddhaṃ sthalabhedaṃ vadasva me
spaṣṭam
śrīreṇukaḥ pratyuttaraṃ vakti reṇuka uvāceti-
māheśvarasthale santi sthalāni nava tāpasa /
kriyāgamasthalaṃ pūrvaṃ tato bhāvāgamasthalam
jñānāgamasthalaṃ cātha sakāyasthalamīritam /
tato'kāyasthalaṃ proktaṃ parakāyasthalaṃ tataḥ
dharmācārasthalaṃ cātha bhāvācārasthalaṃ tataḥ /
jñānācārasthalaṃ ceti kramādeṣāṃ bhidocyate
spaṣṭam // २-४ //
p. ३००)
atha- yānyanavadyāni karmāṇi tāni sevitavyāni no itarāṇi [tai० u० ११/१] iti
śruteḥ alpakriyā bahuphalaṃ vīraśaive maheśvari iti vātulatantravacanācca
pūrvoktaparasthalasampannaḥ śivayogīśvara eva śivaḥ tasya pūjaiva kriyā
tatparāgama eva kriyāgama iti kriyāgamasthalaṃ nirūpayati-
śivo hi paramaḥ sākṣāt pūjā tasya kriyocyate /
tatparā āgamā yasmāt tadukto'yaṃ kriyāgamaḥ
paramaḥ pūrvoktaparaliṅgaśivayogīśvara eva sākṣācchivo hi
pratyakṣībhūtaḥ śivaḥ tasya pūjā kriyocyate kriyetyucyata ityarthaḥ / āgamā
yasmāt kāraṇāt tatparāḥ kriyāpradhānāḥ tat tasmāt kāraṇād ayaṃ
kriyāgama ityucyata ityarthaḥ
atha tatpūjākriyāmeva pañcabhiḥ sūtrairviśeṣayati-
prakāśate yathā nāgniraraṇyāṃ manthanaṃ vinā /
kriyāṃ vinā tathāntaḥstho na prakāśo bhavecchivaḥ
araṇyāṃ dārupātre vahnirmanthanaṃ vinā yathā na prakāśate tathā
pūjākriyāṃ vinā antaḥstho liṅgamadhyasthaḥ śivaḥ prakāśo na
bhavedityarthaḥ
atha sā pūjā kathaṃ kartavyetyatrāha-
na yathā vidhilopaḥ syādyathā devaḥ prasīdati /
yathāgamaḥ pramāṇaṃ syāttathā karma samācaret
vidhilopa iti kartavyatālakṣaṇaniyamalopa ityarthaḥ / vidherlope śivo na
prasīdati tathāgamasyāprāmāṇyaṃ prāpnuyāt / tasmāt yathā vidherlopo na
bhavati tathā pūjā kartavyetyarthaḥ
p. ३०१)
nanu śivapūjā kimarthaṃ kartavyetyatrāha-
vidhiḥ śivaniyogo'yaṃ tasmād vihitakarmaṇi /
śivārādhanabuddhyaiva nirataḥ syād vicakṣaṇaḥ
vihitakarmaṇi śāstroktakarmaṇyayaṃ vidhiḥ śivapūjā kartavyeti vidhiḥ
śivaniyogaḥ śivasyājñārūpaḥ tasmād vicakṣaṇaḥ pravīṇaḥ
śivārādhanabuddhau nirata āsaktaḥ syāt anyathā śivājñānalaṅghane
narakaṃ vrajedityarthaḥ
atha śivapūjāprakāraḥ kathaṃ jñātavya ityatrāha-
gurorādeśamāsādya pūjayet parameśvaram /
pūjite parameśāne pūjitāḥ sarvadevatāḥ
gurūpadiṣṭaprakāreṇa śivaliṅgaṃ pūjayet / tasmin pūjite sarve devāḥ
pūjitāḥ syuḥ śivaliṅgasya sarvadevamayatvena sarvadevāḥ prasannāḥ
syurityarthaḥ
nanu śivapūjanasya kiṃ phalamityatrāha-
sadā śivārcanopāyasāmagrīvyagramānasaḥ /
śivayogarato yogī mucyate nātra saṃśayaḥ
sarvadā
śivaliṅgapūjāsādhanasāmagrīsampādanarūpaśivayoganiṣṭhaḥ śivayogī
malamāyādipāśamukto bhavati / asminnarthe saṃśayo nāstītyarthaḥ
nanu- jñānādeva tu kaivalyam ityādivacanairjñānasyaiva
mokṣasādhatvaṃ pratīyate na karmaṇa ityāśaṅkya-
na kriyārahitaṃ jñānaṃ na jñānarahitā kriyā /
apaśyannandhako dagdho'gacchan paṅguśca dahyate //
p. ३०२)
iti śivarahasyavacanānusāreṇa samādhatte-
andhapaṅguvadanyo'nyasāpekṣo jñānakarmaṇī /
phalautpattau viraktasya tasmāt taddvayamācaret
jñānakarmaṇī jñānakriye andhapaṅguvadanyonyasāpekṣe iti taddvayaṃ
jñānakriyādvayam / tasmāt phalotpattau parāparamuktirūpaphalotpattau virakta
ācaredityarthaḥ
nanu siddhajñānināṃ karmaṇā prayojanaṃ nāstītyatrāha-
jñāne siddhe'pi viduṣāṃ karmāpi viniyujyate /
phalābhisandhirahitaṃ tasmāt karma na santyajet
na karmaṇā iti śruteḥ kāmyakarmaparatvād viduṣāṃ jñāne siddhe'pi
vedānte'gnihotravat phalāpekṣārahitaṃ karma vidhīyata eva
tattadāśramavihitakarmaparityāge pātityāt-
jñānaṃ pradhānaṃ na tu karmahīnaṃ
karma pradhānaṃ na tu cidvihīnam /
tasmād dvayoreva bhavet
prasiddhirnahyekapakṣo vihagaḥ prayāti //
ityabhiyuktokteśca niṣkāmakarmānuṣṭhānaṃ na santyajedityarthaḥ
athācārasyādhikyaṃ pratipādayati-
ācāra eva sarveṣāmalaṅkārāya kalpyate /
ācārahīnaḥ puruṣo loke bhavati ninditaḥ
spaṣṭam
p. ३०३)
tasmāt satkarmācaraṇavān bhavedityuktvā kriyāgamasthalaṃ samāpayati-
jñānenācārayuktena prasīdati maheśvaraḥ /
tasmādācāravān jñānī bhavedādehapātanam
spaṣṭam
iti kriyāgamasthalam
atha bhāvāgamasthalam
atha-yaṃ yathopāsate tadeva bhavati yadbhāvaṃ tadbhavati yathākāri
tathācāri tathā bhavati iti bṛhadāraṇyakaśruteḥ śivabhāvānusandhānācchivo
bhāve prakāśate iti yogajāgamasthiteśca niṣkāmakarmānuṣṭhānavato
viraktasya bhāvacihnameva bhāvāgamasthalamiti nirūpayati-
bhāvacihnāni viduṣo yāni santi virāgiṇaḥ /
tāni bhāvāgamatvena vartante sarvadehinām
virāgiṇaḥ asatkriyāphalaviraktasya viduṣo jñāninaḥ śivayoginaḥ yāni
bhāvacihnāni santi tāni sarvadehināṃ prākṛtānāṃ bhāvāgamatvena vartanta
ityarthaḥ
atha pūrvoktajñānācārāpekṣayā bhāva eva viśiṣṭa iti sūtradvayena kathayati-
śivo'hamiti bhāvo'pi śivatāpattikāraṇam /
na jñānamātraṃ nācāro bhāvayuktaḥ śivo bhavet
śivo'hamiti bhāvaḥ śivatvaprāptikāraṇam jñānamātraṃ na
śivatāpattikāraṇaṃ na bhavatītyarthaḥ / ācāraḥ kevalasatkriyācāro'pi na
śivatvaprāptikāraṇaṃ na kintu bhāvayuktaḥ śivo'hamiti bhāvena saṃyukta eva
śivaḥ śivasvarūpo bhavedityarthaḥ
p. ३०४)
nanu jñānabhāvayoḥ ko bheda ityatrāha-
jñānaṃ vastuparicchedo dhyānaṃ tadbhāvakāraṇam /
tasmāt jñāte mahādeve dhyānayukto bhavet sudhīḥ
vastupariccheda idametādṛśamiti vastusvarūpanirṇāyakaṃ jñānam
tadbhāvakāraṇaṃ nirṇītasya vastuno bhāvasya dharmalābhasya kāraṇaṃ
dhyānaṃ tadevāhamiti mananam / tasmāt śive jñāte sati sudhīḥ sujñānī
dhyānayukto bhāvena saṃyukto bhavet syādityarthaḥ
atha kathaṃ bhāvayedityatrāha-
antarbahiśca sarvatra paripūrṇaṃ maheśvaram /
bhāvayet paramānandalabdhaye paṇḍitottamaḥ
antarbahiśca śarīrāntarbahiścetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha sā kriyāpūjā bhāvarahitā ced vṛtheti sadṛṣṭāntaṃ sūtradvayenāha-
arthahīnā yathā vāṇī patihīnā yathā satī /
śrutihīnā yathā buddhirbhāvahīnā tathā kriyā
śrutihīnā vedaśrutisammatirahitā buddhirjñānamityarthaḥ
cakṣurhīno yathā rūpaṃ na kiñcidvīkṣituṃ kṣamaḥ /
bhāvahīnastathā yogī na śivaṃ draṣṭumīśvaraḥ
īśvaraḥ samartha ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. ३०५)
bhāvaśuddhena manasā pūjayet parameṣṭhinam /
bhāvahīnāṃ na gṛhaṇāti pūjāṃ sumahatīmapi
bhāvaśuddhena dhyānaśuddhenetyarthaḥ / saḥ sa parameśvara ityarthaḥ /
śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha-
bhramadbhramaracintāyāṃ kīṭo'pi bhramarāyate /
śivacintāsamākrāntaḥ śivarūpī bhaved dhruvam //
iti vīrāgamavacanānusāreṇa bhāvamahattvaṃ prakāśayati-
nairantaryeṇa sampanne bhāve dhyātuṃ śivaṃ prati /
tadbhāvo jāyate yadvat krimeḥ kīṭasya cintanāt
krimeḥ kīṭasya bhramarasya cintanād yadvad yathā tadbhāvo
bhramarakīṭabhāvo jāyate tathā bhāve citte cittaviśiṣṭe śivaṃ dhyātuṃ
nairantaryeṇa sampanne sati tadbhāvaḥ śivasvarūpa eva jāyate śivaṃ pratīyata
ityarthaḥ
atha niṣkalaśivacintane yadyasamarthaḥ tadvibhūtiṃ vā cintayedityuktvā
bhāvāgamasthalaṃ samāpayati-
niṣkalaṅkaṃ nirākāraṃ parabrahma śivabhidham /
nirdhyātumasamartho'pi tadvibhūtiṃ vibhāvayet
tadvibhūtiṃ sarvajñatvādimahadaiśvaryamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
iti bhāvāgamasthalam
p. ३०६)
atha jñānāgamasthalam
atha- jñānī vijñānatatparaḥ ityamṛtabinduśrute
jñānametacchaivasaṃstham iti patiparātantravacanācca
tadbhāvāgamasampannasya parayogino jñānacihnameva jñānāgamasthalamiti
pratipādayati-
parasya jñānacihnāni yāni santi śarīriṇām /
tāni jñānāgamatvena pravartante vimuktaye
parasya bhāvāgamasampannasya paramaśivayogino jñānacihnānyeva
prākṛtānāṃ paśujanānāṃ vimuktaye tadgataye jñānāgamatvena pravartanta
ityarthaḥ
atha- yatheha karmacito lokaḥ kṣīyate evamevāmutra puṇyacito lokaḥ
kṣīyate [chā० u० ८/१/६] jñātvā devaṃ mṛtyupāśān chinatti [tulanīya-
jñātvāṃ devaṃ sarvapāśāpahāniḥ (śve० u० १/११)] iti śrutyanusāreṇa
pūrvoktakevalabhāvakarmabhyāṃ phalaṃ nāstītyuktvā jñānameva pañcabhiḥ
sūtrairviśeṣayati-
bhāvena kiṃ phalaṃ pusāṃ karmaṇāṃ vā kimiṣyate /
bhāvakarmasamāyuktaṃ jñānameva vimuktidam
ahaṃ brahmāsmītyaparokṣajñānaṃ jñānamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
kevalaṃ karmamātreṇa janmakoṭiśatairapi /
nātmanāṃ jāyate muktirjñānaṃ mukterhi kāraṇam
hi na karmaṇā [kai० u० ३] iti tarati śokamātmavit [chā० u० ७/१/३]
ityādibahuśrutyādiprasiddho'yamarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. ३०७)
atha karmaṇā muktirnāstītyedeva na kintu karma jñānahīnaṃ cet punaḥ
saṃsārakāraṇamityāha-
jñānahīnaṃ sadā karma puṃsāṃ saṃsārakāraṇam /
tadeva jñānayogena saṃsāravinivartakam
spaṣṭam
atha jñānahīnaṃ karma kathaṃ punaḥ saṃsārakāraṇamityatrāha-
phalaṃ kriyāvatāṃ puṃsāṃ svargādyaṃ naśvaraṃ yataḥ /
tasmāt sthāyiphalaprāptyai jñānameva samabhyaset
te taṃ bhuktvā svargalokaṃ viśālaṃ kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti
[bha० gī० ९/२१] ityādivacanabalāt kevalakriyāniṣṭhānāṃ puṃsāṃ svargādyaṃ
phalaṃ naśvaraṃ nāśaśīlam tasmāt sthāyimokṣaphalaprāptyai jñānameva
samyagabhyasedityarthaḥ
nanu tajjñānaṃ kathamabhyasanīyamityatrāha-
śāstrābhyāsādiyatnena sadgurorupadeśataḥ /
jñānameva samabhyasyet kimanyena prayojanam
śāstrābhyāsādiyatnena
nigamāgamaśiraḥsiddhavīraśaivaśāstrābhyāsādiprayatnena
sadgurorupadeśato'nugrahād jñānameva śivajñānameva samabhyasyet
samyagabhyāsaṃ kuryāt / anyena
pāśavahavirbhakṣaṇopayuktapūrvamīmāṃsādiśāstreṇa kiṃ prayojanam? na
kiñcit prayojanamityarthaḥ
atha tajjñānamahattvaṃ sūtradvayena prakāśayati-
p. ३०८)
jñānaṃ paraśivādvaitaparipākaviniścayaḥ /
yena saṃsārasambandhavinivṛttirbhavet satām
parabrahmaliṅgādanyannāstīti paripakvaniścaya eva jñānam yena
jñānena satāṃ saṃsārabādhānivṛttirbhavediti
atha tadeva viśadayati-
śivātmakamidaṃ sarvaṃ śivādanyanna vidyate /
śivo'hamiti yā buddhistadeva jñānamuttamam
spaṣṭam
atha tajjñānamahattvaṃ sūtradvayena prakāśayati-
andho yathā purasthāni vastūni ca na paśyati /
jñānahīnastathā dehī nātmasthaṃ vīkṣate śivam
spaṣṭam
nanu śivadarśanena kimityatrāha-
śivasya darśanāt puṃsāṃ janmaroganivartanam /
śivadarśanamapyāhuḥ sulabhaṃ jñānacakṣuṣām
atra syāditi śeṣaḥ / janmaroganivartanaṃ syāditi sambandhaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam
tasmād jñānena vinā ajñānanivṛttirnāstītyuktvā jñānāgamasthalaṃ
samāpayati-
p. ३०९)
dīpaṃ vinā yathā gehe nāndhakāro nivartate /
jñānaṃ vinā tathā citte moho'pi na nivartate
jñānaṃ vinā śivajñānaṃ vinetyarthaḥ / moho'jñānam / śiṣṭaṃ spaṣṭam
iti jñānāgamasthalam
atha sakāyasthalam
atha- śarīramādyaṃ khalu dharmasādhanam [ku० saṃ०] iti
vacanānusāreṇa tacchivajñānasampannasya yoginaḥ śarīrasya
kriyābhāvajñānakāraṇatvenātmatvanirūpaṇādayaṃ lokaḥ sakāya iti
ṣaḍbhiḥ sūtraiḥ sakāyasthalaṃ pratipādayati-
parasya yā tanurjñeyā'dehakarmābhimāninaḥ /
tayā sakāyo loko'yaṃ tadātmatvanirūpaṇāt
adehakarmābhimāninaḥ sthūlo'hamahaṃ karomīti laukikavad
dehakarmābhimānaśūnyasya parasya pūrvoktajñānasampannasya yoginaḥ
parairjñeyā yā tanurasti tayā tanvā tadātmatvanirūpaṇāt taccharīrasya
ātmatvanirūpaṇād ayaṃ lokaḥ sakāya iti kāyena sahita ityarthaḥ
nanu dehābhimānaśūnyasya parayoginaḥ kāyāpekṣā kimarthamityatrāha-
kāyaṃ vinā samastānāṃ na kriyā na ca bhāvanā /
na jñānaṃ yattato yogī kāyavāneva sañcaret
yadyasmāt kāraṇāt samastānāṃ ca kāyaṃ vinā
kriyādhyānaśūnyatvāt śivajñānasampannaḥ śivayogī kāyavāneva
sañcarediti
p. ३१०)
nanvasya yoginaḥ śivajñānasampannatvāt kimiti kāyāpekṣetyatrāha-
śivaikajñānayuktasya yogino'pi mahātmanaḥ /
kāyayogena siddhyanti bhogamokṣādayaḥ sadā
mokṣasya jñānamūlatvāt jñānasya kāyamūlatvāditi bhāvaḥ
atra dṛṣṭāntamāha-
kāṣṭhaṃ vinā yathā vahnirjāyate na prakāśavān /
mūrtiṃ vinā tathā yogī nātmatattvaprakāśavān
spaṣṭam
punaśca dṛṣṭāntāntaramāha-
mūrtyātmanaiva devasya yathāpūjyatvakalpanā /
tathā dehātmanaivāsya pūjyatvaṃ parayoginaḥ
spaṣṭam
kimuta śivo'pi mūrtyātmanaiva sṛṣṭyādīn karotītyāha-
niṣkalo hi mahādevaḥ paripūrṇaḥ sadāśivaḥ /
jagatsṛṣṭyādisaṃsiddhyai mūrtimāneva bhāsate
spaṣṭam
atha brahmādidivyajñānino'pi kāyavanta evetyāha-
p. ३११)
brahmādyā devatāḥ sarvā munayo'pi mumukṣavaḥ /
kāyavanto hi kurvanti tapaḥ sarvārthasādhakam
spaṣṭam
atha-vairāgyeṇa vapustyāgo naiva kāryo manīṣibhiḥ iti
devīkālottaravacanānusāreṇa śarīrasya sakalasiddhimūlatvānna tatparityāgo
yukta ityuktvā sakāyasthalaṃ samāpayati-
tapo hi mūlaṃ sarvāsāṃ siddhīnāṃ yajjagattraye /
tapastatkāyamūlaṃ hi tasmāt kāyaṃ na santyajet
sarvāsāṃ siddhīnāṃ tapaḥ kāraṇam tapasaḥ śarīraṃ kāraṇam tasmāt
kāyaṃ vairāgyeṇa na parityajediti
iti sakāyasthalam
atha akāyasthalam
atha-acchāyam [vṛ० u० ३/८/८] aśarīram [chā० u० ८/१२/१] iti śruteḥ
parayoginaścaupacārikadehitvādakāya iti pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
aupacārikadehitvājjagadātmatvabhāvanāt /
māyāsambandharāhityādakāyo hi paraḥ smṛtaḥ
para uktalakṣaṇasakāyaḥ parayogī aupacārikadehitvād
dehābhimānaśūnyatvād jagadātmatvabhāvanāt svaśaktipracayo viśvam [śi०
sū० ३/३०] iti śivasūtrasthiteḥ sarvaṃ viśvaṃ
śivasvabhāvabhūtacitkriyāśaktimayam tadviṣayatvāt anyathā
tadbāhyatvenāprameyakāryaṃ syāditi cintanād māyāsambandharahityāt ata
evānyonyabhāvalakṣaṇabhedabuddhirāhityād akāya iti smṛtaḥ hi prasiddha
ityarthaḥ
p. ३१२)
nanvasya dehābhimānaśūnyatvenākāyatve'pi dehasambandhasya
vidyamānatvāt tatkṛtavikāro'sti kimityatrāha-
parasya dehayoge'pi na dehāśrayavikriyā /
śivasyeva yatastasmādakāyo'yaṃ prakīrtitaḥ
śivasya dehayoge'pi yathā śarīraprayuktakāmādivikāro nāsti tathā
parayoginaḥ śivatulyatvād dehaprayuktavikāro nāstītyarthaḥ
nanvakāyakāyatvena bhāsanaṃ kiṃprayuktamityatrāha-
paraliṅge vilīnasya paramānandacinmaye /
kuto dehena sambandho dehivadbhāsanaṃ bhramaḥ
draṣṭadṝṇāṃ bhrama ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha dehasambandhe satyapi tena bādhakaṃ nāstītyāha-
dehābhimānahīnasya śivabhāve sthitātmanaḥ /
jagadetaccharīraṃ syād dehenaikena kā vyathā
dehābhimānaśūnyatvena śivabhāve sthitasvarūpavata etatparayoginaḥ
śivavad viśvaṃ śarīraṃ syādityekena śarīreṇa kā vyathā na kā'pītyarthaḥ
atha śivavat svātantryābhāvāt kasmānnāstītyatrāha-
p. ३१३)
śivajñānaikaniṣṭhasya nāhaṅkārabhavabhramaḥ /
na cendriyabhavaṃ duḥkhaṃ tyaktadehābhimāninaḥ
śivāhaṃbhāvaniṣṭhasya paricchinnaśarīrāhaṅkāraśūnyatvād
nāhamīśvara iti tatkṛtabhrāntirindriyajanyaṃ duḥkhaṃ ca nāstītyarthaḥ
athoktārthameva sphuṭīkṛtyākāyasthalaṃ samāpayati-
na manuṣyo na devo'haṃ na yakṣo naiva rākṣasaḥ /
śivo'hamiti yo buddhyāt tasya kiṃ dehakarmaṇā
tasyākāyasya śārīrakakarmaṇā kim kiṃ prayojanam na kimapītyarthaḥ /
śiṣṭaṃ spaṣṭam
ityakāyasthalam
atha parakāyasthalam
sa evai (vedai) tatparamaṃ brahmadhāma [muṃ० u० ३/२/१] iti muṇḍakaśruteḥ
akāyaparayogī prakṛtimāyātīta iti parabrahmaśarīratvāt parakāya iti pañcabhiḥ
sūtraiḥ pratipādayati-
vaśīkṛtatvāt prakṛtermāyāmārgātivartanāt /
parakāyo'yamākhyātaḥ satyajñānasukhātmakaḥ
ayamakāyaḥ śivayogī prakṛtervaśīkṛtatvād
vaśīkṛtermāyāmārgollaṅghanāt satyajñānasukhātmakaḥ
saccidānandasvarūpavān parakāya ityākhyāta ityarthaḥ
p. ३१४)
nanvevaṃ parakāyatve kathite'pi sthūlaśarīrasya vidyamānatvāt
kathamadhunaiva parakāyatvamityatrāha-
parabrahmavapuryasya prabodhānandabhāsuram /
prākṛtena śarīreṇa kimetenāsya jāyate
cidānandābhyāṃ prakāśamānaṃ parabrahma yasya vapuḥ śarīraṃ
jāyate asya parakāyasya prākṛtena śarīreṇa kim?
anyonyabhedābhāvabuddhirūpamāyāmārgollaṅghanena
tatkāryarūpaprakṛtitattvasya vaśīkaraṇāt sāgarataraṅganyāyena
svādhīnīkaraṇāt prakṛtisambhavena śarīreṇa kiṃ bādhakam? na kimati
bādhakamityarthaḥ
nanu tathāpi śarīrameva pratibandhakamityatrāha-
samyagjñānāgnisandagdhajanmabījakalevaraḥ /
śivatattvāvalambī yaḥ parakāyaḥ sa ucyate
samyagjñānāgninā dṛḍhataraśivādvaitajñānāgninā sandagdhaṃ
punarutpattiśaṅkā yathā na bhavati tathā samyag dagdhaṃ janmaiva bījaṃ yasya
tādṛśaḥ kalevaro bhavāntarakāraṇībhūtasūkṣmaśarīro yasya sa tathāvidhaḥ
śivatattvāvalambī paraśivasvarūpavān yo asti saḥ parakāya ityucyata ityarthaḥ /
janmarogapravartakasya sūkṣmaśarīrasya naṣṭatvāt sthūlaśarīre satyapi
bādhakaṃ nāstīti bhāvaḥ
nanu śarīrasya vidyamānatvenendriyavyāpārānuvṛtterbādhakamevetyatrāha-
indriyāṇi manovṛttivāsanāḥ karmasambhavāḥ /
yatra yānti layaṃ tena sakāyo'yaṃ parātmanā
karmasambhavāḥ karmapāśasambhūtā manovṛttivāsanā
indriyārthavāsanā indriyāṇi ca daśendriyavyāpārā yatra layaṃ yānti tena
parātmanā parabrahmaṇā ayaṃ eṣa
p. ३१५)
parakāyaḥ sakāyaḥ kāyena sahitaḥ san vartate / etatkāyasyāpi brahmamayatvāditi
bhāvaḥ
nanu śarīrasya kathaṃ brahmamayatvamityatrāha-
parāhantāmanuprāpya paśyed viśvaṃ cidātmakam /
sadeho'tibhramastasya niścitā hi śivātmatā
parāhantāṃ parabrahmaparaśivaparātmaparyāyaparatattvameva svayamiti
bhāvamanuprāpya viśvaṃ sakalajagajjālaṃ cidātmakaṃ
parabrahmasvabhāvabhūtacitkriyāntargatatvāttanmayamiti yaḥ paśyati tasya
sadehaḥ dehena saha vartamānatvam atibhramaḥ paśyatāṃ prākṛtānāṃ
bhramaḥ / niścitā hi śivātmatā kintu tasya śarīrasya śivātmatā niścitā
śaktimayatvāditi
tarhi sa parakāyaḥ śivavadakāyaḥ san paramamukta eva syādityatrāha-
svasvarūpaṃ cidākāraṃ jyotiḥ sākṣādvicintayan /
dehavānapi nirdeho jīvanmukto hi sādhakaḥ
svasvarūpaṃ sākṣāccidākaraṃ jyotiriti cintayan sādhako dehavānapi
punardehāntarābhāvānnirdeho jīvanmukta iti hi prasiddhamityarthaḥ
tadevopapādayati-
dehastiṣṭhatu vā yātu yoginaḥ svātmabodhinaḥ /
jīvanmuktirbhavet sadyaścidānandaprakāśinī
p. ३१६)
atra dṛṣṭāntamāha-
ātmajñānāvasānaṃ hi saṃsāraparipīḍanam /
sūryodaye'pi kiṃ lokastimireṇoparuddhyate
uparudhyate vyāpyata ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha parakāyasthalaṃ samāpayati-
dehābhimānanirmuktaḥ kalātītapadāśrayaḥ /
kathaṃ yāti paricchedaṃ śarīreṣu mahābudhaḥ
śarīrakalābhimānaśūnyaḥ san śarīrasya pāñcabhautikatvāt
tatkāraṇībhūtanivṛttyādikalātītaparabrahmapadāśrito mahābudhaḥ
paramajñānī parakāyaḥ śarīreṣu paricchedaṃ parimitatvaṃ kathaṃ kena
prakāreṇa yāti? na kenāpi yātītyarthaḥ
iti parakāyasthalam
atha dharmācārasthalam
atha-ya(dyeva)davidyādhigamaḥ sva(gamasya)dharmasyānucaraṇaṃ
svāśrameṣvevānukramaṇaṃ svadharma eva saṃvardhate
stambhaśākhevetarāṇyanenordhvabhāg bhavatyanyathā patati [mai० u० ४/३] iti
maitreyaśrutestasya parakāyasyācāra eva sarvajanānāṃ dharmācāra iti
dharmācārasthalaṃ pratipādayati-
tasyaiva parakāyasya samācāro ya iṣyate /
sa dharmaḥ sarvalokānāmupakārāya kalpyate
tasya parabrahmakāyasya śivayogino ya ācāra icchāviṣayīkriyate sa dharmaḥ
p. ३१७)
san samastajanānām upakārāya kalpyata ityarthaḥ
atha taddharmācāraṃ sūtratrayeṇa kathayati-
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayā kṣamā /
dānaṃ pūjā japo dhyānamiti dharmasya saṃgrahaḥ
dānaṃ sahajadānam pūjā śivaliṅgapūjā dhyānaṃ śivaliṅgacintanam
japaḥ śaivapañcākṣarābhyāsa ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
nanvidaṃ dharmācaraṇaṃ kimarthaṃ kartavyamityatrāha-
śivena vihito yasmādāgamairdharmasaṃgrahaḥ /
tasmāttamācaran vidvān tatprasādāya kalpyate
āgamaiḥ śivena dharmasamūho vihita iti vidheya eva /
tasmāddharmācāravān śivaprasādāya samartho bhavati anyathā
śivaprasādaśūnyaḥ san narakaṃ vrajedityarthaḥ
nanu sa dharmaḥ kathaṃ kartavya ityatrāha-
adharmaṃ na spṛśet kiñcid vihitaṃ dharmamācaret /
taṃ ca kāmavinirmuktaṃ tamapi jñānapūrvakam
vihitamahiṃsādirūpamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. ३१८)
atha tajjñānaṃ kīdṛśamityatra-
mātṛvat paradārāṃśca paradravyāṇi loṣṭhavat /
ātmavat sarvabhūtāni yaḥ paśyati sa dharmirāṭ //
iti śrutyanusāreṇa sūtradvayenāha-
ātmavat sarvabhūtāni saṃpaśyed yogavittamaḥ /
jagadekātmatābhāvānnigrahādivirodhataḥ
yogavittamo yogīśvaro jagadekātmatābhāvājjagataḥ
prakāśaikarūpatvacintanānnigrahādivirodhato
nigrahānugrahayoravakāśābhāvāt sarvabhūtāni ātmavat svātmavat
saṃpaśyet apakṣapātena paśyedityarthaḥ
evaṃ paśyato mamakāro naivetyāha-
eka eva śivaḥ sākṣājjagadetaditi sphuṭam /
paśyataḥ kiṃ na jāyeta mamakāro hi vibhramaḥ
śiva eka evaitajjagaditi sphuṭaṃ sākṣāt paśyataḥ kiṃ na jāyet? sarvaṃ
syādeva / tasmin jagati mamakāraḥ pratiniyatamastu mametyabhimāno vibhramo
nāstītyarthaḥ
atha taddharmācāraṃ virakto'pi na tyajedityāha-
dharma eva samastānāṃ yataḥ saṃsiddhikāraṇam /
niḥspṛho'pi mahāyogī dharmamārgaṃ ca na tyajet
saṃsiddhikāraṇaṃ bhogamokṣakāraṇamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. ३१९)
nanu jñānināṃ kiṃ dharmācaraṇenetyatrāha-
jñānāmṛtena tṛpto'pi yogī dharma na saṃtyajet /
ācāraṃ mahatāṃ dṛṣṭvā pravartante hi laukikāḥ [tulanīya- yadyadācarati
śreṣṭhastattadevetaro janaḥ / sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvarttate // (bha० gī०
३/२१)]
jñānāmṛtena śivajñānāmṛtena tṛpto'pi mahāyogī lokahitārthaṃ
dharmācāraṃ na parityajedityarthaḥ
atha kāraṇāntaramapyāha-
sadācārapriyaḥ śambhuḥ sadācāreṇa pūjyet /
sadācāraṃ vinā tasya prasādo naiva jāyate
jñānino'pi śivaprasādasiddhyarthamahiṃsādharmācaraṇamāvaśyakamiti
bhāvaḥ
iti dharmācārasthalam
atha bhāvācārasthalam
atha-
jyotīrūpaṃ śivaṃ pūrṇaṃ viśvatejonivartakam /
āśayaṃ bhāsayantaṃ ca bhāvayastanmayo bhavet //
iti kāmikavacanānusāreṇa dharmācārasampannasya śivayogino bhāva eva
sarveṣāṃ bhāvācāra ityupapādayati-
bhāva evāsya sarveṣāṃ bhāvācāraḥ prakīrtitaḥ /
