Language

ENहिગુ
Scripture Library

siddhāntaśiromaṇiḥ tattvapradīpikāsahitaḥ · Chapter 1

1

prathamaḥ paricchedaḥ
śrīnāthaḥ somamūrtirjayati paraśivastryambakastārarūpaḥ
svacchaśrībrahmarandhrasthitasitajalaprodyadabjatrikoṇe /
icchājñānakriyākhye trividhalipimaye hakṣalārṇāgrapārśve
kṛtsnārṇaunmukhyabindau cidacidudayakṛddṛkkriyāṅghridvayāḍhyaḥ //
anekavidhasiddhāntaśikhāmaṇimanāmayam /
śrīvīraśaivasiddhāntamekottaraśatasthalam //
reṇukāgastyasaṃvādaṃ nigamāgamaviśrutam /
pradīpayati guptārthamuddhṛtya śivayogirāṭ //
śivastutiḥ
atra kalikālapraveśānantaraṃ lokahitārthaṃ reṇukagaṇeśvara iti prasiddho
revaṇasiddheśvaraḥ kumbhasambhavāya vīraśaivaśāstramupadiṣṭavān /
tadanantaraṃ
revaṇasiddheśvaradṛṣṭigarbhasambhūtasiddharāmeśvarasampradāyaprasiddhaḥ
sakalanigamāgamaparāgaḥ śivayogīśvara ityabhidhānavān kaścinmāheśvaraḥ
tadreṇukāgastyasaṃvādaṃ nirvighnena svaśiṣyān bodhayituṃ svamanasi
kṛtasakalasiddhāntaśreṣṭhanigamāgamaikyagarbhīkāralakṣaṇasveṣṭadevatā-
namaskārarūpamaṅgalaṃ śiṣyaśikṣārthaṃ saptabhiḥ ślokairnibadhnāti-
p. २)
trailokyasampadālekhyasamullekhanabhittaye /
saccidānandarūpāya śivāya brahmaṇe namaḥ

1

jagadrūpamāyikasampaccitrasamullekhanādhārabhittirūpāya
saccidānandasvarūpāya jīvavilakṣaṇāya brahmaṇe vedāntapratipādyāya
śivāya śivasiddhāntaprasiddhaparamaśivāya nama ityarthaḥ

2

brahmeti vyapadeśasya viṣayaṃ yaṃ pracakṣate /
vedāntino jaganmūlaṃ taṃ namāmi paraṃ śivam

2

brahmeti vyapadeśasya parabrahmeti śabdasya vedāntino yaṃ paramātmānaṃ
viṣayamarthaṃ pracakṣate taṃ jagatkāraṇaṃ paraśivaṃ
śivasiddhāntaprasiddhaparamaśivaṃ namāmītyarthaḥ

3

yasyormibudbudābhāsaḥ ṣaṭtriṃśattattvasañcayaḥ /
nirmalaṃ śivanāmānaṃ taṃ vande cinmahodadhim

3

śivādikṣityantaṣaṭtriṃśattattvasamūho yasya paraśivākhyacitsamudrasya
ūrmibudbudābhāso ghṛtakāṭhinyanyānenaikadeśe taraṅgādivadābhāti
nirmalaṃ malatrayarahitaṃ śivanāmānaṃ taṃ cinmahodadhiṃ vande
namaskaromītyarthaḥ

4

yadbāsā bhāsate viśvaṃ yatsukhenānumodate /
namastasmai guṇātītavibhavāya parātmane

4

tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti [kaṭhopaniṣad २/५/१५/] iti śruterviśvaṃ yasya
parabrahmaṇaḥ prakāśena prakāśate asyaivānandasyānyāni bhūtāni
mātrāmupajīvanti [vṛ० u० ४/३/३२ /] iti śruteḥ yatparabrahmasukhenānumodate
tasmai māyikasattvarajastamoguṇātītavibhavāya paramātmane śivāya nama
ityarthaḥ

5

p. ३)
sadāśivamukhāśeṣatattvonmeṣavidhāyine /
niṣkalaṅkasvabhāvāya namaḥ śāntāya śambhave

5

mayūrāṇḍarasanyāyena [yathā mayūranāmnaḥ pakṣiṇo'sya rase
nānāvidharāgavadvarhamayaṃśarīraṃ pracchannaṃ bhavati kālakrameṇa
bahirāvirbhavati tathaiva śivasya viśvottīrṇatādaśāyāṃ sarvaṃ
vaicitryamayaṃ jagat paramaśive pracchannaṃ sat tiṣṭhati kālakrameṇa
cāvirbhavati /] svavimarśaśaktisāmarasyāpannasadāśivādibhūmyanta-
ṣaṭtriṃśattattvavikāsakāriṇe viśvadoṣarahitasvarūpāya sukhabhoktre
sukhadhātre śambhave nama ityarthaḥ

6

svecchāvigrahayuktāya svecchāvartanavartine /
svecchākṛtatrilokāya namaḥ sāmbāya śambhave

6

sthirebhiraṅgaiḥ pururūpa ugraḥ iti śruterbhaktānugrahārthaṃ
svecchākalpitadivyamaṅgalavigrahayuktāya svacchandacāriṇe
svecchāśaktinirmitalokatrayāya pārvatīpataye paraśivāya nama ityarthaḥ

7

yatra viśrāmyatīśatvaṃ svābhāvikamanuttamam /
namastasmai maheśāya mahādevāya śūline

7

yatra vedāgamaprasiddhaparabrahmākhyaparaśive anuttamaṃ viśvataḥ śreṣṭhaṃ
svābhāvikamamāyīyamīśatvamumāmaheśvaratvaṃ viśrāmyati
ghṛtakāṭhinyavanmūrttiḥ saccidānandalakṣaṇā /
śivābhidhena saivāsti śiva eva hi sā sadā //
iti sūtagītoktestādātmyaṃ bhajate tasmai maheśvarāya tamīśvarāṇāṃ
paramaṃ maheśvaram iti śruterbrahmādikāraṇeśvarāya mahādevāya
aparimitaprakāśarūpāya śūline icchājñānakriyāśaktimayatriśūline
paramaśivāya nama ityarthaḥ / anenāyaṃ siddhānto
nirviśeṣabrahmādvaitalakṣaṇa ityanusandheyaḥ /
evaṃvidhaślokasaptakapratipāditaṃ vastu tatparaṃ brahma sa ekaḥ sa eko rudraḥ sa
īśānaḥ sa bhagavān sa maheśvaraḥ sa mahādevaḥ [atha० u० २/३/] ityatharvaśira-
upaniṣaduktaprakāreṇaikameveti śivādvaitaśāstrapravīṇairavagantavyam

8

p. ४)
śaktistutiḥ
evaṃ vedāgamasammatyā saptabhiḥ ślokaiḥ śivaṃ namaskṛtya tathaiva
vedāgamādiprasiddhanityasamavetaśivaśaktiṃ pañcabhiḥ ślokaiḥ prastauti-
yāmāhuḥ sarvalokānāṃ prakṛtiṃśāstrapāragāḥ /
tāṃ dharmacāriṇīṃ śambhoḥ praṇamāmi parāṃ śivām

8

vedāgamādiśāstrapāraṅgatāḥ śivajñānino yāṃ paraśivasamavetaśaktiṃ
sarvalokānāṃ prakṛtiṃ
mūlakāraṇībhūtajñānakriyāsāmarasyātmikāmāhuḥ tāṃ
śambhordharmacāriṇīṃ dharmasvarūpāṃ parāṃ sarvotkṛṣṭāṃ śivāṃ
bhavānīṃ praṇamāmītyarthaḥ

9

yayā maheśvaraḥ śambhurnāmarūpādisaṃyutaḥ /
tasyai māyāsvarūpāyai namaḥ paramaśaktaye

9

yayā svasamavetaśaktyā maheśvaro brahmādisarvakāraṇeśvaraḥ śambhuḥ
śivaḥ sakto yayā śambhurbhuktau muktau ca paśugaṇasyāsya iti
tattvaprakāśavākyānusāreṇa nāmarūprakriyāviśiṣṭo [āsti bhāti priyaṃ
nāma rūpaṃ cetyaṃśapañcakam / ādyaṃ trayaṃ brahmarūpaṃ
jagadrūpamatha dvayam // (pañcadaśī)] jīvānāṃ bhuktimuktipradaḥ syāt tasyai
māyāsvarūpāyai māyāṃ tu prakṛtiṃ vindyānmāyinaṃ tu maheśvaram [śve०
u० ४/१०] iti śruteḥ pratisphuraṇagatyā
jagadupādānakāraṇībhūtasattvarajastamoguṇātmamāyākhyamūlaprakṛtyai
paramaśaktyai paramaśivasamavetanityaśaktyai nama ityarthaḥ

10

p. ५)
śivādyādisamutpannaśāntyatītaparottarām /
mātaraṃ tāṃ samastānāṃ vande śivakarīṃ śivām

10

śivāt paraśivādādyādipaṭagataśuklatvavat pūrvaṃ
samutpannanivṛttipratiṣṭhāvidyā
śāntiśāntyatītakalāparakuṇḍalinīśaktyapekṣayā uttarāṃ śreṣṭhāṃ
samastānāṃ mātaraṃ śivakarīṃ maṅgalakarīṃ tāṃ śivāṃ
sarvamaṅgalāṃ namāmītyarthaḥ

11

icchājñānādirūpeṇa yā śambhorviśvabhāvinī /
vande tāṃ paramānandaprabodhalaharīṃ śivām

11

śambhoḥ parameśvarasya yā samavetaśaktiḥ icchājñānādirūpeṇa
parāsya śaktirvimalā vitarkā svābhāvikī rudrasamānadharmiṇī /
jñānakriyecchādisahasrarūpā tanme manaḥ śivasaṅkalpamastu // [śi० saṃ०]
iti śrutericchādirūpeṇa viśvabhāvinī viśvaprakāśinī tāṃ
paramānandaprabodhalaharīṃ cidānandolbaṇāṃ śivāṃ vande ityarthaḥ

12

amṛtārthaṃ prapannānāṃ yā suvidyāpradāyinī /
aharniśamahaṃ vande tāmīśānamanoramām

12

amṛtārthaṃ muktyarthaṃ prapannānāṃ śaraṇāgatānāṃ yā
śivasamavetaśaktiḥ suvidyāpradāyinī vedāntavākyajā vidyā iti
sūtasaṃhitoktestattvamasyādivedāntamahāvākyaprakāśitaśivajīvaikyavidyā-
pradāyinī tāṃ śivaprāṇakāntāmaharniśaṃ vande namaskaromītyarthaḥ /
ananyā syācchivā saiva vastuto mūrtiraiśvarī iti
pauṣkaravacanādetatpañcasūtrapratipāditāṃ śaktiṃ śivābhedenaiva
parāmṛśediti

13

p. ६)
granthakāravaṃśavarṇanam
evaṃ saṃgraheṇa pārvatīparameśvarau namaskṛtvā'nantaramaṣṭabhiḥ ślokaiḥ
śivayogivaṃśānugatācāryān prakaṭayati-
kaścidācārasiddhānāmagraṇīḥ śivayoginām /
śivayogīti vikhyātaḥ śivajñānamahodadhiḥ

13

śivayogināṃ madhye agraṇīḥ śreṣṭhaḥ śivajñānamahodadhiḥ śivajñānasya
samudraḥ kaścidrevaṇasiddheśvaradṛṣṭigarbhasambhūtasiddharāmeśvaraḥ
ācārasiddhānāṃ sadācārasampannānāṃ vaṃśe śivayogīti vikhyātaḥ
āsīdityarthaḥ

14

śivabhaktisudhāsindhujṛmbhaṇāmalacandrikā /
bhāratī yasya vidadhe prāyaḥ kuvalayotsavam

14

yasya śivayogīti prasiddhasya siddharāmeśvarasya bhāratī vāk
śivabhaktisudhāsamudravardhanasyāmalacandrikāprāyā ādhikyena
kuvalayotsavaṃ bhūmaṇḍalākhyanīlotpalasyotsavaṃ vidadhe kṛtavatītyartha

15

tadeva vivṛṇoti-
tasya vaṃśe samutpanno muktāmaṇirivāmalaḥ /
muddadevābhidhācāryo mūrdhanyaḥ śivayoginām

15

tasya siddharāmeśvarasya vaṃśe śivavedināṃ śivajñānināṃ madhye
mūrdhanyaḥ śreṣṭho muddadevākhyācāryo nirmalamuktāmaṇiriva samutpannaḥ
udbhūtavānityarthaḥ

16

muddānāt sarvajantūnāṃ praṇatānāṃ prabodhataḥ /
muddadeveti vikhyātā samākhyā yasya viśrutā

16

p. ७)
sarvaprāṇināṃ santoṣadānāt praṇatānāṃ prabodhanād muddadeveti
yasyānvartharūḍhibhyāṃ vikhyātā samākhyā viśrutā lokaprasiddhetyarthaḥ

17

tasyāsīnnandanaḥ śāntaḥ siddhanāthābhidhaḥ śuciḥ /
śivasiddhāntanirṇetā śivācāryaḥ śivātmakaḥ

17

tasya muddadevasya śuciḥ pavitraḥ śāntaḥ rāgadveṣarahitaḥ śivātmakaḥ
śivasvarūpaḥ śivasiddhāntanirṇetā
tripadārthacatuṣpādayuktaśivāgamārthanirṇāyakaḥ śivācāryaḥ
śivasamayasthāpanācāryaḥ siddhanāthābhidhaḥ
siddharāmeśvarābhidhāsaṃyuktaḥ siddhanāthācāryākhyo nandanaḥ kumāra
āsīdabhavadityarthaḥ

18

vīraśaivaśikhāratnaṃ viśiṣṭācārasampadam /
śivajñānamahāsindhuṃ yaṃ praśaṃsanti deśikāḥ

18

viśiṣṭācārasampadaṃ sadācārasampannaṃ śivajñānamahāsindhuṃ yaṃ
siddhanāthācāryaṃ deśikā ācāryā vīraśaivaśikhāratnaṃ vīraśaivānāṃ
śiromaṇiṃ śreṣṭhaṃ santaṃ praśaṃsanti kathayantītyarthaḥ

19

yasyācāryakulājjātā satāmācāramātṛkā /
śivabhaktiḥ sthirā yasmin jajñe vigataviplavā

19

satāṃ satpuruṣāṇāṃ ācāramātṛkā yasya siddhanāthācāryasya
ācāryakulād ācāryavaṃśād jātā / vigataviplavā vigatadoṣā
śivabhaktiraṣṭavidhā yasmin sthirā jajñe jātetyarthaḥ

20

tasya vīraśivācāryaśikhāratnasya nandanaḥ /
abhavacchivayogīti sindhoriva sudhākaraḥ

20

vīraśaivaśikhāmaṇestasya siddhanāthācāryasya nandanaḥ kumāraḥ sindhoḥ
samudrasya sudhākara iva śivayogīti āsīt prasiddho jāta ityarthaḥ

21

p. ८)
athaitacchāstrasaṃgrahakartā'yaṃ śivayogī dvādaśasūtraiḥ
svanāmapraśaṃsāpūrvakaṃ śāstrāvatārakramaṃ nirūpayati-
cidānandaparākāśaśivānubhavayogataḥ /
śivayogīti nāmoktiryasya yāthārthyayoginī

21

yasya ācāryasya satyaṃ jñānamanantaṃ brahma [tai० u० २/१/१] ākāśaśarīraṃ
brahma [tai० u० १/६/२] ityādiśruteścidānandaparākāśarūpaśivānubhavayogāt
śivayogīti nāmoktiryāthārthyayoginī yathārthena saṃyuktā bhavatītyarthaḥ

22

śivāgamaparijñānaparipākasugandhinā /
yadīyakīrtipuṣpeṇa vāsitaṃ haritāṃ mukham

22

uktalakṣaṇaśivāgamaparijñānaparipākasugandhinā yadīyakīrtipuṣpeṇa
yasyācāryasya kīrtikusumena haritāṃ diśāṃ mukhaṃ vāsitaṃ
poṣitamityarthaḥ

23

yena rakṣāvatī jātā śivabhaktiḥ sanātanī /
buddhādipratisiddhāntamahādhvāntāṃśumālinā

23

bauddhādiśivasamayapratikūlasiddhāntāndhakāracaṇḍakiraṇena yenācāryeṇa
sanātanī śivabhaktī rakṣāvatī jātā rakṣitā'bhūdityarthaḥ

24

sa mahāvīraśaivānāṃ dharmamārgapravartakaḥ /
śivatattvaparijñānacandrikāvṛtacandramāḥ

24

p. ९)
śivatattvajñānarūpacandrikāvṛtacandramāḥ sa śivayogī mahāvīraśaivānāṃ
dharmamārgapravartakaḥ tadīyācāramārga eva vartanavānityarthaḥ

25

ālokya śaivatantrāṇi kāmikādyāni sādaram /
vātulāntāni śaivāni purāṇānyakhilāni tu

25

kāmikādivātulāntaśaivatantrāṇi śaivānyakhilāni purāṇāni ca prītiyuktaṃ
yathā bhavati tathā ālokya

26

vedamārgāvirodhena viśiṣṭācārasiddhaye /
asanmārganirāsāya pramodāya vivekinām

26

vaidikamārgāvirodhena sadācārasiddhaye
durjanajainabauddhādiśāstramārganirāsāya vedāgamavivekināṃ santoṣāya

27

sarvasvaṃ vīraśaivānāṃ sakalārthaprakāśanam /
aspṛṣṭamakhilairdoṣairādṛtaṃ śuddhamānasaiḥ

27

vīraśaivānāṃ sarvasvaṃ samastārthaprakāśakaṃ samastadoṣairasaṃspṛṣṭaṃ
śuddhamānasairnigamāgamajñānibhirādṛtaṃ santoṣitam

28

teṣvāgameṣu sarveṣu purāṇeṣvakhileṣu ca /
purā devena kathitaṃ devyaitannandanāya ca

28

pūrvoktāgamapurāṇeṣu śivena devyai tannandanāya ṣaṇmukhāyānugṛhya
kathitam

29

p. १०)
tatsampradāyasiddhena reṇukena mahātmanā /
gaṇeśvareṇa kathitamagastyāya punaḥ kṣitau