bhāvo mānasaceṣṭātmā paripūrṇaḥ śivāśrayaḥ
asya dharmācārasampannasya śivayogino bhāva eva sarveṣāṃ
prākṛtānāṃ bhāvācāra iti parikīrtitaḥ / bhāvo nāma ka ityatrāha mānaseti /
p. ३२०)
manovyāpārarūpaḥ san paripūrṇaśivāśrayo'ntarbahiśca pūrṇaśiva eva
āśrayo yasya tādṛśastu viśeṣaṇabhāva ityarthaḥ
atha bhāvayuktakarma sūtradvayena viśeṣayati-
bhāvanāvihitaṃ karma pāvanādapi pāvanam /
tasmād bhāvanayā yuktaṃ paradharmaṃ samācaret
spaṣṭam
nanu bhāvena kimityatrāha-
bhāvena hi manaḥśuddhirbhāvaśuddhiśca karmaṇā /
iti sañcintya manasā yogī bhāvaṃ na saṃtyajet
spaṣṭam
nanu bhāvena karmasiddhiścet pratibandhakaṃ syādityatrāha-
śivabhāvanayā sarvaṃ nityanaimittikādikam /
kurvannapi mahāyogī guṇadoṣairna bādhyate
śiva eva karteti śivabhāvanayā (karma) kurvan yogī guṇadoṣairna lipyata
ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. ३२१)
nanu parayogīśvarasya nityanaimittikakarmasaṅgābhāvāt kathaṃ
tadācaraṇamaṅgīkṛtamityatrāha-
antaḥ prakāśamānasya saṃvitsūryasya santatam /
bhāvena yadupasthānaṃ tatsandhyāvandanaṃ viduḥ
antaḥ ūrdhvaṃ hṛtkamale nirantaraṃ bhāsamānasya cidādityasya bhāvena
yadupasthānamanuvartanam tat sandhyāvandanamiti vīraśaivācāryā
jānantītyarthaḥ
tarhi homo'pyāvaśyaka iti sa kīdṛśa ityatrāha-
ātmajyotiṣi sarveṣāṃ viṣayāṇāṃ samarpaṇam /
antarmukhena bhāvena homakarmeti gīyate
ātmajyotiṣi cidagnau antarmukhena bhāvena abahirmukhena bhāvena
sarveṣāṃ viṣayāṇāṃ yatsamarpaṇaṃ sāgarataraṅganyāyena layacintanaṃ
tadekalolībhāvacintanaṃ yadasti tad homakarmeti gīyate kathyata ityarthaḥ
evaṃ nityanaimittikakarmāṇi bhāvayan saṅgarahitaḥ syādityāha-
bhāveyat sarvakarmāṇi nityanaimittikāni ca /
śivaprītikarāṇyeva saṅgarāhityasiddhaye
saṃsārasambandhanivṛttyarthaṃ nityanaimittikāni sarvāṇi karmāṇi
śivaprītikārāṇyeveti bhāvayedityarthaḥ
nanu karmaṇaḥ saṅgahetutvāt kathaṃ saṅgarāhityaṃ syādityatrāha-
śive niveśya sakalaṃ kāryākāryaṃ vivekataḥ /
vartate yo mahābhāgaḥ sa saṅgarahito bhavet
p. ३२२)
vivekataḥ kartā kārayitā karma tatphalaṃ ca śiva eveti vivekataḥ
kāryākāryaṃ kartuṃ yogyamayogyaṃ ca śive niveśya samarpya yo mahābhāgo
mahāpuruṣo vartate sa saṅgarahito bhavasaṅgarahita ityarthaḥ
nanu bhavasaṅgarāhityaṃ śivadarśanena vinā na sambhavatītyatrāha-
ātmānamakhilaṃ vastu śivamānandacinmayam /
ekabhāvena satataṃ sampaśyanneva paśyati
ātmānaṃ svātmānaṃ akhilaṃ vastu sarvaṃ viśvam ānandacinmayaṃ
paraśivaṃ ca ekabhāvena ekatvena satataṃ paśyanneva
cidrūpatvācchivajīvaikyaṃ śivasvabhāvabhūtacitkriyāvyāptatvāt
tadabāhyatvena sarvaṃ viśvaṃ śivātmakamiti paśyanneva paśyati śivaṃ
paśyatītyarthaḥ
iti bhāvācārasthalam
atha jñānācārasthalam
atha-satyaṃ jñānamanantaṃ brahma [tai० u० २/१/१] iti śrutestasya
bhāvācārasampannasya śivayogino jñānācāra eva sarvadehināṃ jñānācāra
iti jñānācārasthalaṃ nirūpayati-
asya jñānasamācāro yoginaḥ sarvadehinām /
jñānācāro yadukto'yaṃ jñānācāraḥ sa kathyate
bhāvācārasampannasyāsya yogino jñānasamācāra eva sarvadehināṃ
jñānācāra iti yadyasmāt kāraṇāduktaḥ tasmātkāraṇāt so'yaṃ jñānācāra
iti kathyata ityarthaḥ
p. ३२३)
atha tajjñānācārameva lakṣaṇapūrvakaṃ sūtratrayeṇa kathayati-
śivādvaitaparaṃ jñānaṃ jñānamityucyate budhaiḥ /
siddhena vāpyasiddhena phalaṃ jñānāntareṇa kim
śivādvaitameva paraṃ pradhānaṃ yasya tādṛśaṃ jñānaṃ
budhairjñānamityucyate śāstrasiddhena vā tadasiddhena vā jñānāntareṇa
bhinnajñānena kiṃ phalam na kimapītyarthaḥ
atha tatkathamityatrāha-
nirmalaṃ hi śivajñānaṃ niḥśreyasakaraṃ param /
rāgadveṣādikaluṣaṃ bhūyaḥ saṃsṛtikāraṇam
śivajñānaṃ śivādvaitajñānaṃ nirmalam āṇavādimalasaṅgarahitaṃ
sat paraṃ niḥśreyakāraṇaṃ sarvotkṛṣṭamokṣapradamityarthaḥ /
tadvyatiriktabhedajñānaṃ rāgadveṣādikaluṣaṃ kāmakrodhādimiśraṃ sad
bhūyaḥ punaḥ punaḥ saṃsṛtikāraṇaṃ yātāyātakāraṇamiti hi
prasiddhamityarthaḥ
evaṃ jñānasvarūpamuktvā tadācārasvarūpaṃ kathayati-
paripūrṇaṃ mahājñānaṃ paratattvaprakāśakam /
avalambya pravṛtto yo jñānācāraḥ sa ucyate
paratattvaprakāśakaṃ paripūrṇam apiricchinnaṃ mahājñānaṃ
śivādvaitajñānamavalambya dhṛtvā ya ācāraḥ pravṛttaḥ sa jñānācāra
ityucyata ityarthaḥ
atha tajjñānācāriṇaṃ prakāśayati-
nirvikalpe pare dhāmni niṣkale śivanāmani /
jñānena yojayet sarvaṃ jñānācārī prakīrtitaḥ
p. ३२४)
niṣkale niravayave nirvikalpe bhedarahite śivanāmani śiva ityabhidhānavati
pare dhāmni parabrahmādhāre sarvaṃ jagajjālaṃ jñānena abhedajñānena yo
yojayet sa jñānācārīti kīrtita ityarthaḥ
atha tasya jñānācāriṇaḥ karmakārpaṇyaṃ nāstīti sūtradvayena kathayati-
jñānaṃ muktipradaṃ prāpya gurudṛṣṭiprasādataḥ /
kaḥ kuryāt karmakārpaṇye vāñchāṃ saṃsāravardhane
muktipradaṃ parāparamokṣapradaṃ śivajñānaṃ
gurukṛpādṛṣṭiprasannatāvaśāt prāpya saṃsāravardhane karmakārpaṇye
vāñchām icchāṃ kaḥ kuryāt? na ko'pi kuryādityarthaḥ
kuta ityatrāha-
karma jñānāgninā dagdhaṃ na prarohet kathañcana /
yadāhuḥ saṃsṛtermūlaṃ pravāhānugataṃ budhāḥ
yatkarma budhāḥ saṃsṛtermūlaṃ mūlakāraṇaṃ sat pravāhānugataṃ
jalapravāhanyāyenānāditvena śruteranugataṃ sad āhuḥ tatkarmabandhanaṃ
śivajñānāgninā dagdhaṃ sat kathañcana kenāpi prakāreṇa na prarohed
nāṅkuredityarthaḥ
tarhi karmabandhanaṃ kasyetyatrāha-
jñānena hīnaḥ puruṣaḥ karmaṇā baddhyate sadā /
jñāninaḥ karmasaṅkalpā bhavanti kila niṣphalāḥ
yathā puṣkarapalāśa āpo na śliṣyante evamevaṃvidi pāpakarma na
śliṣyate sa uttamaḥ puruṣaḥ iti chāndogyaśruteḥ
advaitabhaktiyuktasya yoginaḥ sakalāḥ kriyāḥ /
santi dagdhapaṭanyāyāt kriyāmātrā hi na kriyāḥ //
p. ३२५)
iti vīrāgamokteśca jñāninaḥ karmapāśo nāstītyarthaḥ
atha jñānācārasthalaṃ samāpayati-
śuddhācāre śuddhabhāvo vivekī
jyotiḥ paśyan sarvataścaivamekam /
jñānadhvastaprākṛtātmaprapañco
jīvanmuktaśceṣṭate divyayogī
iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇa śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
siddhāntaśikhāmaṇau māheśvarasthalāśritanavaliṅgaprasaṅgo nāma
ṣoḍaśaḥ paricchedaḥ
śuddhācāre nirmalajñānācāre śuddhabhāve nirmalabhāvavān vivekī
evaṃ pratiyogirahitaṃ śaivaṃ tejaḥ sarvataḥ paśyan
jñānadhvastaprākṛtātmaprapañcaḥ
śivādvaitajñānanāśitaprakṛtinyadehaprapañcavān divyayogī
svayaṃprakāśarūpaḥ śivayogī jīvanmuktaḥ san ceṣṭate laukikavad
vyavaharatītyarthaḥ
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
māheśvarasthalāśritanavaliṅgaprasaṅganāmā ṣoḍaśaḥ paricchedaḥ
saptadaśaḥ paricchedaḥ
atha prasādisthalam
(atha kāyānugrahasthalam)
athāgastyapraśnaḥ / agastya uvāceti-
sthalāni tāni coktāni yāni māheśvarasthale /
vadasva sthalabhedaṃ me prasādisthalasaṃśritam
vadasva upadiśetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
śrīreṇuka uvāca
sthalabhedā nava proktāḥ prasādisthalasaṃśritāḥ /
kāyānugrahaṇaṃ pūrvamindriyānugrahaṃ tataḥ
prāṇānugrahaṇaṃ paścāt tataḥ kāyārpitaṃ matam /
karaṇārpitamākhyātaṃ tato bhāvārpitaṃ matam
śiṣyasthalaṃ tataḥ proktaṃ śuśrūṣāsthalameva ca /
tataḥ sevyasthalaṃ caiṣāṃ kramaśaḥ śṛṇu lakṣaṇam
atha kāyānugrahasthalam
p. ३२७)
atha-śuciḥ samagrīvaśiraḥ śarīraḥ [kai० u० ५] iti kaivalyaśruteḥ sa
jñānācāravān śivayogī svarūpaśarīraṃ darśayannanugṛhṇātīti
kāyānugrāhaka iti sūtratrayeṇa nirūpayati-
anugṛhṇāti yallokān svakāyaṃ darśayannasau /
tasmādeṣa samākhyātaḥ kāyānugrahanāmakaḥ
asau jñānācārasampannaḥ śivayogī yadyasmāt kāraṇāt svakāyaṃ
darśayan san lokān prākṛtān (janān) anugṛhṇātyanugrahaṃ karoti tasmādeṣa
kāyānugrahanāmakaḥ kāyānugraha ityabhidhānavāniti samākhyāta ityarthaḥ
tatkathamityatra dṛṣṭāntamāha-
yathā śivo'nugṛhṇāti mūrtimāviśya dehinaḥ /
tathā yogī śarīrasthaḥ sarvānugrāhako bhavet
śivo yathā candraśekharādimūrtimāviśya dehinaḥ prāṇino'nugrahaṃ
karoti tathā yogī śarīrasthaḥ san śivadīkṣāsaṃskṛtadivyaśarīrasthaḥ san
sarvānugrāhakaḥ syādityarthaḥ
atha śivavadasaṅgaścetyāha-
śivaḥ śarīrayoge'pi yathā saṅgavivarjitaḥ /
tathā yogī śarīrastho niḥsaṅgo vartate sadā
sukhaduḥkhādisaṅgarahita ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. ३२८)
evaṃ śivayoginaḥ śivasamānatvamuktvā tasya māyāprapañcadarśanaṃ
nāstīti śiva eveti pañcabhiḥ sūtrairdṛṣṭāntapūrvakamupapādayati-
śivabhāvanayā yuktaḥ sthirayā nirvikalpayā /
śivo bhavati nirdhūtamāyāveśapariplavaḥ
atra śivayogīti śeṣaḥ / bhedarahitayā dṛḍhayā śivo'haṃbhāvanayā
yukto nivāritamāyāveśopaplavaḥ san śiva eva bhavatītyarthaḥ
nanu kathaṃ tasya māyāveśopaplavo nāstītyatrāha-
cittavṛttiṣu līnāsu śive citsukhasāgare /
avidyākalpitaṃ vastu nānyat paśyati saṃyamī
jñānānandayoḥ samudrasthānāpanne paramaśive cittavṛttiṣu
manovyāpāreṣu layaṃ gateṣu satsu śivayogī māyākalpitavastvantaraṃ na
paśyatītyarthaḥ
atra dṛṣṭāntamāha-
nedaṃ rajatamityukte yathā śuktiḥ prakāśate /
nedaṃ jagaditi jñāte śivatattvaṃ prakāśate
ukte jñāta ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha punardṛṣṭāntamāha-
yathā svapnakṛtaṃ vastu prabodhenaiva śāmyati /
tathā śivasya vijñāne saṃsāraṃ naiva paśyati
eṣa śivayogītyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. ३२९)
atha punardṛṣṭāntamāha-
ajñānameva sarveṣāṃ saṃsārabhramakāraṇam /
tannivṛttau kathaṃ bhūyaḥ saṃsārabhramadarśanam
yathā śuktyajñānaṃ rajatabhrāntikāraṇam tathā
śivaviṣayakamajñānaṃ saṃsārabhrāntikāraṇam / tannivṛttau
śuktyajñānanivṛttau yathā rajatabhramo nivartate tathā
śivaviṣayakājñānanivṛttau sāṃsārikabhedabhrāntidarśanaṃ nāstītyarthaḥ /
yathā śuktireva rajatam tathā śiva eva viśvamiti bhāvaḥ
tasmādayaṃ śivayogī jīvanmukta iti vadan kāyānugrahasthalaṃ samāpayati-
galitāhaṅkṛtigranthiḥ krīḍākalpitavigrahaḥ /
jīvanmuktaścared yogī dehivannirupādhikaḥ
nivṛttaparicchinnaśarīrādyahaṅkāravān krīḍārthaṃ
svecchāparikalpitakalevaraḥ ata eva nirupādhikaḥ pratibandharahita ityarthaḥ /
jīvanmuktaḥ san dehivat dehavāniva lokānugrahārthaṃ sañcaredityarthaḥ
iti kāyānugrahasthalam
athendriyānugrahasthalam
p. ३३०)
atha-trirunnataṃ sthāpya samaṃ śarīraṃ hṛdīndriyāṇi manasā
sanniveśya [śve० u० २/८] iti śvetāśvataraśrutyanusāreṇa tasyā
kāyānugrahasampannasya śivayogina indriyavivecanameva
sarveṣāmindriyānugrahasthalamiti nirūpayati-
darśanāt parakāyasya karaṇānāṃ vivekataḥ /
indriyānugrahaḥ proktaḥ sarveṣāṃ tattvavedibhiḥ
parakāyasya sarvotkṛṣṭakāyānugrahasampannasya śivayogino darśanāt
karaṇānāmindriyāṇāṃ vivekataḥ sarveṣāṃ prākṛtānāmindriyānugraha iti
tattvavedibhistattvajñānibhiḥ proktaḥ kathita ityarthaḥ
atha tatkathamityatra tadindrayavyāpāraṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
indriyāṇāṃ samastānāṃ svārtheṣu sati saṅgame /
rāgo vā jāyate dveṣastau yogī parivarjayet
loke samastānāṃ śrotrādīndriyāṇāṃ svasvaviṣayeṣu sambandhe sati
rāgo vā dveṣo vā jāyate / yogī śivayogī tau rāgadveṣau parivarjayet
parityajetetyarthaḥ
evaṃ ca yogīndriyavyāpārasya lokottaratvādanugrahakaratvamiti bhāvaḥ-
indriyāṇāṃ bahirvṛttiḥ prapañcasya prakāśinī /
antaḥ śive samāveśo niṣprapañcasya kāraṇam
spaṣṭam
p. ३३१)
evaṃ sthite-
kṣaṇamantaḥ śivaṃ paśyan kevalenaiva cetasā /
bāhyārthānāmanubhavaṃ kṣaṇaṃ kurvan dṛgādibhiḥ
sarvendriyanirūḍho'pi sarvendriyavihīnavān /
śivāhitamanā yogī śivaṃ paśyati nāparam
antaḥ antarmukhaḥ san kevalena cetasā bāhyendriyasaṅgarahitena cittena
kṣaṇaṃ śivaṃ paśyan dṛgādibhiścakṣurādibāhyendriyaiḥ bāhyārthānāṃ
śabdādibāhyaviṣayāṇām anubhavaṃ kṣaṇaṃ kurvan śivāhitamanā yogī
śive niveśitacittaḥ parayogī sarvendriyānirūḍho'pi sarvendriyāsakto'pi
sarvendriyavihīnavān san śivaṃ paśyati antarbahiśca śivameva paśyati aparaṃ
tadanyaṃ na paśyatīti tadindriyavivecanamanugrahakaramiti bhāvaḥ // १७-१८ //
nanvevamantarbahiśca śivaṃ paśyataḥ śivayogino'pi
prākṛtajanavajjarāmaraṇādidarśanāt kathaṃ lokānugrāhakatvamityatrāha-
na jarā maraṇaṃ nāsti na pipāsā na ca kṣudhā /
śivāhitendriyasyāsya nirmānasya mahātmanaḥ
śivāhitendriyasya śivaniveśitendriyavyāpāravato nirmānasya
dehādyabhimānaśūnyasya mahātmano mahāpuruṣasya asya śivayogino
jarāmaraṇaṃ nāsti tayoḥ śarīradharmatvāt kṣutpipāse ca na staḥ tayoḥ
prāṇadharmatvāditi
sarveṣu gātreṣu śiraḥ pradhānaṃ sarvendriyāṇāṃ nayanaṃ pradhānam
indriyāṇāṃ mano nātho manonāthastu mārutaḥ iti purāṇavacanānusāreṇa
sarvendriyavyāpārakāraṇībhūtamanomārutanigrahaṃ sūtratrayeṇa
prakāśayati-
mano yatra pravarteta tatra sarvandriyasthitiḥ /
p. ३३२)
śive manasi saṃllīne kva cendriyavicāraṇā
yatra manasthitiḥ (tatra) sarvendriyasthitiḥ manasi śive saṃllīne sati
indriyavicāraṇā indriyavyāpāraḥ kva? nāstītyarthaḥ
yadyat paśyan dṛśā yogī manasā cintayatyapi /
tattat sarvaṃ śivākāraṃ saṃvidrūpaṃ prakāśate
yogī śivayogī dṛśā yadyat paśyati manasā cintayati tattat sarvaṃ
cidrūpaṃ śivākāraṃ sat prakāśate manuta ityarthaḥ
anenāntarbāhyendriyanigrahaprakāro darśitaḥ / atha
prāṇanigrahaprakāraṃ darśayati-
karaṇaiḥ sahitaṃ prāṇaṃ manasyādhāya saṃyamī /
yojayet sa śivaḥ sākṣād yatra nāsti jagadbhramaḥ
karaṇairnetrādikaraṇaiḥ sahitaṃ prāṇaṃ prāṇavāyuṃ manasyādhāya
saṃsthāpya yaḥ saṃyamī śivayogī yatra brahmaṇi yojayet netrādikaraṇānāṃ
mana eva prāṇarūpam mano vāyurūpaṃ vegavattvāt loke kvacillakṣye
netracañcalaṃ cet prāṇavāyunirodhadvārā manolayasyānubhūyamānatvācca
trayāṇāmaikyāt sāmarasyena saṃyojayet sa sākṣācchiva eva / tasya jagadbhramo
viśvabhedabhrāntirnāsti cittavṛttirbrahmaṇi līnā ced bāhyendriyavyāpāro
nivartate tadabhāvād vibhedabhrāntirnāstītyarthaḥ
athendriyānugrahasthalaṃ samāpayati-
sarvendriyapravṛttyā ca bahirantaḥ śivaṃ yajan /
svacchandacārī sarvatra sukhī bhavati saṃyamī
p. ३३३)
saṃyamī śivayogī sarvendriyapravṛttyā ca antarbāhyendriyapravartanena
śivam iṣṭaprāṇarūpaśivaliṅga yajan pūjayan sarvatra svecchācārī bhūtvā
sukhī bhavati sukhamanubhavannāsta ityarthaḥ
itīndriyānugrahasthalam
atha prāṇānugrahasthalam
atha-prāṇān prapīḍyeha sa muktaceṣṭaḥ kṣīṇe prāṇe nāsikayocchvasīta
[śve० u० २/९] iti śvetāvataraśrutyanusāreṇendriyānugrahasampannasya
śivayoginastātparyāvalokanameva sarveṣāṃ prāṇānugrahasthalaṃ nirūpayati-
śivasya parakāyasya yat tātparyāvalokanam /
tatprāṇānugrahaḥ proktaḥ sarveṣāṃ tattvadarśibhiḥ
parakāyasya indriyānugrahasampannasya parabrahmakāyasya śivasya
śivayogino yattātparyāvalokanaṃ prāṇavāyunirodhena yattātparyāvalokanamasti
tatsarveṣāṃ prāṇānugraha iti tattvadarśibhistattvajñānibhiḥ prokta ityarthaḥ
atha tattātparyavalokanaṃ kīdṛśamityāha-
prāṇo yasya layaṃ yāti śive paramakāraṇe /
kutastasyendriyasphūrtiḥ kutaḥ saṃsāradarśanam
yasya śivayoginaḥ prāṇaḥ prāṇavāyuḥ paramakāraṇe śive
brahmādikāraṇeśānāmapi [brahmā viṣṇū rudra īśvaraḥ sadāśivaśceti
pañcakāraṇeśāḥ /] kāraṇībhūte paraśive layaṃ yāti tasya śivayogina
indriyasphūrtirindriyavyāpāraḥ kutaḥ? nāstītyarthaḥ / evaṃ ca
niṣprapañcaśivaliṅgadarśanaṃ tattātparyāvalokanamiti bhāvaḥ
p. ३३४)
atha tatkathamityatrāha-
karaṇeṣu nivṛtteṣu svārthasaṅgāt prayatnataḥ /
taiḥ samaṃ prāṇamāropya svānte śāntamatiḥ svayam
kevalakumbhena śive prāṇavāyau layaṃ gate sati karaṇeṣu
cakṣurādikaraṇeṣu svārthasaṅgāt śabdādisvaviṣayasambandhāt prayatnataḥ
svayameva nivṛtteṣu satsu svānte manasi tairindriyaiḥ samaṃ prāṇamāropya
saṃyojya śāntamatī rāgadveṣarahitaḥ syāt
evaṃ sthite-
śāntatvāt prāṇavṛttīnāṃ manaḥ śāmyati vṛttibhiḥ /
tacchāntau yogināṃ kiñcicchivādanyanna dṛśyate
prāṇavṛttīnāṃ recakapūrakarūpaprāṇavṛttīnāṃ śāntatvāt
kevalakumbhakena nivṛttatvāt mano vṛttibhiḥ saṅkalpavikalparūpavṛttibhiḥ
samaṃ śāmyati tacchāntau satyāṃ yogināṃ śivādanyanna kiñcidapi dṛśyata
ityarthaḥ
athātra śaṅkāṃ sūtradvayenodbhāvya tṛtīyena nirākaroti-
prāṇa eva manuṣyāṇāṃ dehadhāraṇakāraṇam /
tadādhāraḥ śivaḥ proktaḥ sarvakāraṇakāraṇam
spaṣṭam
p. ३३५)
asyottaram-
nirādhāraḥ śivaḥ sākṣāt prāṇastena pratiṣṭhitaḥ /
tadādhārā tanurjñeyā jīvo yenaiva ceṣṭate
tadādhārā prāṇādhāretyarthaḥ
yenaiva prāṇenaiva jīvaśceṣṭata iti sarvasammatatvena śive prāṇasya
līnatvād dehaḥ kathaṃ tīṣṭhatīti śaṅkā? asyottaram-
śive prāṇo vilīno'pi yogino yogamārgataḥ /
svaśaktivāsanāyogād dhārayatyeva vigraham
yoginaḥ śivayogino yogamārgataḥ kevalakumbharūpayogamārgāt
prāṇaḥ śive vilīno'pi layaṃ gato'pi svaśaktivāsanāyogād
nijaśaktisaṃskārabalād vigrahaṃ śarīraṃ dhārayatyevetyarthaḥ
tarhi sa kathaṃ tiṣṭhatītyatra sūtradvayena kathayati-
sa cābhyāsavaśād bhūyaḥ sarvatattvātivartini /
niṣkalaṅke nirākāre nirastāśeṣaviklave
sa ca jīvātmāśrayībhūtaprāṇavāyurbhūyo'bhyāsavaśāt
sarvatattvātivartini bhūmyādiśivāntatattvoparivartini niṣkalaṅke
jarāmaraṇādidoṣarahite nirākāre ata eva prākṛtanīlapītādyākārarahite
nirastāśeṣaviklave nivṛttasamastabādhe
cidvilāsaparisphūrtiparipūrṇasukhāhvaye /
śive vilīnaḥ sarvātmā yogī calati na kvacit
cidvilāsabāhulyena paripūrṇasukhādvaye paripūrṇānandasvarūpeṇa
dvitīyaśūnye paramaśive vilīnasarvātmā layībhūtasarvavyāpāravān yogī
śivayogī kvacit kutracit kadāpi na calati na spandata ityarthaḥ
p. ३३६)
atha kimiva na calatītyatrāha-
pradhvastavāsanāsaṅgāt prāṇavṛttiparikṣayāt /
śivaikībhūtasarvātmā sthāṇuvad bhāti saṃyamī
saṃyamī śivayogīśvaraḥ pradhvastavāsanāsaṅgād
vinaṣṭaviṣayavāsanāsamparkāt prāṇavṛttikṣayāt
prākṛtavaikṛtarūpaprāṇavyāpāranāśāt śivaikībhūtasarvātmā
śivaliṅgaikarasībhūtasarvendriyavyāpāravān san sthāṇuvat kāṣṭhavad
niścalatvena bhātītyarthaḥ
iti prāṇānugrahasthalam
atha kāyārpitasthalam
atha-
yadā śivāya svātmānaṃ dattavān deśikātmane /
tadā śaivo bhaved devi na tato'sti punarbhavaḥ //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa prāṇānugrahasampannasya yogyaṃ
kāyārpitasthalaṃ nirūpayati-
śivasya pararūpasya sarvānugrāhiṇo'rcane /
tyāgo dehābhimānasya kāyārpitamudāhṛtam
sarvānugrāhiṇaḥ sarvānugrāhakasya pararūpasya parabrahmakāyasya
prāṇānugrahasampannasya parayoginaḥ śivasyārcane śivaliṅgapūjāviṣaye
dehābhimānasya tyāgaḥ kāyārpitamityudāhṛtamityarthaḥ
p. ३३७)
atha kimanena bhavatītyatrāha-
yadā yogī nijaṃ dehaṃ śivāya vinivedayet /
tadā bhavati tadrūpaṃ śivarūpaṃ na saṃśayaḥ
tadrūpaṃ yoginaḥ svarūpaṃ śivarūpaṃ bhavatītyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
nanu dehamātraṃ samarpaṇīyaṃ vā yadyanyatkiñcidasti vetyatrāha-
indriyaprītihetūni viṣayāsaṅgajāni ca /
sukhāni sukhacidrūpe śivayogī nivedayet
indriyaprītikāraṇībhūtaviṣayasambandhotpannasukhaṃ cidānandarūpe
śive nivedayedityarthaḥ
atha tatkathamityatrāha-
darśanāt sparśanād bhukteḥ śravaṇād ghrāṇanādapi /
viṣayebhyo yadutpannaṃ śive tatsukhamarpayet
viṣayebhya etadvyatiriktavastrābharaṇādiviṣayebhya ityarthaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam
atha dehadvāreṇa yadyatsukhaṃ prāptaṃ tatsarvaṃ śivaliṅgāya
samarpaṇīyamiti vadan kāyārpitasthalaṃ samāpayati-
dehadvāreṇa yadyat syāt sukhaṃ prāsaṅgamātmanaḥ /
tattannivedayan śambhoryogī bhavati nirmalaḥ
dehadvāreṇa dehasambaddhadaśendriyadvāreṇa yadyatsukhaṃ svasya prāsaṅgaṃ
prasaktaṃ syāt
p. ३३८)
tattatsukhaṃ śambhoḥ śivaliṅgasya nivedayan samarpayan san yogī śivayogī
nirmalo nirlepaḥ san carati sañcaratītyarthaḥ / kāyikasukhasamarpaṇameva
kāyārpaṇamiti bhāvaḥ
iti kāyārpitasthalam
atha karaṇārpitasthalam
atha-
yastu vijñānavān bhavati yuktena manasā sadā /
tasyendriyāṇi vaśyāni sadaśvā iva sāratheḥ [kaṭhopa० १/३/६] //
iti kaṭhavallīśrutyanusāreṇa kāyārpitasampannasya karaṇārpitasthalaṃ
nirūpayati-
āsañjanaṃ samastānāṃ karaṇānāṃ parātpare /
śive yat tadidaṃ proktaṃ karaṇārpitamāgame
parātpare viśvasmādutkṛṣṭaparaśaktyapekṣayotkṛṣṭe śive śivaliṅge
samastānām antarbāhyavartināṃ karaṇānāṃ yadāsañjanaṃ
saṃyojanakartṛtvamasti tadidaṃ karaṇārpitamityāgame vīraśaivasiddhānte
proktaṃ kathitamityarthaḥ
atha karaṇārpakaṃ kathayati-
yadyatkaraṇamālambya bhuṅkte viṣayajaṃ sukham /
tattacchive samarpyaiṣa karaṇārpaka ucyate
yatkaraṇamālambya viṣayajaṃ sukhaṃ yad bhuṅkte tatkaraṇasambaddhaṃ
tadviṣayasukhaṃ śivaliṅge samarpya eṣa kāyārpitasampannaḥ karaṇārpaka
ityucyata ityarthaḥ
p. ३३९)
atha tatprakāraṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
ahaṅkāramadodriktamantaḥkaraṇavāraṇam /
badhnīyād yaḥ śivālāne sa dhīraḥ sarvasiddhimān
ahaṅkāramamakārarūpordhvādhomadamattamanobuddhicittalakṣaṇāntaḥ
karaṇagajaṃ yaḥ śivālāne śivaliṅgarūpabandhanastambhe badhnīyāt saḥ
sarvasiddhimān dhīraḥ
nanvindriyāṇām bāhulyānmanomātrabandhanena kathaṃ dhīratvamityatrāha-
indriyāṇāṃ samastānāṃ manaḥ prathamamucyate /
vaśīkṛte śive tasmin kimanyaistadvaśānugaiḥ
prathamaṃ kāraṇamityarthaḥ indriyāṇāṃ mano nāthaḥ iti śruteḥ /
śiṣṭaṃ spaṣṭam
nanvetāvatā kimityatrāha-
indriyāṇāṃ vaśīkāro nivṛttiriti gīyate /
lakṣīkṛte śive teṣāṃ kutaḥ saṃsāragāhanam
indriyavaśīkaraṇameva nivṛttiriti vidvadbhirgīyate / teṣāmindriyāṇāṃ
śivaliṅge lakṣīkṛte sati saṃsāranimajjanaṃ kutaḥ nāstītyarthaḥ
nanvindriyavaśīkāramātreṇa kathaṃ saṃsāranivṛttirityatrāha-
saṃsāraviṣakāntārasamucchedakuṭhārikā /
upaśāntirbhavet puṃsāmindriyāṇāṃ vaśīkṛtau
p. ३४०)
upaśāntirnirapekṣetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
nanu nirapekṣāmātreṇa kathaṃ karmabandhanivṛttirityatrāha-
indriyaireva jāyante pāpāni sukṛtāni ca /
teṣāṃ samarpaṇādīśe kutaḥ karmanibandhanam
spaṣṭam
nanu śivārpitapadārthairabhivṛddhiśravaṇāt śive
puṇyapāpasamarpaṇena tadabhivṛddhiḥ kasmānna bhavatītyatrāha-