29

tatsampradāyasiddhena mahātmanā reṇukagaṇādhīśvareṇa punaḥ
kṣitāvagastyāya kathitam

30

vīraśaivamahātantramekottaraśatasthalam /
anugrahāya lokānāmabhyadhāt sudhiyāṃ varaḥ

30

ekottaraśatasthalaṃ piṇḍādijñānaśūnyāntairekottaraśatasthalaṃ
vīraśaivasiddhāntaṃ lokānāmanugrahāya nirmalajñānināṃ madhye
śreṣṭhaḥ śivayogināmnā prakhyātācāryaḥ abhyadhāt saṃgraheṇa
prakaṭitavānityarthaḥ

31

sarveṣāṃ śaivatantrāṇāmuttaratvānniruttaram /
nāmnā pratīyate loke yatsiddhāntaśikhāmaṇiḥ

31

yadvīraśaivatantraṃ sarveṣāṃ śaivatantrāṇāmuttaratvād niruttaraṃ
svasmāduttarahitaṃ sat siddhāntaśikhāmaṇiriti nāmnā loke pratīyate
pratibhātītyarthaḥ

32

anugatasakalārthe śaivatantraiḥ samastaiḥ
prakaṭitaśivabodhādvaitabhāvaprasāde /
vidadhatu matimasmin vīraśaivā viśiṣṭāḥ
paśupatimatasāre paṇḍitaślāghanīye

1

iti śrīsiddhāntaśikhāmaṇau prathama paricchedaḥ

32

p. ११
samastairvīraśaivatantrairanugatasamastarahasyārthe
prakaṭitaśivādvaitajñānasamarasabhāvaprasannatāyukte śivasiddhāntasāre
vidvadbhiḥ stūyamāne'smin siddhāntaśikhāmaṇau viśiṣṭāḥ śreṣṭhā
vīraśaivā vīraśaivācāryā matiṃ vidadhatu kurvantvityarthaḥ

1

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
anukramavarṇana anukramavarṇana nāmakaḥ prathamaḥ paricchedaḥ

1

dvitīyaḥ paricchedaḥ
atha śivayogināmācāryaḥ sūtradvayena nigamāgamasammatyā
pārvatīparameśvarau praṇamati-
saccidānandarūpāya sadasadvyaktihetave /
namaḥ śivāya sāmbāya sagaṇāya svayambhuve

1

sadasadvyaktihetave bhāvābhāvamaṇḍalaprapañcāvirbhāvakāraṇāya
bhavānīpataye pramathagaṇasahitāya svayambhuve ayonijāya
saccidānandarūpāya śivāya nama ityarthaḥ

2

sadāśivamukhāśeṣatattvamauktikaśuktikām /
vande māheśvarīṃ śaktiṃ mahāmāyādirūpiṇīm

2

sadāśivādibhūmyantaṣaṭtriṃśattattvamauktikotpattiśuktirūpāṃ
śuddhavidyākhyamahāmāyāprakṛtirūpiṇīṃ śivasamavetaśaktiṃ bhavānīṃ
vande naumītyarthaḥ

3

atha viśvasṛṣṭikramamupapādayituṃ caturbhiḥ sūtrairvastunirdeśaṃ karoti-
asti saccitsukhākāramalakṣaṇapadāspadam /
nirvikalpaṃ nirākāraṃ nirastāśeṣaviplavam

3

saccidānandasvarūpaṃ cihnaśūnyapadāspadaṃ bhedarahitam ākāraśūnyaṃ
nivāritasakalopaplavam

4

p. १३)
paricchedakathāśūnyaṃ prapañcātītavaibhavam /
pratyakṣādipramāṇānāmagocarapade sthitam

4

vicchinnaprasaṅgarahitamaprākṛtavaibhavarūparasādyabhāvena
pratyakṣapramāṇāgamyam ata evānumānādyagamyam teṣāmapi
pratyakṣamūlatvāt paricchinnatvācca

5

svaprakāśaṃ virājantamanāmayamanaupamam /
sarvajñaṃ sarvagaṃ śāntaṃ sarvaśakti niraṅkuśam

5

svaprakāśenaiva [svaprakāśatvaṃ nāma svasya prakāśakatve sati
paraprakāśakatvam /] prakāśamānaṃ jananamaraṇādidoṣarahitam upamātītaṃ
sarvajñaṃ sarvānusyūtaṃ rāgadveṣarahitaṃ sarvasāmarthyam anargalaṃ
nirodharahitamiti yāvat

6

śivarudramahādevabhavādipadasaṃjñitam /
advitīyamanirdeśyaṃ paraṃbrahma sanātanam

6

śivarudrādyanekapadasaṃjñitaṃ dvitīyaśūnyamavācyaṃ nityaṃ paraṃ
brahma asti astītyaṅgīkaraṇīyam anyathā jagadāndhyaprasaṅgāt
asanneva sa bhavati asad brahmeti veda cet /
asti brahmeti cedveda santamena tato viduḥ // [tai० u० २/६/१]
iti śruteḥ

7

athaikavidhakriyāśaktimataḥ parabrahmaṇaḥ sakāśāt sadeva saumyedamagra
āsīt [chā० u० ६/२/१] iti śruterbījāṅkuranyāyena viśvasṛṣṭiprakāraṃ darśayati-
tatra līnamabhūt pūrvaṃ cetanācetanaṃ jagat /
svātmalīnaṃ jagatkāryaṃ svaprakāśyaṃ tadadbhutam

7

p. १४)
tatra tasminnuktalakṣaṇe parabrahmaṇi carācaramayaṃ viśvaṃ pūrvaṃ sṛṣṭeḥ
prāg līnam anubhayendriyagocaratvena tādātmyena sthitaṃ tadadbhutamāścaryam
/ anantaramiti śeṣaḥ svātmalīnaṃ svātmaśaktilīnaṃ jagad
yogyopādānāntararāhityena svaprakāśyaṃ dvitīyasyābhāvāt svenaiva
prakāśyaṃ sat kāryamubhayendriyagocaratvena kartuṃ yogyamabhūdityarthaḥ

8

atha ghṛtakāṭhinyanyāyena viśvasṛṣṭyunmukhībhūtaśivaśaktisvarūpaṃ
sūtraṣaṭkena pradarśayati-
śivābhidhaṃ paraṃbrahma jagannirmātumicchayā /
svarūpamādadhe kiñcit sukhāsphūrtivijṛmbhitam

8

śivākhyaṃ paraṃ brahma viśvasṛṣṭyarthaṃ svecchayā sukhabāhulyocchūnaṃ
kiñcit svarūpamaṅgīcakāretyarthaḥ

9

tatsvarūpaṃ kulake [dvābhyāṃ tu yugmakaṃ jñeyaṃ tribhirjñeyaṃ viśeṣakam
/ kapālakaṃ caturbhiḥ syāttadūrdhvaṃ kulakaṃ smṛtam // (stu० ku० ṭī०)]
(viśeṣake) nāha-
nirastadoṣasambandhaṃ nirupādhikamavyayam /
divyamaprākṛtaṃ nityaṃ nīlakaṇṭhaṃ trilocanam

9

nirastajarāmaraṇādisakaladoṣasambandhaṃ svātiriktāvidyādyupādhiśūnyaṃ
nāśarahitamata eva nityaṃ kālatrayābādhyamityarthaḥ / aprākṛtaṃ
prakṛtisambandharahitaṃ nīlakaṇṭhaṃ trilocanam

10

p. १५)
candrārdhaśekharaṃ śuddhaṃ śuddhasphaṭikasannibham /
śuddhamuktāphalābhāsamupāsyaṃ guṇamūrtibhiḥ

10

candrakhaṇḍaśekharaṃ śuddhaṃ pavitraṃ śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ
nirmalamuktāmaṇiprabhaṃ guṇamūrtibhirbrahmādibhirupāsyam

11

viśuddhajñānakaraṇaṃviṣayaṃ sarvayoginām /
koṭisūryapratīkāśaṃ candrakoṭisamaprabham

11

aprākṛtaguṇādhāramanantamahimāspadam /
divyaṃ stutyaṃ nirmalajñānamayacakṣurādikaraṇaprapañcaṃ yogināṃ
pratyakṣaṃ koṭisūryaprakāśaṃ candrakoṭisamābhāsamaprākṛtānanta-
kalyāṇaguṇāśrayamatidurghaṭakāritādyanekamahimādhāraṃ kiñcit
svarūpamādadha iti pūrveṇa sambandhaḥ

12

atha śivasya śaktisvarūpaṃ prakaṭayati-
tadīyā paramā śaktiḥ saccidānandalakṣaṇā

12

samastalokanirmāṇasamavāyasvarūpiṇī /
tadīyā paraśivasambandhinī paramā śaktiḥ parārūpā vimarśaśaktiḥ
saccidānandalakṣaṇā astīti śeṣaḥ