prakāśamāne cidvahnau bahirantarjaganmaye /
samarpya viṣayān sarvān muktavajjāyate janaḥ
vahniprakṣiptapadārthānāṃ nāśadarśanād bahirantarbhāsamāne
viśvarūpe cidagnirūpaśivaliṅge samarpitānāṃ padārthānāmapi
nāśo'vaśyamaṅgīkaraṇīya ityabhivṛddhyabhāvāt samastaviṣayān tatra
samarpya jano jananamaraṇaparipīḍito dehī muktavajjāyata ityarthaḥ
nanu vahnisamarpaṇasya homarūpatvāt kiṃ tatsādhanamityatrāha-
cittadravyaṃ samādāya jagajjātaṃ mahāhaviḥ /
cidvahnau juhvatāmantaḥ kutaḥ saṃsāraviplavaḥ
jagataḥ pañcatanmātrarūpatvena śabdādiviṣayarūpaṃ
haviścittadravyaṃ saṅgṛhya antaḥ hṛdayakamalasthacidvahnau juhvatāṃ
śivayogināṃ saṃsārabādhaḥ kutaḥ? nāstītyarthaḥ
p. ३४१)
nanvevaṃrūpaviśvahavanena muktavajjāyamāno janaḥ kīdṛgrūpa ityatrāha-
ātmajyotiṣi cidrūpe prāṇavāyunibodhite /
juhvan samastaviṣayān tanmayo bhavati dhruvam
prāṇavāyuprakāśite cidrūpe ātmajyotiṣi śivāgnau
tattatkaraṇajanyasukhādiviṣayān juhvan arpayan śivayogī
tanmayaścinmayaśivasvarūpa eva bhavati jāyate (iti) dhruvaṃ niścayaḥ
nanu karaṇānāṃ prākṛtatvena kathaṃ tajjanyasukhādi
śivasamarpaṇayogyamityatrāha-
indriyāṇi samastāni śarīraṃ bhogasādhanam /
śivapūjāṅgabhāvena bhāvayan muktimāpnuyāt
śarīrādīnāṃ śivapūjāṅgatvāt tajjanyasukhādyapi
śivasamarpaṇayogyamevetyarthaḥ / idaṃ karaṇārpaṇaṃ kāyārpaṇasthale
prasaṅgāduktamiti na paunaruktyam
iti karaṇārpitasthalam
atha bhāvārpitasthalam
atha-
tasmāt prapañcasambandhabhāvaṃ hitvā śivātmakam /
bhāvamāśritya yatnena kuryād vyāpṛtimīśvare //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa karaṇārpitasampannasya śivayogino
vidhīyamānaṃ bhāvārpaṇaṃ nirūpayati-
śive niścalabhāvena bhāvānāṃ yatsamarpaṇam /
bhāvārpitamidaṃ proktaṃ śivasadbhāvavedibhiḥ
śive śivaliṅgaviṣaye niścalabhāvena sthirabhāvena bhāvānāṃ
yatsamarpaṇam tadidaṃ bhāvārpitamiti śivasadbhāvavedibhiḥ proktamityarthaḥ
p. ३४२)
atha ko nāma bhāva ityatrāha-
cittasthasakalārthānāṃ mananaṃ yattu mānase /
tadarpaṇaṃ śive sākṣānmānaso bhāva ucyate
mānaso manovikāro bhāvo bhāva ityucyate vikāro mānaso bhāvaḥ
ityamaraḥ / mānase manovikāre bhāve cittasthasakalārthānāṃ
cittaniṣṭhasakalapadārthānāṃ yanmananam anubhavarūpacintanaṃ yadasti tat
sākṣāt pratyakṣībhūte śive śivaliṅge arpaṇaṃ arpitamityucyate ityarthaḥ
atha tadbhāvasvarūpaṃ pañcabhiḥ sūtrairviśeṣayati-
bhāva eva hi jantūnāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ /
bhāvaśuddhau bhavenmuktirviparīte tu saṃsṛtiḥ
spaṣṭam
atha kā nāma bhāvaśuddhirityatrāha-
bhāvasya śuddhirākhyātā śivo'hamiti yojanā /
viparītasamāyoge kuto duḥkhanivartanam
śivo'hamiti svasvarūpānubhavayoga eva bhāvasya śuddhiriti
vidvadbhirākhyātā / viparītasamāyoge sati nāhaṃ śiva iti viparītayoge sati
duḥkhanirvatanaṃ sāṃsārikaduḥkhanivṛttiḥ kutaḥ? nāstītyarthaḥ
p. ३४३)
nanvidamiti bhāsamānaṃ viśvaṃ kathaṃ bhāvanīyamityatra-bhoktā
bhojyaṃ preritāraṃ ca matvā sarvaṃ proktaṃ trividhaṃ brahma caitat [śve० u०
१/१२] iti śvetāśvataraśrutyanusāreṇa kathayati-
bhoktā bhogyaṃ bhojayitā sarvametaccarācaram /
bhāvayan śivarūpeṇa śivo bhavati vastutaḥ
bhoktā jīvo bhogyaṃ bhogayogyaṃ vastu avyaktaṃ bhojayitā bhogadaḥ
śivaḥ / carācarametatsarvaṃ jagajjālaṃ
svanijasvabhāvabhūtacitkriyāśaktikāryatvāt śivarūpeṇa bhāvayan śivayogī
vastutaḥ paramārthataḥ śivo bhavati śiva eva bhavatītyarthaḥ / atra vastuta
ityanenāsya mukhyapakṣatvaṃ sūcitam
atha pakṣāntareṇa bhāvanāṃ kathayati-
mithyeti bhāvayan viśvaṃ viśvātītaṃ śivaṃ smaran /
sattānandacidākāraṃ kathaṃ baddhumihārhati
viśvaṃ svātiriktādhyāsalakṣaṇāvidyākāryatvād mithyeti bhāvayan
viśvātītaṃ viśvottīrṇaṃ śivaṃ sattānandacidākāraṃ
nityaparipūrṇasaccidānandasvarūpaṃ smaran malamāyādipāśairbaddhuṃ
kathamihārhati? na kenāpi prakāreṇārhatītyarthaḥ
atha bhāvanāntaramāha-
sarvaṃ karmārcanaṃ śambhorvacanaṃ tasya kīrtanam /
iti bhāvayato nityaṃ kathaṃ syāt karmabandhanam
kriyamāṇaṃ sarvaṃ karma śambhoḥ śivaliṅgasyārcanam kathyamānaṃ
sarvaṃ vacanaṃ tasya śivaliṅgasya kīrtanaṃ stutiḥ iti nityaṃ bhāvayataḥ
karmakṛtabandhanaṃ kathaṃ syāt? na kenāpi prakāreṇa bhavedityarthaḥ
p. ३४४)
atha jīvanmuktikarīṃ bhāvanāṃ kathayan bhāvārpitasthalaṃ samāpayati-
sarvendriyagataṃ saukhyaṃ duḥkhaṃ vā karmasambhavam /
śivārthaṃ bhāvayan yogī jīvanmukto bhaviṣyati
śrotrādisarvendriyagataṃ saukhyaṃ sukhaṃ pāpakarmasambhavaṃ
duḥkhaṃ vā śivārthaṃ śivaliṅgārpitapadārthatvena bhāvayan śivayogī
jīvanmuktaḥ syādityarthaḥ
iti bhāvārpitasthalam
atha śiṣyasthalam
yathā siddharasasparśāt tāmraṃ bhavati kāñcanam /
gurūpadiṣṭaśravaṇācchiṣyastattvamayastathā //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa tadbhāvārpitasampannena parayoginā
śikṣaṇīyaśiṣyasthalaṃ kathayati-
śāsanīyo bhavedyastu parakāyena sarvadā /
tatprasādāttu mokṣārthī sa śiṣya iti kīrtitaḥ
parakāyena parabrahmakāyena bhāvārpitasampannena śivayoginā yaḥ
sarvadā śāsanīyaḥ śikṣaṇīyo bhavet tatprasādāt tadbhāvārpitasampannasya
prasādāt mokṣārthī parāparamokṣāpekṣī saḥ śiṣya iti kīrtitaḥ kathita
ityarthaḥ
p. ३४५)
atha prakārāntareṇa tallakṣaṇamāha-
bhāvo yasya sthiro nityaṃ manovākkāyakarmabhiḥ /
gurau nije guṇodāre sa śiṣya iti gīyate
yasya bhāvo guṇodāre jñānavairāgyādiguṇonnate nije gurau śrīgurau
manovākkāyakarmabhirdhyānastotrapūjārūpakarmabhirnityaṃ sthiro dṛḍho
bhavet sa śiṣya iti gīyate kathyata ityarthaḥ
atha mukhyaśiṣyalakṣaṇamāha-
śānto dāntastapaśśīlaḥ satyavāk samadarśanaḥ /
gurau śive samānasthaḥ sa śiṣyāṇāmihottamaḥ
yaḥ śāntaḥ antarindriyanigrahavān dānto bāhyendriyanigrahavān
tapaśśīlo yamaniyamādyaṣṭāṅgalakṣaṇatapoyoganiṣṭhaḥ
[yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇā-
dhyānasamādhayo'ṣṭāvaṅgāni (pā० yo० sū० २/२९] san satyavāg
yathārthavādī san samadarśano loṣṭasuvarṇādiṣu samānabuddhimān san
śrīgurau śivaliṅge ca samadarśanavān san vartate sa iha loke śiṣyāṇāmuttamaḥ
śreṣṭha ityarthaḥ
atha śiṣyācāraṃ sūtradvayena kathayati-
gurumeva śivaṃ paśyecchivameva guruṃ tathā /
naitayorantaraṃ kiñcidvijānīyādvicakṣaṇaḥ
vicakṣaṇaḥ śiṣya ityarthaḥ
p. ३४६)
śivācāre śivadhyāne śivajñāne ca nirmale /
gurorādeśamātreṇa parāṃ niṣṭhāmavāpnuyāt
niṣṭhāṃ viśvāsaṃ prāpnuyādityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha śrīgurukṛpākaṭākṣamahattvaṃ sūtradvayena kathayati-
brahmāṇḍabuddhudodbhūtaṃ māyāsindhuṃ mahattaram /
guroḥ kavalayatyāśu kaṭākṣavaḍavānalaḥ
brahmāṇḍarūpabudbudānām udbhūtamudbhavanaṃ yasmin sa
brahmāṇḍabudbutodbhūta ityarthaḥ / tādṛśaṃ mahattaraṃ māyāsindhuṃ
guroḥ kaṭākṣavaḍavānalo jhaṭiti kavalayati grasatītyarthaḥ / netrasya taijasatvād
vaḍavānalatvena varṇanam
guroḥ kaṭākṣavedhena śivo bhavati mānavaḥ /
rasavedhād yathā loho hematāṃ pratipadyate
mānavaḥ śiṣyajan ityarthaḥ / samyagāveśo vedha ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
athaivaṃ gurumahattvajñānī gurorājñāṃ na laṅghayedityāha-
na laṅghayed gurorājñāṃ jñānameva prakāśayan /
śivāsaktena manasā sarvasiddhimavāpnuyāt
śivāsaktena śivadhyānaniṣṭhena manasā jñānaṃ
śivādvaitajñānamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. ३४७)
atha gurūpadeśarahasyaṃ sūcayati-
śivādanyajjaganmithyā śivaḥ saṃvitsvarūpakaḥ /
śivastvamiti nirdiṣṭo guruṇā mukta eva saḥ
jagat śivādanyaditi mithyā śivasvarūpamevetyarthaḥ / tatkathamityatrāha-
śivaḥ saṃvitsvarūpaka iti / viśvasya cidantargatatvāttaraṅgādivaccinmayatvam
anyathā cidbāhyatvenāstītyatra mānābhāvādasadeva syāditi bhāvaḥ /
śivastvamiti cidrūpatvāditi bhāvaḥ aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā
tattvamasi śvetaketo [chā० u० ६/९/४] iti chāndogyaśruteḥ / iti yaḥ śiṣyaḥ
śrīguruṇopadiṣṭaḥ sa mukta va jīvanmukta evetyarthaḥ
atha śiṣyasthalaṃ samāpayati-
gurorlabdhvā mahājñānaṃ saṃsārāmayabheṣajam /
modate yaḥ sukhī śāntaḥ sa jīvanmukta eva hi
yaḥ śiṣyoḥ guroḥ śrīguroḥ saṃsārāmayabheṣajaṃ
bhavarogasyauṣadhaṃ mahājñānaṃ labdhvā sukhī śivasukhī san modate
sukhamanubhavannāste sa śānto rāgadveṣarahito jīvanmukta eveti hi prasiddha
ityarthaḥ
iti śiṣyasthalam
atha śuśrūṣusthalam
atha-
tasmādupaśritāt samyak sahajaṃ prāpya sadguroḥ /
anāyāsena satatamātmābhyāsarato bhavet //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa sa śiṣya eva gurusevātatparaḥ san
rahasyārthajijñāsuḥ śuśrūṣuriti sūtratrayeṇa kathayati-
bodhyamānaḥ sa guruṇā parakāyena sarvadā /
p. ३४८)
tacchuśrūṣārataḥ śiṣyaḥ śuśrūṣuriti kīrtyate
parabrahmakāyena śrīguruṇā sadā bodhyamānaḥ sa śiṣyaḥ
tacchuśrūṣāratastasmācchrotumicchāyāṃ lampaṭaḥ san śuśrūṣuriti kīrtyate
kathyata ityarthaḥ
atha tatpraśnaprakāraṃ pradarśayati-
kiṃ satyaṃ kiṃ na vā satyaṃ ka ātmā kaḥ paraḥ śivaḥ /
iti śravaṇasaṃsakto guroḥ śiṣyo viśiṣyate
satyaṃ nityaṃ kim asatyam anityaṃ kim ātmā jīvaḥ kaḥ paraḥ śivaḥ
paramātmā ka iti guroḥ śrīguroḥ sakāśāt śravaṇasaṃsakta
uttaravākyaśravaṇatatparaḥ śiṣyaḥ śuśrūṣuḥ śiṣyo viśiṣyate
kevalasevāsaktaśiṣyāpekṣayā viśiṣyata ityarthaḥ
nanu kathaṃ śreṣtha ityatrāha-
śrutvā śrutvā gurorvākyaṃ śivasākṣātkriyāvaham /
upaśāmyati yaḥ svānte sa muktipadamāpnuyāt
yaḥ śuśrūṣuḥ śiṣyaḥ śivapratyakṣīkaraṇakriyāvahaṃ
śrutisammatopadeśavākyaṃ śrīguroḥ śrutvā śrutvā asakṛdityarthaḥ svānte
citte upaśāmyati śānto bhavati sa muktipadamāpnuyād labhetetyarthaḥ
nanu sevāmātreṇa gurormuktaḥ kiṃ na syācchiṣya ityatrāha-
na budhyati gurorvākyaṃ vinā śiṣyasya mānasam /
tejo vinā sahasrāṃśoḥ kathaṃ sphurati paṅkajam
gurūpadeśavākyaṃ vinā śiṣyasya mānasaṃ hṛtkamalaṃ na budhyati na
vikasati / tatra dṛṣṭāntaḥ-sahasrāṃśoḥ sūryasya tejo vinā paṅkajaṃ kathaṃ
sphurati vikasati na kathañcidapi vikasati tathetyarthaḥ
p. ३४९)
punaśca dṛṣṭāntāntaramāha-
sūryasyodayamātreṇa sūryakāntaḥ prakāśate /
gurorālokamātreṇa śiṣyo bodhena bhāsate
gurūpadeśavākyānnālokamātreṇetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha-tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchet samitpāṇiḥ śrotriyaṃ
brahmaniṣṭham [muṃ० u० १/१२] iti muṇḍakaśrutivākyānusāreṇa
tacchravaṇārthaṃ gurusamarpaṇaprakāramāha-
advaitaparamānandaprabodhaikaprakāśakam /
upāyaṃ śṛṇuyācchiṣyaḥ sadguruṃ prāpya sāñjaliḥ
upāyanapāṇiḥ sadgurumadhigamya sāñjaliḥ mukulitakarayugalaḥ san
apratiyogiparamānandaprabodhasya mukhyatayā prakāśakam upāyam
upadeśarahasyarūpopāyaṃ śiṣyaḥ śṛṇuyāt praśnapūrvakaṃ
śṛṇuyādityarthaḥ
atha praśnaprakāramupapādayati-
kiṃ tattvaṃ paramaṃ jñeyaṃ kena sarve pratiṣṭhitāḥ /
kasya sākṣātkriyā muktiḥ kathayeti samāsataḥ
bho śrīguro jñeyaṃ paramaṃ tattvaṃ kim kena vastunā sarve carācarāḥ
pratiṣṭhitāḥ kasya sākṣātkāreṇa muktirmokṣo bhavet etatsarvaṃ samāsataḥ
saṃgraheṇa kathaya upadiśetyarthaḥ
p. ३५०)
atha-
tasmai sa vidvānupasannāya samyak
praśāntacittāya śamānvitāya /
yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda satyaṃ
provāca tāṃ tattvato brahmavidyām [muṃ० u० १/१३] //
iti muṇḍakaśrutyanusāreṇa tatpraśnottaraṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ kathayati-
iti praśne kṛte pūrvaṃ śiṣyeṇa niyatātmanā /
brūyāt tattvaṃ gurustasmai yena syāt saṃsṛterlayaḥ
niyatātmanā ekāgracittenetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha kṛtapraśnasya krameṇottaraṃ vakti-
śiva eva paraṃ tattvaṃ cidānandasadākṛtiḥ /
sa yathārthastadanyasya jagato nāsti nityatā
saccidānandasvarūpaḥ śiva eva paraṃ tattvaṃ jñātuṃ yogyaṃ
paratattvam / sa yathārthaḥ nitya ityarthaḥ / tadanyasya cidvijātīyatvena
bhāsamānasya jagato viṣṇvādiviśvasya nityatvaṃ śivavat sanātanatvaṃ
nāstītyarthaḥ
atha kena sarve pratiṣṭhitā ityasyottaramāha-
ayathārthaprapañco'yaṃ pratitiṣṭhati śaṅkare /
sadātmani yathā śuktau rajatatvaṃ vyavasthitam
ayathārthaḥ anitya ityarthaḥ / tatra dṛṣṭāntaḥ-sadātmani
jñānakarmalakṣaṇobhayendriyajñānagocarībhūtatvād vyāvahārikasadrūpe
śuktau śuktikāśakale rajatatvaṃ
jñānendriyamātragocaratvenottarakṣaṇabādhyamānaprātītikarajatatvaṃ
vyavasthitaṃ yathā tiṣṭhati tathā sanātane
śaṅkare'nityaprapañcastiṣṭhatītyarthaḥ
p. ३५१)
atha kasya sākṣātkāreṇa muktirityasyottaramāha-
śivo'hamiti bhāvena śive sākṣātkṛte sthiram /
mukto bhavati saṃsārānmohagranthervibhedataḥ
śivo'hamiti bhāvena dṛḍhabhāvena śive pratyakṣīkṛte sati vibhedato
viśeṣabhedataḥ saṃsārāt saṃsārarūpād mohagrantherajñānagranthermukto
bhavatītyarthaḥ
athaivamuktārthe śiṣyaṃ niyojayati-
śivaṃ bhāvaya cātmānaṃ śivādanyaṃ na cintaya /
evaṃ sthire śivādvaite jīvanmukto bhaviṣyasi
bho śiṣya tvam ātmānaṃ tvāṃ śivaṃ santaṃ bhāvaya
śivaśivabhaktayorātmatvāviśeṣāditi bhāvaḥ / idamiti bhāsamānaṃ viśvamapi
śivādanyaṃ na cintaya
śivasvabhāvabhūtacitkriyāntargatatvājjalataraṅganyāyena śivasvarūpameveti
cintayetyarthaḥ / evaṃ śivādvaite sthire sati jīvanmukto jīvannapi mukto
bhaviṣyasītyarthaḥ
atha śuśrūṣusthalaṃ samāpayati-
evaṃ pracoditaḥ śiṣyo guruṇā guṇaśālinā /
śivameva jagat paśyan jīvanmukto'bhijāyate
evamanena prakāreṇa jñānavairāgyādiguṇasampannena śrīguruṇā
prakarṣeṇa bodhitaḥ śiṣyo jagajjālaṃ śivameva paśyan
śivātiriktāvidyāmayamityapaśyan
śivasvabhāvabhūtacitkriyāśaktimayatvācchivātmakameva paśyan san
jīvanmukto'bhijāyata ityarthaḥ
p. ३५२)
iti śuśrūṣusthalam
atha sevyasthalam
atha-
bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare [muṃ० u० २/२/८] //
iti muṇḍakopaniṣaddhacanānusāreṇa dṛṣṭiḥ sthirā yasya vinaiva dṛśyaṃ
vāyuḥ sthiro yasya vinā prayatnam / cittaṃ sthiraṃ yasya vināvalambaṃ sa eva
yogī sa guruḥ sa sevyaḥ // iti yogajāgamavacanānusāreṇa ca
gurūpadeśasiddhaśuśrūṣureva sevya iti tadīyasthalaṃ nirūpayati-
guruvākyāmṛtāsvādāt prāptabodhamahāphalaḥ /
śuśrūṣureva sarveṣāṃ sevyatvāt sevya ucyate
gurūpadeśavākyarūpāmṛtarasāsvādanena
samprāptaśivādvaitajñānamahāphalavān śuśrūṣureva sarvaiḥ sevyatvāt
sevya ityucyate ityarthaḥ
atha sa sevya eva guruvat pūjanīya iti sūtratrayeṇāha-
gurūpadiṣṭe vijñāne cetasi sthiratāṃ gate /
sākṣātkṛtaśivaḥ śiṣyo guruvat pūjyate sadā
vijñāne śivādvaitalakṣaṇaviśeṣajñāna ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
nanu sa sevyaḥ pūjanīyo'stu guruvat kasmāt pūjanīya ityatrāha-
jñānādādhikyasampattirguroryasmādupasthitā /
tasmājjñānāgamācchiṣyo guruvat pūjyatāṃ vrajet
śrīguroryasmād jñānād adhikasampattirupasthitā samāgatā tasmād
p. ३५३)
jñānāgamāt śiṣyaḥ śrīgururiva pūjyatāṃ vrajed gacchedityarthaḥ
atha hetvantaramāha-
śivo'hamiti bhāvasya nairantaryād viśeṣataḥ /
śivabhāve samutpanne śivavat pūjya eva saḥ
śivo'hamiti bhāvasya nairantaryād niravakāśarūpād viśeṣād
abhyāsaviśeṣāt śivabhāve śivatve samutpanne sphuṭībhūte sati sa śuśrūṣuḥ
śivavat pūjya evetyarthaḥ
nanvasya sasaṅgatvāt śivasyāsaṅgatvāt kathaṃ śivavat
pūjanīyatvamityatrāha-
viṣayāsaktacitto'pi viṣayāsaṅgavarjitaḥ /
śivabhāvayuto yogī sevyaḥ śiva ivāparaḥ
atra śivabhāvayuta iti hetugarbhaviśeṣaṇam / yogī śuśrūṣuḥ śivayogī
viṣayaniṣṭhacittavānapi viṣayasaṅgavarjita eva śivabhāvadārḍhyād dvitīyaḥ
śiva iva sevyaḥ pūjanīya ityarthaḥ
muktaḥ saṃśayapāśataḥ sthiramanā bodhe ca muktiprade
mohaṃ dehabhṛtāṃ dṛśā vighaṭayan mūlaṃ mahāsaṃsṛteḥ /
sattānandacidātmake nirupame śaive parasmin pade
līnātmā kṣayitaprapañcavibhavo yogī janaiḥ sevyate
p. ३५४)
iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
vīraśaivadharmanirṇaye siddhāntaśikhāmaṇau
prasādisthalāśritanavaliṅgaprasaṅgo nāma saptadaśaḥ paricchedaḥ
saṃśayapāśataḥ ahaṃ śivo vā na veti sandehapāśato mukto vimukto
muktiprade parāparamuktiprade bodhe ca śivādvaitajñāne sthiramanāḥ sthiracitto
mahāsaṃsṛteḥ saṃsārasya mūlaṃ mūlakāraṇībhūtaṃ dehabhṛtāṃ mohaṃ
dehināmajñānaṃ dṛśā kṛpādṛṣṭyā vighaṭayan nivārayan
saccidānandasvarūpe upamātīte śaive parasmin pade līnātmā
tadekalolībhūtanijasvarūpavān yogī śivayogī kṣayitaprapañcavibhavaḥ san
svaśaktilīnīkṛtaviśvaprapañcavaibhavaḥ san janaiḥ sevyate pūjyata ityarthaḥ /
asya prasādino'ṅgatrayasyaitalliṅgatrayaṃ krameṇa saṃyojanīyamiti
sampradāyaḥ
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
prasādisthalāśritanavaliṅgaprasaṅganāmā saptadaśaḥ paricchedaḥ
aṣṭādaśaḥ paricchedaḥ
(athātmasthalam)
atha prāṇaliṅgisthalabhedāḥ kathyante / athāgastyapraśnaḥ-
prasādisthalasambaddhāḥ sthalabhedāḥ prakīrtitāḥ /
prāṇaliṅgisthalārūḍhān sthalabhedān vadasva me
sthalabhedān avāntarabhedānityarthaḥ / vadasva upadiśetyarthaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam
atha śrīreṇukastadbhedaṃ sūtratrayeṇa nirūpayati-
sthalānāṃ navakaṃ proktaṃ prāṇaliṅgisthalāśritam /
ādāvātmasthalaṃ proktamantarātmasthalaṃ tataḥ
paramātmasthalaṃ paścānnirdehāgamasaṃjñakam /
nirbhāvāgamasaṃjñaṃ ca tato naṣṭāgamasthalam
ādiprasādanāmātha tato'pyantyaprasādakam /
sevyaprasādakaṃ cātha śṛṇu teṣāṃ ca lakṣaṇam
spaṣṭam // २-४ //
p. ३५६)
atha-eṣa ātmā apahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko'vijighatso'pipāsaḥ
satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ [chā० u० ८/१/४] iti chāndogyaśrutyusāreṇāyaṃ
sevya evātmetyātmasthalaṃ nirūpayati-
jīvabhāvaṃ parityajya yadā tattvaṃ vibhāvyate /
gurośca bodhayogena tadātmāyaṃ prakīrtitaḥ
ayaṃ sevya eva śrīguroḥ śivajñānasambandhena jīvabhāvaṃ jīvatvaṃ
parityajya yadā paratattvaṃ vibhāvyate tadā ātmeti parikīrtita ityarthaḥ
atha ko'yaṃ jīva ityatra-
vālāgraśatabhāgena śatadhā kalpitena tu /
bhāga ātmā sa vijñeyaḥ sa cānantyāya kalpyate //
iti śvetāśvataraśrutyanusāreṇa jīvasvarūpaṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ
pratipādayati-
vālāgraśatabhāgena sadṛśo hṛdayasthitaḥ /
anaśnan karmaphalaṃ sarvamātmā sphurati dīpavat
vālāgreti keśāgraśatabhāgena sadṛśaḥ san svārjitakarmaphalaṃ
bhuñjan san hṛdaye hṛdayakamale sthitaḥ tiṣṭhatītyarthaḥ / nanvevaṃ cet
śarīraikadeśaniṣṭhatvena pāde me vedanā śirasi sukhamiti
sarvāṅgīṇacaitanyopalabdhiḥ kathamityāśaṅkyāha-dīpavaditi / dīpasya
gṛhaikadeśaniṣṭhatve'pi svaprabhayā sampūrṇagṛhaṃ vyāpya
tadantargatasakalavastuprakāśakatvaṃ yathā tadvad jīvasya śarīraikadeśa-
niṣṭhatve'pi prajñayā śarīraṃ samāruhya iti śrutestadbuddhervyāpakatvena
sarvaṃ śarīraṃ vyāpya sarvāṅgīṇacaitanyamanubhavan ātmā jīvātmā
sphurati prakāśata ityarthaḥ
p. ३५७)
nanvevaṃvidharūpaṃ jīvasya svābhāvikaṃ kimityatrāha-
ātmāpi sarvabhūtānāmantaḥkaraṇamāśritaḥ /
aṇubhūto malāsaṅgādādikarmaniyantritaḥ
sarvabhūtānāṃ pañcabhūtānām ātmāpi paramārthato
vyāpakatvāśrayo'pi malāsaṅgād āṇavādimalavyāpanād aṇubhūtaḥ
paramaṇudatisūkṣmaḥ san ādikarmaniyantritaḥ prācīnakarmapāśabaddhaḥ san
antaḥkaraṇamāśrito'haṅkāramāśritavānityarthaḥ
athaivamahaṅkārasambandhād dehasambandho'pi prāpta ityatrāha-
japāyogādyathā rāgaḥ sphaṭikasya maṇerbhavet /
tathā'haṅkārasambandhādātmano dehamānitā
parimitāhaṅkārasambandhād dehasambandhaḥ prāpta ityarthaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam
nanu sarvadoṣarahitasyātmanaḥ kathamuktaprakāreṇa śarīrasambandha ityatrāha-
aśarīro'pi sarvatra vyāpako'pi nirañjanaḥ /
ātmā māyāśarīrasthaḥ paribhramati saṃsṛtau
parāparamokṣakāraṇībhūtaśuddhavidyāśarīravattvenāśarīro'pi
aparicchinnatvād vyāpako'pi doṣarahitatvānnirañjano'pi
kalādikṣitiparyantatriṃśattattvakāraṇībhūtasvakīyādhomāyāśakti-
parikalpitacandrakalāviśiṣṭaśarīravān san saṃsāre paribhramatītyarthaḥ
p. ३५८)
athaivaṃrūpajīvasyātmatvaprāptiprakāramāha-
ātmasvarūpavijñānaṃ dehendriyavibhāgataḥ /
akhaṇḍabrahmarūpeṇa tadātmaprāptirucyate
dehendriyavibhāgata
uktalakṣaṇamāyikaprākṛtasattvādiguṇakāryarūpaśarīrendriyādivyatiriktatvena
akhaṇḍabrahmarūpeṇa aparicchinnabrahmarūpeṇa ātma vijñānaṃ
svasvarūpajñānaṃ yadā bhavati tadātmaprāptirātmatvalābha ucyate
ātmalābhānna paraṃ vidyate / neti sati na hṛdyaḥ iti śruterityarthaḥ
nanvaparicchinnaṃ brahma paricchinnaśarīraviśiṣṭaṃ kimarthaṃ jātamityatrāha-
na cāsti dehasambandho nirdehasya svabhāvataḥ /
ajñānakarmayogena dehī bhavati bhuktaye
aśarīrasya paramātmanaḥ paramārthataḥ śarīrasambandho nāstyeva
tathāpi bhuktaye-
yathā nṛpaḥ sārvabhaumaprabhāvāmodabṛhitaḥ /
krīḍan karoti pādātidharma taddharmadharmitaḥ //
iti śivadṛṣṭiśāstroktadṛṣṭāntena akhaṇḍarasāsvādaparibṛṃhito'pi
khaṇḍarasāsvādanārthamicchāyāmajñānakarmayogena
svātantryaparikalpitāṇavādimalasambandhena dehī bhavati
ghṛtakāṭhinyanyāyenāṃśataḥ śarīrī bhavati / tasmādaṃśībhūtasya
jñānādimalasambandhānnṛpa ivāhaṃ śiva iti jñānaṃ nāstīti bodhyam /
asminnarthe-sa vai naiva reme / tasmādekākī na ramate / sa dvitīyamaicchat / sa
etāvānāsa [śi० dṛ० १/३७-३८; bṛ० u० १/४/३] / tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat /
tadanupraviśya sacca tyaccābhavat [tai० u० ६/४] iti śrutiḥ / viṣṭabhyāhamidaṃ
kṛtsnamekāṃśena sthito jagat [bha० gī० १०/४२/५] iti mamaivāṃśo jīvaloke
jīvabhūtaḥ sanātanaḥ [bha० gī० १५/७] iti bhagavaduktiśca / śivasya
niraṃśatve'pi svatantratvāt svātantraparikalpitāṃśabhāvaḥ
p. ३५९)
sambhavati vatsāpaharaṇadṛṣṭāntāt / kriyā hi karmaṇyeva viśrāmyenna tu
kartarīti nyāyānnātmano bandhaḥ / vastutastu-ātmā vā idameka evāgra āsīt [ai०
u० १/१] iti śruteḥ kalā saptadaśī deśī svāntarlīnacarācarā ityāgamokteḥ-
idaṃ pūrvaṃ jagatsarvaṃ pralaye pārameśvare /
māyābhinne svamāyākhyakāraṇābhedarūpataḥ //