13

tadicchayā'bhavat sākṣāttatsvarūpānusāriṇī

13

ahamasmi iti śruteḥ asmin prakāśe
nandāmītyanutpannamalollāsākarmakākramottamasphūrtirūpāpi
samastalokanirmāṇe pūrvoktaprakāreṇa nāsato vidyate bhāvaḥ [bha० gī० २/१६] iti
bhagavadukteḥ svātmanyaṇḍarasanyāyenāhamityavibhāga-
parāmarśātmanānubhayendriyagocaratvena
p. १६)
sthitasya viśvasyedantālakṣaṇavibhāgaparāmarśamayasṛṣṭilīlāyāṃ
svasvātantryamahimnā bhedābhedaṃ pratipādya vṛkṣagataphalapuṣpādinyāyena
vikārarāhityena samavāyasvarūpiṇī upādānakāraṇībhūtā bhavati(ntī) punaḥ
svāntarākarṣaṇalakṣaṇasaṃhāralīlāyā tadicchayā kūrmabhaṅginyāyena
svakiraṇāyamānajñānakriyāśaktidvārā sarvaṃ svātmanyākṛṣya
sākṣādaparokṣeṇāhamiti tatsvarūpānukāriṇī śivābhinnasvarūpiṇī abhavat
bhavatītyarthaḥ / na ca bhedābhedayorvirodha iti vācyam tadbhedasya
svātantryaparikalpitatvāt svābhāvikabhedābhedayoreva virodhāt
samānasattākayoriti yāvat bhagavataḥ śakteraghaṭanaghaṭanāpaṭīyastvāt /
tadetadagre tatra tatra sphuṭībhaviṣyatīti naiṣa (nātra) vistaraḥ / devaḥ krīḍāśīla
ityarthaḥ

14

evaṃ śivaśaktisvarūpaṃ nirūpyātha sa aikṣata lokānasṛjata [ai० u० १/१-२]
yathāpūrvamakalpayat [ṛ० saṃ० १०/१९०/३] ityādiśrutyuktaprakāreṇa
sṛṣṭikramaṃ nirūpayati-
jagatsisṛkṣuḥ prathamaṃ brahmāṇaṃ sarvadehinām /
kartāraṃ sarvalokānāṃ vidadhe viśvanāyakaḥ

14

lokānāṃ caturdaśabhuvanānāṃ dehināṃ tattallokamāśritya vidyamānānāṃ
prāṇināmityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam / asminnarthe - viśvādhiko rudro maharṣiḥ
/ hiraṇyagarbhaṃ janayāmāsa pūrvam iti yājuṣaśruteḥ

15

p. १७)
atha - yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai [śve०
u० ६/१८] iti śvetāśvataraśrutyarthaṃ prakaṭayati-
tasmai prathamaputrāya śaṅkaraḥ śaktimān vibhuḥ /
sarvajñaḥ sakalā vidyāḥsānugrahamupādiśat

15

śaktimān samavetaśaktimānityarthaḥ / anugraheṇa sahitaṃ yathā bhavati tathā
vedādisakalaśāstramupadiṣṭavānityarthaḥ

16

samastalokānnirmātuṃ samudyamaparo'bhavat /
kṛtodyogo'pi nirmāṇejagatāṃ śaṅkarājñayā /
ajñātopāyasampatterabhavanmāyayāvṛtaḥ

16

spaṣṭam

17

vidhātumakhilān lokānupāya prāptumicchayā /
punastaṃ prārthayāmāsa devadevaṃ triyambakam

18

atha tatprārthanaprakāraṃ darśayati-
namaste devadeveśa namaste karuṇākara /
asmadādijagatsarvanirmāṇanavidhikṣama

19

upāyaṃ vada me śambhojagatsraṣṭaḥ ! jagatpate /
p. १८)
sarvajñaḥ sarvaśaktistvaṃ sarvakartā sanātanaḥ

19

atropāyakathane sarvajña ityādikaṃ hetugarbhaviśeṣaṇam

20

iti samprārthitaḥ śambhurbrahmaṇā viśvanāyakaḥ /
upāyamavadat tasmai lokasṛṣṭipravartanam

21

upāyamīśvareṇoktaṃ labdhvā'pi caturānanaḥ /
na samartho'bhavat kartuṃ nānārūpamidaṃ jagat

21

viśvanirmāṇe śivena labdhopāyavānapi brahmā na samartho'bhavat / kuta ityatra
hetugarbhaviśeṣaṇam - nānārūpamiti / jagato nānārūpatvāditi bhāvaḥ

22

atha tatprakāraṃ varṇayati-
punasta prārthayāmāsa brahmā vihvalamānasaḥ /
devadeva mahādeva jagatprathamakāraṇa

22

ato vihvalamānaso bhayayuktamānasaḥ san punaḥ śivaṃ prārthayāmāsetyarthaḥ

23

namaste saccidānanda svecchāvigraharājita /
bhava śarva maheśāna sarvakāraṇakāraṇa

23

bhavadukto hyupāyo me na kiñcijjñāyate'dhunā /
bhava sarvalokotpādaka śarva sarvasaṃhāraka sarvakāraṇakāraṇa
bindumāyādisarvakāraṇakāraṇetyarthaḥ

24

p. १९)
tarhi kiṃ kartavyamityatrāha-
sṛṣṭiṃ vidhehi bhagavan prathamaṃ parameśvara /
jñātopāyastataḥ kuryāṃ jagatsṛṣṭimumāpate

24

spaṣṭam

25

atha- prajāḥ sṛjeti nirdiṣṭaścandramaulirviriñcitā /
sasarja manasā rudrānātmatulyān maheśvarān /
nīlakaṇṭhāṃstrinetrāścaṃ jaṭāmukuṭamaṇḍitān /
ityādyādityapurāṇavacanānusāreṇa sṛṣṭavānityāha-
ityevaṃ prārthitaḥ śambhurbrahmaṇā viśvayoninā /
sasarjātmasamaprakhyān sarvagān sarvaśaktikān

25

spaṣṭam

26

prabodhaparamānandaparivāhitamānasān /
pramathān viśvanirmāṇapralayāpādanakṣamān

26

spaṣṭam

27

teṣu pramathavargeṣu sṛṣṭeṣu paramātmanā /
reṇuko dārukaśceti dvāvabhūtāṃ śivapriyauḥ

27

spaṣṭam

28

p. २०)
atha tadgaṇeśvarayormāhātmyaṃ pañcabhiḥ ślokaiḥ prakaṭayati-
sarvavidyāviśeṣajñau sarvakāryavicakṣaṇau /
māyāmalavinirmuktau mahimātiśayojvalau

28

spaṣṭam

29

ātmānandaparisphūrtirasāsvādanalampaṭau /
śivatattvaparijñānatiraskṛtabhavāmayau

29

māyāmalavinirmuktau
māyāśaktiparikalpitāṇavādimalatrayasambandharahitāvityarthaḥ

30

nānāpathamahāśaivatantranirvāhatatparau /
vedāntasārasarvasvavivecanavicakṣaṇau

30

spaṣṭam

31

nityasiddhau nirātaṅkau niraṅkuśaparākramau /
tādṛśau tau mahābhāgau samvīkṣya parameśvaraḥ

31

nityasiddhau nityabhūtasiddhimantau spaṣṭamanyat

32

samarthau sarvakāryeṣu viśvāsaparamāśritau /
antaḥpuradvārapālau nirmame niyatau vibhuḥ

32

niyatau śuddhātmānau evaṃrūpareṇukadārukau vibhuḥ svatantraḥ
parameśvaraḥ antaḥpuradvārapālau nirmame nirmitavānityarthaḥ

33

p. २१)
athā tau reṇukadārukau śivasevā cakraturityāha-
gaṇeśvarau reṇukadārukāvubhau
viśvāsabhūtau navacandramauleḥ /
antaḥpuradvāragatau sadā tau
vitenaturviśvapatestu sevām

2

// iti śrīsiddhāntaśikhāmaṇau reṇukadārukāvataraṇaṃ nāma dvitīya
paricchedaḥ

33

spaṣṭam

2

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
reṇukadārukāvataraṇaṃ nāma dvitīyaḥ paricchedaḥ

1

tṛtīyaḥ paricchedaḥ
athātra śivayogino reṇukasya bhūlokāvataraṇaprasaṅgakathanārthaṃ
prathamamaṣṭabhiḥ ślokaiḥ kailāsavarṇanaṃ karoti-
kadācidatha kailāse kaladhautaśilāmaye /
gandharvavāmanayanākrīḍāmauktikadarpaṇe

1

atha reṇukāvataraṇānantaraṃ kadācid rajatamayapāṣāṇapradeśe
gandharvavanitākrīḍāyā mauktikadarpaṇe

2

mandāravakulāśokamākandaprāyabhūruhe /
mallīmarandaniṣyandapānapīnamadhuvrate

2

mandāramākandādinānāvṛkṣavati
mallikākusumamakarandasravaṇapānaparipuṣṭabhramare

3

kuṅkumastabakāmodakūlaṅkaṣaharinmukhe /
kalakaṇṭhakulālāpakandaladrāgabandhure

3

kuṅkumakusumagucchāmodabharitakūlaspṛśannadīpapravāhavati
kokilasamūharavabāhulyodbhavapañcamasvaramanohare

4

p. २३)
kinnarīgītamādhuryaparivāhitagahvare /
sānandavarayogīndravṛndālaṅkṛtakandare

4

kinnarastrīgītamādhuryapravāhitaguhāpradeśe
sānandagaṇeśamukhyaśivayogisamūhālaṅkṛtapradeśabhāgavati