vartate vāsanārūpeṇaiva nābhāvarūpataḥ /
iti pārāśaropapurāṇavacanācca sarvaṃ
viśvamaṇḍarasanyāyenātmasamavetacitkriyāsāmarasyalakṣaṇacidambaraśaktau
tādātmyenāstīti paramātmasthale vakṣyamāṇarītyā vahnirvisphuliṅgāniva
svatādātmyāpannān citkaṇān tattatkarmānusāreṇa sṛjatyavati saṃharati
tirayate'nugṛhṇātīti na kācidanupapattiḥ
tarhyasau jīvaḥ kiṃnāmaka ityatrāha-
nāsau devo na gandharvo na yakṣo naiva rākṣasaḥ /
na manuṣyo na tiryakca na ca sthāvaravigrahaḥ
tattaccharīrayogena tattannāmnā virājitaḥ / spaṣṭam
p. ३६०)
tarhyayaṃ kīdṛśa ityatra-svasvakṛtaduṣkarmaṇā parameśvarapreraṇayā
baddhāḥ saṃsāriṇo jīvāḥ iti vṛddhajābālaśrutyanusāreṇa
dṛgyugaikyāvalokamiva dvaitādvaitasāmarasyātmanaḥ śivasya
svātantryaparikalpitajīvopādhinā nānārūpāḥ santaḥ śivasya
krīḍābhājanarūpā ityāha-
nānākarmavipākāśca nānāyonisamāśritāḥ /
nānāyogasamāpannā nānābuddhiviceṣṭitāḥ
nānāmārgasamārūḍhā nānāsaṅkalpakāriṇaḥ /
asvatantrāśca kiñcijjñāḥ kiñcitkartṛtvahetavaḥ /
līlābhājanatāṃ prāptāḥ śivasya paramātmanaḥ
nānāvidhaprācīnakarmavipākavaśād devāḥ ṣoḍaśalakṣāṇi
ityudāhṛtavacanānusāreṇa devatiryaṅmanuṣyādinānāyonisamāpannā
nānāvidhasvargabhogopāyacintakā nānāvidhabuddhyākrāntāḥ santo
nānāvidhavaiṣṇavādidarśanamārgapraviṣṭā nānāsaṅkalpakāriṇaḥ
kiñcijjñāḥ kiñcitkartṛtvakāraṇībhūtāḥ svātantryaśūnyā jīvāḥ
paramātmanaḥ śivasya līlābhājanatāṃ gatāḥ krīḍābhāṇḍarūpā ityarthaḥ //
१३-१४ //
athaite kiṃ yāntītyatrāha-
coditāḥ parameśena svasvakarmānurūpataḥ /
svarga vā narakaṃ vāpi prāṇino yānti karmiṇaḥ
spaṣṭam
atha svarganarakayorvā teṣāṃ sthairyamasti kimityatrāha-
punaḥ karmāvaśeṣeṇa jāyante garbhakoṭarāt /
jātā mṛtāḥ punarjātāḥ punarmaraṇabhājinaḥ /
p. ३६१)
bhramanti ghorasaṃsāre viśrāntikathayā vinā
viśrāntikathayā svasvarūpāviśrāntivārtāvyatirekeṇetyarthaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam
nanvevaṃ cet saṃsāracakraparibhramaṇaṃ śāśvataṃ kimityatrāha-
jīvatvaṃ duḥkhasarvasvaṃ tadidaṃ malakalpitam /
nirasyate gurorbodhājjñānaśaktiḥ prakāśate
jīvatvamāṇavādimalakalpitam ajñānādimalakalpitamityarthaḥ / tasmād
duḥkhasarvasvarūpam / tadidaṃ duḥkhasarvasvarūpaṃ jīvatvaṃ gurorbodhāt
śrīgurūpadiṣṭaśivādvaitabodhāt nirasyate nivāryate jñānaśaktiḥ
svasvarūpajñānaśaktisāmarthyaṃ prakāśyata ityarthaḥ
ityātmasthalam
athāntarātmasthalam
atha-
sūryo yathā sarvalokasya cakṣurna
lipyate cākṣuṣairbāhyadoṣaiḥ /
ekastathā sarvabhūtāntarātmā na
lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ [kaṭhopa० २/५/११] //
iti kaṭhavallīśrutyanusāreṇa nirākṛtajīvabhāvasyātmano'ntarātmatvaṃ
bhavatīti nirūpayati-
yadā nirastaṃ jīvatvaṃ bhaved gurvanubodhataḥ /
tadāntarātmabhāvo'pi nirastasya bhaved dhruvam
p. ३६२)
gurvanubodhato gurūpadeśājjīvatvaṃ jīvabhāvo yadā nirastaṃ bhavet
tadā nirastasya nirastajīvabhāvavata ātmano'ntarātmabhāvo bhavet syāt dhruvaṃ
niścaya ityarthaḥ
athāntarātmasvarūpaṃ sūtratrayeṇa kathayati-
dehasthito'pyayaṃ jīvo dehasaṅgavivarjitaḥ /
bodhāt parātmabhāvitvādantarātmeti kīrtitaḥ
ayaṃ jīvo dehasthito'pi dehasaṅgarahitaḥ san bodhāt svasvarūpajñānāt
parātmabhāvitvāt paramātmano bhāvavattvād antarātmeti kathyata ityarthaḥ
atha prakārāntareṇopapādayati-
ātmāntarālavartitvājjīvātmaparamātmanoḥ /
yogādubhayadharmāṇāmantarātmeti kīrtitaḥ
ātmā nirastajīvabhāvavān sevyaḥ śiṣyopadeśasamaye
jīvātmaparamātmanorantarālavartitvāt madhyavartitvādityarthaḥ / tadā
śiṣyabuddhiśikṣakatvena tadantaryāmitayā śivadharmayogād
āhāravyāhāradervidyamānatvena jīvadharmayogāt / evamubhayadharmāṇāṃ
yogād antarātmeti kīrtita iti
atha prakārāntareṇāha-
ahaṅkārasya sambandhānmanuṣyatvādivibhramaḥ /
na svabhāva iti jñānādantarātmeti kathyate
paricchinnasvarūpāhaṃbhāvavaśād manuṣyatvādivibhramaḥ syāt na
svabhāvata iti jñānāt paricchinnasvarūpatvaṃ na svābhāvikamiti jñānād
antarātmeti kathyata ityarthaḥ
p. ३६३)
athāsya śarīrasambandho'sti na vetyatra dṛṣṭāntapūrvakaṃ sūtratrayeṇāha-
yathā padmapalāśasya na saṅgo vāriṇā bhavet /
tathā dehajuṣo'pyasya na śarīreṇa saṅgatiḥ
nīḍasthito yathā pakṣī nīḍādbhinnaḥ pradṛśyate /
dehasthitastathātmāyaṃ dehādanyaḥ prakāśyate
spaṣṭam // २२-२३ //
atha punardṛṣṭāntamāha-
ācchādyate yathā candro meghairāsaṅgavarjitaiḥ /
tathātmā dehasaṅghātairasaṅgapariveṣṭitaḥ
candra āsaṅgavarjitaiḥ svasya sarvatra saṅgarahitairmeghairyathā
ācchādyate tathā ātmā nivṛttajīvabhāvaḥ sevyo dehasaṅghātaiḥ
sthūlādidehasamūhaiḥ asaṅgaḥ san pariveṣṭita ityarthaḥ
tarhyayaṃ kaṃ paśyannāsta ityatrāha-
nirmamo nirahaṅkāro nirastopādhiviklavaḥ /
dehastho'pi sadā hyātmā śivaṃ paśyati yogataḥ
viklavo bādhaḥ / yogo yogasāmarthyam / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. ३६४)
tarhi śivaṃ paśyannayaṃ tathā bhāsata ityatrāha-
bhoktṛbhojyaparityāgāt prerakasya prasādataḥ /
bhoktṛtābhāvagalitaḥ sphuratyātmā svabhāvataḥ
bhoktṛbhojyaparityāgād bhoktṛjīvena bhojyaviṣayaparityāgāt
prerakasyeśvarasya prasannatāvaśād bhoktṛtābhāvagalitaḥ san
bhoktṛlakṣaṇajīvabhāvaviyuktaḥ san svabhāvato
jīveśvarasādhāraṇībhūtātmatvasvarūpataḥ sphurati prakāśata ityarthaḥ
athāntarātmasthalaṃ samāpayati-
sarveṣāṃ prerakatvena śambhurantaḥsthitaḥ sadā /
tatparijñānayogena yogī nandati muktavat
spaṣṭam
ityantarātmasthalam
atha paramātmasthalam
atha-
evaṃ viditvā paramātmarūpaṃ
guhāśayaṃ niṣkalamadvitīyam /
samastasākṣiṃ sadasadvihīnaṃ
prayāti śuddhaṃ paramātmarūpam [kai० u० २/२२-२३] //
iti kaivalyaśrutyanusāreṇa ayamantarātmaiva nirmalatvena paramātmeti
nirūpayati-
p. ३६५)
nirdhūte tatprabodhena male saṃsārakāraṇe /
sāmarasyāt parātmasthāt paramātmāyamucyate
ayamantarātmā saṃsārakāraṇe male'jñāne tatprabodhena
tacchivādvaitajñānena nirdhūte sati nivārite sati parātmasthāt paramātmasthāt
sāmarasyāt samarasabhāvāt paramātmetyucyata ityarthaḥ
atha ko'yaṃ paramātmetyatrāha-
sarveṣāmātmabhedānāmutkṛṣṭatvāt svatejasā /
paramātmā śivaḥ proktaḥ sarvago'pi prakāśavān
svatejasā nijatejasā sarvago'pi sarvavyāpako'pi prakāśavān śivaḥ
sarveṣāmātmabhedānām utkṛṣṭatvāt paramātmeti prokta ucyate ityarthaḥ
atha prakārāntareṇa tallakṣaṇamāha-
brahmāṇḍabudbudastomā yasya māyāmahodadhau /
unmajjanti nimajjanti paramātmā sa ucyate
spaṣṭam
atha tatsvarūpameva dṛṣṭāntapūrvakaṃ sūtratrayeṇa kathayati-
yasmin jyotirgaṇāḥ sarve sphuliṅgā iva pāvakāt /
utpatya vilayaṃ yānti tadrūpaṃ paramātmanaḥ
yasmin vastuni sarve jyotirgaṇāḥ samastajīvatejaḥsamūhā vahnerjātā
visphuliṅgā iva utpatya vilayaṃ yānti tatparamātmano rūpaṃ svarūpamityarthaḥ
p. ३६६)
atha prakārāntareṇāha-
yasmin samastavastūni kallolā iva vāridhau /
sambhūya layamāyānti tadrūpaṃ paramātmanaḥ
yasmin vastuni bhūmyādisamastatattvāni samudre bṛhattaraṅgā iva
sambhūya layamāyānti tatparamātmano rūpam
punaḥ prakārāntareṇāha-
nirastamalasambandhaṃ niḥśeṣajagadātmakam /
sarvatattvopari proktaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ
nivāritāṇavādimalasambandhaṃ
nāmarūpātmakasakalajagajjīvanabhūtaṃ paramātmanaḥ svarūpaṃ
bhūmyādiśivāntasakalatattvopari proktam
atha paramātmā kathaṃ prakāśata ityatrāha-
yathā vyāpya jagatsarvaṃ svabhāsā bhāti bhāskaraḥ /
tathā svaśaktibhirvyāpya paramātmā prakāśate
bhāskaraḥ svakāntyā jagatsarvaṃ vyāpya yathā vartate tathā paramātmā
dhūmāvatyādisvakīyapañcaśaktibhirviśvaṃ vyāpya prakāśata ityarthaḥ /
tathāhi- sṛjyasya pāñcabhautikatvād bhūmyāṃ dhūmāvatyaparaparyāyā
tirodhānaśaktiḥ jale puṣṭilakṣaṇā pālanaśaktiḥ tejasi
viśvaprakāśakatālakṣaṇā sṛṣṭiśaktiḥ vāyau śoṣakatālakṣaṇā
saṃhāraśaktiḥ nabhasi vyāpakaśivaikīkaraṇapravīṇānugrahātmikā
p. ३६७)
vibhutāśaktiḥ / evaṃ pañcabhirviśvaṃ vyāpya vartata ityarthaḥ /
ukto'yamarthaḥ pañcāśikāśāstre-
dhūmāvatī pṛthivyāṃ hlādāpsu śucau tu bhāsvatī prathate /
vāyau spandā vibhvī nabhasi vyāptaṃ jagat tābhiḥ //
dhūmāvatī tirodhau bhāsvatyavabhāsane'dhvanāṃ śaktiḥ /
kṣobhe spandā vyāptau vibhvī hlādā ca puṣṭau syāt //
iti / evaṃ svaśaktibhirviśvaṃ vyāpya vartata ityarthaḥ / atra svakāntyā
viśvaṃ vyāpya bhāsamānasya sūryasya yathā'bhedaḥ tathā
śivādviśvasyābhedo nāśaṅkanīyaḥ bhūmyādeḥ śaktirūpatvāt śaktīnāṃ
śivasvabhāvatvāt / naivaṃ viśvaṃ sāratejorūpam kintu sambandhamātram
sarvāṃśe dṛṣṭāntābhāvād vyāptāveva dṛṣṭānta iti
nanvevaṃ viśvavyāpakatvena bhāsamānatvādīśvarasya
viśvavikāratvaṃ kasmānna sambhavati ityākṣepasyottaraṃ vadan
paramātmasthalaṃ samāpayati-
viśvato bhāsamāno'pi viśvamāyāvilakṣaṇaḥ /
paramātmā svayaṃjyotīrūpo jīvātmanāṃ bhavet
paramātmā viśvasmin sarvatra bhāsamāno'pi viśvamāyāvilakṣaṇo
viśvopādānakāraṇībhūto vyomavad viśvagataṣaḍbhāvavikāra [jāyate'sti
varddhate vipariṇamate'pakṣīyate naśyati iti ṣaḍbhāvavikārā nirukta uktāḥ /]
doṣarahitaḥ san saccidānandasvarūpeṇa jīvātmānāṃ
saṃsāraheyabuddhisampannānāṃ jyotīrūpo buddhiprakāśako bhavatīti
p. ३६८)
iti paramātmasthalam
atha nirdehāgamasthalam
atha-
āśrayo dvandvamityuktaṃ dvandvatyāgāt paro damaḥ /
jīvanmuktaḥ sadā yogī dehatyāgādvimucyate //
iti devīkālottaravacanānusāreṇa dehadharmaṃ nirākṛtya
paramātmasvarūpabhāvanāvataḥ śivayogino nirdehagamasthalaṃ nirūpayati-
dehino'pi parātmatvabhāvinonirahaṅkṛteḥ /
nirastadehadharmasya nirdehāgama ucyate
paramātmatvabhāvino'haṅkāramamakāraśūnyasya nirastadehadharmasya
nirastasthūlatvādidehadharmavato dehino dehavataḥ śivayogino nirdehāgamo
nirdehaprāptirucyate kathyata ityarthaḥ
atha paramātmabhāvavataḥ śivayogino dehasambandho nāstīti ṣaḍbhiḥ
sūtraiḥ pratipādayati-
galite mamatāhante saṃsārabhramakāraṇe /
parāhantāṃ praviṣṭasya kuto dehaḥ kuto ratiḥ
śarīraḥ prītiśca kuta ityarthaḥ
kevale niṣprapañcaughe gambhīre cinmahodadhau /
nimagnamānaso yogī kathaṃ dehaṃ vicintayet
nivṛttacarācaraprapañcasamūhavati agādhe citsamudre nimagnacittaḥ
śivayogī dehaṃ
p. ३६९)
kena prakāreṇa cintayet? na kenāpītyarthaḥ
aparicchedyamātmānaṃ cidambaramiti smaran /
dehayoge'pi dehasthairvikārairna vilipyate
svātmānaṃ paricchedarahitacidākāśaṃ smaran śivayogī dehe satyapi
dehasthendriyavikārairna lipyata ityarthaḥ
akhaṇḍasaṃvidākāramadvitīyaṃ sukhātmakam /
paramākāśamātmānaṃ manvānaḥ kutra muhyati
svātmānamakhaṇḍādvitīyacidānandākāraṃ paramākāśaṃ santaṃ
manvānaḥ ākāśaśarīraṃ brahma satyātma prāṇārāmaṃ mana ānandaṃ
śāntisamṛddham iti chāndogya (taittirīya) [tai० u० १/६/२] śrutyanusāreṇa jānan
śivayogī kutra kasminnadhikaraṇe śarīryahamiti muhyati? na kutrāpi
brahmātiriktadeśābhāvādityarthaḥ
nanvākāśāsyāpi ghaṭādyupādhinā parimitirdṛśyata ityatrāha-
upādhivihitā bhedā dṛśyante caikavastuni /
iti yasya matiḥ so'yaṃ kathaṃ dehamito bhavet
spaṣṭam
atha tatkuta ityatrāha-
bhedabuddhiḥ samastānāṃ paricchedasya kāraṇam /
abhedabuddhau jātāyāṃ paricchedasya kā kathā
p. ३७०)
ghaṭākāśadṛṣṭāntena bhedastāvadaupādhika iti jñāte abhedabuddhau
dṛḍhāyāṃ vastuparicchedakāraṇībhūtabhedabuddheḥ śithilatvāt
paricchedavārtā na kāpītyarthaḥ
atha tadadvaitaṃ prakaṭīkṛtya nirdehāgamasthalaṃ samāpayati-
śivo'hamiti yasyāsti bhāvanā sarvagāminī /
tasyā dehena sambandhaḥ kathaṃ syādamitātmanaḥ
śivo'hamiti sarvavyāpakībhūtā śivādvaitabhāvanā yasya
śivayogino'sti tasya aparimitātmanaḥ paricchinnaśarīreṇa sambandhaḥ kathaṃ
syāt? na kathañcidapītyarthaḥ
iti nirdehāgamasthalam
atha nirbhāvāgamasthalam
atha-
naivordhvaṃ dhārayeccittaṃ na madhyaṃ nāpyadhaḥ kvacit /
antarbhāvavinirmuktaṃ sadā kuryānnirāśrayam //
iti devīkālottaravacanānusāreṇa nirdehāgamasampannasya śivayogino
nirbhāvāgamasthalaṃ nirūpayati-
vyatirekāt svarūpasya bhāvāntaranirākṛteḥ /
bhāvo vikāranirmukto nirbhāvāgama ucyate
svarūpasya nirdehasvarūpasya vyatirekād vyatiriktatvād
bhāvāntaranirākṛteranyabhāvanirākaraṇād vikāranirmukta
indriyavikāravinirmukto bhāvo manobhāvo nirbhāvāgama ityucyata ityarthaḥ
p. ३७१)
atha tannirbhāvalakṣaṇaṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
ahaṃ brahmeti bhāvasya vastudvayasamāśrayaḥ /
ekībhūtasya cidvyomni tadabhāvo viniścitaḥ
ahaṃ brahmeti bhāvasyāhamiti brahmeti vastudvayākṣepo bhavet cidvyomni
ekībhūtasya samarasībhūtasya bhāvasya tadabhāvo vastudvayākṣepābhāvo
viniścito viśeṣeṇa niścita ityarthaḥ
athāhaṃ brahmāsmīti bhāvasya koṭidvayāvagāhitvena vikalpaghaṭitatvād
ahamityekabhāvasya vikalpaśūnyatvād ekabhāvena sthitasya
māyikajātibhedādivāsanā nāstītyāha-
ekabhāvanirūḍhasya niṣkalaṅke cidambare /
kva jātivāsanāyogaḥ kva dehitvaṃ paribhramaḥ
nirañjane cidākāśe tādātmyenārūḍhasya śivayogino
jātivarṇāśramavāsanāsambandhaḥ kva? dehitvaṃ śarīravattvaṃ kva?
saṃsāracakraparibhramaṇaṃ ca kvetyarthaḥ
nanvevaṃ ced dhyānādīnāṃ kā gatirityatrāha-
śūnye cidambare sthāne dūre vāṅmānasādhvanaḥ /
vilīnātmā mahāyogī kena kiṃ vā'pi bhāvayet
yato vāco nivartante aprāpya manasā saha [tai० u० २/४/१] iti
śrutervāṅmanomārgāgocare nīlapītādyākāraśūnye cidākāśasthāne
tādātmyāpannaḥ śivayogī kena prakāreṇa kiṃ vā vastu bhāvayet? kenāpi
prakāreṇa kimapi vastu bhāvanāyogyaṃ na sambhavatītyarthaḥ
p. ३७२)
nanu vidhiniṣedhavāsanāśūnyatve nindāprāptirbhavedityatrāha-
aviśuddhe viśuddhe vā sthale dīptiryathā raveḥ /
patatyevaṃ sadādvaitī sarvatra samavṛttimān
raveḥ sūryasya dīptiḥ prakāśo viśuddhasthale'viśuddhasthale ca yathā
patati evaṃ śivādvaitī sadā sarvatra samavṛttimān samānabuddhivṛttimān san
sañcaratītyarthaḥ
kathaṃ sañcaratītyatrāha-
na bibheti jarāmṛtyorna kṣudhāyā vaśaṃ vrajet /
paripūrṇanijānandaṃ samāsvādan mahāsukhī
mahāsukhī bhūtvā sañcaratītyarthaḥ // śiṣṭaṃ spaṣṭam
iti nirbhāvāgamasthalam
atha naṣṭāgamasthalam
athaivaṃ nirbhāvāgamasampannasya bhedajñānābhāvena
tannaṣṭāgamasthalaṃ prakāśayati-
bhedaśūnye mahābodhe jñātrāditrayahīnakaḥ /
jñānasya naṣṭabhāvena naṣṭāgama ihocyate
dvaitaśūnye mahāśivajñāne
jñātṛjñānajñeyātmakatripuṭīmayaprapañcaśūnyatvād iha
nirbhāvāgamasampannaśivayogiviṣaye jñānasya bhedajñānasya naṣṭabhāvena
naṣṭatvena naṣṭāgama ityucyata ityarthaḥ
p. ३७३)
nanu śivayoginaḥ kathaṃ tripuṭīmayaprapañcaśūnyatvamityatrāha-
advaitavāsanāviṣṭacetasāṃ parayoginām /
paśyatāmantarātmānaṃ jñātṛtvaṃ kathamanyathā
anyathā jñātṛtvaṃ svātiriktapadārthāntarajñātṛtvamityarthaḥ / antaḥ
svahṛdaya ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
nanu tasyānyathā jñātṛtvābhāve kiṃ prakāśata ityatrāha-
akartā'hamavettā'hamadeho'haṃ nirañjanaḥ /
iti cintayataḥ sākṣāt saṃvideva prakāśate
evaṃ cintayataḥ śivayoginaḥ jñātṛjñānajñeyavihīno'pi sadājñānam
iti śrutestripuṭīmayaprapañcanāśaṃ kṛtvā viśiṣṭaśivādvaitajñānameva
prakāśate / ayameva naṣṭāgamaprakāśa iti bhāvaḥ
atha tasya jñeyāntaraṃ ca nāstyevetyāha-
nirastabhedajalpasya nirīhasya praśāmyataḥ /
sve mahimni vilīnasya kimanyajjñeyamucyate
nirastabhedajalpasya dvitīyādbhayameva paśyanti iti
bṛhadāraṇyakaśruteryuktyā ca nirākṛtadvaitavākyasya praśāmyato
rāgadveṣarahitasya sve mahimni svavimarśe vilīnasya tadekaniṣṭhasya nirīhasya
viraktasya śivayogino jñeyaṃ jñātuṃ yogyam anyat kim? na kimapītyarthaḥ /
nanvatra yuktiḥ kimiti cet ucyate-bhedo nāma kimanyonyābhāvo vā vaidharmyaṃ
vā vastusvarūpaṃ veti tredhā vikalpaḥ / ādye tatrānyatvaṃ bhāvasvabhāvo vā
bhedanibandhanaḥ kaścidupādhirveti dvidhā vikalpaḥ / tatra nādyaḥ
bhāvasyābhāvatvaprasaṅgāt anyatvasya
p. ३७४)
bhāvasvabhāvatvāt bhāvādanyo'bhāva iti prasiddhatvāt / nanu bhāvānāṃ
bāhulyād bhāvasya bhāvāntarānyatvaṃ svabhāva iti cet astu tasya
viśeṣaghaṭitatvāt / iha tu bhedasāmānyalakṣaṇapraviṣṭānyatvasya
praśnaviṣayatvena na taduttaraṃ bhavitumarhati tasya bhedasiddhyanantarabhāvitvāt
/ kiñca bhāvasya bhāvāntarānyatvaṃ svabhāva iti niyamastattadbhāvakṛto vā
tadvyatiriktamahāpuruṣakṛto vā? nādyaḥ ghaṭādibhāvasya jaḍatvena
kartṛtvābhāvāt / na dvitīyaḥ kalpanāyāḥ
prāgananyatvenāntarālikatayānyatvasya tatsvabhāvatvāsambhavāt / nanu na
kenāpi kṛtaḥ kintu svataḥsiddha iti cet tarhi svaprakāśo'pi bhavet brahmavat
svataḥsiddhatvāt / nanu brahmāpi mānāntarasiddhamiti na svataḥsiddhamiti
vācyam nityatvena kārakavyāpārāsambhavāt svaprakāśatvena
jñāpakavyāpārāsambhavāt anyathā jaḍatvaprasaṅgāt / nāpyanyatvaṃ
bhedanibandhanaḥ kaścidupādhiḥ ātmāśrayādidoṣaprasaṅgāt / nāpi dvitīyaḥ
ghaṭe paṭatvaṃ nāsti paṭe ghaṭatvaṃ nāsti vaidharmyam evaṃvidhaniścayasya
ghaṭapaṭabhedasiddhyanantarabhāvitvāt / na ca
ghaṭapaṭayostantumayatvamṛṇmayatvābhyāṃ bhedaḥ siddha eveti vācyam ghaṭa
eva mṛṇmayatvaṃ paṭe (ca)
tantumayatvamityasādhāraṇapratīterghaṭapaṭabhedasiddhyadhīnatvāt tasyā
adyāpi sādhyakoṭipraviṣṭatvāt / kiñca tantumayatvamṛṇmayatvayorbhedastatra
tadavayavabhedāditi paramāṇuparyālocanāyāṃ niravayavatvena bhedāgrahād
mūlakṣayakāriṇyanavasthā syāditi / nāpi tṛtīyaḥ vastusvarūpaṃ hi
vastvantarasvarūpānanugāmītyaṅgīkaraṇīyam anyathā
svarūpasāṅkaryāpatteḥ evaṃ cedaṃ rajatamityatra śuktireva rajatākāreṇa
niścīyata iti bhrāntijñānocchedaprasaṅgāt / dūratvādidoṣavaśāt tathā
niścīyata iti cet tarhi iṅgalādikamapi rajatatvena kuto na niścīyate? na ca
viśeṣadarśanasāmagrī pratibandhiketi vācyam śuktikāyāmapi
viśeṣādarśanasāmagrīsattvenānāropaprasaṅgāt /
aviśeṣadarśanasāmagrīprābalyādāropaḥ sambhavatīti cenna vastvantare
vastvantarasvarūpamanupraviṣṭamityaṅgīkaraṇīyatvenānanupraviṣṭamiti
vaktumaśakyatvena svarūpasāṅkaryāpatteranivāryatvena
bhedavādocchedaprasaṅgāt pūrvoktadoṣaprasaṅgācca / kiñca vastuni
bhāsamāno bhedastad vastusvarūpābhinno vā bhinno vā syāt? nādyaḥ
atyantavirodhād bhedasyābhedatāsambhavāt / na dvitīyaḥ so'pi bhedaḥ kīdṛśa
ityuparyupari vicāryamāṇo'navasthāmevopasthāpayatīti viśrāntyabhāvāt /
nāpyabhedātyantābhāvo bhedaḥ ātmāśrayaprasaṅgāt / nāstyaikyapratiyogī
ekatvasya pratiyogyabhāvāt dvitvādīnāṃ tanmūlakatvāt / nāpi vibhāgaḥ tasya
saṃyogapūrvavatvena pūrvāparadiśoḥ pūrvapaścimācalayośca kadāpi
saṃyogābhāvena bhedābhāvaprasaṅgāt / tasmāt
p. ३७५)
gatyantarābhāvena bhedavyavahārasiddhyarthaṃ sakalasāmarasyātmano
maheśvarasyecchāvaśāt sāgarataraṅganyāyenābhedaparyavasāyitvena
kalpitavibhāgo bheda ityaṅgīkaraṇīyatvenāpyabheda eva siddhyatīti
śivādvaitasiddhāntavādināṃ yuktirīdṛśīti vicakṣaṇairvimarśanīyeti
athoktasūtratrayārthameva viśeṣayati-
ekībhūte nijākāre saṃvidā niṣprapañcayā /
kena kiṃ vedanīyaṃ tadvettā kaḥ paribhāṣyate
nijākāre svasvarūpe niṣprapañcayā saṃvidā śivādvaitajñānena
ekībhūte sati sāmarasye sati kena kiṃ vastu vedanīyaṃ jñeyaṃ syāt tadvettā
jñānena jñeyavettā ca ka iti paribhāṣyate nātaḥ paraṃ veditavyaṃ hi kiñcit iti
śruteḥ veditavyaṃ na kiñcana
ityāgamokteścānyonyābhāvanibandhanabhedaghaṭita-
māyikatripuṭīmayaprapañcadarśanaṃ śivayogināṃ nāstītyarthaḥ
tarhi kīdṛśaṃ prapañcadarśanaṃ syādityatra vadan naṣṭāgamasthalaṃ
samāpayati-
mahāsattā mahāsaṃvid viśvarūpā prakāśate /
tadvinā nāsti vastvekaṃ bhedabuddhiṃ vimuñcataḥ
mahāsattā gaganakusumamityādau arthavatpadayoreva
sammelanarūpasaṃyogāt tadupari vibhaktiyogāccārthavattvād
gaganakusumamaṅgīkaraṇīyamiti
sadasatsakalavastuvyāpakatvānmahāsattetyucyate hṛdayollekhaṃ vinā
gaganakusumamiti vyavahārāsambhavānmahāsaṃvidityucyate / evaṃ
svaśiracchāyānullaṅghanamiva [tulanīya- svapadā svaśiraśchāyāṃ
yadvallaṅghitumīhate / pādoddeśe śiro na syāttatheyaṃ baindavī kalā //]
sadasadviśvavyāpakībhūtaṃ
p. ३७६)
brahmacaitanyameva jagadrūpeṇa bhāsate na tadvyatiriktaṃ kiñciditi
bhedabuddhiṃ vimuñcataḥ śivayogino mahāsattāsphurattākacaitanyaṃ vinā
ekaṃ vastu anyadvastu nāsti sāgarataraṅganyāyena
tadbuddherabhedaviśrāntatvāditi
iti naṣṭāgamasthalam
athādiprasādisthalam
atha-
yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo
vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai /
taṃ mahādevamātmabuddhiprakāśaṃ
mumukṣurvai śaraṇamahaṃ prapadye // [śve० u० ६/१८]
iti śvetāśvataramantrānusāreṇa naṣṭāgamasampannaśivayogyeva
sarvādibhūtaśivaprasādavānityādiprasādītyucyata iti tadīyasthalaṃ
pratipādayati-
sarvādhiṣṭhātṛkaḥ śambhurādistasya prasādataḥ /
ādiprasādītyukto'yaṃ nirvikārapade sthitaḥ
viśvādhārabhūmitvāttanniyāmakatvācchambhurādiḥ
sṛṣṭyādipañcakṛtyamūlakāraṇam / tasya sarvādibhūtasya śambhoḥ prasādato
nirvikārapade vikārarahitanaṣṭāgamasthale sthito'yaṃ śivayogī ādiprasādī
ādiprasādavānityarthaḥ
atha tasya mahattvaṃ caturbhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
anekajanmaśuddasya nirahaṅkārabhāvinaḥ /
aprapañcasyādidevaḥ prasīdati vimuktaye
anekajanmabhiḥ śuddhātmanaḥ paricchinnadehādyabhimānaśūnyasya
aprapañcasya
p. ३७७)
prāpañcikabhedarahitasya śivayogina ādidevaḥ sarvādidevaḥ śivo vimuktaye
paramokṣāya prasīdati prasanno bhavatītyarthaḥ
śivaprasādasampattyā śivabhāvamupeyuṣi /
śivādanyajjagajjālaṃ dṛśyate na ca dṛśyate
śivaprasādaprāptyā śivatvamupeyuṣi viṣaye jagajjālaṃ jagatsamūhaṃ
śivādanyaditi dṛśyate idantvena dṛśyaṃ sanna ca dṛśyate / bhedasya
nirākṛtatvāt sāgarataraṅganyāyenābhedena dṛśyata ityarthaḥ
śambhoḥ śivaprasādena saṃsāracchedakāriṇā /
mohagranthiṃ vinirbhidya muktiṃ yānti vivekinaḥ
nityānityavivekinaḥ saṃsāracchedakāriṇā śivaprasādenaiva
ajñānagranthiṃ vidārya paramokṣaṃ yāntītyarthaḥ
nanu śivaprasādena vinā muktirnāsti vetyatrāha-
vinā prasādamīśasya saṃsāro na nivartate /
vinā sūryodayaṃ loke kutaḥ syāt tamaso layaḥ
spaṣṭam
p. ३७८)
atha śivasya sarvātmasvapakṣapātena kṛpāprasādaṃ
saṃsūcyādiprasādisthalaṃ samāpayati-
sarvānugrāhakaḥ śambhuḥ kevalaṃ kṛpayā prabhuḥ /
mocayet sakalān jantūn na kiñcidiha kāraṇam
prabhuḥ svatantraḥ sarvānugrāhakaḥ sarvahito'pi śambhuḥ śivaḥ
kevalaṃ kṛpayaiva sakalān jantūn prāṇino mocayet pāśamuktān kuryāt iha
pāśamocanaviṣaye śambhoḥ kiñcitkāraṇaṃ ca nāsti sarvānugrahakṛtyasya
tatsvabhāvatvāditi
ityādiprasādisthalam
athāntyaprasādisthalam
atha-
aṇoraṇīyān mahato mahīyānā-
tmāsya jantornihito guhāyām /
tamakratuṃ paśyati vītaśoko
dhātuḥ prasādānmahimānamīśam // [kaṭhopa० १/२/२०]
iti kaṭhavallīśrutyuktaprakāreṇa tadādiprasādyeva sarvāśrayaḥ san
antyasya śivasyānubhavaprasādavānityantyaprasādisthalaṃ nirūpayati-
layaḥ sarvapadārthānāmantya ityucyate budhaiḥ /
prasādo'nubhavastasya tadvānantyaprasādavān
sarvapadārthānāṃ bhūmyādiśivāntapadārthānāṃ layo layāśrayaḥ
paraśiva evāntyaḥ sarvāntya iti budhairucyate / tasya sarvāntyasya śivasya
anubhavaḥ sākṣātkāra eva prasādaḥ tadvān tadanubhavate
ādiprasādyevāntyaprasādavānityucyata ityarthaḥ
p. ३७९)
atha sarvapadārthalayaprakāraṃ sūtradvayena kathayati-
devatiryaṅmanuṣyādivyavahāravikalpanā /
māyākṛtā pare tattve tallaye tatkṣayo bhavet
tallaye māyālaya ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
ayaṃ kathaṃ māyākṣaya ityatrāha-
sākṣātkṛte pare tattve saccidānandalakṣaṇe /
kva padārthaparijñānaṃ kuto jñātṛtvasambhavaḥ
saccidānandasvarūpe parabrahmaṇi pratyakṣīkṛte sati māyāyā
nivṛttatvāt tatkalpitapadārthaparijñānaṃ kva? jñātṛtvasambhavo
jñeyajñānātiriktajñātṛtvasya āvirbhāvaśca kva? jñeyādyapekṣayā
jñātṛtvasya kalpitatvāditi bhāvaḥ
atra dṛṣṭāntamāha-
suṣuptasya yathā vastu na kiñcidapi bhāsate /
tathā muktasya jīvasya na kiñcidvastu dṛśyate
muktasya jīvasya jīvanmuktasyetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atra jīvanmuktasya padārthadarśanamastīti nāśaṅkanīyam
śivābhedenaiva darśanāt prākṛtatvena kimapi na dṛśyata iti / atha
jīvanmuktasvarūpaṃ kīdṛśamityatra sūtradvayena kathayati-
yathākāśamavicchinnaṃ nirvikāraṃ svarūpataḥ /
tathā muktasya jīvasya svarūpamavaśiṣyate
p. ३८०)
avaśiṣyate prakāśata ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha sa jīvanmuktaḥ kiṃ jānan kiṃ kurvan kathaṃ tiṣṭhatītyatrāha-
na kiñciṃdapi muktasya dṛśyaṃ kartavyameva vā /
sukhasphūrtisvarūpeṇa niścalā sthitirucyate
spaṣṭam
atha jīvanmuktasya dṛśyaṃ kartavyaṃ kuto nāstītyatra
vadannantyaprasādisthalaṃ samāpayati-
śivādvaitaparijñānaśithilāśeṣavastunaḥ /
kevalaṃ saṃvidullāsadarśinaḥ kena ko bhavet
śivādvaitaparijñānena nivṛttasakalabhedavastunaḥ ata eva kevalaṃ
cidvilāsaṃ paśyataḥ śivayogino jñānendriyavyāpāreṇa
karmendriyavyāpāreṇa vā kenāpi kiṃ bhavet kiṃ prayojanaṃ syāt na
kiñcidityanayorādyantaprasādayorupakramopasaṃhāranyāyenaikyaṃ
vimarśanīyam
ityantyaprasādisthalam
atha sevyaprasādisthalam
atha-
antaḥśarīra evāyaṃ bāhyaṃ eva na saṃsthitaḥ /
mahānandaprasādo'yaṃ sarvatraivāvabhāsate //
iti sarvajñānottaravacanānusāreṇa
sevyaśivaguruprasādasampanno'ntyaprasādyeva sevyaprasādīti sutratrayeṇa
kathayati-
sevyo guruḥ samastānāṃ śiva eva na saṃśayaḥ /
p. ३८१)
prasādo'sya parānandaprakāśaḥ parikīrtyate
samastānāṃ sevyaḥ śrīguruḥ śiva evātra sandeho nāsti / asya prasādaḥ
śrīgururūpaśivaprasāda eva parānandaprakāśa iti kīrtyate
sevyo guruḥ smṛto hyasya prasādo'nubhavo mataḥ /
tadekāveśarūpeṇa tadvān sevyaprasādavān
guruḥ śivasvarūpaśrīgurureva sevya iti smṛtaḥ / asya śivarūpasya
śrīguroranubhava upadeśānubhava eva prasāda iti sammataḥ / tadekāveśarūpeṇa
tayorguruprasādayorekībhāvena tadvān tatprasādavānantyaprasādyeva
sevyaprasādavān sevyaprasādīti hi prasiddha ityarthaḥ
gurudevaḥ paraṃ tattvaṃ paratattvaṃ guruḥ smṛtaḥ /
tadekatvānubhāvena na kiñcidavaśiṣyate
guruśivayoḥ śaktiśaktimadbhāvena tayoraikyānusandhānena jñātavyaṃ
na kiñcidavaśiṣyate sarvasyāpi viśvasya śivaśaktimayatvāditi
atha paramānandavataḥ sevyaprasādinaḥ kvāpi prītirnāstīti sūtratrayeṇa
kathayati-
aparicchedyamātmasthamavāṅmanasagocaram /
ānandaṃ paśyatāṃ puṃsāṃ ratiranyatra kā bhavet
paricchedarahitaṃ vāṅmānasayoragocaraṃ svasvarūpaṃ paramānandam
aparokṣeṇa paśyatāṃ śivayogināmanyatra viṣayeṣu ratirabhilāṣo na kvāpi
syādityarthaḥ
p. ३८२)
jñānāmṛtena tṛptasya kimanyairbhojyavastubhiḥ /
jñānādeva parānandaṃ prakāśayati sacchivaḥ
jñānāmṛtena santuṣṭasya
śivayogino'nyaiścitpīyūṣavyatiriktairbhojyapadārthaiḥ kim? na kiñcit ityarthaḥ /
sacchivo'gneruṣṇatvaprakāśakatvādaya iva śivasya saccidānandāḥ
svabhāvāstādṛśaḥ śivo jñānādeva nijajñānādeva parānandaṃ
svasvabhāvabhūtanityānandaṃ prakāśayatīti
atha tadeva viśadayati-
muktireva parā tṛptiḥ saccidānandalakṣaṇā /
nityatṛptasya muktasya kimanyairbhogasādhanaiḥ
nityatṛptasya sarvajñatādyupalakṣitanityatṛptimato muktasya
paramamuktimataḥ śivayogina ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha tasya paramuktasyāntarbahiḥ kimapi karma nāstīti nirūpayati-
na bāhyaṃ karma tasyāsti na cāntarnaiva kutracit /
śivaikyajñānarūḍhasya dehabhrāntiṃ vimuñcataḥ
svarūpahānivṛddhivyatirekeṇa sajātīyasamānasamarasabhāvena
śivaikyajñānamāruhya dehabhrāntiṃ vimuñcatastasya sevyaprasādino
bahiraṅgavidhīyamānapūjākarma nāsti antaścāntaraṅge
vidhīyamānadhyānādikarma nāsti kutracit kvāpi
bindutirobhāvamalamāyādyupalakṣitakarmapāśo'pi nāstītyarthaḥ
p. ३८३)
atha prasādisthalaṃ samāpayati-
na karmabandhe na tapoviśeṣe
na mantrayogābhyasane tathaiva /
dhyāne na bodhe ca tathātmatattve
manaḥpravṛttiḥ parayogabhājām
iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
vīraśaivadharmanirṇaye siddhāntaśikhāmaṇau
prāṇaliṅgisthalaviṣayanavavidhaliṅgaprasaṅgo nāmāṣṭādaśaḥ paricchedaḥ
parayogabhājāṃ sarvotkṛṣṭaparaśivayogabhājāṃ sevyaprasādināṃ
manaḥpravṛttiścittavṛttirmantrayogābhyasane'japāgāyatrīrūpaso'haṃmantra-
yogābhyāse na nāstītyarthaḥ / tathaiva karmabandhe
ṣaṭkarmabandhatrayarūpahaṭhayoge'pi na tapoviśeṣe yogānāṃ
viśiṣṭarājayoge'pi na dhyāne'nāhatabrahmadhyānarūpalayayoge'pi na kintu
tathātmatattve tadyogacatuṣṭayacaitanyasvarūpe bodhe svasvarūpajñāne
manaḥpravṛttiḥ syādityarthaḥ / ayaṃ bhāvaḥ-
deśikopadeśenāparadehapāṇipādaguhyāni prathamaṃ saṃśodhya bandhayitvā
tadanantaraṃ parāpaśyantīmadhyamāvaikharīsvarūparudraviṣṇubrahmendrādi-
daivatalayarājahaṭhamantrayogāt krameṇa pūrvakāyasya
karṇākṣināsārasanāsu saṃyojyānantaraṃ
pūrvāparakāyakīlakabhūtabindumāyākāryarūpavāktvacau niścalīkṛtya
sarvayogajñānajananakṣetrabhūtāvimuktakṣetre
parabrahmaparaśivaparaliṅgāparaparyāyanāmabhiḥ saṃsevya
svasvarūpasevitasevyaprasādītyarthaḥ / etalliṅgatrayaṃ
prāṇaliṅgino'ṅgatrayasya krameṇa sambandhayediti sevyaprasādisthalam
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇḍadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
prāṇaliṅgisthalaviṣayanavavidhaliṅgaprasaṅgo nāmāṣṭādaśaḥ paricchedaḥ
ekonaviṃśaḥ paricchedaḥ
atha śaraṇasthalam
(atha dīkṣāpādodakasthalam)
athāgastya praśnaḥ agastya uācetiḥ-
sthalabhedāḥ samākhyātāḥ prāṇaliṅgisthalāśrayāḥ /
kathaya sthalabhedaṃ me śaraṇasthalasaṃśritam
spaṣṭam
atha śrīreṇukasya uttaraṃ vakti reṇuka uvāceti-
śaraṇasthalamāśritya sthaladvādaśakaṃ mayā /
ucyate nāma sarveṣāṃ sthalānāṃ śṛṇu tāpasa
sthalānāmavāntarasthalānāmityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
ata tāni sthalāni sūtratrayeṇoddiśati-
dīkṣāpādodakaṃ pūrvaṃ śikṣāpādodakaṃ tataḥ /
jñānapādodakaṃ cātha kriyāniṣpattikaṃ tataḥ
bhāvaniṣpattikaṃ cātha jñānaniṣpattikaṃ tataḥ /
piṇḍākāśasthalaṃ cātha bindvākāśasthalaṃ tataḥ
mahākāśasthalaṃ cātha kriyāyāśca prakāśanam /
p. ३८६)
bhāvaprakāśanaṃ paścāt tato jñānaprakāśanam /
svarūpaṃ pṛthageteṣāṃ kathayāmi yathākramam
spaṣṭam // ३-५ //
atha-ācāryaḥ pūrvarūpaṃ antevāsyuttararūpaṃ vidyāsandhiḥ [tai० u०
३/२-३] iti śrutyuktaprakāreṇa
asmāt pravitatād bandhāt parasaṃsthānirodhakāt /
dīkṣainaṃ mocayet pūrvaṃ śaivaṃ dhāma nayatyapi //
iti svāyambhuvavacanānusāreṇa cāsya sevyaprasādinaḥ
sulabhadīkṣāpādodakasthalaṃ nirūpayati-
dīkṣayā'pagatadvaitaṃ yajjñānaṃ guruśiṣyayoḥ /
ānandasyaikyametena dīkṣāpādodakaṃ smṛtam
guruśiṣyayoḥ sevyaguruśiṣyayorānandasyaikyaṃ nijānandaikībhūtaṃ
dīkṣayā'pagatadvaitaṃ
jñānadānamalakṣayarūpacitkriyādīkṣānivāritadvaitaṃ yajjñānamasti
etenānena jñānena dīkṣāpādodakaṃ sevyaprasādinaḥ
sulabhabhūtadīkṣāpādodakamiti smṛtam /
śivadīkṣāgatadvaitajñānavadguruśiṣyanijānandaikyameva
dīkṣāpādodakamityarthaḥ
p. ३८७)
atha dīkṣāsañjātaguruśiṣyaikyameva dīkṣāpādodakamiti pakṣāntareṇāha-
athavā pādaśabdena gurureva nigadyate /
śiṣyaścodakaśabdena tayoraikyaṃ tu dīkṣayā
athavā tanna cet pādaśabdena śrīgurureva kathyate udakaśabdena śiṣyo
nigadyate dīkṣayā nijakarasañjātaśiṣyamūrdhni
ghrāṇasvarūpadīkṣāviśeṣeṇa tayoraikyaṃ tu
pādodakaśabdavācyaguruśiṣyaikyaṃ dīkṣāpādodakamiti smṛtamityarthaḥ
atha dīkṣāprakāśitasatyajñānānandaikyameva dīkṣāpādodakamiti
pakṣāntareṇa kathayati-
paramānanda evoktaḥ pādaśabdena nirmalaḥ /
jñānaṃ codakaśabdena tayoraikyaṃ tu dīkṣayā
pādaśabdena malarahitaparabrahmānanda ucyate udakaśabdena
brahmasvarūpajñānamucyate dīkṣayā hṛtkamalamadhyasthaciddīkṣayā
tayoraikyaṃ tu vijñānamānandaṃ brahma [bṛ० u० ३/९/२८] iti śruteḥ /
dharmadharmisvarūpānandajñānaikyaṃ dīkṣāpādodakamiti smṛtamityarthaḥ
atha-
yato vāco nivartante aprāpya manasā saha /
ānandaṃ brahmaṇo vidvān na bibheti kutaścana // [tai० u० २/४/९]
iti brahmo(taittirīyo)paniṣadvākyānusāreṇa tajjñānānandameva viśeṣayati-
parasaṃvitprakāśātmā paramānandabhāvanām /
adhigamya mahāyogī na bhedaṃ kvāpi paśyati
mahāyogī tatpādodakadīkṣāsampannaḥ śivayogī
parasaṃvitprakāśātmā parabrahmasvarūpajñānaprakāśasvarūpavān san
paramānandabhāvanām adhigamya bhedaṃ nityaparipūrṇajñānānandabhedaṃ
kvāpi na paśyati tadbāhyadeśābhāvāditi
p. ३८८)
ata eva nānyat kāṅkṣatītyāha-
deśakālādyavacchedavihīnaṃ nityanirmalam /
ānandaṃ prāpya bodhena nānyat kāṅkṣati saṃyamī
saṃyamī śivayogī deśakālādyavacchedavihīnaṃ deśakālākāreṣu
vicchedarāhityena vidyamānaṃ nityanirmalamānandaṃ brahmānandaṃ bodhena
brahmajñānasvarūpeṇaiva prāpya anyanna kāṅkṣati
tadvyatiriktavastvantarābhāvāditi
atha dīkṣāpādodakasthalaṃ samāpayati-
jñānāmṛtamapi svacchaṃ gurukā(yaika) [māṃ० ka० ३/१७]sambhavam /
āsvādya ramate yogī saṃsārāmayavarjitaḥ
gurukṛpodbhūtaṃ nirmalaṃ brahmajñānāmṛtamāsvādya
dīkṣāpādodakasampannaḥ śivayogī bhavarogamuktaḥ san svasvarūpe krīḍata
ityarthaḥ
iti dīkṣāpādodakasthalam
atha śikṣāpādodakasthalam
atha-
māyāmaya(mātra)midaṃ dvaitamadvaitaṃparamārthataḥ /
vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit //
upadeśādayaṃ vādo jñāte dvaitaṃ na vidyate //
p. ३८९)
iti muṇḍakaśrutyanusāreṇa taddīkṣāpādodakasampannasya śivayoginaḥ
śikṣāpādodakaṃ sūtradvayena kathayati-
guruśiṣyamayaṃ jñānaṃ śikṣā yoginamīryate /
tayoḥ samarasatvaṃ hi śikṣāpādodakaṃ smṛtam
yā śikṣā guruśiṣyamayaṃ jñānaṃ
pūrvavatpādodakaśabdavācyaguruśiṣyayostanmayībhūtajñānaṃ yoginaṃ
taddīkṣāpādodakasampannaśivayoginam īryate prerayati
tayostacchikṣājñānayoḥ samarasatvaṃ hi sāmarasyaṃ hi śikṣāpādodakamiti
smṛtamityarthaḥ
athaivaṃrūpajñānāmṛtaṃ kaiḥ kena kasmāllabhyata ityatrāha-
mathitācchāstrajaladheryuktimanthānavaibhavāt [tulanīya- ghṛtamiva payasi
nigūḍhaṃ bhūte bhūte ca vasati vijñānam / satataṃ manthayitavyaṃ manasā
manthānabhūtena / (bra० bi० u० २०)]
guruṇā labhyate bodhasudhā sumanasāṃ gaṇaiḥ
yuktimanthānavaibhavād yuktirūpamanthanadaṇḍasāmarthyād mathitāt
śāstrajaladhernigamāgamātmakavīraśaivaśāstrasamudrād guruṇā
śikṣācāryeṇa bodhasudhā śivādvaitajñānāmṛtaṃ sumanasāṃ
gaṇairdīkṣāpādodakasvīkāreṇa śuddhacittānāṃ śivayogināṃ
samūhairlabhyate yathā suraguroḥ samudramathanavicāreṇa surāṇāṃ sudhā
prāptā tathetyarthaḥ
atha tasya śivayogino dharmadharmisvarūpacidānandayostattvaṃ
sūtratrayeṇa viśeṣayati-
jñānacandrasamudbhūtāṃ paramānandacandrikām /
p. ३९०)
paśyanti paramākāśe muktirātrau mahādhiyaḥ
mahādhiyaḥ sūkṣmadṛśaḥ śivayogino muktirātrau
paramuktilakṣaṇagāḍhāndhakāravati paramākāśe parabrahmaṇaḥ
sadrūpahṛdayākāśe jñānacandrasamudbhūtāṃ ciccandrabhittau āvirbhūtāṃ
paramānandamayīṃ candrikāṃ jyotsnāṃ paśyanti svasvarūpatvena
parāmṛśantītyarthaḥ
athaivamapāraparamānandacandrikāyāṃ dṛṣṭāyāmanyad draṣṭavyaṃ
śrotavyaṃ ca nāstītyāha-
dṛsṭe tasmin paramānande deśakālādivarjite /
draṣṭavyaṃ vidyate nānyacchrotavyaṃ jñeyameva vā
deśakālādyakhaṇḍite tasmin parānande dṛṣṭe sati anyad draṣṭavyaṃ
cakṣuṣā draṣṭavyaṃ śrotavyaṃ śravaṇena śrotavyaṃ jñeyameva vā jñātuṃ
yogyaṃ vā na (kimapi) vidyate sarvasyāpi padārthasya tatkāryatvena
tadabhinnatvādityarthaḥ
atha nānyacca kāṅkṣatītyāha-
ātmānandena tṛptasya kā spṛhā viṣaye sukhe /
gaṅgājalena tṛptasya kūpatoye kuto ratiḥ
ātmānandena nijānandenetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
nanu nijānandena tṛptasya parayoginaḥ parimitirasti na vetyatrāha-
yasminnaprāptakallole sukhasindhau nimajjati /
sāmarasyānmahāyogī tasya sīmā kuto bhavet
spaṣṭam
p. ३९१)
nanvasya yoginaḥ kadācit kutracidvā bhedabhrāntiḥ sambhavati kimityatra
vadan śikṣāpādodakasthalaṃ samāpayati-
guruprasādacandreṇa niṣkalaṅkena cāruṇā /
yanmanaḥkumudaṃ nityabodhitaṃ tasya ko bhramaḥ
nityabodhitaṃ nirantaravikasitamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
iti śikṣāpādodekasthalam atha jñānapādodakasthalam
atha-
nādhyakṣaṃ nāpi tallaiṅgaṃ na śabdamapi śāṅkaram /
jñānamābhāti vimalaṃ sarvathā sarvavastuṣu //
iti mṛgendravacanānusāreṇa tacchikṣāpādodakasampannasya sulabhaṃ
jñānapādodakaṃ prakāśayati-
tadaikyasampadānandajñānaṃ jñānagururmataḥ /
tatsāmarasyaṃ śiṣyasya jñānapādodakaṃ viduḥ
ānandajñānam vijñānamānandaṃ brahma [bṛ० u० ३/९/२८] iti
śrutiprasiddhapādodakaśabdavācyānandajñānameva jñānagururiti mataḥ
sammataḥ tadaikyasampadā tadānandajñānayoraikyasampattyā tatsāmarasyaṃ
tayoḥ samarasa(ī) bhāvaḥ śiṣyasya śikṣāpādodakasampannasya śivayogino
jñānapādodakaṃ sad vidurjānantītyarthaḥ
atha tajjñānacandraprakāśaṃ sūtratrayeṇopadiśati-
avidyārāhunirmukto jñānacandraḥ sunirmalaḥ /
p. ३९२)
prakāśate parākāśe parānandamahādyutiḥ
ajñānalakṣaṇarāhusparśarahito'tyantanirmalo
malavāsanāleśato'pyasaṃspṛṣṭa iti yāvat jñānacandraḥ
śivādvaitajñānacandraḥ parānandamahādyutiḥ
paramānandarūpamahākalāprakāśavān san parākāśe
sarvotkṛṣṭahṛdayākāśe prakāśate rājata ityarthaḥ
tarhyayaṃ jñānacandraḥ kiṃ vardhayatītyatrāha-
ajñānameghanirmuktaḥ pūrṇajñānasudhākaraḥ /
ānandajaladhervṛddhimanupaśyan vibhāsate
nāhaṃ śiva ityajñānāvaraṇanirmukto'ṇḍarasanyāyenāhamiti viśvataḥ
paripūrṇajñānacandraḥ svatantratālakṣaṇanijānandasamṛddhasya
vṛddhimanupaśyan vibhātītyarthaḥ
athaivaṃvidhajñānacandrodaye ke kiṃ paśyantītyatrāha-
jñānacandrodaye jāte dhvastamohatamobharāḥ /
paśyanti paramāṃ kāṣṭhāṃ yoginaḥ sukharūpiṇīm
śivajñānacandrodaye jāte sati vinaṣṭājñānāndhakārabharāḥ
śivayoginaḥ paramānandasvarūpiṇīṃ paramāṃ kāṣṭhāṃ svasvarūpasthitiṃ
paśyantītyarthaḥ
evaṃ candratvena varṇitaṃ śivajñānaṃ sūryatvena varṇayan vicitraṃ
darśayati-
māyārajanyā virame bodhasūrye prakāśite /
nirastasarvavyāpāraścitraṃ svapiti saṃyamī
loke tāvanniśāvasāne sūryodaye jāte sati sarvo'pi loko vinidraḥ san
savyāpāro bhavati māyārūpaniśāvasāne cidāditye prakāśite sati saṃyamī
p. ३९३)
yogijano nirastavyāpāraḥ san svapitīti citram / ukto'yamarthaḥ
śrībhagavadgītāyām-
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī /
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ // [bha० gī० २/६९]
iti
atha tasya parānandāvirbhāvastadetyatrāha-
anādyavidyāvicchittivelāyāṃ parayoginaḥ /
prakāśate parānandaḥ prapañcena vinā kṛtaḥ
anādyavidyāvicchittivelāyāṃ māyārajanyā virama eva prapañcena vinā
kṛto nirupādhikaparamānandāvirbhāva ityarthaḥ
nanu śivayoginaḥ prapañca eva santīti kathaṃ nirupādhikānandāvirbhāva
ityatrāha-
nityānande nijākāre vimale paratejasi /
vilīnacetasāṃ puṃsāṃ kuto viśvavikalpanā
nityānandasvarūpe vimale nirmale nijākāre nijasvarūpavati paratejasi
cidāditye vilīnacittānāṃ puṃsāṃ satpuruṣāṇāṃ śivayogināṃ
viśvakalpanā kuta ityarthaḥ
p. ३९४)
atha jñānapādodakasampannasya śivayoginaḥ pūrṇānandasya
brahmādīnāmapyānando na sama iti sūtradvayena kathayati-
kuto brahmā kuto viṣṇuḥ kuto rudraḥ kuto raviḥ /
sākṣātkṛtaparānandajyotiṣaḥ sāmyakalpanā
brahmādīnāmānandasya sākṣātkṛtaparānandajyotiṣaḥ śivayogina
ānandāṃśaleśatvāditi bhāvaḥ asyaivānandasyānyāni bhūtāni
mātrāmupajīvanti iti śruteḥ yogiśivayorabhedāditi
imamarthameva sphuṭayati-
aparokṣaparānandavilāsasya mahātmanaḥ /
brahmaviṣṇvādayo devā viśeṣāḥ sukhabindavaḥ
mahātmano jñānapādodakasampannasya śivayogina ityarthaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam
atha tajjñānānandameva viśiṣya jñānapādodakasthalaṃ samāpayati-
yanmātrāsahitaṃ loke vāñchanti viṣayaṃ narāḥ /
tadaprameyamānandaṃ paramaṃ ko na vāñchati
narā janā loke iha loke yanmātrāsahitaṃ yasya cidānandasyāṃśena
sahitaṃ viṣayasukhaṃ vāñchanti tadaprameyaṃ tasya viṣayajñānasukhasya
aprameyamaparimitaṃ parānandaṃ brahmānandaṃ ko na vāñchati sarve'pi
vāñchantītyarthaḥ
p. ३९५)
iti jñānapādodakasthalam
atha kriyāniṣpattisthalam
atha-
advaitabhaktiyuktasya yoginaḥ sakalā kriyā /
āste dagdhapaṭanyāyāt kriyāmātraṃ hi na kriyā //
iti vīratantravacanānusāreṇa eṣa jñānapādodakasampanna eva
rajjusarpanyāyena kalpitakriyāniṣpattimāniti kriyāniṣpattisthalaṃ viśadayati-
parakāye kriyāpattiḥ kalpitaiva prakāśate /
rajjau bhujaṅgavad yasmāt kriyāniṣpattimānayam
parabrahmakāye jñānapādodakasampanne śivayogini kriyāniṣpattī rajjau
sarpatvavad yasmāt kāraṇāt kalpitaiva prakāśate tasmādayaṃ
jñānapādodakasampannaḥ śivayogī kriyāniṣpattimānityarthaḥ
ata eva jñāninaḥ karmaphalaṃ nāstīti ṣaḍbhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
jñānināṃ yāni karmāṇi tāni no janmahetavaḥ /
agnidagdhāni bījāni yathā nāṅkurakāraṇam
jñānināṃ karmabījāni jñānāgnidagdhānīti vahnidagdhabījavan-
nāṅkurakāraṇamityarthaḥ
asmirthe - jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmāsātakurute'rjuna [bha० gī०
४/३७] iti bhagavaduktiḥ / tasmād jñāninaḥ kṛtenāpi karmaṇā prayojanaṃ
nāstītyāha-
karmaṇā kiṃ kṛtenāpi jñānino nirahaṅkṛteḥ /
p. ३९६)
vikriyā pratibimbasthā kiṃ karoti himadyuteḥ
ahaṃ karomīti mūlāhaṅkāraśūnyasya śivajñāninaḥ kṛtenāpi
karmaṇā prayojanaṃ nāsti yathā pratibimbasthavikāro bimbarūpasya candrasya
nāsti jñānino'pratibimbacaitanyarūpatvāditi bhāvaḥ
atha jñānini pratīyamānā kriyā kalpitetyatra dṛṣṭāntamāha-
candrasya meghasambandhād yathā gamanakalpanā /
tathā dehasya sambandhādāropyā syāt kriyātmanaḥ
spaṣṭam
atha karma kurvato'pi jñāninaḥ karmalepo nāstītyatra dṛṣṭāntamāha-
jñānī karmanirūḍho'pi lipyate na kriyāphalaiḥ /
ghṛtādinā yathā jihvā bhoktrī cāpi na lipyate
nirūḍhastatpara ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
nanu jihvāyā jalatattvamayatvenāṅgulyādivad ghṛtādilepo nāsti
jñāninaḥ kasmāt karmaphalalepo nāstītyatra cāha-
nirastopādhisambandhe jīve yā yā kriyāsthitiḥ /
sā sā pratītimātreṇa niṣphalā cātra līyate
nivṛttamūlāhaṅkārasambandhe cidrūpe jīvanmukte yā yā kriyāsthitirasti
sā sā dagdharajjunyāyena pratītimātreṇa sthitvā niṣphalā satī svātmanyeva
līyata ityarthaḥ / karmalepasyāhaṅkāro mūlamiti śivajñāninastadabhāvāt
karmalepo
p. ३९७)
nāstīti bhāvaḥ
nanu jñāninaḥ karmalepo yathā nāstītyucyate tathā tasya karmaiva nāstīti
kuto nocyata ityatrāha-
gacchaṃstiṣṭhan svapan vāpi na niṣkarmāsti kaścana /
svabhāvo dehināṃ karma jñānināṃ tattu niṣphalam
anena rajjubhujaṅganyāyena śivayogini kriyāniṣpattirāropitetyetatparāstam
karma dehināṃ svabhāva ityuktatvāditi
atha kriyāniṣpatteḥ sarvadehasvabhāvatve'pi jñāninaḥ karmalepo nāstīti
vadan kriyāniṣpattisthalaṃ samāpayati-
paripūrṇamahānandabhāvinaḥ śuddhacetasaḥ /
na bhavet karmakārpaṇyaṃ nānābhogaphalapradam
nirmalāntaḥkaraṇasya nityaparipūrṇaparānandānubhāvinaḥ śivayogino
nānāvidhabhogaphalapradaṃ puṇyapāpalakṣaṇakarmapīḍanaṃ na bhavenna
syādityarthaḥ
iti kriyāniṣpattisthalam
atha bhāvaniṣpattisthalam
atha-
cireṇa sādhyamānasya bhāvukairvigatakramaiḥ /
sthirabhāvo hi bhāvasya bhāvaniṣpattirucyate //
p. ३९८)
iti kiraṇatantravacanānusāreṇa tatkriyāniṣpattimān śivayogī
śuktirajatanyāyena bhāvaniṣpattimāniti pratipādayati-
bhāvaḥ pratīyamāno'pi parakāye tu kalpitaḥ /
śuktau rajatavad yasmād bhāvaniṣpattimānayam
parakāye kriyāniṣpattimati citkāye pratīyamāno bhāvo yasmāt
śuktirajatavat kalpitaḥ tasmādayaṃ kriyāniṣpattimān śivayogī
bhāvaniṣpattimānityarthaḥ
atha jñānayogino bhāvasambandhābhāve'pi saccidānandākāre paraśive
bhāvaḥ sthāpanīya iti pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
bhāvena nāsti sambandhaḥ kevalajñānayoginaḥ /
tathāpi bhāvaṃ kurvīta śive saṃsāramocake
spaṣṭam
nanu paripūrṇajñāninaḥ kiṃ bhāvenetyatrāha-
paripūrṇaprabodhe'pi bhāvaṃ śambhau na varjayet /
bhāvo hi nihitastasmin bhavasāgaratārakaḥ
paripūrṇasadānandabodhasvarūpe śambhau bhāvaṃ na varjayet / kutaḥ?