5

hemāravindakalikāsugandhirasamānase /
śātakumbhamayastambhaśatottuṅgavirājite

5

hemāravindakalikāmodarasabharitamānasarovare
svarṇamayastambhaśataunnatyaprakāśamāne

6

māṇikyadīpakalikāmarīcidyotitāntare /
dvāratoraṇasaṃrūḍhaśaṅkhapadmanidhidvaye

6

maṇipradīpakalikākāraśikhāmayūkhaprakāśitāntaḥpure
dvāratoraṇastambhasaṃlagnaśaṅkhapadmanidhidvaye

7

muktātārakitodāravitānāmbaramaṇḍite /
sparśalakṣitavaiḍūryamayabhittiparampare

7

muktāmaṇiracitanakṣatravanmahāvitānapaṭālaṅkṛte
sparśavedyupalakṣitavaiḍūryaratnamayabhittiśreṇimati

8

p. २४)
sañcaratpramathaśreṇīpadavācālanūpure /
pravālavalabhīśṛṅgaśṛṅgāramaṇimaṇḍape

8

sañcaratpramathapādapradeśakūjatkaṭake
pravālavalabhīmukhyaśṛṅgāramaṇimaṇḍape

9

siṃhāsanamadhyasthitaṃ parameśvaraṃ pañcadaśabhiḥ ślokairvarṇayati-
vandārudevamukuṭamandārarasavāsitam /
ratnasiṃhāsanaṃ divyamadhyastaṃ parameśvaram

9

namanaśīlatrayastriṃśatkoṭidevatāmukuṭakalpaprasūnarasamanoharaṃ
navaratnamayasiṃhāsanaṃ tanmaṇṭapamadhye bhāti

10

tamāsthānagataṃ devaṃ sarvalokamaheśvaram /
trayyantakamalāraṇyavihārakalahaṃsakam

10

tatra vidyamānaḥ parameśvaraḥ kīdṛśa ityatrāha - devamityādinā /
krīḍāśīlaḥ sarvalokeśo vedāntamayakamalasamūhavihārarājahaṃsaḥ

11

udāraguṇamoṃkāraśuktikāpuṭamauktikam /
sarvamaṅgalasaubhāgyasamudāyaniketanam

11

tyāgaśīla oṃkāraśuktikāpuṭamauktikaḥ
sarvamaṅgalasaubhāgyasamūhasthānabhūtaḥ

12

p. २५)
saṃsāraviṣamūrcchālujīvasañjīvanauṣadham /
nityaprakāśanairmalyakaivalyasurapādapam

12

saṃsāraviṣamūrcchitajīvasañjīvanauṣadhaḥ svaprakāśenaiva nirmalaḥ
paramuktipradānakalpadrumaḥ

13

anantaparamānandamakarandamadhuvratam /
ātmaśaktilatāpuṣyattrilokīpuṣpakorakam

13

apāraparamānandarasāsvādanamadhuvrataḥ
svasamavetaśaktikalpalatāpuṣyallokatrayakusumakorakaḥ

14

brahmāṇḍakuṇḍikāṣaṇḍapiṇḍīkaraṇapaṇḍitam /
samastadevatācakracakravartipade sthitam

14

brahmāṇḍasamūhalolīkaraṇapravīṇo
nārāyaṇādisakaladevatāsamūhacakravartī

15

candrabimbāyutacchāyādāyādadyutivigraham /
māṇikyamukuṭajyotirmañjarīpiñjarāmbaram

15

candrāyutaprabhāspardhamānatejā
mukuṭagatanavaratnajyotirmañjarīvicitrāmbaraḥ

16

p. २६)
cūḍālaṃ somakalayā sukumārabisābhayā /
kalyāṇapuṣpakalikākarṇapūramanoharam

16

komalakandābhasomakalāśirobhūṣaṇaḥ
paramamaṅgalasumakuḍmalakarṇābharaṇamanoharaḥ

17

muktāvalayasambaddhamuṇḍamālāvirājitam /
paryāptacandrasaundaryaparipanthimukhaśriyam

17

muktāprakaravalitamuṇḍamālāvirājitaḥ
pūrṇacandrasaundaryaparipanthimukhaśrīḥ

18

prātaḥsaṃphullakamalapariyāyatrilocanam /
mandasmitamitālāpamadhurādharapallavam

18

prātaḥ praphullakamalaparyāyatrilocanaḥ
mandasmitaparimitavacovilāsamanoharādharapallavaḥ

19

gaṇḍamaṇḍalaparyantakrīḍanmakarakuṇḍalam /
kālimnā kālakūṭasya kaṇṭhanāle kalaṅkitam

19

kapolābhogaparyantacalanamakarakuṇḍalaḥ kālakūṭakālimnā
kalaṅkitakaṇṭhanālaḥ

20

maṇikaṅkaṇakeyūramarīcikarapallavaiḥ /
caturbhiḥ saṃvirājantaṃ bāhumandāraśākhibhiḥ

20

maṇimayakaṅkaṇakeyūraprakāśamānakarapallavacatuṣkaḥ
bāhukalpadrumabhāsamānaḥ

21

p. २७)
gaurīpayodharāśleṣakṛtārthabhujamadhyamam /
suvarṇabrahmasūtrāṅkaṃ sūkṣmakauśeyavāsasam

21

umāpayodharāliṅganakṛtārthavakṣaḥsthalaḥ kanakamayabrahmasūtrāṅkitaḥ
atisūkṣmadukūlāmbaraḥ

22

nābhisthānāvalambinyā navamauktikamālayā /
gaṅgayeva kṛtāśleṣaṃ maulibhāgāvatīrṇayā

22

nābhiparyantagatanavamauktikamālayā mastakāvatīrṇayā gaṅgayeva
kṛtāliṅginaḥ

23

padena maṇimañjīraprabhāpallavitaśriyā /
candravatsphāṭikaṃ pīṭhaṃ samāvṛtya sthita puraḥ

23

maṇimayanūpuraprakāśapallavitaśriyā pādena siṃhāsanasya
purataścandrakāntamayaphalakamāvṛtya vartamāna ityarthaḥ

24

evaṃ maheśvaraṃ varṇayitvā'tha tadvāmāṅkasaṃsthitāṃ bhavānīṃ
trayodaśa sūtrairvarṇayati-
vāmapārśvanivāsinyā maṅgalapriyaveṣayā /
samastalokanirmāṇasamavāyasvarūpayā

24

tadvāmapārśvavartinī māṅgalyenāsecanakarūpavatī
sakalalokasṛṣṭāvupādānakāraṇībhūtā

25

p. २८)
icchājñānakriyārūpabahuśaktivilāsayā /
vidyātattvaprakāśinyā vinābhāvavihīnayā

25

icchājñānakriyādibahuśaktivilāsavatī ātmavidyāprakāśinī
śivenāvinābhūtā

26

saṃsāraviṣakāntāradāhadāvāgnilekhayā /
dhammillamallikāmodajhaṅkurvadbhṛṅgamālayā

26

saṃsāraviṣavipinadāhadāvāgnirājiḥ
dhammillamallikāmodajhaṅkurvadalimālikā

27

sampūrṇacandrasaubhāgyasaṃvādimukhapadmayā /
nāsāmauktikalāvaṇyanāśīrasmitaśobhayā

27

pūrṇacandrakāntivivadanmukhapaṅkajā
nāsāmauktikalāvaṇyabāhulyacchuritamandasmitakāntimatī

28

maṇitāṭaṅkaraṅgāntarvalitāpāṅgalīlayā /
netradvitayasaundaryaninditendīvaratviṣā

28

ratnakhacitatāṭaṅkaraṅgamaṇṭapamadhyalāsyamānāpāṅgalīlā
nayanadvayasaundaryaninditendīvaraśrīḥ

29

p. २९)
kusumāyudhakodaṇḍakuṭilabhrūvilāsayā /
bandhūkakusumacchāyābandhubhūtā'dharaśriyā

29

mārakārmukakuṭilabhrūlatāvilāsavatī
bandhūkakusumakāntibandhurādharaśrīḥ

30

kaṇṭhanālajitānaṅgakambubibbokasampadā /
bāhudvitayasaubhāgyavañcitotpalamālayā

30

kaṇṭhanālajitānaṅgajayaśaṅkhaninādavatī
bāhudvitayasaubhāgyanyakkṛtotpalamālikā

31

sthirayauvanalāvaṇyaśṛṅgāritaśarīrayā /
atyantakaṭhinottuṅgapīvarastanabhārayā

31

sthirayauvanalāvaṇyālaṅkṛtakalevarā atyantakaṭhinottuṅgastanabhāravatī

32

mṛṇālavallarītantubandhubhūtāvalagnayā /
śṛṅgārataṭinītuṅgapulinaśroṇibhārayā

32

kamalanālatantunibhātisūkṣmamadhyapradeśā
śṛṅgārataraṅgiṇītuṅgapulinaśroṇibhāravirājitā

33

kusumbhakusumacchāyākomalāmbaraśobhayā /
p. ३०)
śṛṅgārodyānasaṃrambharambhāstambhorukāṇḍayā

33

kusumbhakusumakāntimatkomalāmbaraśobhamānā
śṛṅgārodyānasambhramarambhāstambhāyamānorukāṇḍā