ityatrāha - tasmin śambhau sthāpito bhāvaḥ saṃsārasāgaratāraka iti hi prasiddha
ityarthaḥ
anenāsya bhāvasyārthakriyākāritvena śuktirajatavailakṣaṇyaṃ sūcitam /
p. ३९९)
tasmācchambhau bhāvaḥ sthirīkaraṇīya iti bhāvaḥ / tarhi sa bhāvo nityaḥ
kimityatrāha-
nivartya janmajaṃ duḥkhaṃ bhāvaḥ śaivo nivartate /
yathā kāṣṭhādikaṃ dagdhvā svayaṃ śāmyati pāvakaḥ
janmajaṃ duḥkhaṃ bhavarogamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam / anena
nityamukto bhavati
atha bhavaroganivṛttyanantaraṃ bhāvasya prayojanaṃ nāsti vetyatrāha-
prakāśite śivānande tadbhāvaiḥ kiṃ prayojanam /
siddhe sādhye cireṇāpi sādhanaiḥ kiṃ prayojanam
bhavaroganivṛttyanantaraṃ nityānande prakāśite sati śivabhāvaiḥ
prayojanaṃ nāsti / tatra dṛṣṭāntaḥ - bahukāle sādhye siddhe sati sādhanairyathā
prayojanaṃ nāsti tathetyarthaḥ
tarhi bhāvalayānantaraṃ yogī kathaṃ bhāsata ityatrāha-
ekīkṛte śive bhāve jñānena saha saṃyamī /
vismitātmasamāveśaḥ śivabhāve vibhāsate
kāryanāśaḥ kāraṇātmanāśasthitireveti bhāve vṛttijñānena saha
śivaikalolībhūte sati bhāvaniṣpattimān śivayogī
āścaryasaṅkalpitasvasvarūpasamāveśavān san śivo'hamiti bhāve prakāśata
ityarthaḥ
atha bhāvajñānayorabhedamupapādya bhāvaniṣpattisthalaṃ samāpayati-
p. ४००)
na bhāvena vinā jñānaṃ na bhāvo jñānamantarā /
mokṣāya kāraṇaṃ proktaṃ tasmādubhayamāśrayet
bhāvena vinā vṛttijñānaṃ nāsti tena (vṛttijñānena) vinā bhāvo nāstīti
bhāvajñānayoranyonyakāraṇatvaṃ proktam / tasmānmokṣāya
tadubhayamāśrayediti
iti bhāvaniṣpattisthalam
atha jñānaniṣpattisthalam
atha-
yathā manaḥ pare tattve labdhalakṣyaṃ vilīyate /
tathā hyaśeṣavijñānaṃ vināśamupagacchati //
iti niśvāsakārikānusāreṇa so'yaṃ bhāvaniṣpanna eva svapnavad
jñānaniṣpattimāniti kathayati-
jñānasya vyavahāre'pi jñeyābhāvāt svabhāvataḥ /
svapnavajjñānaniṣpattyā jñānaniṣpanna ityasau
vyavahāre viśvavyāvahārikajñānasya svabhāvataḥ sthiratvena
jñeyābhāvād viṣayābhāvād asau bhāvaniṣpattimān śivayogī
asthirasvapnasadṛśajñānaniṣpattyā jñānaniṣpattimāniti procyata ityarthaḥ
p. ४०१)
atha tadevopapādayati-
svapnajātaṃ yathā jñānaṃ saha svārthairnivartate /
tathātmani prakāśe tu jñāne jñeyaṃ nivartate
svapnotpannaṃ jñānaṃ yathā svaviṣayaiḥ saha nivartate tathā svasvarūpe
prakāśite sati jāgraddaśājñānena saha jñeyaṃ viśvaṃ nivartata ityarthaḥ
nanu svarūpe prakāśite jñeyaṃ kasmānnivartata ityatrāha-
paripūrṇe mahānande paramākāśalakṣaṇe /
śive vilīnacittasya kuto jñeyāntare kathā
spaṣṭam
nanu jñānaniṣpattisampannasya śivayogino jñānaṃ kīdṛśamityatrāha-
akhaṇḍānandasaṃvittisvarūpaṃ brahma kevalam /
mithyā tadanyadityeṣā sthitirjñānamihocyate
brahma paraśivākhyaṃ brahma kevalākhaṇḍānandasaṃvitsvarūpam /
tadanyad tadvyatiriktaṃ mithyaivedamiti bhāsamānaṃ jagajjālaṃ mṛṣetyeṣā
sthitirjñānamihocyate jñānaniṣpattisthalaṃ kathyata ityarthaḥ
atha viśeṣalakṣaṇaṃ darśayati-
sattātmanā'nuvṛttaṃ yad ghaṭādiṣu paraṃ hi tat /
p. ४०२)
vyāvartamānā mithyeti sthitirjñānamihocyate
sadeva somyedamagra āsīt [chā० u० ६/२/९] iti śruteḥ sattātmanā
sadrūpabrahmaṇā param avyayatvāt pareṣu ghaṭādiṣu anuvṛttamanugataṃ
yannāmarūpamasti tad mithyeti vyāvartamānā nivāryamāṇā sthitiriha
jñānamityucyata ityarthaḥ
nanvevaṃ cedāvidyakabrahmādvaitāpekṣayāsya svatantraśivādvaitasya
ko viśeṣa ityatrāha-
akāraṇamakāryaṃ yadaśeṣodhivarjitam /
tadbrahma tadahaṃ ceti niṣṭhā jñānamudīryate
yadvastu na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate na tatsamaścābhyadhikaśca
dṛśyate [śve० u० ६/८] iti śvetāśvataraśruteḥ kāryakāraṇaśūnyaṃ
sadaśeṣopādhivarjitam tadbrahma tat tadbrahmaiva ahaṃ ca cirādidamiti
bhāsamānaṃ pāñcabhautikam evaṃ carācaramayaṃ viśvamiti
niṣṭhādārḍhyaṃ jñānamityutkṛṣṭatvenocyata ityarthaḥ
athaivaṃ cidrūpabrahmaṇi sāmarasyajñānaniṣpattimataḥ śivayoginaḥ
svātirekeṇa tripuṭīmayaprapañcavyavahāro nāstīti vadan jñānaniṣpattisthalaṃ
samāpayati-
jñātāpyahaṃ jñeyamidamiti vyavahṛtiḥ kutaḥ /
abhedabrahmasvārasye nirastākhilavastuni
neha nānāsti kiñcana [vṛ० u० ४/४/१९] iti
śruternirastasamastaprāpañcikabhedavadadvitīyabrahmasāmarasye satyahaṃ
jñātā jñeyamidamiti vyavahṛtiḥ kutaḥ? vyavahāraḥ kasmāt? na
kasmādapītyarthaḥ
p. ४०३)
iti jñānaniṣpattisthalam
atha piṇḍākāśasthalam
atha-
eka eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ /
ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jalacandravat // [bra० vi० u० १२]
ityamṛtabindūpaniṣadvacanānusāreṇa jñānaniṣpattisampannasya
sulabhībhūtapiṇḍākāśasvarūpaṃ sūtratrayeṇa nirūpayati-
yathā piṇḍastha ākāśastathātmā pūrṇa ucyate /
etadarthaviveko yaḥ piṇḍākāśasthalaṃ viduḥ
pūrṇa ākāśo yathā piṇḍe tiṣṭhati tathā piṇḍastha ātmā pūrṇa ucyate
asyeti śeṣaḥ / asya jñānaniṣpattisampannasya śivayogina etadarthaviveko'sti
tatpiṇḍākāśasthalaṃ sad jānantītyarthaḥ
atha vyatirekamukhenāha-
ghaṭopādhiryathākāśaḥ paripūrṇaḥ svarūpataḥ /
tathā piṇḍasthito hyātmā paripūrṇaḥ prakāśate
ghaṭopādhiviśiṣṭa ākāśo yathā svasvarūpataḥ pūrṇaḥ tathā
śarīrastha ātmā svasaccidānandasvarūpataḥ paripūrṇaḥ san prakāśata
ityarthaḥ
atha piṇḍākāśavivekavantaṃ kathayati-
p. ४०४)
antaḥsthitaṃ parākāśaṃ śivamadvaitalakṣaṇam /
bhāvayed yaḥ sumanasā piṇḍākāśaḥ sa ucyate
hṛdayākāśasthitaṃ mahācidākāśasvarūpam eka eva rudro na dvitīyāya
tasthe (tasthuḥ) [śve० u० ३/२] iti śruteradvitīyam śiva eko dhyeyaḥ
ityatharvaśikhāśrutiprasiddhaparaśivaṃ nirālambena manasā yo dhyāyet sa
piṇḍākāśasvarūpa ityucyata ityarthaḥ
atha-
dehaḥ śivālayaḥ sākṣāttatrāsate paramaḥ śivaḥ /
iti niścayasadbhāvaḥ piṇḍajñaṃ liṅgamucyate //
iti vātulottaravacanānusāreṇaivaṃ dhyāyataḥ śarīrameva śivāgāram
tasya śivo bhāsata iti sūtradvayena kathayati-
śivāgāramidaṃ proktaṃ śarīraṃ bodhadīpitam /
ṣaṭtriṃśattattvaghaṭitaṃ sumanaḥpadmapīṭhakam
śivādibhūmyantaṣaṭtriṃśattattvamayastambhakuḍyādinirmitaṃ
hṛtkamalalakṣaṇapadmapīṭhena yuktaṃ jñānadīpena prakāśamānamidaṃ
śarīrameva śivāgāramiti proktamityarthaḥ
parākāśasvarūpeṇa prakāśaḥ parameśvaraḥ /
hṛdākāśaguhālīno dṛśyate'ntaḥ śarīriṇām
cidākāśasvarūpeṇa prakāśamānaḥ parameśvaraḥ prāṇināṃ
hṛdguhāvilīnaḥ san upadeśasiddhairdṛśyata ityarthaḥ
p. ४०५)
kathaṃ dṛśyata ityatra pakṣāntareṇa kathayati-
etacchivapuraṃ proktaṃ saptadhātusamāvṛtam /
atra hṛtpaṅkajaṃ veśma sūkṣmāmbaramanoharam
tatra sannihitaṃ sākṣāt saccidānandalakṣaṇam /
nityasiddhaḥ prakāśātmā jalasthākāśavacchivaḥ
saptadhātubhiḥ pūryata ityetaccharīrameva śivapuraṃ pattanamityarthaḥ /
atra piṇḍalakṣaṇaśivarājadhānyāṃ sūkṣmabhūtāntarākāśaramyaṃ
hṛtkamalamevāntaḥpuram / tatra nityaparipūrṇatvena siddhaḥ san
saccidānandasvarūpaparaśivo hṛdayasya svacchatvena jalāntargatākāśavat
sākṣātprakāśarūpaḥ san tiṣṭhatītyarthaḥ // ५६-५७ //
nanvaparicchinnaḥ parameśvaraḥ kathaṃ paricchinnahṛtkamale tiṣṭhatītyatra
vadan piṇḍākāśasthalaṃ samāpayati-
antarākāśabimbasthamaśeṣopādhivarjitam /
ghaṭākāśa iva cchinnaṃ bhāvayeccinmayaṃ śivam
hṛdayākāśasthānasthaṃ samastopādhirahitaṃ cinmayaṃ śivaṃ
ghaṭākāśa iva vicchinnaṃ vibhāvayedityarthaḥ
iti piṇḍākāśasthalam
atha bindvākāśasthalam
atha-
sadāśivāditattvānāṃ kāraṇaṃ vyāpakaḥ paraḥ /
bindurūpaḥ śivo dhyeyo bindvākāśa itīryate //
p. ४०६)
iti kiraṇāgamavacanānusāreṇa tatpiṇḍākāśasthalasampannasya
sulabhībhūtabindvākāśasthalaṃ nirūpayati-
yathākāśo vibhurjñeyaḥ sarvaprāṇyupari sthitaḥ /
tathātmetyupamānārthaṃ bindvākāśasthalaṃ viduḥ
sarvaprāṇyuparivartyākāśo yathā vibhuḥ san jñātuṃ yogyaḥ tathāsya
piṇḍākāśasthalasampannasya śivayogina ātmā
sarvaprāṇyuparivartyākāśavad vyāpakībhūtaḥ san vijñātuṃ yogya
ityupamānārthameva bindvākāśasthalaṃ vidurjānantītyarthaḥ
atha-
vāyuryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva /
ekastathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahu(hi)śca //
iti kaṭhavallīśrutyuktadṛṣṭāntapūrvakaṃ caturbhiḥ sūtraistadeva pratipādayati-
yathaiko vāyurākhyātaḥ sarvaprāṇigato vibhuḥ /
tathātmā vyāpakaḥ sākṣāt sarvaprāṇigataḥ svayam
samastaprāṇināṃ prāṇarūpaṃ gato vāyureka eva vyāpakaḥ
sannākhyātaḥ tathāhamiti svayaṃ sākṣāt sarvaprāṇigata ātmā vyāpaka
ityarthaḥ
yathā vahnirameyātmā sarvatraiko'pi bhāsate /
tathā śambhuḥ samastātmā paricchedavivarjitaḥ
aparimitasvarūpavāneko'gniryathāsāravaidyutapārthivavāḍavakālāgni-
rūpeṇa
p. ४०७)
viśvavyāpakaḥ san bhāsate tathā sarvacaitanyātmakaścidvahnirūpaparameśvara
eka eva devadānavamānavatiryaksthāvararūpacarācaraprāṇiṣvahamiti
vyaktāvyaktarūpeṇa vyāpakaḥ san virājata ityarthaḥ
sarveṣāṃ dehināmantaścit tato'yaṃ prakāśate /
tasmin pratiphalatyātmā śivo darpaṇavad vibhuḥ
samastadehināmantaḥ cittaṃ tu ceto hṛdayaṃ kamalaṃ salilaṃ jalam
ityabhidhānakośaprasiddhahṛdayakamalaṃ darpaṇavat prakāśate / tasmin
cittadarpaṇe vyāpakībhūtaḥ śiva ātmā san pratiphalatītyarthaḥ
eko vaśīkṛtaḥ saṃvitprakāśātmā parātparaḥ /
sarvaprāṇigato bhāti tathāpi vibhurucyate
viśvotkṛṣṭaparāśaktyapekṣayā śreṣṭhaścitprakāśātmā śiva eka eva
sarvaprāṇihṛdayakamalaṃ gatvā tatparimitaḥ san bhāti tathā
sarvānusyūtatvādvibhurityucyata ityarthaḥ
atha bindvākāśasthalaṃ samāpayati-
eka eva yathā sūryastejasā bhāti sarvagaḥ /
tathātmā śaktibhedena śivaḥ sarvagato bhavet
p. ४०८)
sūrya eka eva svakīyavṛṣṭihimoṣṇakiraṇatejasā vyāpakaḥ san yathā
bhāti tathā śivasvarūpa ātmā svakīyecchājñānādiśaktibhirviśvavyāpakaḥ
sannāsta ityarthaḥ
iti bindvākāśasthalam
atha mahākāśasthalam
atha-
vyomākāraṃ mahāsūkṣmaṃ vyāpakaṃ yo na bhāvayet /
saṃsārī sa bhavelloke bījakośakrimiryathā //
iti devīkālottaravacanānusāreṇoktalakṣaṇabindvākāśasthalasampannasya
sulabhaṃ mahākāśasthalaṃ sūtradvayena kathayati-
piṇḍāṇḍasthaṃ yathākāśaṃ na bhinnaṃ tadvadātmanaḥ /
abhinnaḥ paramātmeti mahākāśasthalaṃ viduḥ
brahmāṇḍapiṇḍāṇḍagatamākāśaṃ yathā na bhinnam tathāsya
bindvākāśasampannasya śivayogina ātmanaścaitanyāt paramātmā bhinno
netyabhinnameva mahākāśasthalaṃ sad jānantītyarthaḥ
yathā na bhinnamākāśaṃ ghaṭeṣu ca maṭheṣu ca /
tathāṇḍeṣu ca piṇḍeṣu sthito hyātmā na bhidyate
spaṣṭam
atha mahāliṅgameva mahākāśamiti sūtratrayeṇa kathayati-
p. ४०९)
anirdeśyamanaupamyamavāṅmanasagocaram /
sarvatomukhasampannaṃ sattānandaṃ cidātmakam
kālātītaṃ kalātītaṃ kramayogādivarjitam /
svānubhūtipramāṇasthaṃ jyotiṣāmudayasthalam
śivākhyaṃ paramaṃ brahma paramākāśalakṣaṇam /
liṅgamityucyate sadbhiryadvinā na jagatsthitiḥ
kalātītamaṣṭatriṃśatkalātītaṃ kramayogavivarjitam
utpattyādikramayogarahitaṃ jyotiṣāmudayasthalam arkādijyotiṣāmutpattisthānam
ahamiti svānubhūtipramāṇagamyamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam // ६७-६९ //
athoktamarthameva sūtradvayena viśeṣayati-
paramākāśamavyaktaṃ prabodhānandalakṣaṇam /
liṅgaṃ jyotirmayaṃ prāhurlīyante yatra yoginaḥ
yatra mahākāśe śivayogino līyanta iti taṃ mahākāśamavyaktaṃ
mandabhāgyairgantumaśakyaṃ saccidānandalakṣaṇaṃ jyotirmayaṃ liṅgamiti
santaḥ prāhurityarthaḥ
saṃvideva parā kāṣṭhā paramānandarūpiṇī /
tāmāhuḥ paramākāśaṃ munayo muktasaṃśayāḥ
vigatasaṃśayā vasiṣṭhādimunayo yaṃ mahākāśamāhuḥ /
kimityāhurityatra tanmahākāśaṃ paramānandarūpiṇī sarvotkṛṣṭā
citirevetyāhurityarthaḥ
p. ४१०)
atha tasmin mahākāśe jagajjālasyābhedaṃ dṛṣṭāntapūrvakaṃ darśayati-
taraṅgādi yathā sindhoḥ svarūpānnātiricyate /
tathā śivāccidākāśād viśvametanna bhidyate
spaṣṭam
atha punardṛṣṭāntāntaramāha-
yathā puṣpapalāśādi vṛkṣarūpānna bhidyate /
tathā śivāt parākāśājjagato nāsti bhinnatā
spaṣṭam
nanu cidākāśasya niravayavatvāt kathaṃ tatra viśvaṃ sthitaṃ
satprakāśata ityatrāha-
yathā jyotīṃṣi bhāsante bhūtākāśe pṛthak pṛthak /
tathā bhānti parākāśe brahmāṇḍāni viśeṣataḥ
jyotīṃṣi nakṣatrāṇītyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha tamevātha bandhaviśeṣyamahākāśasthalaṃ samāpayati-
nirastopādhi [kādācitkatve satītaravyāvarttakatvamupādhitvam]
sambandhaṃnirmalaṃ saṃvidātmakam /
parākāśaṃ jagaccitravilāsālambabhittikam
p. ४११)
uktaviśeṣaṇaviśiṣṭaparākāśaṃ
jagajjālarūpacitravilāsasyādhārabhūtamityarthaḥ /
etatpiṇḍākāśādiliṅgatrayaṃ śaraṇasyāṅgatrayasya saṃyojanīyam
iti mahākāśasthalam
atha kriyāprakāśasthalam
atha - kriyāvantaḥ śrotriyā brahmaniṣṭhāḥ iti muṇḍakaśrutyanusāreṇa
[mu० u० ३/२/१०] mokṣapradaṃ caihikasaukhyadaṃ ca sarvottaraṃ śāṅkarakarma
satyam iti yogajāgamavacanānusāreṇa ca mahākāśasvarūpaśivayogyeva
tatsvarūpānusandhānarūpakriyāprakāśavāniti kathayati-
śivasya paripūrṇasya cidākāśasvarūpiṇaḥ /
ātmatvenānusandhānāt kriyādyotanavān yamī
mahākāśasvarūpaḥ śivayogī
paripūrṇacidākāramahākāśasvarūpiṇaḥ śivasya
svātmatvenānusandhānarūpakriyāvāniti kriyāprakāśanavānityucyata ityarthaḥ
atha - parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca
[śve० u० ६/८] iti śvetāśvataraśrutyanusāreṇa-
jñānakriyātmikā sāpi satyā nityoditaprabhā /
ananyā syācchivāt saiva vastuto mūrtireśvarī //
iti pauṣkaravacanānusāreṇa ca tadanusandhānakriyāmeva
sūtratrayeṇopapādayati-
niṣkalaṅkacidānandagaganopamarūpiṇaḥ /
śivasya paripūrṇasya vṛttiścaitanyarūpiṇī
evamuktarūpasya śivasya vṛttiḥ asmīti kriyārūpā sthitiḥ caitanyarūpiṇī
śivavaccitsvarūpiṇītyarthaḥ
p. ४१२)
atha śivayoginaḥ svarūpāmarśanakriyāpi tādṛśītyāha-
niṣkalaṅke nirākāre nitye paramatejasi /
vilīnacittavṛttasya tathā śaktiḥ kriyocyate
uktarūpe paraśivatejasi vilīnacittavyāpārasya
śivayogino'nusandhānarūpā yā kriyāśaktiḥ sā tathā
paraśivatejorūpiṇītyucyata ityarthaḥ
nanu kiṃ tadanusandhānenetyatrāha-
sarvajñaḥ sarvakartā ca sarvagaḥ parameśvaraḥ /
tadaikyacintayā yogī tādṛśātmā prakāśate
sarvajñaḥ pañcakṛtyasampannaḥ sarveśvara īśvaraḥ iti
vṛddhajābālaśruteḥ parameśvaraḥ sarvajñaḥ sarvakartā sarvavyāpaka iti
buddhvā yogī śivayogī samānasamarasaikyadhyānena tādṛgātmā
tatprakārasvarūpavān prakāśata ityarthaḥ
nanu śivayogina indriyavyāpārasya vidyamānatvāt kathaṃ śivaṃ
paśyatītyāha-
sarvendriyāṇāṃ vyāpāre vidyamāne'pi saṃyamī /
pratyunmukhena manasā śivaṃ paśyan pramodate
pratyunmukhena paścimacakrābhimukhena manasetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha kīdṛśaṃ śivaṃ kathaṃ paśyan modata ityatrāha-
kūṭasthamacalaṃ prājñaṃ guṇātītaṃ guṇottaram /
śivatattvaṃ svarūpeṇa paśyan yogī pramodate
p. ४१३)
guṇottaraṃ jñānavairāgyādiguṇaiḥ śreṣṭhaṃ prājñaṃ kuśalinaṃ
kūṭasthaṃ turyasākṣikapratyagātmādisaṃjñitaṃ guṇātītaṃ
māyikasattvādiguṇātītam acalaṃ śivatattvaṃ svarūpeṇa svasvarūpeṇa paśyan
śivayogī pramodata ityarthaḥ
atha citkriyārūpasvarūpasampannasya śivayogino
gaganatalabhāsamānagandharvanagarīva sarvā kriyā tāvadasthireti vadan
prakāśata iti proktaṃ kriyāprakāśasthalaṃ samāpayati-
parātmani kriyā sarvā gandharvanagarīmukhā /
prakāśata iti proktaṃ kriyāyāstu prakāśanam
parātmani paraśivasvarūpaśivayogiviṣaye sarvā kriyā vyomni
gandharvanagarīva prakāśata iti kriyāyāḥ prakāśanaṃ tu
kriyāprakāśanasthalamiti proktamityarthaḥ
iti kriyāprakāśanasthalam
atha bhāvaprakāśasthalam
atha-
svadayāpūrṇabhāvasya svenaivāpacitasya ca /
tasyaiva bhāsate bhāve so'yamādimaheśvaraḥ //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa tatkriyāprakāśanasampannasya
śivayoginaḥ sulabhaṃ bhāvaprakāśasthalaṃ nirūpayati-
taraṅgādyā yathā sindhau na bhidyante tathātmani /
bhāvā buddhyādayaḥ sarve yattad bhāvaprakāśanam
taraṅgaphenādayo bhāvā yathā samudre na bhidyante tathā sarve
buddhyādayo bhāvā ātmani kriyāprakāśasampanne śivayogicaitanye na
bhidyanta iti yat tadbhāvaprakāśanaṃ syādityarthaḥ
p. ४१४)
atha tadbhāvanāṃ pañcabhiḥ sūtrairviśeṣayati-
śiva eva jagatsarvaṃ śiva evāhamityapi /
bhāvayan paramo yogī bhavadoṣairna bādhyate
sarvaṃ jagacchiva eva tasmādahamapi śiva eveti bhāvayan mahāśivayogī
sāṃsārikadoṣairna bādhyata ityarthaḥ
śivabhāve sthire jāte nirlepasya mahātmanaḥ /
ye ye bhāvāḥ samutpannāste te śivamayāḥ smṛtāḥ
nirlepasya viṣayeṣu leparahitasyetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
atha te ke bhāvā ityatrāha-
advitīyaśivākārabhāvanādhvastakarmaṇā /
na kiñcid bhāvyate sākṣāt śivādanyanmahātmanā
evaṃ rūpeṇa śivayoginā yadyad bhavyate tatsarvaṃ śivamayamiti bhāvaḥ
atha tatkathamityatrāha-
galitājñānabandhasya kevalātmānubhāvinaḥ /
yatra yatrendriyāsaktistatra tatra śivātmatā
uktarūpasya yogino yatra yatra bhāvarūpendriyāsaktistatra tatra
bhāvamayaśivātmatetyarthaḥ
p. ४१५)
nanu rāgadveṣādibhāvānāṃ bandhahetutvāt kathaṃ
śivamayatvamityatrāha-
rāgadveṣādayo bhāvāḥ saṃsārakleśakāraṇam /
teṣāmuparamo yatra tatra bhāvaḥ śivātmakaḥ
yatra śivayogini bandhakāraṇībhūtarāgadveṣādibhāvānāmuparamo'sti
tatra tasmin śivayogini bhāvaḥ śivātmaka ityarthaḥ
tasmādīdṛśaṃ śivayoginaṃ tāmasī śaktirnākrāmatīti vadan
bhāvaprakāśasthalaṃ samāpayati-
yathā sūryasamākrāntau na śaknoti tamaḥ sadā /
tathā prakāśamātmānaṃ nāvidyākramati svayam
andhakāro yathā sūryamāvarituṃ na samarthaḥ tathā
prakāśamātmānaṃ svacchaprakāśarūpaṃ śivayoginamajñānalakṣaṇaṃ
tama āvarituṃ na samarthamityarthaḥ
iti bhāvaprakāśanasthalam
atha jñānaprakāśanasthalam
atha-
gavāmanekavarṇānāṃ kṣīrasyāpyekavarṇatā /
kṣīravat paśyate jñānaṃ liṅginastu gavāṃ yathā // [bra० bi० u० १९]
p. ४१६)
ityamṛtabindūpaniṣadvacanānusāreṇa-
śivādismaraṇaṃ jñānaṃ jñānāt sattā prakāśate /
sattayānandasamprāptirānandāccaiva siddhidaḥ //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa ca tadbhāvaprakāśanasampannasya
śivayoginaḥ sulabhaṃ jñānaprakāśaṃ nirūpayati-
mukhyārthe'sambhave jāte lakṣaṇāyogasaṃśrayāt /
tajjñānayojanaṃ yattaduktaṃ jñānaprakāśanam
mukhyārthe'ṅgaliṅgayormukhyārthe asambhave jāte sati aghaṭite jāte sati
lakṣaṇāyogasaṃśrayāt kāryakāraṇopādhiviśiṣṭajīveśvarasaṃjñakāṅga-
liṅgayorlakṣaṇāyogasamāśrayaṇena tajjñānayojanaṃ yat
tadaṅgaliṅganiṣṭhajñānadvayasya samānasamarasabhāvena saṃyojanaṃ yadasti
tat tasya bhāvaprabhāvaprakāśanasampannasya śivayogino
jñānaprakāśanamityuktaṃ bhavati / ayaṃ bhāvaḥ-
ghaṭāvacchinnākāśamahākāśavat kūṭasthaparacaitanyasya nityasambandha eva
lakṣaṇārthaḥ / ghaṭajalāvacchinnākāśameghajalāvacchinnākāśayorivāṅga-
liṅgayorupādhireva mukhyārthaḥ / taccaitanyasāmarasyajñānameva
jñānaprakāśa iti
p. ४१७)
atha tadeva sūtratrayeṇa viśeṣayati-
muktasya jñānasambandho jñeyābhāvaḥ svabhāvataḥ /
upādhisahitaṃ jñānaṃ na bhedamativartate
muktasya paramuktasya lakṣaṇārthakajñānasambandhaḥ svabhāvato
jñeyābhāva ātmāśrayādidoṣarāhityena jñeyaśūnyo vedyaśūnya ityarthaḥ /
upādhisahitaṃ jñānaṃ tasya paramuktasya
mukhyārthabhūtaliṅgāṅgopādhiviśiṣṭajñānaṃ bhedaṃ nātivartate
bhedamanatikramya vartate upādhināśa eva jñānasāmarasyamityarthaḥ
jñānamityucyate sadbhiḥ paricchedo'pi vastunaḥ /
parātmanyaparicchede kuto jñānasya sambhavaḥ
vastuno liṅgāṅgarūpavastunaḥ paricchedaḥ khaṇḍitvaṃ jñānamiti
dvaitajñānamiti sadbhiḥ satpuruṣairucyate / aparicchede'khaṇḍite parātmani
nirupādhikamahācaitanye hi dvaitaprasiddhasya jñānasya sambhava udbhavaḥ
kutaḥ? nāstītyarthaḥ
jñānasyāviṣaye tattve śivākhye citsukhātmani /
ātmaikatvānusandhānaṃ jñānamityucyate budhaiḥ
jñānasya svaprakāśatvāt svātiriktasaṃvidantarasyā'viṣaye'gocare
citsukhātmani cidānandasvarūpe śivākhye paraśivākhye tattve vastuni
ātmaikatvānusandhānaṃ svātmana ekatvānusandhānaṃ jñānamiti
budhairvidvadbhirucyata ityarthaḥ
p. ४१८)
tacchivajñānameva brahmajñānamiti sūtratrayeṇa kathayati-
aparicchinnamānandaṃ sattākāraṃ jaganmayam /
brahmeti lakṣaṇaṃ jñānaṃ brahmajñānamihocyate
sattāmanatikrāntatvādviśvasya tanmayatvamityarthaḥ / svarūpato hyasataḥ
sattāsambandhāsambhavāt svarūpataḥ sataḥ sattāntarānapekṣaṇāt
sadrūpatvameveti niṣkarṣaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
brahmajñāne samutpanne viśvopādhivivarjite /
sarvaṃ saṃvinmayaṃ bhāti tadanyannaiva dṛśyate
viśvopādhivivarjite viśvabhedarahite brahmajñāne samutpanne āvirbhūte
sati sarvaṃ viśvaṃ saṃvinmayaṃ bhāti cicchaktimayamiti bhāti / tadanyat
śivaśaktyorabhedāt tadanyad brahmātiriktaṃ na dṛśyata ityarthaḥ
tasmādadvaitavijñānamapavargasya kāraṇam /
bhāvayan satataṃ yogī saṃsāreṇa na lipyate
tasmādapavargasya parāparamokṣasya kāraṇaṃ śivādvaitajñānaṃ
satataṃ bhāvayan śivayogī saṃsāreṇa na lipyata ityarthaḥ
atha jñānaprakāśasthalaṃ samāpayati-
nitye nirmalasattvayogiṣu pare nirvāsane niṣkale
sarvātītapade carācaramaye sattātmani jyotiṣi /
saṃvidvyomni śive vilīnahṛdayastadbhedavaimukhyataḥ
sākṣāt sarvagato vibhāti vigaladviśvaḥ svayaṃ saṃyamī
iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
vīraśaivadharmanirṇaye siddhāntaśikhāmaṇau
śaraṇasthalaviṣayadvādaśavidhaliṅgaprasaṅgo nāmaikonaviṃśaḥ paricchedaḥ
nitye nirantare nirmalasattvayogiṣu pare śuddhasattvaguṇavatsu prādhānyena
vartamāne nirvāsane vedyavāsanārahite niṣkale niravayave sarvātītapade
sarvottīrṇasthānabhūte carācaramaye
carācaraprapañcopādānakāraṇībhūtacitkriyālakṣaṇacidambaraśaktisvarūpe
sattātmani paramārthikasattārūpiṇi jyotiṣi bhāsamāne saṃvidvyomni śive
cidākāśarūpaparaśive vilīnahṛdayaḥ tadbhedavaimukhyataḥ śivādanyatve
vimukhībhūtatvāt sarvagato viśvavyāpakaḥ saṃyamī śivayogī vigaladviśvaḥ
san vigalitaviśvabhedavibhavaḥ san svayaṃ sākṣādviśeṣeṇa bhāti prakāśata
ityarthaḥ / śivaśaraṇayoḥ satipatitvādestalliṅgatrayaṃ śaraṇasyāṅgatrayasya
yojyam
iti jñānaprakāśanasthalam
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇḍadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
śaraṇasthalaviṣayadvādaśavidhaliṅgaprasaṅgo nāmaikonaviṃśaḥ paricchedaḥ
viṃśaḥ paricchedaḥ
(athaikyasthalam)
athāgastyapraśnaḥ-
sthalabhedāstvayā proktāḥ śaraṇasthalasaṃśritāḥ /
aikyasthalagatān brūhi sthalabhedān gaṇendra me
sthalabhedā avāntarasthalabhedā ityarthaḥ / agre'pi tathā / śiṣṭaṃ
spaṣṭam
athāsya praśnasyottaraṃ vakti-
sthalānāṃ navakaṃ caikyasthale'smin parikīrtyate
spaṣṭam
atha tadavāntarasthalabhedaṃ sūtratrayeṇoddiśati-
tatsvīkṛtaprasādaikyasthalamādau prakīrtitam /
śiṣṭodanasthalaṃ cātha carācaralayasthalam
bhāṇḍasthalaṃ tataḥ proktaṃ bhājanasthalamuttamam /
aṅgālepasthalaṃ paścāt svaparājñāsthalaṃ tataḥ
bhāvābhāvavināśaṃ ca jñānaśūnyasthalaṃ tataḥ /
tadeṣāṃ kramaśo vakṣye śṛṇu tāpasa lakṣaṇam
spaṣṭam // ३-५ //
p. ४२१)
atha aikyasthalagatasvīkṛtaprasādaikyasthalam
atha - jñānaprasādena viśuddhasattvastatastu taṃ paśyate niṣkalaṃ
dhyāyamānaḥ [mu० u० ३/१/८] iti muṇḍakaśrutyanusāreṇa-
jñānotpattinimittiṃ tu kriyā caryā prakīrtitā /
yogaṃ sālambanaṃ tyaktvā niṣprapañcaṃ vicintayet // [de० kā० २५]
iti devīkālottaravacanānusāreṇa ca tajjñānaprakāśasampannaḥ
śivayogyeva jñānaprasādasvīkārāt svīkṛtaprasādīti nirūpayati-
mukhyārtho lakṣaṇārthaśca yatra nāsti cidātmani /
viśṛṅkhalatayā tasya prasādaḥ svīkṛto bhavet
cidātmani yatra jñānaprakāśasampanne śivayogini mukhyārtho
jīveśvaraviyogarūpamukhyārtho nāsti lakṣaṇārthaśca
nirupādhikaśivātmanornityāviyogarūpalakṣaṇārthaśca nāsti tasya śivayogino
viśṛṅkhalatayā niraṅkuśatvena prasādaḥ pūrṇajñānaprasādaḥ
svīkṛto'ṅgīkṛto bhavedityarthaḥ
athaitadarthameva sūtradvayena viśadayati-
mātṛmeyapramāṇādivyavahāre vihāriṇīm /
saṃvitsākṣātkṛtiṃ labdhvā yogī svātmani tiṣṭhati
mātṛmānaprameyāditripuṭīmayaprapañcaprathamavyavahāre
ramamāṇāṃ pūrṇacitsākṣātkṛtiṃ labdhvā yogī jñānaprakāśasampannaḥ
śivayogī svātmani svīkṛtaprasādavati svasvarūpe tiṣṭhatītyarthaḥ
p. ४२२)
athaivaṃrūpasya śivayoginaḥ pāśabandhanaṃ nāstītyatrāha-
advaitabodhanirdhūtabhedāveśasya yoginaḥ /
sākṣātkṛtamahāsaṃvitprakāśasya kva bandhanam
śivādvaitabodhanivāritāṅgaliṅgalakṣaṇajīveśvarabhedāveśavataḥ
aparokṣīkṛtanirmalacitprakāśasya śivayoginaḥ pāśapañcakād
bhūtabandhanaṃ kutaḥ? nāstītyarthaḥ
atha tasya pūrṇajñāninaḥ prapañcadarśanaṃ nāstīti sūtratrayeṇa
sadṛṣṭāntaṃ kathayati-
cidātmani śive nyastaṃ jagadetaccarācaram /
jñāyate tanmayaṃ sarvamagnau kāṣṭhādikaṃ yathā
agnau nyastaṃ kāṣṭhādikaṃ yathāgnimayaṃ sad dṛśyate tathā śive
sthāpitaṃ viśvaṃ cinmayameva dṛśyate śivasya cidagnirūpatvāditi bhāvaḥ
nanu vahnau kāṣṭhamiva śive viśvaṃ na kenāpi nyastam śivenaiva
kalpitam tatkathaṃ tanmayaṃ sadbhātītyatrāha-
na bhāti pṛthvī na jalaṃ na tejo naiva mārutaḥ /
nākāśo na paraṃ tattvaṃ śive dṛṣṭe cidātmani
mṛttikāyāṃ jñātāyāṃ ghaṭaśarāvādikaṃ sarvaṃ yathā
mṛṇmayameva [tulanīya- yathā saumyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛnmayaṃ
vijñātaṃ syād vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam /
(chā० u० १/१/४)] na tadvyatiriktamiti jñāyate tathā cidātmani śive dṛṣṭe sati
tatkāryatvād bhūmyādikaṃ tadbhinnatvena na bhāti tadātmakatvenaiva
bhātītyarthaḥ
p. ४२३)
evaṃ śivātmakaṃ viśvaṃ tatraiva līnaṃ cintayan yogī na lipyata ityatrāha-
jyotirliṅge cidākāre jvalatyantarnirantaram /
vilīnaṃ nikhilaṃ tattvaṃ paśyan yogī na lipyate
antaḥ hṛdrūpāṣṭadalakamalamadhye nirantaraṃ cidrūpe jyotirliṅge
mahāliṅge jvalati sati prakāśite sati tasmin mahāliṅge śivayogī nikhilaṃ tattvaṃ
śivādibhūmyantaṃ vilīnaṃ layībhūtaṃ paśyan san na lipyate
tanukaraṇabhuvanabhogātmakaṣaṭtriṃśattattvairna lipyata ityarthaḥ
athaitadarthameva homarūpeṇa viśeṣayati-
antarmukhena manasā svātmajyotiṣi cinmaye /
sarvānapyarthaviṣayān juhvan yogī pramodate
antarmukhena manasā pratyunmukhena manasā cinmaye
svasvarūpavahniprakāśe samastapadārthān juhvan tādātmyena samarpayan
śivayogī pramodata ityarthaḥ
atha svīkṛtaprasādisthalaṃ samāpayati-
saccidānandajaladhau śive svātmani nirmalaḥ /
samarpya sakalān bhuṅkte viṣayān tatprasādataḥ
nirmalaḥ śivayogī saccidānandānāṃ samudrabhūte svātmani
svaprakāśātmani śive sakalān śabdādipadārthān samarpya
tatprasādatastatprasādarūpeṇa bhuṅkta iti
p. ४२४)
iti svīkṛtaprasādisthalam
atha śiṣṭodanasthalam
atha - māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyāt [śve० u० ४/१०] iti śrutyanusāreṇa-
granthijanyaṃ kalākālavidyārāganṛmātaraḥ /
guṇadhīgarvacittākṣamātrābhūtānyanukramāt // [mṛ० taṃ० vi० pā० १०.१]
iti mṛgendravacanānusāreṇa ca taccitprasādasvīkāravataḥ śivayogino
māyātattvameva śiṣṭodanamiti sūtracatuṣṭayena kathayati-
prakāśate yā sarveṣāṃ māyā saivodanākṛtiḥ /
līyate tatra cilliṅge śiṣṭaṃ tatparikīrtitam
yā māyā miśrā śuddhādhvanivāsināṃ
tanukaraṇabhuvanabhogarūpiṇī adhomāyā'sti saiva sarveṣāṃ prakāśate līyate
ca / tat kalādibhūmyantatriṃśattattvātmakamāyātattvameva cilliṅge jñānacihne
tatra viṣaye tatsvīkṛtaprasādiviṣaye śiṣṭodanākṛtiravaśiṣṭodanākāravaditi
prakīrtitamityarthaḥ
jagadaṅge parigraste māyāpāśavijṛmbhite /
svātmajyotiṣi bodhena tadekamavaśiṣyate
māyāpāśavijṛmbhite
kalādikṣityantatriṃśattattvātmakamāyāpāśanibaddhe jagadaṅge
viśvaśarīravati svātmajyotiṣi svasvarūpajñāne bodhena svātmajñānena
parigraste sati ākrānte sati tadekaṃ tanmāyātattvamekamevāvaśiṣyata ityarthaḥ
nanu śārīrikasvarūpasya bodhākrāntatvāt kathaṃ
māyātattvamavaśiṣyata ityatrāha-
p. ४२५)
akhaṇḍasaccidānandaparabrahmasvarūpiṇaḥ /
jīvanmuktasya dhīrasya māyā kaiṅkaryavādinī
akhaṇḍasaccidānandalakṣaṇaparabrahmaiva yasya svarūpaṃ tādṛśasya
jīvanmuktasya dhīrasya jitendriyasya śivayogino māyā kaiṅkaryavādinī
dāsabhāvaṃ vadantī satyāsta ityarthaḥ
evaṃrūpāyāṃ sthitau-
viśvasammohinī māyā bahuśaktiniraṅkuśā /
śivaikatvamupetasya na puraḥ sthātumīhate
jaganmohinī māyā bahuvidhaśaktibhiranargalāpi śive
samānasamarasabhāvamupetasya śivayoginaḥ purato mohakatvena sthātuṃ nehate
necchatītyarthaḥ
atha tasya śivaikyasya viṣayanāśaṃ sūtratrayeṇa kathayati-
jyotirliṅge cidākāre nimagnena mahātmanā /
bhujyamānā yathāyogaṃ naśyanti viṣayāḥ svataḥ
spaṣṭam
atha kathaṃ layaṃ gacchantītyatrāha-
śabdādayo'pi viṣayā bhujyamānāstadindriyaiḥ /
ātmanyeva vilīyante saritaḥ sāgare yathā
kāraṇāntaravyatirekeṇa nadīsāgaranyāyena svata eva layaṃ
gacchantītyarthaḥ /
p. ४२६)
svīkṛtaprasādastailavat sārabhūtacidānandaḥ śiṣṭodanastu
piṇyākavanniḥsārā māyeti tadbhogo niḥsāraḥ san naśyatīti bhāvaḥ
athaivaṃ vinaṣṭaviṣayasamūhavān śivayogī kathamāsta ityatra vadan
śiṣṭodanasthalaṃ samāpayati-
arthajātamaśeṣaṃ tu grasan yogī praśāmyati /
svātmanaivāsthito bhānustejojālamaśeṣataḥ
śivayogī aśeṣaṃ padārthasamūhaṃ svasvarūpeṇa grasan tejojālaṃ
svakiraṇasamūham aśeṣato niśeṣaṃ yathā bhavati tathā grasannupasaṃharan
āsthito bhānuriva astaṃ gacchan bhānuriva śāmyati svastho bhavatītyarthaḥ
iti śiṣṭodanasthalam
atha carācaralayasthalam
atha - so'vidyāgranthiṃ vikiratīha somya [mu० u० २/१/१०] iti
muṇḍakaśrutyanusāreṇa-
viṣasambandhinī śaktiryathā mantrairnirudhyate /
yathā na taditi kṣīṇamevaṃ puso malakṣayaḥ //
iti kiraṇāgamavacanānusāreṇa ca
kevalacitprasādasvīkāreṇāvaśiṣṭamāyodanaḥ śivayogī carācare pratyekaṃ
paripakvānusāreṇa vyāptamalaśaktiṃ paripakvānusāreṇa vināśakaraṇena
carācaravināśaka iti kathayati-
liṅgaikye tu samāpanne caraṇācaraṇe gate /
nirdehī sa bhavedyogī carācaravināśakaḥ
caraṇācaraṇe gate carācaraprapañcagate liṅgaikye mahāliṅgatādātmye
samāpanne prāpte sati sa yogī śiṣṭodanasampannaḥ śivayogī nirdehī bhūtvā
carācaravināśako jaṅgamasthāvaragatamalaśaktivināśako bhavedityarthaḥ
p. ४२७)
atha sa śivayogī carācaravyāptamalaśaktinivāraṇena māyāprapañcaṃ
na paśyatīti ṣaḍbhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
anādyavidyāmūlā hi pratītirjagatāmiyam /
svātmaikabodhāt tannāśe kuto viśvaprakāśanam
idametādṛgiti pratiniyataviśvabhuvanapratītirlīlāśaktyanādikalpitamā-
yaiva mūlakāraṇavatī svātmaikabodhāt svātmaiveti bodhāt
svātmapradhānībhūtajñānāt tannāśe malaśaktināśe viśvaprakāśanaṃ
tanmūlakajagaddarśanaṃ kuto nāstītyarthaḥ
nanvidaṃ viśvaṃ kutra layaṃ gacchatītyatrāha-
yathā meghāḥ samudbhūtā vilīyante nabhastale /
tathātmani vilīyante viṣayāḥ svānubhāvinaḥ
nabhaḥsthale meghāḥ sambhūya vilīyante tathā svasvarūpānubhāvinaḥ
śivayogina ātmani caitanye viṣayāḥ śabdādiviṣayāḥ samudbhūtā utpannāḥ
santo vilīyanta ityarthaḥ
athedaṃ viśvaṃ svātmaikabodhāt kathaṃ naśyatītyatrāha-
svapne dṛṣṭaṃ yathā vastu prabodhe layamaśnute /
tathā sāṃsārikaṃ sarvamātmajñāne vinaśyati
ātmajñāne satītyarthaḥ / nanvevaṃ cedviśvasya
svapnasādṛśyāṅgīkārānmithyātvaprasaṅga iti nāśaṅkanīyam svapnenāpi
phalāpha ladarśanāt retaḥpātādidarśanācca satyatvameveti / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. ४२८)
punaśca kāraṇāntaramāha-
jāgratsvapnasuṣuptibhyaḥ parāvasthāmupeyuṣaḥ /
kiṃ vā pramāṇaṃ ki jñeyaṃ kiṃ vā jñānasya sādhanam
parāvasthāṃ
tanutrayāśritajāgradādyavasthātītabodhakhecarīmudrāsulabha-
sarvotkṛṣṭaturīyāvasthām upeyuṣo gatasya śivayoginaḥ kiṃ vā pramāṇaṃ kiṃ
jñeyaṃ kiṃ vā jñānasya sādhanam? tripuṭīmayaprapañcottīrṇatvāt
taddarśanaṃ nāstīti bhāvaḥ
atha tatturyātītapadaṃ viśadayati-
turyātītapadaṃ yattad dūraṃ vāṅmanasādhvanaḥ /
anupraviśya tadyogī na bhūyo viśvamīkṣate
yatturyātītapadaṃ maunāntamudrāsulabhaturyātītasthānamasti
vāṅmanasādhvano dūraṃ stutidhyānayoraviṣayaṃ tatturyātītasthānam
anupraviśya tadyogī turyasthānayogavān śivayogī bhūyo viśvaṃ nekṣate na
paśyatītyarthaḥ
kuta ityatrāha-
nānyat paśyati yogīndro nānyajjānāti kiñcana /
nānyacchṛṇoti sandṛṣṭe cidānandamaye śive
cidānandasvarūpe śive saṃdṛṣṭe satīti śeṣaḥ / aparokṣīkṛte sati
yogīndro nijasvarūpasthaḥ śivayogīśvaraḥ anyat svātiriktaṃ rūpaṃ na paśyati
tādṛśaṃ śabdajālaṃ na śṛṇoti kimapi tadanyaṃ na jānātītyarthaḥ /
malaśaktikṣayād māyikarūpādidarśanaṃ nāstīti bhāvaḥ
p. ४२९)
athoktārthaṃ sphuṭayan carācaramalanāśasthalaṃ samāpayati-
asadeva jagat sarvaṃ sadiva pratibhāsate /
jñāte śive tadajñānaṃ svarūpamupapadyate
sarvaṃ jagad asadeva śivātirekeṇa nāstyeva sadiva pratibhāsate
malaśaktivaśāt tadvyatirekeṇa sadiva bhāsate śive saccidānandalakṣaṇe paraśive
jñāte sākṣātkṛte sati tadajñānaṃ bhedapratītikāraṇaṃ tanmūlājñānaṃ
naṣṭaṃ sat svarūpaṃ kāraṇībhūtacicchaktyākāram upapadyate
gacchatītyarthaḥ / tasmāt śivātirekeṇa svavimarśanaṃ śivayogino nāstītyarthaḥ
iti carācaramalalayasthalam
atha bhāṇḍasthalam
atha-
ūrdhvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ /
tadeva śuklaṃ tad brahma tadevāmṛtamucyate //
tasmin lokāḥ śitāḥ sarve tadu nātyeti kaścan / iti kaṭhavallīśrutyanusāreṇa-
yathā kuṇḍalinīśaktirmāyākarmānusāriṇī /
nādabindvādikaṃ kāryaṃ tasyā iti jagatsthitiḥ // [ka० u० ६/१]
ita viśvasārottaravacanānusāreṇa ca carācaramalaśaktivināśakasya
p. ४३०)
śivayogino vicārarūpaḥ parabindureva bhāṇḍasthalamiti nirūpayati-
brahmāṇḍaśatakoṭīnāṃ sargasthitilayān prati /
sthānabhūto vimarśo yastadbhāṇḍasthalamucyate
anekakoṭibrahmāṇḍasṛṣṭisthitilayān pratyādhārabhūto yo vimarśaḥ
asya carācaramalavināśakasya śivayoginaḥ śabdabrahmarūpavicāro'sti tada
bhāṇḍasthalamityucyata ityarthaḥ
atha tadvimarśasvarūpaṃ viśadayati-
vimarśākhyā parāśaktirviśvodbhāsanakāriṇī /
sākṣiṇī sarvabhūtānāṃ samindhe sarvatomukhī
ṣaḍadhvasphāralakṣaṇaśabdārthavicāraparatvena vimarśākhyā
parāśaktiḥ śuddhamāyā viśvodbhāsanakāriṇī
svakāryarūpajñānādibhirviśvaprakāśinī sarvatattvānāṃ sākṣiṇī
sarvatomukhī satī samindhe śuddhādhvavāsināṃ
paraśaktisadāśiveśvaravidyātattvalakṣaṇatanukaraṇabhuvanabhogarūpeṇa
prakāśata ityarthaḥ
atha tāmeva vimarśakalāṃ viśeṣayati-
viśvaṃ yatra layaṃ yāti vibhātyātmā cidākṛtiḥ /
sadānandamayaḥ sākṣāt sā vimarśamayī kalā
spaṣṭam
atha bhāṇḍasthalārthaṃ sūcayan
tattvaprasiddhaliṅgāṅgarūpaśivajīvayoḥ sa vimarśa evāśraya iti sūtradvayena
pratipādayati-
parāhantāsamāveśaparipūrṇavimarśavān /
sarvajñaḥ sarvagaḥ sākṣī sarvakartā maheśvaraḥ
p. ४३१)
maheśvaraḥ parameśvaraḥ parāhantāsamāveśaparipūrṇavimarśavān
śivajīvasādhāraṇībhūtātmatattvākramaṇena paripūrṇavimarśavān san
sarvajñaḥ sarvakartā sarvagaḥ sarvavyāpakaḥ karmasākṣī bhavet anyathā
sphaṭikādiprakāśavajjaḍo [tulanīya- prāgivārtho'prakāśaḥ syāt
prakāśātmatayā vinā / na ca prakāśo bhinnaḥ syādātmārthasya prakāśatā //
(ī० pra० १/५/२ tathā svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ viduranyathā /
prakāśo'rthoparakto'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ // (ī० pra० १/५/११) bhavediti bhāvaḥ
atha kiṃ tasya svarūpamityatrāha-
viśvādhāramahāsaṃvitprakāśaparipūritam /
parāhantāmayaṃ prāhurvimarśaṃ paramātmanaḥ
paramātmanaḥ ahamasmi prathamajā ṛtasya pūrvaṃ devebhyo amṛtasya
nābhiḥ [tai० u० ३/१०/६] iti śruteḥ ahamādirhi devānām [bha० gī० १०/२/४] ahaṃ
sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate [bha० gī० १०/८] iti bhagavadukteśca
parasaṃvidrūpasyāhamātmanaḥ śivasya mahāsaṃvitprakāśaparipūritaṃ
mahācitprakāśaparipūrṇaṃ viśvādhāraṃ
viśvarūpāvidyālakṣaṇādhomāyādhāraṃ parāhantāmayam yathā ghaṭasya
kambugrīvādimattvaṃ tadanatiriktam tathā ahamo bhāvo'hanteti pṝ
pālanapūraṇayoḥ iti
dhātugatyāṇḍarasanyāyenāśuddhamiśraśuddhādhvalakṣaṇasakalaviśvataḥ
pūrṇajīvanabhūtaparāhantāmayordhvamāyārūpaṃ vimarśaṃ santaṃ
prāhuḥ śivādvaitaśāstrapravīṇāḥ prakarṣeṇāhurityarthaḥ / ayaṃ bhāvaḥ-
pādo'sya viśvā bhūtāni [ṛ० saṃ० ८/४/१७] iti śruteścarācaraprapañcasya
māheśvarīyacitkriyālakṣaṇacaravistārarūpatvāt
tatpratisphuraṇāyamānordhvamāyārūpā vimarśaśaktireva
ghṛtakīṭanyāyenaikadeśavikārībhūtā-
vāgīśvarī parā vidyā kuṭilā kuṇḍalī parā /
śuddhamāyāparo binduḥ śabdabrahmeti kathyate //
p. ४३२)
iti pauṣkaravacanaprasiddhaparyāyanāmavatī ṣaḍadhvajananīti
deśikopadeśena vijñeyā / asyāścidrūpatvena
niraṃśatve'pyaghaṭanaghaṭanāpaṭīyastvena
svātantryakalpitāṃśabhedasambhavānna kācidanupapattiriti
vimarśabhāṇḍavinyastaviśvatattvavijṛmbhaṇaḥ /
ananyamukhasamprekṣī muktaḥ svātmani tiṣṭhati
mukto māyāpāśapaṭalanirmuktaḥ śivayogī
vimarśabhāṇḍasthāpitaśaktyādipṛthivyantasamastatattvabudbudaḥ san
svātmanyevonmukhaḥ san svasvarūpeṇa tiṣṭhatītyarthaḥ
iti bhāṇḍasthalam
atha bhājanasthalam
atha-
parāsya śaktirvipulā vikartā (rtrī)
svābhāvikī rudrasamānadharmiṇī /
jñānakriyecchādisahasrarūpā
tanme manaḥ śivasaṅkalpamastu // [vājasaveya saṃhitāyāmidaṃ sūktaṃ
nopalabhyate /]
iti śivasaṅkalpaśrutyanusāreṇa-
p.४३३)
yā sā māheśvarī śaktiḥ sarvānugrāhikā śivā /
dharmānuvartanādeva pāśa ityupacaryate // [mṛ० taṃ० vi० pā० ७/११]
iti mṛgendravacanānusāreṇa ca tadbhāṇḍasthalasampannasya śivayogino
vimarśasyāśrayībhūtā tirobhāvaśaktireva bhājanamiti sūtradvayena
nirūpayati-
samastajagadaṇḍānāṃ sargasthityantakāraṇam /
vimarśo bhāsate yatra tad bhājanamihocyate
samastabhuvanāṇḍasṛṣṭyādikāraṇībhūtavimarśaparabinduryatra
tirodhānarūpaśivasamavetaśaktau bhāsate tat tacchaktisvarūpam iha
bhāṇḍasthalasampannaśivayogiviṣaye bhājanamityucyate / ayaṃ bhāvaḥ-
pañcakañcukayuktacaitanyasya puruṣa ityabhidhānavataḥ
pāśatrayānusāriṇyāḥ śivaśaktestirobhāva ityupacāraḥ
vimarśākhyā parā śaktirviśvavaicitryakāriṇī /
yasmin pratiṣṭhitā brahma tadidaṃ viśvabhājanam
viśvavaicitryakāriṇī vimarśākhyā parakuṇḍalinī śaktiryasmin
tirobhāvaśakterdṛkkriyāsvarūpe pratiṣṭhitā brahma brahmasvarūpaṃ tadidaṃ
vahnyuṣṇatvaśuklapaṭanyāyena [yathā vahneruṣṇatvaṃ vahneḥ pṛthaṅna
bhavati athavā śuklapaṭasya śauklyaṃ paṭādanyanna bhavati tathā śaktiḥ
śaktimato bhinnā na bhavati /] svasamavetatirobhāvaśaktidṛkkriyāsvarūpaṃ
viśvabhājanamityarthaḥ
atha tirobhāvavimarśayoḥ kiñcinmiśrībhāvaṃ sūtradvayena prakāśayati-
antaḥkaraṇarūpeṇa jagadaṅkurarūpataḥ /
p. ४३४)
yasmin vibhāti cicchaktirbrahmabhūtaḥ sa ucyate
cicchaktiḥ sthūlavedyatirobhāvalakṣaṇā
samavetaśaktirjagadaṅkurarūpato jagadaṅkurakāraṇībhūtena
antaḥkāraṇarūpeṇa mūlāhaṅkārarūpeṇa yasmin parabindau bhāti sa
vimarśākhyaparabindureva brahmabhūtaḥ parabrahmākhyaparaśiva ityucyate /
taccidvyaktimatparabindureva mahāliṅgamityarthaḥ
nanvahaṅkāramiśravānmithyābhūtaḥ kimityatrāha-
yathā candre sthirā jyotsnā viśvavastuprakāśinī /
tathā śaktirvimarśātmā prakāre brahmaṇi sthitā
candre sthirā jyotsnā candrikā viśvavastu sarvaviśvaṃ prakāre ekadeśe
yathā prakāśinī prakāśayati tathā brahmaṇi dṛkkriyātmakaparaśive sthirā
sthireṇa sthitā vimarśaśaktiḥ parāmarśamayī parāśaktiḥ viśvavastu sarvaṃ
jagat prakāre svasvātantryakalpitāṃśe prakāśinī prakāśayatītyarthaḥ /
manovācāmagocaratvena paśujanānāṃ tirohitvāt tirodhānaśaktiriti prasiddhā
yā asti tathyakarmakasphūrtirūpāyāścitkriyāśakteḥ
parabrahmaparaśivaparaliṅgādināmāni mukhyāni mahābindvādīnāṃ
gauṇānīti vivekaḥ
nanu mukhyaprakāśātmakaṃ brahma śaktyekarūpaṃ sat kathamāsta ityatrāha-
akāraḥ śiva ākhyāto hakāraḥ śaktirucyate /
śivaśaktimayaṃ brahma sthitamekamahaṃpade
akṣarāṇāmakāro'smi [bha० gī० १०/३३] iti bhagavadukteḥ akāro vai sarvā
vāk [ai० ā० २/३/६] iti śruteśca akāraḥ saptadaśīyaḥ śiva ityākhyātaḥ hakāraḥ
śaktiḥ hakāro'ntyaḥ kalārūpaḥ ityāgamokteścaitanyarūpiṇī
dṛkkriyāśaktirityucyate / śivaśaktimayam evaṃ śivaśaktirūpaṃ brahma
parabrahma ekaṃ sad ahaṃpade
p. ४३५)
ahamiti sthāne svarūpe sthitaṃ kālatraye'pi vartata ityarthaḥ / anenāhaṃrūpaṃ
brahmeti vadanto vaiyāsikāḥ pratyuktāḥ nityāparokṣaṃ brahmetyaṅgīkṛtatve
tadvyatiriktasya kathañcidapyadṛśyatvāditi
athaivaṃrūpāhantāṃ prāpya śivayogī viśvarūpaḥ san pratibhātītyāha-
ahantāṃ paramāṃ prāpya śivaśaktimayīṃ sthirām /
brahmabhūyaṅgato yogī viśvātmā pratibhāsate
paramāṃ deśakālākārottīrṇāṃ śivaśaktimayīṃ
śivābhinnaśaktimayīm ahantāṃ saptadaśīyacitkalāṃ prāya svātmābhedena
sthirāṃ sthirībhūtāṃ jñātvā vimṛśya brahmabhūyaṅgato brahmasvarūpaṃ
gataḥ śivayogī viśvātmā jagadrūpaḥ san pratibhāsate prakāśata ityarthaḥ
atha kathaṃ viśvarūpaḥ san śivayogī bhāsata ityatra-
yathā nyagrodhabījasthaḥ śaktirūpo mahādrumaḥ /
tathā hṛdayabījasthaṃ jagadetaccarācaram //
iti śrīparātriṃśikāśāstroktaprakāreṇa vadan bhājanasthalaṃ samāpayati-
vṛkṣasthaṃ patrapuṣpādi vaṭabījasthitaṃ yathā /
tathā hṛdayabījasthaṃ viśvametat parātmanaḥ [tulanīya- yathā
nyagrodhabījasthaḥ śaktirūpo mahādrumaḥ / tathā hṛdayabījasthaṃ jagadetat
carācaram // (parātrīśikā २५)]
vṛkṣasthaṃ vaṭavṛkṣasthaṃ patrapuṣpādi samastaṃ yathā vaṭabīje
sthitaṃ tiṣṭhatītyarthaḥ tathā etad viśvaṃ samastaṃ parātmanaḥ
parabrahmarūpasya bhājanasthalasampannasya śivayogino hṛdayabījastham kalā
saptadaśī jñeyā svāntarlīnacarācarā ityāgamokteḥ
athādyāstithayaḥ sarvāḥ svarā bindvavasānakāḥ /
tadantaḥkālayogena somasūryau prakīrtitau //
pṛthivyādīni tattvāni puruṣāntāni pañcasu /
kramāt kādiṣu vargeṣu makārānteṣu suvrate //
vāyvagnisalilendrāṇāṃ dhāraṇānāṃ catuṣṭayam /
tadūrdhve śādi vikhyātaṃ purastād brahmapañcakam //
amūlāttatkramājjñeyā kṣāntā sṛṣṭirudāhṛtā / [pa० trī० ५]
iti śrīparātriṃśikāśāstroktaprakāreṇa
ādikṣāntapañcāśadvarṇānāṃ deśakālākārarūpatvāt
pratyavamarśātmāsau citiḥ svarasavāhinī parā vāg yā /
ādyantapratayāhṛtavarṇagaṇā satyahantā sā // [vi० pa० ९]
iti pañcāśikāśāstrasthityā kṣakārasya kaṣayogarūpatvena
hakārasyaivāntyatvād
deśakālākāravācakasakalamātṛkārṇakroḍīkāralakṣaṇa-
pratyāhṛtākārahakārarūpaśivaśaktisammelanasphuritatadantargatavedya-
saṃskāralakṣaṇabinduspandamayanaraśaktiśivātmakā'haṃparāmarśa-
rūpacitkriyāsāmarasyalakṣaṇahṛdayabīje tādātmyena tiṣṭhatītyarthaḥ / atra
akārādihakārāntasūkṣmādivākśaktirūpo vimarśastadātmakāhaṃpade
paśujanāgocaratvena bhāsamānānāhatanādalakṣaṇaparāvākśaktimayī
cicchaktistirodhānaśaktiriti rahasyam
na so'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamādṛte /
anuviddhamiva jñānaṃ sarvaṃ śabdena gamyate (bhāsate) // [vā० pa० १/११५]
iti vaiyākaraṇavacanānusārāditi
p. ४३७)
iti bhājanasthalam
atha aṅgālepasthalam
atha - yathā puṣpakarapalāśa āpo na śliṣyante evameva pāpakarma na
śliṣyate [chā० u० ४/१४/३] iti chāndogyaśrutyanusāreṇa-
evaṃbhūtasya karmāṇi kriyamāṇāni yoginaḥ /
prayānti naiva lipyante puṇyāpuṇyāni saṃkṣayam //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa ca tirobhāvalakṣaṇadṛkkriyābhājanavataḥ
śivayoginaḥ karmāṅgaṃ lepakaṃ na bhavatītyaṅgālepa iti sūtratrayeṇa
kathayati-
dikkālādyanavacchinnaṃ cidānandamayaṃ mahat /
yasya rūpamidaṃ khyātaṃ so'ṅgālepa ihocyate
digdeśakālatraye'pi paricchedarahitaṃ cidānandasvarūpaṃ bṛhad idaṃ
prādurbhūtadṛkkriyārūpaṃ yasya tirobhāvabhājanasampannasya śivayogino
rūpaṃ svarūpamiti khyātam sa tadbhājanasthalasampannaḥ śivayogī
aṅgakarmaleparahita iti ihocyata ityarthaḥ
atra dṛṣṭāntamāha-
samastajagadātmā'pi saṃvidrūpo mahāmatiḥ /
lipyate naiva saṃsārairyathā dhūmādibhirnabhaḥ
sakalajagaccaitanyātmakaḥ san cidrūpo mahādhīmān śivayogī
dhūmameghādibhirnabho yathā na lipyate tathā saṃsārapāpakarmabhirna lipyata
ityarthaḥ
p. ४३८)
kuta ityatrāha-
na vidhirna niṣedhaśca na vikalpo na vāsanā /
kevalaṃ citsvarūpasya galitaprākṛtātmanaḥ
[tulanīya - na nirodho na
cotpattirna baddho na ca bādhakaḥ / na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā
// (paṃ० da० ६/३५)]
galiteti nivṛttaprākṛtakarmaprayatnavataḥ kevalaṃ cidrūpasya śivayogino
na vidhiḥ vidhyuktakarma nāsti na niṣedhaśca niṣidhyamānakarmāpi nāsti na
vikalpaḥ asti nāstīti vikalpo nāsti na vāsanā tadvāsanāpi nāstītyarthaḥ
atha vāsanārahitasya śivayogino'bhedajñānaṃ sadṛṣṭāntaṃ
sūtradvayena viśeṣayati-
ghaṭādiṣu pṛthagbhūtaṃ yathākāśaṃ na bhidyate /
tathopādhigataṃ brahma nānārūpaṃ na bhidyate
ghaṭamaṭhādiṣu pṛthagbhūtaṃ vyoma yathā na bhinnam tathā
devadānavādyupādhigataṃ brahma nānārūpamapi na bhidyata ityarthaḥ
anaśvaramanirdeśyaṃ yathā vyoma prakāśate /
tathā brahmāpi caitanyamatra vaiśeṣikī kalā
vyoma nāśarahitamanupamaṃ sad yathā prakāśate tathā brahmāpi
prakāśate / atra brahmaṇi caitanyaṃ dṛkkriyārūpaṃ vaiśeṣikī kalā
jaḍabhūtabhūtākāśāpekṣayā viśeṣībhūtakaleti cidākāśarūpaṃ
brahmetyarthaḥ / atrānaśvaratvaṃ niravayavatvaṃ na nityatvamiti bodhyam
jaḍatvāditi
p. ४३९)
atha cidākāśarūpaḥ śivayogī pūrṇa ityuktvā aṅgālepasthalaṃ
samāpayati-
na devatvaṃ na mānuṣyaṃ na tiryaktvaṃ na cānyathā /
sarvākāratvamākhyātaṃ jīvanmuktasya yoginaḥ
jīvanmuktasya yoginaḥ karmapāśarahitatvāt puṇyakarmasiddhadevatvaṃ
nāsti puṇyapāpamiśratodbhūtamānuṣyamapi nāsti pāpajanyatiryakprāṇitvaṃ
ca nāsti tadvyatirekeṇa māyāgarbhe malamūrcchitatvena vidyamānatāpi nāsti
kintu sarvatra paripūrṇacidākāśarūpatvamākhyātam /
nityaparipūrṇacitprasādavataḥ śivayoginaḥ
siddhāntaprasiddhamāyāmalabindutirobhāvakarmarūpapañcapāśabandho
nāstīti bhāvaḥ
ityaṅgālepasthalam
atha svaparājñasthalam
atha - yathā priyayā (striyā) saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda
nāntaram evamevāyaṃ puruṣaḥ prājñenātmanā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ
kiñcana veda nāntaram [vṛ० u० ४/३/३१] iti bṛhadāraṇyakaśruteḥ-
svayaṃ svasya paro naiva na paraḥ svasya vidyate /
iti dhārye'pi saṃlīne tasmin jñeyaṃ na tasya hi //
iti sarvajñānottaravacanācca aṅgālepaḥ śivayogī
prāthamikapañcasthalapratipāditapāśapañcakarāhityena svaṃ paraṃ na
jānātīti pratipādayati-
aprameye cidākāre brahmaṇyadvaitavaibhave /
vilīnaḥ kiṃ nu jānāti svātmānaṃ parameva vā
aparimite'sphuraṇarūpe ekamevādvitīyaṃ brahma [chā० u० ६/२/१] iti
śruteḥ svagatasajātīyavijātīyabheda[ekasminneva śarīre imau hastāvimau
pādāviti svagatabhedaḥ / eko gauranyasmād goḥ bhinna iti sajātīyo bhedaḥ /
gauraśvād bhinna iti vijātīyo bhedaḥ /] śūnye parabrahmaṇi sāmarasyaṃ
gato'ṅgālepaḥ svātmānaṃ vā paraṃ vā jānāti kim? na jānātītyarthaḥ
p. ४४०)
atha amumevārthaṃ pañcabhiḥ sūtrairviśeṣayati-
yatra nāsti bhidāyogādahaṃ tvamiti vibhramaḥ /
na saṃyogo viyogaśca na jñeyajñātṛkalpanā
na bandho na ca muktiśca na devādyabhimānitā /
na sukhaṃ naiva duḥkhaṃ ca nājñānaṃ jñānameva vā
notkṛṣṭatvaṃ na hīnatvaṃ nopariṣṭānna cāpyadhaḥ /
na paścānnaiva purato na dūre kiñcidantare
sarvākāre cidānande satyarūpiṇi śāśvate /
parākāśamaye tasmin pare brahmaṇi nirmale
ekībhāvamupetānāṃ yogināṃ paramātmanām /
parāparaparijñānaparihāsakathā kutaḥ
yatra advaitavaibhavavati brahmaṇi yogād dṛgdvayavat
samānasamarasayogād ahaṃ tvamiti bhedavibhramo nāsti
ubhayorapyahaṃpratyayaikatvaviśrāntatvāt / saṃyogaviyogau ca na staḥ
jñeyajñātṛkalpanā ca yatra nāsti bandho muktiśca yatra nāsti
devatvādyabhimāno'pi yatra nāsti na sukhaṃ vaiṣayikasukhaṃ yatra nāsti naiva
tādṛg duḥkhaṃ nendriyajaṃ jñānaṃ na śreṣṭhatvaṃ na nikṛṣṭatvaṃ
noparibhāgo na cādhobhāgo na paścādbhāgo na pūrvabhāgaśca / tasminnadūre
kiñciddūre sarvasvarūpe cidānandasatyarūpiṇi śāśvate nirmale
parākāśamaye brahmaṇi ekībhāvaṃ gatānām ata eva
parabrahmasvarūpāṇāṃ śivayogināṃ paraṃ svaṃ ca jānāmīti
parihāsaprasaṅgaḥ kutaḥ? vyāpakatvādekatvānnāstītyarthaḥ // ४९-५३ //
p. ४४१)
athemamarthameva viśeṣayan svaparājñasthalaṃ samāpayati-
deśakālānavacchinnatejorūpasamāśrayāt /
svaparajñānavirahāt svaparājñasthalaṃ viduḥ
tejorūpaṃ citprakāśarūpamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
iti svaparājñasthalam
atha bhāvābhāvalayasthalam
atha-
nidrāntaṃ jāgaritāntaṃ cobhau yo vā na paśyati /
mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati // [ka० u० २/२१]
iti kaṭhavallīśrutyanusāreṇa
bhāvābhāvadvayātītaṃ svapnajāgaraṇātigam /
mṛtyujīvananirmuktaṃ tattvaṃ tattvavido viduḥ //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa ca tatsvaparajñānaśūnyasya śivayogino
bhāvābhāvau na sta iti nirūpayati-
tvantāhantāvinirmukte śūnyakalpe cidambare /
ekībhūtasya siddhasya bhāvābhāvakathā kutaḥ
paricchinnaśarīraviśiṣṭatvamahaṃbhāvarahite śūnyasadṛśe cidākāśe
ekarasībhūtasya svaparajñānaśūnyasya siddhasya śivayogino
bhāvābhāvaprasaṅgaḥ kutaḥ? nāstītyarthaḥ
p. ४४२)
atha tadbhāvābhāvalayasvarūpaṃ sūtradvayena pratipādayati-
ahaṃbhāvasya śūnyatvādabhāvasya tathātmanaḥ /
bhāvābhāvavinirmukto jīvanmuktaḥ prakāśate
ahaṃbhāvarāhityād ātmanaḥ ayamātmā brahma [ai० u० ५/३] iti
prasiddhaparamātmano'bhāvasya tathā śūnyatvājjīvanmuktaḥ
svaparajñānaśūnyaḥ san amanaskatandrimudrāsthitaḥ śivayogī
bhāvābhāvavinirmuktaḥ ahamiti paricchinnadehāhaṃbhāvaḥ ātmā
nāstītyabhāvaḥ evaṃrūpabhāvābhāvaśūnyaḥ san svasvarūpeṇa prakāśate /
sakaladuḥkhabhoktā san suptilayagāmimūlāhaṅkāro'stīti bhāvena
sarvasākṣikatvenāvasthātraye'pyavacchedena bhāsamānacaitanyaṃ
nāstītyabhāvena ca vivikta eva bhāvābhāvarahita ityarthaḥ
sukhaduḥkhādibhāveṣu nābhāvo bhāva eva vā /
vidyate citsvarūpasya nirlepasya mahātmanaḥ
uktalakṣaṇamūlāhaṅkāraleparahitasya citsvarūpasya mahāpuruṣasya
sukhaduḥkhādisambandheṣvabhāvo bhāva eva vā na vidyate nirlepatvena
vyāpakatvādityarthaḥ
evaṃ bhāvābhāvaśūnyasya kimapi na dṛśyata ityatrāha-
yasmin jyotiṣi cidrūpe dṛśyate naiva kiñcana /