34

cūtapravālasuṣamāsukumārapadābjayā /
sthiramaṅgalaśṛṅgārabhūṣaṇālaṅkṛtāṅgayā

34

cūtapallavamanoharasukumārapadābjā sthiramāṅgalyabhūṣaṇālaṅkṛtāṅgī

35

hāranūpurakeyūracamatkṛtaśarīrayā /
cakṣurānandalatayā saubhāgyakulavidyayā

35

muktāhāramañjīrakeyūracamatkṛtaśarīriṇī nayanānandalatikā saubhāgyasya
kulavidyārūpiṇī

36

umayā samamāsīnaṃ lokajālakuṭumbayā /
apūrvarūpamabhajan parivārāḥ samantataḥ

36

lokasamūhakuṭumbinī evaṃrūpayomayā divyakanyakayā saha divyasiṃhāsane
samāsīnamapūrvarūpaṃ parameśvaraṃ
samantānnārāyaṇāditrayastriṃśatkoṭidevatā abhajannityarthaḥ

37

evaṃ pārvatīparameśvarau varṇayitvāgre
viṃśatisūtraistābhirdevatābhirvidhīyamānāṃ sevāṃ varṇayati-
p. ३१)
puṇḍarīkākṛtiṃ svacchaṃ pūrṇacandrasahodaram /
dadhau tasya mahālakṣmīḥ sitamātapavāraṇam

37

śvetakamalavannirmalaṃ pūrṇacandrasahodaraṃ śvetacchatraṃ
mahālakṣmīstasya parameśvarasya dhṛtavatītyarthaḥ

38

tantrījhaṅkāraśālinyā saṅgītāmṛtavidyayā /
upatasthe mahādevamupānte ca sarasvatī

38

kūjannavaratnamayakaṅkaṇasamūhayuktahastenopaniṣadbhāsvaramaṇḍala-
tantrījhaṅkāraśobhamānasaṅgītarasavidyayā sarasvatī samīpe mahādevaṃ
sevitavatītyarthaḥ

39

jhaṇatkaṅkaṇajātena hastenopaniṣadvadhūḥ /
oṃkāratālavṛntena vījayāmāsa śaṅkaram

39

kūjannavaratnamayakaṅkaṇasamūhayuktahastenopaniṣadvadhūḥ oṃkāravyajanena
śivaṃ vījayāmāsetyarthaḥ

40

calaccāmarikāhastā jhaṅkurvanmaṇikaṅkaṇāḥ /
āsevanta tamīśānamabhito divyakanyakāḥ

40

divyakanyakā indrāṇīprabhṛtidevastriya ityarthaḥ / spaṣṭamanyat

41

cāmarāṇāṃ vilolānāṃ madhye tanmukhamaṇḍalam /
rarāja rājahaṃsānāṃ bhramatāmiva paṅkajam

41

vilolānāṃ cāmarāṇāṃ madhye śivasya mukhamaṇḍalaṃ bhramatāṃ
rājahaṃsānāṃ madhye kamalamiva rarājetyarthaḥ

42

p. ३२)
mantreṇa tamasevanta vedāḥ sāṅgavibhūtayaḥ /
bhaktyā cūḍāmaṇiṃ kāntaṃ vahanta iva maulibhiḥ

42

sāṅgavibhūtayaḥ śikṣādyaṅgaviśiṣṭā ṛgādivedapuruṣā
upaniṣadbhāgarūpamastakaistaṃ parameśvaraṃ kāntaṃ cūḍāratnamiva
vahantaḥ santaḥ praṇavamantreṇa bhaktyā asevantetyarthaḥ

43

tadīyāyudhadhāriṇyastatsamānavibhūṣaṇāḥ /
aṅgabhūtāḥ striyaḥ kāścidāsevanta tamīśvaram

43

vedapuruṣāyudhadhāriṇyastatsamānavibhūṣaṇā aṅgadevatāstaṃ
śivamāsevantetyarthaḥ

44

āptādhikāriṇaḥ kecidanantapramukhā api /
aṣṭau vidyeśvarā devamabhajanta samantataḥ

44

paramāptādhikāriṇaḥ kecidanantasūkṣmaśivottamaikanetraikarudra-
trimūrtiśrīkaṇṭhaśikhaṇḍisaṃjñakā aṣṭavidyeśvarāḥ
parameśvaramabhito'sevanta ityarthaḥ

45

tato nandī mahākālaścaṇḍo bhṛṅgī riṭistataḥ /
ghaṇṭākarṇaḥ puṣpadantaḥ kapālī vīrabhadrakaḥ

46

evamādyā mahābhāgā mahābalaparākramāḥ /
p. ३३)
niraṅkuśamahāsattvā bhejire taṃ maheśvaram

47

spaṣṭam // ४५-४६ //
atha pramathagaṇān pañcabhiḥ sūtrairvarṇayati-
aṇimādikamaiśvaryaṃ yeṣāṃ siddherapohanam /
brahmādayaḥ surā yeṣāmājñālaṅghanabhīravaḥ

47

aṇimādyaṣṭaiśvaryaṃ yeṣāṃ pramathagaṇānāṃ siddheḥ sakāśāttuccham
brahmādayaḥ surā yeṣāṃ ājñālaṅghane bhayaśīlā ityarthaḥ

48

mokṣalakṣmīpariṣvaṅgamuditā ye'ntarātmanā /
yeṣāmīṣatkaraṃ viśvasargasaṃhārakalpanam

48

antarmukhībhūtabuddhyā mokṣalakṣmyāliṅgane muditāḥ yeṣāṃ
viśvasṛṣṭyādikalpanamīṣatkaraṃ tucchamityarthaḥ

49

jñānaśaktiḥ parā yeṣāṃ sarvavastuprakāśinī / [jñānaśaktirmaheśasya
tapatyādityavigrahā / (sva० taṃ०)]
ānandakaṇikā yeṣāṃ haribrahmādisampadaḥ

49

yeṣāṃ jñānaśaktiḥ sarvavastuprakāśinī varā śreṣṭhā brahmādīnāṃ
sampado yeṣām ānandakaṇikāḥ leśā ityarthaḥ

50

p. ३४)
ākāṅkṣante padaṃ yeṣāṃ yogino yogatatparāḥ /
kāṅkṣaṇīyaphalo yeṣāṃ saṅkalpaḥ kalpapādapaḥ

50

śivayogatatparā yogino yeṣāṃ padaṃ kāṅkṣante apekṣante yeṣāṃ saṅkalpaḥ
kāmitārthaphalayutakalpapādapa ityarthaḥ

51

karmakālādikārpaṇyacintā yeṣāṃ na vidyate /
yeṣāṃ vikramasannāhā mṛtyorapi ca mṛtyavaḥ

51

te sārūpyapadaṃ prāptāḥ pramathā bhejire śivam //
sañcitādikarmabhūtādikālakāmaprabhṛtyudbhūtakārpaṇyacintā yeṣāṃ na
vidyate yeṣāṃ parākramaprasaṅgā mṛtyorapi mṛtyavaḥ sārūpyapadaṃ
prāptāste pramathā haraṃ bhejire / bhaja sevāyāmiti dhātuḥ

52

brahmopendramahendrādyā viśvatantrādhikāriṇam /
āyudhālaṅkṛtaprāntāḥ paritastaṃ siṣevire

52

brahmaviṣṇurudrendraprabhṛtitrayastriṃśatkoṭidevāḥ
svakīyāyudhālaṅkṛtaśreṇiyugmāḥ viśvasṛṣṭāvadhikāravantaṃ taṃ śivaṃ
paritaḥ siṣevira ityarthaḥ

53

ādityā vasavo rudrā yakṣagandharvakinnarāḥ /
dānavā rakṣasā daityāḥ siddhā vidyādharoragāḥ /
abhajanta mahādevamaparicchinnasainikāḥ

53

p. ३५)
ādityā dvādaśādityāḥ aṣṭau vasavaḥ ekādaśa rudrāḥ kuberaprabhṛtiyakṣāḥ
hāhāprabhṛtigandharvāḥ aśvamukhādikinnarāḥ bāṇādidānavāḥ
rāvaṇādirākṣasāḥ tārakādidaityāḥ ādināthādisiddhāḥ
maṇibhadrādividyādharāḥ śeṣādyuragāḥ avicchinnasainikāḥ santo
mahādevamabhajanta ityarthaḥ

54

vasiṣṭho vāmadevaśca pulastyāgastyaśaunakāḥ /
dadhīcirgautamaścaiva sānandaśukanāradāḥ

55

upamanyubhṛguvyāsapārāśaramarīcayaḥ /
ityādyā munayaḥ sarve nīlakaṇṭhaṃ siṣevire

56

pārśvasthaparivārāṇāṃ vimalāṅgeṣu bimbitaḥ /
sarvāntargatamātmānaṃ sa reje darśayanniva

57

atha parameśvarasya rājavyāpāraṃ daśabhiḥ sūtraiḥ pradarśayati-
kṣaṇaṃ sa śambhurdevānāṃ kāryabhāgaṃ nirūpayan /
kṣaṇaṃ gandharvarājānāṃ [rājāhaḥsakhibhyaṣṭac iti sūtreṇa
samāsāntādrājan śabdāt ṭac pratyayaḥ /] gānavidyāṃ vibhāvayan