sadrūpaṃ vāpyasadrūpaṃ bhāvābhāvaṃ vimuñcataḥ
spaṣṭam
p. ४४३)
atha bhāvābhāvalayasthalaṃ samāpayati-
pratīyamānau vidyete bhāvābhāvau na kutracit /
liṅgaikye sati yattasmād bhāvābhāvalayasthalam
prakāśamānau bhāvābhāvau śivaliṅgaikarasībhūtamahāpuruṣaviṣaye
kvacidapi yasmāt kāraṇānna vidyete na staḥ tasmād
bhāvābhāvalayasthalamityuktamityarthaḥ
iti bhāvābhāvalayasthalam
atha jñānaśūnyasthalam
atha - apa apsvagnimagnau vāyuṃ vāyau vyomni vyoma lakṣayet /
evamantargataṃ cittaṃ puruṣo pratimucyate iti maitreyaśrutyanusāreṇa-
sarvaśūnyaṃ nirābhāsaṃ sāmarasyaṃ tathā bhavet /
ghṛte ghṛtaṃ yathā nyastaṃ kṣīre kṣīraṃ yathaiva ca //
iti sarvajñānottaravacanānusāreṇa ca svaparajñānaśūnyatvena
bhāvābhāvalayasampannasya śivayogino'bhedasulabhajñānaśūnyasthalaṃ
sūtratrayeṇa nirūpayati-
parāparasamāpekṣabhāvābhāvavivecanam /
jñānaṃ brahmaṇi tannāsti jñānaśūnyasthalaṃ viduḥ
parāparajñānābhilāṣayuktabhāvābhāvavivekavajjñānaṃ brahmaṇi
parabrahmasvarūpe bhāvābhāvalayasampanne śivayogini nāsti tad
jñānaśūnyasthalamiti viduḥ jānantītyarthaḥ
tarhi sa kathaṃ tiṣṭhatītyatrāha-
jale jalamiva nyastaṃ vahnau vahnirivārpitam /
pare brahmaṇi līnātmā vibhāgena na dṛśyate
p. ४४४)
jalamiśrajalamiva vahnisthāpitavahniriva parabrahmasvarūpamahāliṅge
layībhūtabhāvābhāvaprayatnavān śivayogī bhinnabhāvena na dṛśyate na
tiṣṭhatītyarthaḥ jñānaśūnyatvāditi / atra dvaitajñānaśūnyaśivādvaite
jalavahnidṛṣṭānta āpyataijasasthalarūpadṛgyugaikyavat samānasamarasarūpaḥ na
tu svarūpahānivṛddhikaraḥ samudrajalavaditi
sarvātmani pare tattve bhedaśaṅkāvivarjite /
jñātrādivyavahārotthaṃ kuto jñānaṃ vibhāvyate
spaṣṭam
atha tadeva sūtratrayeṇa viśeṣayati-
nirvikāraṃ nirākāraṃ nityaṃ sīmāvivarjitam /
vyomavat paramaṃ brahma nirvikalpatayā sthitam
na pṛthvyādīni bhūtāni na grahā naiva tārakāḥ /
na devā na manuṣyāśca na tiryañco na cāpare
tasmin kevalacinmātrasattānandaikalakṣaṇe /
tvantāhantādisaṃrūḍhaṃ vijñānaṃ kena bhāvyate
mṛdādivadvikārarahitaṃ nīlapītādyākārarahitam avadhirahitaṃ paraṃ
brahma vyomavannirvikalpatayā bhedarāhityena sthitaṃ tiṣṭhati / ata eva bhinnatayā
pratīyamānabhūmyādibhūtāni na ādityādinavagrahāśca na
aśvinyāditārakāśca na viṣṇvādidevāśca na manuṣyāśca na
tiryakprāṇinaśca na pare ca na (bhavanti) / tasmāt kevalasaccidānandasvarūpe
brahmaṇi tvamahamādikavyavahārotthaviśeṣajñānaṃ kena bhāvyate? na kenāpi
bhāvyata ityarthaḥ // ६३-६५ //
p. ४४५)
atha - etajjñeyaṃ nityamevātmasaṃsthaṃ nātaḥ paraṃ veditavyaṃ ca
kiñcit [śve० u० १/१२] iti śvetāśvataraśrutyanusāreṇa kevalaṃ jñeyamityuktaṃ
veditavyaṃ ca kiñcana iti devīkālottaravacanānusāreṇa ca
svasvarūpajñāninastripuṭīmayaprapañcajñānaṃ nāstīti pañcabhiḥ sūtraiḥ
pratipādayati-
jñeyābhāvādviśeṣeṇa śūnyakalpaṃ vibhāvyate /
jñātṛjñeyādibhiḥ śūnyaṃ śūnyaṃ jñānādibhirguṇaiḥ
ādāvante ca madhye ca śūnyaṃ sarvatra sarvadā /
dvitīyena padārthena śūnyaṃ śūnyaṃ vibhāvyate
jñeyābhāvāt sakalavastuviṣayakajñānābhāvena
jñeyapadārthaśūnyatvāt saṃvideva bhagavatī viṣayasattvogame śaraṇam iti
prābhākarairapyaṅgīkṛtatvāt śūnyakalpaṃ jñānamiti śeṣaḥ vibhāvyate /
tasmād jñātṛjñeyāditripuṭīmayaprapañcaśūnyaṃ
jñānādibhirjñānecchādiguṇaiśca śūnyam ādyantamadhyeṣu sarvatra sarvadā
śūnyam / kenetyatra dvitīyena padārthena śūnyamiti / tasmāt śūnyaṃ
śūnyajñānaṃ vibhāvyate // ६६-६७ //
atha tatkimityatrāha-
kevalaṃ saccidānandaprakāśādvayalakṣaṇam /
śūnyakalpaṃ parākāśaṃ parabrahma prakāśate
kevalasaccidānandaprakāśādvitīyaśūnyacihnam ata eva śūnyasadṛśaṃ
parabrahma mahākāśarūpaṃ sat prakāśata ityarthaḥ
p. ४४६)
athaivaṃrūpe brahmaṇi tādātmyāpannasya vikalpajñānotpattirna
sambhavatītyatrāha-
śūnyajñānādisaṅkalpe śūnyasarvārthasādhane /
jyotirliṅge cidākāre svaprakāśe niruttare /
ekībhāvamupetasya kathaṃ jñānasya sambhavaḥ
śūnyajñānecchādisaṅkalpavati śūnyasarvārthasādhane
svasmāduttararahite paramaśivaliṅgajyotīrūpacidākārasvaprakāśe ekībhāvaṃ
gatasya śivayogino jñānasya sambhavo vṛttijñānāvirbhāvaḥ kathaṃ syāt? na
kathañcidapītyarthaḥ
atha - neti netyasthūlamanaṇvahrasvamadīrghamaplutam [vṛ० u० ३/९/२६] iti
bṛhadāraṇyaśrutyanusāreṇa
anākhye tu nirālambe hyagrāhye bhāvavarjite /
nistattve yojito mukta iti śāstrasya niścayaḥ //
iti niśvāsakārikātantrānusāreṇa
paśupaśupatiyogo dṛgyugaikyaprayogo
gaganagaganadeśaḥ sindhusindhupradeśaḥ /
samasamarasarūpo bhinnabhinnasvarūpo niśi
samarasakāntāvallabhāśleśakāntaḥ //
iti trayītantrayuktiyuktābhiyuktoktyanusāreṇa ca paramuktalakṣaṇamuktvā
jñānaśūnyasthalaṃ samāpayati-
yasya kāryadaśā nāsti kāraṇatvamathāpi vā /
śeṣatvaṃ naiva śeṣitvaṃ sa muktaḥ para ucyate
yasya sarvaṃ neti neti nivārya tattvātītasya svasvarūpasampannasya
kāryāvasthā nāsti athāpi vā tanna cetkāraṇatvaṃ ca nāsti yasya
parabrahmaparaśivaliṅgādiparyāyanāmoccāravataḥ svasvarūpasampannasya
śeṣatvam avaśeṣatvaṃ śeṣitvaṃ śeṣavattvaṃ ca nāsti sa nityaparipūrṇaḥ
saccidānandasvarūpaparamukta evetyucyata ityarthaḥ /
p. ४४७)
ayaṃ bhāvaḥ - anīśaścātmā badhyate bhoktṛbhāvād jñātvā devaṃ mucyate
sarvapāśaiḥ [śve० u० १/८] iti śvetāśvataraśrutyā pāśabaddho bhavejjīvaḥ
pāśamuktaḥ paraḥ śivaḥ iti vīrāgamavacanena deśikopadeśena svānubhavena
[tulanīya - śāstrataḥ gurutaḥ svataḥ (taṃ० ā०)] ca
māyāmalabindutirobhāvakarmapāśavimuktaparaśivaśabdavācyasvarūpābhi-
vyaktireva paramuktiriti / etalliṅgatrayaṃ śivaliṅgaikyasyāṅgatrayasya krameṇa
saṃyojanīyam
iti jñānaśūnyasthalam
(athopadeśopasaṃhāravarṇanam)
athaitacchāstrasaṅgrahakṛcchivācāryaḥ svaśiṣyapraśiṣyān
pratyetacchāstroparamaṃ sūcayan reṇukagaṇeśvaro niruttaraḥ san tūṣṇīṃ sthita
iti sūtradvayena kathayati-
etāvaduktvā paramaprabodhamadvaitamānandaśivaprakāśam /
devyai purā bhāṣitamīśvareṇa tūṣṇīmabhūd dhyānaparo gaṇendraḥ
gaṇendro reṇukagaṇeśvaraḥ parameśvareṇa devyai pārvatyai purā
rahasyaṃ sadbhāṣitaṃ śivānandaprakāśakaṃ śivādvaitarūpaṃ
paramaprabodham upakramopasaṃhāramadhyaparāmarśeṣvapi
svasvarūpaprakāśakapiṇḍādivṛttijñānaśūnyāntavīraśaivaśāstrametā-
vadanena prakāreṇoktvā kumbhasambhavāyopadiśya svasvarūpadhyānāsaktaḥ
san tūṣṇīmabhūd maunamudrāvalambī babhūvetyarthaḥ
evamuktvā samāsīnaṃ śivayogaparāyaṇam /
reṇukaṃ taṃ samālokya babhāṣe prāñjalirmuniḥ
babhāṣe stutimārabdhavānityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. ४४८)
atha saptabhiḥ sūtraiḥ śrīreṇukastutiṃ karotyagastya uvāceti-
śivayogaviśeṣajña śivajñānamahodadhe /
samastavedaśāstrādivyavahāradhurandhara
ālokamātranirdhūtasarvasaṃsārabandhana /
svacchandacaritollāsa svaprakāśātmavacchiva
avatīrṇamidaṃ śāstramanavadyaṃ tvadānanāt /
śrutvā me modate cittaṃ jyotiḥ paśye śivābhidham
śivadhyānayogaviśeṣajña śivajñānasya samudra
samastavedāgamapurāṇādiśāstravyavahārabhāravāhaka
darśanamātranivāritasamastajanasaṃsārabandha svecchācārāvirbhāva
svaprakāśenaiva caitanyavacchivasvarūpa bho gaṇendra tvanmukhādāvirbhūtaṃ
doṣarahitamidaṃ vīraśaivaśāstraṃ śrutvā me mano nandati śivaprakāśaṃ
paśye // ७३-७५ //
adya me saphalaṃ janma gato me cittavibhramaḥ /
sañjātā pāśavicchittistapāṃsi phalitāni me
adya me iti sarvatra sambandhaḥ
idānīmeva me jātaṃ munirājottamottamam /
itaḥ paraṃ mayā nāsti sadṛśo bhuvanatraye
munīśvarāṇām ṛṣiśreṣṭhānāṃ uttamottamatvamityarthaḥ
dharmadharmiṇorabhedāt / śiṣṭaṃ spaṣṭam
śāstraṃ tava mukhodgīrṇaṃ śivādvaitaparamparam /
māṃ vinā kasya lokeṣu śrotumasti tapaḥ śubham
p. ४४९)
tapasāṃ paripākena śaṅkarasya prasādataḥ /
āgatastvaṃ mahābhāga māṃ kṛtārthayituṃ girā
udgīrṇaṃ bahirnirgatamityarthaḥ / śāstraṃ vīraśaivaśāstram /
mahābhāga śreṣṭhetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam // ७८-७९ //
atha saṅgrahakṛcchivācāryaḥ kumbhasambhavaṃ śrīreṇukaḥ stutiṃ
kṛtavānityāha-
iti stuvantaṃ vinayādagastyaṃ munipuṅgavam /
ālokya karuṇādṛṣṭyābabhāṣe sa gaṇeśvaraḥ
vinayād bhaktyetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
agastya muniśārdūla tapaḥsiddhamanoratha /
tvāṃ vinā śivaśāstraya kaḥ śrotumadhikāravān
ekottaraśataṃ proktā dīkṣābhedā mayā purā /
dīkṣitastāsu guruṇā bhakto'sminnadhikāravān //
iti yogajāgamavacanād asmin śāstre tvāṃ vinā adhikārī nāstītyarthaḥ
pātraṃ śivaprasādasya bhavāneko na cāparaḥ /
iti niścitya kathitaṃ mayā te tantramīdṛśam
īdṛśaṃ vīraśaivatantramityarthaḥ
p. ४५०)
sthāpyatāṃ sarvalokeṣu tantrametat tvayā mune /
īdṛśaṃ śivabodhasya sādhanaṃ nāsti kutracit
spaṣṭam
rahasyametat sarvajñaḥ sarvānugrāhakaḥ śivaḥ /
avādīt sarvalokānāṃ siddhaye pārvatīpatiḥ
siddhaye bhogamokṣasiddhaya ityarthaḥ / etadrahasyaṃ
vīraśaivarahasyamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
tadidaṃ śivasiddhāntasārāṇāmuttamottamam /
vedavedāntasarvasvaṃ vidyācārapravartakam
vīramāheśvaragrāhyaṃ śivādvaitaprakāśakam /
parīkṣitebhyo dātavyaṃ śiṣyebhyo nānyathā kvacit
tadidaṃ vīraśaivaṣaṭsthalaśivayogamārgapratipādakaṃ tadidaṃ
śāstraṃ kāmikādivātulāntāṣṭāviṃśatidivyāgamasārāṇāmuttamottamaṃ
caturvedadvātriṃśadupaniṣatsarvasvaṃ jñānakriyāprakāśakaṃ
vīramāheśvarairaṅgīkaraṇīyaṃ paraśivādvaitapratipādakamidaṃ śāstram
tāvatyaḥ saṃhitā antevāsine brūyānnāsaṃvatsaravāsine na
pravaktayitācāryaḥ ityaitareyaśruteḥ-
bhaktasyaivātmaśiṣyasya viraktasya mahāmateḥ /
guruṇā jñāninā deyamānandarasanirbharam //
iti yogajāgamavacanācca parīkṣitebhyaḥ śiṣyebhyo deyam anadhikāriṇe na
brūyāditi bhāvaḥ // ८५-८६ //
etacchravaṇamātreṇa sarveṣāṃ pāpasaṃkṣayaḥ /
p. ४५१)
avatīrṇaṃ mayā bhūmau śāstrasyāsya pravṛttaye /
pravartaya śivādvaitaṃ tvamapi jñānamīdṛśam
iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
vīraśaivadharmanirṇaye siddhāntaśikhāmaṇau
śivaikyasthalaviṣayanavavidhaliṅgaprasaṅgo nāma viṃśaḥ paricchedaḥ
spaṣṭam
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇḍadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
śivaikyasthalaviṣayanavavidhaliṅgaprasaṅgo nāma viṃśaḥ paricchedaḥ
ekaviṃśaḥ paricchedaḥ
vibhīṣaṇābhīṣṭadānam
atha revaṇasiddheśvareṇa kumbhasambhavāya
piṇḍādivṛttijñānaśūnyāntopadiṣṭaṃ vīraśaivasaṅgrahaṃ
śivayogisaṃjñakācāryaḥ svaśiṣyapraśiṣyeṣu prakhyātaṃ kṛtvā anantaraṃ
reṇukavibhīṣaṇasaṃvādaṃ revaṇasiddheśvaraikyaṃ ca
pañcapañcāśatsūtraiḥ saṅgṛhyāha-
ityuktvā paśyatastasya purastādeva reṇukaḥ /
antardadhe mahādevaṃ cintayannantarātmanā
spaṣṭam
ya idaṃ śivasiddhāntaṃ vīraśaivamataṃ param /
śṛṇoti śuddhamanasā sa yāti paramāṃ gatim
yaḥ puruṣo vīraśaivamatamaṅgaliṅgaṣaṭsthalarūpaṃ sad
vīraśaivadharmanirṇayasammataṃ paraṃ sarvotkṛṣṭam idaṃ śivasiddhāntaṃ
śrutisammatametacchivasiddhāntaṃ śuddhamanasā nirmalacittena śṛṇoti sa
paramāṃ gatiṃ paramuktiṃ yātītyarthaḥ
athāntarhito reṇuko laṅkāṃ praviṣṭavānityāha-
svacchandācārarasikaḥ svecchānirmitavigrahaḥ /
āsasād purīṃ laṅkāṃ reṇuko gaṇanāyakaḥ
nirmalasvecchācārarasika ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. ४५३)
tamāgataṃ mahābhāgaṃ sarvāgamaviśāradam /
vibhīṣaṇaḥ samālokya gehaṃ prāveśayannijam
mahābhāgaḥ śreṣṭhaḥ sarvāgamaviśāradaḥ
kāmikādivātulāntadivyāgamakuśala ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
bhadrāsane nije ramye niveśya gaṇanāyakam /
arghyapādyādibhiḥ sarvairupacārairapūjayat
nije bhadrāsane svakīyasiṃhāsana ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
pūjitena prasannena reṇukena nirūpitaḥ /
niṣasāda tadabhyāśe sa nijāsanamāśritaḥ
sa vibhīṣaṇaḥ pūjāprasannena śrīreṇukenājñāpitaḥ san tatsamīpe
svakīyāsanāntaramāśritavān san niṣasāda upaviṣṭavānityarthaḥ
atha vibhīṣaṇaḥ-
ābabhāṣe gaṇendraṃ taṃ kṛtāñjali vibhīṣaṇaḥ /
mānuṣākārasampannaṃ sākṣācchivamivāparam
vibhīṣaṇo mānuṣākṛtiṃ sākṣādaparaṃ śivamiva sthitamiti śeṣaḥ /
taṃ gaṇendraṃ reṇukaṃ kṛtāñjali kṛtamañjalipuṭaṃ yasmin karmaṇi yathā
bhavati tathā ābabhāṣe vijñāpanavacanaṃ prayuktavānityarthaḥ
p. ४५४)
reṇuka tvaṃ gaṇādhīśa śivajñānaparāyaṇa /
avatīrṇaṃ mahīmenāmiti samyak śrutaṃ mayā
bho śivajñānaparāyaṇa gaṇādhīśa śrīreṇuka tvāmenāṃ mahīṃ
bhūlokaṃ pratyavatīrṇaṃ santaṃ mayā samyag iti lokavārtayā śrutamityarthaḥ
madbhāgyagauravādadya samāyāstvaṃ purīmimām /
kathaṃ bhāgyavihīnānāṃ sulabhāḥ syurbhavādṛśāḥ
spaṣṭam
matsamo nāsti lokeṣu bhāgyātiśayavattayā /
yasya gehaṃ svayaṃ prāpto bhavān sākṣānmaheśvaraḥ
bho reṇuka bhūlokagatapratyakṣamaheśvaro bhavān svayameva yasya me
rājālayaṃ prāpto'si tato bhāgyātiśayattvena lokeṣu matsamaḥ ko'pi
nāstītyarthaḥ
atha na tāvanmātramityatrāha-
kṛtārthā me purī hyeṣā kṛtārtho rākṣasānvayaḥ /
jīvitaṃ ca kṛtārthaṃ me yasya tvaṃ dṛṣṭigocaraḥ
bho reṇuka tvaṃ yasya me dṛṣṭigocaraḥ tasmāt me mamaiṣā laṅkāpurī
kṛtārthetyādi
iti bruvāṇaṃ kalyāṇaṃ rākṣasendraṃ gaṇeśvaraḥ /
babhāṣe sasmito vāṇīṃ viśvollāsakarīṃ śubhām
sasmitaḥ mandasmitena yuktaḥ sannityarthaḥ / viśvollāsakarīṃ
sarveṣāmānandakarīmityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
p. ४५५)
atha tatprakāraṃ caturbhiḥ ślokairvarṇayati-
vibhīṣaṇa mahābhāga jāne tvāṃ dharmakovidam /
tvāṃ vinā kasya lokeṣu jāyate bhaktirīdṛśī
spaṣṭam
samastaśāstrasārajñaṃ sarvadharmaparāyaṇam /
adhyātmavidyāniratamāhustvāṃ rākṣaseśvara
bho vibhīṣaṇa tvāṃ samastanigamādiśāstrasārajñaṃ
sakalaśivadharmeṣu parāyaṇaṃ tatparamityarthaḥ /
śivādvaitajñānayogarūpādhyātmavidyānirataṃ santanam āhurityarthaḥ
ataḥ kāraṇāt-
tvadīyadharmasampattiṃ śrutvāhaṃ vismitāśayaḥ /
vrajan kailāsamacalaṃ tvadantikamupāgataḥ
kailāsamacalaṃ vrajannahaṃ tvadīyaśivadharmasampattiṃ
śrutvā'ścaryayuktacittaḥ san tvatsamīpamāgato'smītyarthaḥ
prīto'smi tava cāritraiḥ śobhanairlokaviśrutaiḥ /
dāsyāmi te varaṃ sākṣāt prārthayasva yathepsitam
spaṣṭam
p. ४५६)
iti prasādasumukhe bhāṣamāṇe gaṇeśvare /
praṇamya parayā prītyā vyājahāra vibhīṣaṇaḥ
vyājahāra vijñāpanavākyaṃ prayuktavānityarthaḥ
atha tatprakāraṃ ṣaḍbhiḥ sūtraiḥ pradarśya svasya
rāvaṇoktābhiprāyamaṣṭabhiḥ sūtraiḥ sucayati-
āgamānugrahādeva bhavataḥ śivayoginaḥ /
durlabhāḥ sarvalokānāṃ samapadyanta sampadaḥ
bho gaṇeśvara śivayogino bhavata āgamanarūpānugrahādeva
sarvajanadurlabhāḥ sampadaḥ samapadyanta prāptā ityarthaḥ
tathāpi prārthanīyaṃ me kiñcidasti gaṇeśvara /
sukṛte paripakve hi svayaṃ siddhyati vāñchitam
me mametyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
rāvaṇo hi mama bhrātā māheśvaraśikhāmaṇiḥ /
adṛṣṭaśatrusambādhaṃ śaśāsa hi jagattrayam
adṛṣṭaśatrusambādhaṃ yathā bhavati tathā jagattrayaṃ hi prasiddhaṃ sat
śaśāsa pālayāmāsetyarthaḥ
yasya pratāpamatulaṃ soḍhumakṣamaśaktayaḥ /
indrādayaḥ surāḥ sarve rājyalakṣmyā viyojitāḥ
spaṣṭam
p. ४५७)
sa tu kālavaśeneva svacāritraviparyayāt /
raṇe viṣṇvavatāreṇa rāmeṇa nihato'bhavat
spaṣṭam
sa tu rāmaśarāviddhaḥ kaṇṭhaskhalitajīvitaḥ /
avaśiṣṭaṃ samālokya māmavādīt suduḥkhitaḥ
sa rāvaṇo rāmabāṇena kṣataṃ labdhavān san kaṇṭhagataprāṇaḥ san
avaśiṣṭaṃ rākṣaseṣu hataśiṣṭaṃ māṃ dṛṣṭvātyantaduḥkhitaḥ san
pratyavadadityarthaḥ
atha rāvaṇoktaprakāramupapādayati-
vibhīṣaṇa viśeṣajña mahābuddhe sudhārmika /
avaśiṣṭo'si vaṃśasya rakṣasāṃ bhāgyagauravāt
spaṣṭam
vayamajñānasampannā mahatsu drohakāriṇaḥ /
īdṛśīṃ tu gatiṃ prāptā dustarā hi vidhisthitiḥ
vayamajñānasampannāḥ santo mahatsu mahatāṃ viṣaye drohakāriṇa iti
īdṛśī gatiṃ prāptāḥ / tathāhi vidhisthitiḥ daivādhīnavṛttiḥ dustarā hi
laṅghitumaśakyā khalvityarthaḥ
navakaṃ liṅgakoṭīnāṃ pratiṣṭhāpyamiha sthale /
iti saṅkalpitaṃ pūrvaṃ mayā tadavaśiṣyate
p. ४५८)
iha sthale asmin laṅkāpattanasthale navakoṭiliṅgaṃ pratiṣṭhāpyamiti mayā
pūrvaṃ saṅkalpitam tatra kiñcidavaśiṣṭamastītyarthaḥ
kiyadavaśiṣṭamityatrāha-
koṭiṣaṭkaṃ tu liṅgānāṃ mayā sādhu pratiṣṭhitam /
koṭitrayaṃ tu liṅgānāṃ sthāpanīyamatastvayā
atastatsaṅkalpapūraṇārthamityarthaḥ
iti tasya vacaḥ śrutvā dīnabuddhermariṣyataḥ /
tathā sādhu karomīti pratijñātaṃ mayā tathā
spaṣṭam
yugapacchivaliṅgānāṃ koṭitrayamanuttamam /
pratiṣṭhāpyaṃ yathāśāstramiti me niścayo'bhavat
spaṣṭam
liṅgakoṭitrayasyeha yugapat sthāpanāvidhau /
avidannekamācāryamahamevamavasthitaḥ
iha laṅkāyāmityarthaḥ / yugapalliṅgatrikoṭisthāpanaviṣaye
mukhyamācāryamalabdhavān sannevaṃ sthito'smītyarthaḥ
śivaśāstraviśeṣajña śivajñānanidhirbhavān /
ācāryabhāvamāsādya mama pūraya vāñchitam
p. ४५९)
śivaśāstraviśeṣajña bho revaṇasiddha bhavān śivajñānasya
nidhirnikṣepasthānabhūtaḥ ata ācāryabhāvamāsādya
yugapatkoṭitrayācāryabhāvaṃ prāpya mamābhīṣṭaṃ pūrayetyarthaḥ
atha śrīreṇukastasyābhīṣṭaṃ pūrayitvā'ntarhita iti ślokapañcakena
pratipādayati-
tasyeti vacanaṃ śrutvā rākṣasendrasya dhīmataḥ /
tatheti pratiśuśrāva sarvajño gaṇanāyakaḥ
pratiśuśrāva aṅgīkṛtavānityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
tatra santuṣṭacittasya paulastyasyeṣṭasiddhaye /
koṭitrayaṃ tu liṅgānāṃ yathāśāstraṃ yathāvidhi /
trikoṭyācāryarūpeṇa sthāpitaṃ tena tatkṣaṇe
tatra laṅkāyāṃ paulastyasya vibhīṣaṇasyetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
tādṛśaṃ tasyā māhātmyaṃ samālokya vibhīṣaṇaḥ /
praṇanāma muhurbhaktyā pādayostasya vismitaḥ
spaṣṭam
praṇataṃ vinayopetaṃ prahṛṣṭaṃ rākṣaseśvaram /
anugṛhya svamāhātmyād reṇuko'ntarhito'bhavat
spaṣṭam
p. ४६०)
bibhīṣaṇo'pi hṛṣṭātmā reṇukasya prasādataḥ /
śivabhaktirasāsaktaḥ sthirarājyamapālayat
spaṣṭam
athāṣṭadikṣu prasiddhasya revaṇasiddheśvarasya mahattvaṃ
saṅkocenāṣṭabhiḥ sūtraiḥ prakāśayati-
reṇuko'pi mahātejāḥ sañcaran kṣitimaṇḍale /
pracchannaśca prakāśaśca paramādvaitabhāvitaḥ
kāṃścid dṛṣṭinipātena karuṇārasavarṣiṇā /
aparānupadeśena śivādvaitābhimarśinā
anyāṃśca sahavāsena samastamalahāriṇā /
kṛtārthayan janān sarvān kṛtinaḥ pakvakarmiṇaḥ
darśayitvā nijādhikyaṃ śivadarśanalālasaḥ /
khaṇḍayitvā durācārān pāṣaṇḍān bhinnadarśanān
yantramantrakalāsiddhān vimatān siddhamaṇḍalān /
vijitya svaprabhāveṇa sthāpayitvā śivāgamān /
ājagāma nijāvāsaṃ kollipākyabhidhaṃ puram
pracchannaśca saptaśatavarṣaparyantamiti śeṣaḥ / tathā prakaṭitaḥ san
kāṃścijjanān karuṇārasapūritakaṭākṣeṇa kṛtārthayan aparān
śivādvaitaprakāśakopadeśena kṛtārthayan anyān nirmalasahavāsena
kṛtārthayan avaśiṣṭasarvajanān kṛtinaḥ sakalakalākuśalān pakvakarmiṇaḥ
paripakvamalamāyāpāśavantaḥ santaśca kṛtārthayan san śivadarśanalālasaḥ
śivasamayalampaṭaḥ śrīrevaṇasiddho nijādhikyam anekacitravicitranijamahattvaṃ
darśayitvā bhinnadarśanān vaiṣṇavādyanyasamayaniṣṭhān pāṣaṇḍān
śaṅkhacakrādyanyalāñchanayuktān durācārān khaṇḍayitvā
yantramantrādicatuḥṣaṣṭikalāsiddhiyuktān
kāpālikādiparamatasiddhamaṇḍalān gorakṣādinavakoṭisiddhān svasāmarthyena
vijitya kāmikādiśivasiddhāntān sthāpayitvā nijāvāsaṃ kollipākyabhidhaṃ
puramājagāma āsasādetyarthaḥ // ३७-४१ //
p. ४६१)
tatra sambhāvitaḥ sarvairjanaiḥ śivaparāyaṇaiḥ /
somanāthābhidhānasya śivasya prāpa mandiram
sambhāvitaḥ satkṛta ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
paśyatāṃ tatra sarveṣāṃ bhaktānāṃ śivayoginām /
tanvāno vismayaṃ bhāvaistuṣṭāva parameśvaram
bhāvairnirmalaguṇairityarthaḥ / vismayamāścaryaṃ tanvāno
vistārayannityarthaḥ
atha saptabhiḥ sūtraiḥ someśvarasya stutiṃ karoti-
devadeva jagannātha jagatkāraṇakāraṇa /
brahmaviṣṇusurādhīśavandyamānapadāmbuja
atra jagacchabdena bhuvanānyucyante /
tatkāraṇībhūtabindumāyādīnāmapi kāraṇībhūta! ityarthaḥ
saṃsāranāṭakabhrāntikalānirvahaṇaprada /
samastavedavedāntaparibodhitavaibhava
p. ४६२)
saṃsāranāṭakabhrāntikalājayaprada ityarthaḥ
saṃsāravaidya sarvajña sarvaśaktiniraṅkuśa /
saccidānanda sarvasva paramākāśavigraha
ākāśaśarīraṃ brahma [tai० u० १/६/२] iti śruteścidākāśasvarūpa
ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam
samastajagadādhārajyotirliṅgavijṛmbhaṇa /
sadāśivamukhānekadivyamūrtikalādhara
jvālaliṅgāya namaḥ [ma० nā० u० १४/९] iti śruterjyotiliṅgasvarūpeṇa
jṛmbhamāṇa ityarthaḥ / sthirebhiraṅgaiḥ pururūpa ugraḥ [ddha० saṃ० २/३३/९] iti
śruteḥ sakalaniṣkalasadāśivaprabhṛtidivyamūrtikalādhara ityarthaḥ / atra - sa eko
rudraḥ sa īśānaḥ sa bhagavān sa maheśvaraḥ sa mahādevaḥ [a० śi० u० ३] iti
śrutiḥ
guṇatrayapadātīta malatrayavināśana /
jagattrayavilāsātman śrutitrayavilocana
sattvarajastamoguṇasthānātīta
āṇavakārmaṇamāyikākhyamalatrayonmūlanakara
svargamartyapātālalakṣaṇajagattrayasṛṣṭyādipañcakṛtyakrīḍāvilāsonmukha
ṛgyajuḥsamākhyaśrutitrayavilocana ityarthaḥ
p. ४६३)
pāhi māṃ parameśāna pāhi māṃ pārvatīpate /
tvadājñayā mayaitāvatkālamātraṃ mahītale /
acāri bhavaduktānāmāgamānāṃ prasiddhaye
spaṣṭam
ataḥ paraṃ svarūpaṃ te prāptukāmo'smi śaṅkara /
antaraṃ dehi me kiñcidanukampāviśeṣataḥ
bho śaṅkara sukhakara tena prasiddha someśvara ataḥ param itaḥ
paramityarthaḥ / ahaṃ te svarūpaṃ labdhukāmo'smi me mama antaramavakāśaṃ
dehi / anukampāṃ kṛpāṃ viśeṣato dehi kurvityarthaḥ
atha vṛttatrayeṇa śivaprasannatāṃ revaṇasiddheśvarasya liṅgaikya ca
pratipādayati-
ityukte gaṇanāyakena sahasā liṅgāt tataḥ śāṅkarād
vatsāgaccha mahānubhāva bhavato bhaktyā prasanno'smyaham /
ityuccairagadad vacastanubhṛtāmaścaryamāsīt tadā
divyo dundubhirānanāda gagane puṣpaṃ vavarṣurgaṇāḥ
gaṇanāyakena revaṇasiddheśvareṇa ityukte evaṃ vijñāpite sati sahasā
tatkṣaṇena śāṅkarāt tato liṅgāt someśvaraliṅgād bho mahānubhāva
nigamāgameṣu mahāniścayabuddhiman vatsa revaṇasiddhākhyakumāra
bhavatastava bhaktyā navavidhabhaktyā ahaṃ prasanno'smi āgaccha āyāhīti
vacaḥ śiva uccairagadad āvādīt / tadā tasmin samaye tanubhṛtāṃ
śarīriṇāmāścaryaṃ kautukamāsīt gagane divyo dundabhiḥ devadundubhiḥ
ānanāda sarvatra dhvanitavān gaṇāḥ pramathagaṇā devagaṇāśca puṣpaṃ
kusumavṛṣṭiṃ vavarṣurityarthaḥ
p. ४६४)
śrutvā liṅgād vacanamuditaṃ śāṅkaraṃ sānukampaṃ
saṃhṛṣṭātmā gaṇapatiratho jyotiṣā dīpyamānaḥ /
jātotkaṇṭhaiḥ paramanucarairyogibhiḥ stūyamāno
jyotirliṅgaṃ paramanuviśat svaprakāśaṃ tadānīm
atho puṣpavṛṣṭyanantaraṃ saṃhṛṣṭātmā santuṣṭacitto gaṇapatiḥ
śivagaṇapatiḥ śrīrevaṇasiddho jyotiṣā śivaprakāśena dīpyamānaḥ
prakāśamānaḥ san liṅgāt someśaliṅgād uditam udbhūtaṃ sānukampaṃ
kṛpāsahitaṃ śāṅkaraṃ vacanaṃ śivasambandhivacanaṃ pūrvoktavākyaṃ
śrutvā jātotkaṇṭhair udbhūtāścaryavadbhiḥ anucaraiḥ sahacaraiḥ śivayogibhiḥ
paramadhikatayā stūyamānaḥ san tadānīṃ tasmin samaye paraṃ sarvotkṛṣṭaṃ
nijaprakāśarūpaṃ jyotirliṅgaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti [ka० u० ५/१५]
tameva bhāntamanubhāti sarvam [ka० u० ५/१५] iti śrutisiddhacilliṅgamanuviśat
svarūpahānivṛddhivyatirekeṇa sāmarasyena praviṣṭavānityarthaḥ
līne tasmin śāṅkare svaprakāśe
divyākāre reṇuke siddhanāthe /
sarvo loko vismito'bhūt tadānīṃ
śaivī bhaktiḥ sapramāṇā babhūva
divyākāre manoharasvarūpe reṇuke siddhanāthe revaṇasiddheśvare
svaprakāśe śāṅkare tasmin liṅge someśaliṅge līne sati aikyaṃ gate sati sarvo
lokaḥ samastajano vismita āścaryayukta āsīt / tadānīṃ tasmin kāle śaivī
bhaktiḥ śivasambandhinī bhaktiḥ sapramāṇā pramāṇena saha vartamānā
babhūva āsīdityarthaḥ
śrīvedāgamavīraśaivasaraṇiṃ śrīṣaṭsthalodyanmaṇiṃ
śrījīveśvarayogapadmataraṇiṃ śrīgopyacintāmaṇim /
p. ४६५)
śrīsiddhāntaśikhāmaṇiṃ likhayitā yastaṃ likhitvā parān
śrutvā śrāvayitā sa yāti vimalāṃ bhuktiṃ ca muktiṃ parām
iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
vīraśaivadharmanirṇaye siddhāntaśikhāmaṇau reṇukavibhīṣaṇasaṃvāde
reṇukaśivaliṅgaikyaprasaṅgo nāmaikaviṃśaḥ paricchedaḥ
// śrīsiddhāntaśikhāmaṇiśca samāptaḥ //
śrīvedāgamavīraśaivasaraṇiṃ
maṅgalakarasakalasamayaśāstrottaravedāgamapratipādyavīraśaivasaraṇireva
saraṇiryasyetyarthaḥ śrīṣaṭsthalodyanmaṇiṃ
maṅgalātmakaikottaraśatasthalarūpāṅgaliṅgaṣaṭsthalamārgaprakāśana-
śāṇollīḍharatnam śrījīveśvarayogapadmataraṇiṃ
śobhamānajīvaparamaikyalakṣaṇakamalavikasanārkam śrīgopyacintāmaṇiṃ
maṅgalakaraśivarahasyārthaprakāśanacintāratnaṃ taṃ
śrīsiddhāntaśikhāmaṇyākhyavīraśaivaśāstraṃ yo likhitvā parān lekhayitā
yaḥ śrutvā parān śrāvayitā sa vimalāṃ bhaktiṃ parāṃ muktiṃ ca yāti
prāpnotītyarthaḥ
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇḍadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
reṇukavibhīṣaṇasaṃvāde reṇukaśivaliṅgaikyaprasaṅgo nāmaikaviṃśaḥ
paricchedaḥ
Original text: siddhāntaśiromaṇiḥ tattvapradīpikāsahitaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0