58

brahmaviṣṇavādibhirdevaiḥ kṣaṇamālāpamācaran /
kṣaṇaṃ devamṛgākṣīṇāṃ lālayannṛtyavibhramam

59

p. ३६)
vyāsādīnāṃ kṣaṇaṃ kurvan vedoccāreṣu gauravam /
vidadhānaḥ kṣaṇaṃ devyā mukhe bimbādhare dṛśaḥ [tulanīya - umāmukhe
bimbaphalādharoṣṭhe vyāpārayāmāsa vilocanāni / ku० saṃ०]

59

spaṣṭam

60

hāsyanṛtyaṃ kṣaṇaṃ paśyan bhṛṅgiṇā parikalpitam /
nandinā vetrahastena sarvatantrādhikāriṇā

61

amuñcatā sadā pārśvamātmābhiprāyavedinā /
coditāṃ vāsayan kāṃścidvisṛjan bhrūvilāsataḥ /
sambhāvayaṃstathā cānyānanyānapi niyāmayan

62

bhrūsaṃjñayā kāṃścidvisṛjan preṣayaṃstathānyān sambhāvayan priyoktiṃ
vadannanyānniyāmayan śikṣayan / śiṣṭaṃ spaṣṭam // ६०-६१ //
samastabhuvanādhīśamaulilālitaśāsanaḥ /
akuṇṭhaśaktiravyājalāvaṇyalalitākṛtiḥ

62

samastabhuvanādhīśaḥ
brahmamastakasthāpitasamastajñānaśaktimānapratihataśaktiḥ
nijalāvaṇyamanoharākṛtirityarthaḥ

63

sthirayauvanasaurabhyaśṛṅgāritakalevaraḥ /
ātmaśaktyamṛtāsvādarasollāsitamānasaḥ

63

vṛddhikṣayarahitayauvanodrekaśṛṅgāritakalevaraḥ
svasamavetaśaktilakṣaṇaparamānandarasāsvādanojjṛmbhitāntaraṅgaḥ

64

p. ३७)
svābhāvikamahaiśvaryaviśrāmaparamāvadhiḥ /
niṣkalaṅkamahāsattvanirmitānekavigrahaḥ

64

svābhāviketi / anaupādhikasarvajñatādi [sarvajñatā tṛptiranādibodhaḥ
svatantratā nityamaluptaśaktiḥ / anantaśaktiśca vibhorvidhijñā āhuḥ
ṣaḍaṅgāni maheśvarasya // (vāyu pu०)] mahaiśvaryaviśrāntiparyantabhūmiḥ
akalaṅkamahāśaktinirmitānekadivyamaṅgalamūrtimān

65

akhaṇḍārātidordaṇḍakaṇḍūkhaṇḍanapaṇḍitaḥ /
cintāmaṇiḥ prapannānāṃ śrīkaṇṭhaḥ parameśvaraḥ

65

aparimitasajjanārātibāhudaṇḍakaṇḍūkhaṇḍanavicakṣaṇaḥ ata eva nirmalāntaḥ
karaṇānāmiṣṭārthapradaḥ śrīkaṇṭhaḥ parameśvaro'rājata iti śeṣaḥ

66

evaṃ śivasya vaibhavaṃ varṇayitvāgre sūtraikādaśakena reṇukagaṇeśasya
śivabhaktimahattvaṃ sūcayati -
sabhāntaragataṃ tantraṃ reṇukaṃ gaṇanāyakam /
prasādaṃ sulabhaṃ dātuṃ tāmbūlaṃ sa tamāhvayat

66

sa śivaḥ sabhāmadhyagataṃ tantraṃ mukhyam athavā prasiddhaṃ taṃ reṇukaṃ
prati sulabhaṃ tāmbūlaprasādaṃ dātuṃ śirasā āhvayat ākāritavānityarthaḥ

67

śambhorāhvānasantoṣasambhrameṇaiva dārukam /
ullaṅghya pārśvamagamallokanāthasya reṇukaḥ

67

p. ३८)
pārśvaṃ vāmabhāgamityarthaḥ

68

tamālokya vibhustatra samullaṅghitadārukam /
māhātmyaṃ nijabhaktānāṃ dyotayannidamabrabīt

68

vibhuḥ svatantra ityarthaḥ / spaṣṭamanyat

69

re re reṇuka durbuddhe kathameṣa tvayā'dhunā /
ullaṅghitaḥ sabhāmadhye mama bhakto hi dārukaḥ

70

laṅghanaṃ mama bhaktānāṃ paramānarthakāraṇam /
āyuḥ śriyaṃ kulaṃ kīrttiṃ nihanti hi śarīriṇām

70

hi prasiddhamityarthaḥ

71

mama bhaktamavajñāya mārkaṇḍeyaṃ purā yamaḥ /
matpādatāḍanādāsīt smaraṇīyakalevaraḥ

71

vinaṣṭakalevaratvāt smaraṇīyakalevara āsīdityarthaḥ / spaṣṭamanyat

72

bhṛgośca śaṅkukarṇasya mama bhaktimatostayoḥ /
kṛtvāniṣṭamabhūd viṣṇurvikeśā daśayonibhāk

72

vikeśaḥ śiraḥpūrvabhāgotpāditakeśavānityarthaḥ

73

p. ३९)
madbhaktena dadhīcena kṛtvā yuddhaṃ janārdanaḥ /
bhagnacakrāyudhaḥ pūrvaṃ parābhavamupāgamat

74

kṛtāśvamedho dakṣo'pi madbhaktāṃśca gaṇeśvarān /
avamatya sabhāmadhye meṣavaktro'bhavat purā

74

avamatya udāsyetyarthaḥ

75

śvetasya mama bhaktasya duratikramatejasaḥ /
audāsīnyena kālo'pi mayā dagdhaḥ purā'bhavat

75

duratikramatejasaḥ aninditatejasa ityarthaḥ

76

evamanye'pi bahavo madbhaktānāmatikramāt /
paribhūtā hatāścāsan bhaktā me duratikramāḥ

77

evaṃ bhaktamāhātmyaṃ varṇayitvā tadullaṅghanadoṣasya phalaṃ nirdiśati-
avicāreṇa madbhakto laṅghito dārukastvayā /
eṣa tvaṃ reṇukānena janmavān bhava bhūtale

77

eṣa dāruka iti sambandhaḥ

78

atha reṇuko janmani bhītaḥ san pañcabhiḥ sūtraiḥ śivaṃ vijñāpayati-
p. ४०)
ityuktaḥ parameśena bhaktamāhātmyaśaṃsinā /
prārthayāmāsa deveśaṃ praṇipatya sa reṇukaḥ

78

ityukto lokahitārthamityukto bhavadāhvānasambhrāntyā mayā ajñānādayaṃ
laṅghitaḥ māṃ pāhīti prārthayāmāsetyarthaḥ

79

mānuṣīṃ yonimāsādya mahāduḥkhavivardhinīm /
[tulanīya - sati mūle tadvipāko jātyāyurbhogāḥ / (pā० yo० sū०]
jātyāyurbhogavaiṣamyahetukarmopapādinīm

80

samastadevakaiṃkaryakārpaṇyaprasavasthalīm /
mahātāpatrayopetāṃ varṇāśramaniyantritām //
vihāya tvatpadāmbhojasevāṃ kiṃ vā vasāmyaham

81

tvatpadāmbujasevāṃ vihāya evaṃrūpamānuṣīṃ yonimāsādya sthātuṃ
yogyaḥ kimahamityarthaḥ // ७९-८० //
yathā me mānuṣo bhāvo na bhavet kṣitimaṇḍale /
tathā prasādaṃ deveśa vidhehi karuṇānidhe

82

evaṃ prārthitavantaṃ reṇukaṃ svātmatvena niścityābhayaṃ datvā ṣaḍbhiḥ
sūtraiḥ prayojanaṃ darśayati-
iti samprārthito devo reṇukena maheśvaraḥ /
mā bhaiṣīrmama bhaktānāṃ kuto bhītiriheṣyati

83

p. ४१)
śrīśailasyottare bhāge triliṅgaviṣaye śubhe /
kollipākyabhidhāno'sti ko'pi grāmo mahattaraḥ

83

triliṅgaviṣaye āndhradeśe kollipākyākhyamahāgrāmo'sti

84

someśvarābhidhānasya tatra vāsavato mama /
aspṛśan mānuṣaṃ bhāvaṃ liṅgāt prādurbhaviṣyasi

84

tatra vāsavataḥ someśvarābhidhānasya mama liṅgād mānuṣaṃ
bhāvamaspṛśan prādurbhaviṣyasītyarthaḥ

85

madīyaliṅgasambhūtaṃ madbhaktaparipālakam /
vismitā mānuṣāḥsarve tvāṃ bhajantu madājñayā

86

madadvaitaparaṃ śāstraṃ vedavedāntasammatam /
sthāpayiṣyasi bhūrloke sarveṣāṃ hitakārakam

87

mama pratāpamatulaṃ madbhaktānāṃ viśeṣataḥ /
prakāśaya mahībhāge vedamārgānusārataḥ

88

atha saṃgrahakartuḥ śivayogino vākyam-
ityuktvā parameśvaraḥ sa bhagavān bhadrāsanādutthito
brahmopendramukhān visṛjya vibudhān bhrūsaṃjñayā kevalam /
pārvatyā sahito gaṇairabhimataiḥ prāpa svamantaḥpuraṃ
kṣoṇībhāgamavātarat paśupaterājñāvaśād reṇukaḥ

3

p. ४२)
iti śrīsiddhāntaśikhāmaṇau reṇukasya bhūrlokāvagatirnāma tṛtīyaḥ
paricchedaḥ

88

abhimataiḥ atyāptaiḥ nandyādibhiḥ / svakamantaḥpuraṃ bhagavān prāpa / atha
reṇuko brahmādhipateḥ śivasya ājñāvaśād bhūbhāgaṃ prāptavānityarthaḥ

3

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
reṇukasya bhūrlokāvataraṇaṃnāma tṛtīyaḥ paricchedaḥ

1

caturthaḥ paricchedaḥ
athāṣṭabhiḥ sūtraiḥ śivayogireṇukagaṇeśvarasya svarūpaṃ varṇayati-
atha triliṅgaviṣaye kollipākyabhidhe pure /
someśvaramahāliṅgāt prādurāsīt sa reṇukaḥ

2

prādurbhūtaṃ tamālokya śivaliṅgāt triliṅgajāḥ /
vismitāḥ prāṇinaḥ sarve babhūvuratitejasam

3

bhasmoddhūlitasarvāṅgaṃ sārarudrākṣabhūṣaṇam /
jaṭāmukuṭasaṃyuktaṃ tripuṇḍrāṅkitamastakam

3

sāraśabdena bāhulyamucyate

4

kaṭītaṭīpaṭībhūtakanthāpaṭalabandhuram /
dadhānaṃ yogadaṇḍaṃ ca bhasmādhāraṃ kamaṇḍalum

5

śivādvaitaparijñānaparamānandamoditam /
nirdhūtasarvasaṃsāravāsanādoṣapañjaram

6

p. ४४)
śivāgamasudhāsindhusamunmeṣasudhākaram /
cittāravindasaṅgūḍhaśivapādāmbujadvayam

7

yamādiyogatantrajñaṃ svatantraṃ sarvakarmasu /
samastasiddhasantānasamudāyaśikhāmaṇim

8

vīrasiddhāntanirvāhakṛtapaṭṭanibandhanam /
ālokamātranirbhinnasamastaprāṇipātakam

8

vīrasiddhāntaśabdena vīraśaivasiddhānta ucyate / spaṣṭamanyat

9

atha martyaṃ prāpta eṣa reṇuko janaiḥ pṛṣṭaḥ sannuttaraṃ datvā
malayādrimagamadityāha tamapṛcchannityādiślokapañcakena -
tamapṛcchan janāḥ sarve namantaḥ ko bhavāniti /
iti pṛṣṭo mahāyogī janairvismitamānasaiḥ

10

pratyuvāca śivādvaitamahānandaparāyaṇaḥ /
pinākinaḥ pārśvavartī reṇukākhyagaṇeśvaraḥ

11

kenacit kāraṇenāhaṃ śivaliṅgādihābhavam /
nāmnā reṇukasiddho'haṃ siddhasantānanāyakaḥ

12

p. ४५)
svacchandacārī loke'smin śivasiddhāntapālakaḥ /
khaṇḍayan jainacārvākabauddhādīnāṃ durāgamān

13

ityuktvā paśyatāṃ teṣāṃ viṣayasthiracakṣuṣām /
utthāya vyomamārgeṇa malayādrimupāgamat

14

atha sūtratrayeṇa malayādriṃ varṇayati -
navacandanakāntārakandalanmandamārutam /
abhaṅgurabhujaṅgastrīsaṅgītarasasaṅkulam

14

nūtanaśrīcandanabhedanakṣamamandamārutaḥ atinibiḍabhujaṅgastrīsaṅgītarasa
vyāptaḥ

15

karipotakarākṛṣṭasphuradelātivāsitam /
varāhadaṃṣṭrikādhvastamustāsurabhikandaram

15

karikalabhakarākarṣaṇavikīrṇailāphalasugandhavāsito
varāhadaṃṣṭrotkhātabhadramustāsurabhisānupradeśaḥ

16

paṭīradalaparyanṅkaprasuptavyādhadampatim /
mādhavīmallikājātīmañjarīreṇura~jitam

16

karpūrakadalīpatraparyaṅkanidritakirātadampatiḥ
sevantyādikusumagucchaparāgarañjitaḥ / etādṛśaṃ malayādrimagamaditi
pūrveṇānvayaḥ

17

p. ४६)
athāṣṭabhiḥ sūtrairagastyāśramaṃ varṇayati-
tatra kutracidābhogasarvartukusumadrume /
apaśyadāśramaṃ divyamagastyasya mahāmuneḥ

17

sampūrṇavasantādisarvartukusumamayavṛkṣavati tatra malayācale kutracit
kasmiṃścit pradeśe divyaṃ manoharam agastyāśramamapaśyat
dṛṣṭavānityarthaḥ

18

mandāracandanaprāyairmaṇḍitaṃ tarumaṇḍalaiḥ /
śākhāśikharasaṃlīnatārakāgaṇakorakaiḥ

18

śākhāgrasaṃvilīnatārakāgaṇarūpakusumakuḍmalaiḥ
kalpavṛkṣaśrīcandanāditarusamūhairmaṇḍitaṃ śobhitamityarthaḥ

19

munikanyākarānītakalaśāmbuvivardhitaiḥ /
ālavālajalāsvādamodamānamṛgīgaṇaiḥ

20

hemāravindaniṣyandamakarandasugandhibhiḥ /
marālālāpavācāluvīcimālāmanoharaiḥ

21

indīvaravarajyotirandhīkṛtaharinmukhaiḥ /
lopāmudrāpadanyāsacaritārthataṭāṅkitaiḥ

22

p. ४७)
hāranīhārakarpūraharahāsāmalodakaiḥ /
nityanaimittikasnānaniyamārthaistapasvinām

23

prakṛṣṭamaṇisopānaiḥ parivītaṃ sarovaraiḥ /
vimuktasattvavairasyaṃ brahmalokamivāparam

24

hūyamānājyasantānadhūmagandhimahāsthalam /
śukasaṃsatsamārabdhaśrutiśāstropabṛṃhaṇam

24

śukasaṃsadetyarthaḥ / spaṣṭamanyat / etādṛśamagastyāśramamapaśyadityarthaḥ

25

athāgastyamuniṃ navabhiḥ sūtrairvarṇayati -
tasya madhye samāsīnaṃ mūle candanabhūruhaḥ /
sukumāradalacchāyādūritādityatejasaḥ

26

taḍitpiṅgajaṭābhāraistripuṇḍrāṅkitamastakaiḥ /
bhasmoddhūlitasarvāṅgaiḥ sphuradrudrākṣabhūṣaṇaiḥ

27

navavalkalavāsobhirnānāniyamadhāribhiḥ /
parivītaṃ munigaṇaiḥ pramathairiva śaṅkaram

28

p. ४८)
samujvalajaṭājālaistapaḥpādapapallavaiḥ /
sphuratsaudāminīkalpairjvālājālairivānalam

28

śivaprasādabhūtatapovṛkṣapallavaiḥ
sphuradvidyullatāsadṛśairjaṭājālairagnimiva samujvalantamityarthaḥ

29

viśuddhabhasmakṛtayā tripuṇḍrāṅkitarekhayā /
trisrotaseva sambaddhaśilābhāgaṃ himācalam

29

tribhāgena pravahadgaṅgāsambaddhaśilābhāgaṃ himādrimiva
śitatripuṇḍrarekhāṅkitamastakamityarthaḥ

30

bhasmālaṅkṛtasarvāṅgaṃ śaśāṅkamiva bhūgatam /
vasānaṃ valkalaṃ navyaṃ bālātapasamaprabham

31

vaḍavāgniśikhājālasamālīḍhamivārṇavam /
sarvāsāmapi vidyānāṃ samudāyaniketanam

31

samālīḍhaṃ vyāptamityarthaḥ

32

nyakkṛtaprākṛtāhantaṃ nirūḍhaśivabhāvanam /
tṛṇīkṛtajagajjālaṃ siddhīnāmudayasthalam

32

tiraskṛtaprākṛtaśarīrādyahaṅkāravantamityarthaḥ /
siddhīnāmaṇimādisiddhīnāmityarthaḥ

33

p. ४९)
mohāndhakāratapanaṃ mūlabodhamahīruham /
dadarśa sa mahāyogī muniṃkalaśasambhavam

33

mūlabodhasya svarūpajñānasya kalpadrumamityarthaḥ /
evamādiviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ kalaśasambhavagastyaṃ sa reṇukācāryo dadarśa
dṛṣṭavānityarthaḥ

34

atha samāgataṃ taṃ reṇukācāryamagastyaḥ pūjayāmāseti caturbhiḥ sūtraiḥ
pratipādayati-
tamāgataṃ mahāsiddhaṃ samīkṣya kalaśodbhavaḥ /
gaṇendraṃ reṇukābhikhyaṃ viveda jñānacakṣuṣā

35

tasyānubhāvaṃ vijñāya sahasaiva samutthitaḥ /
lopāmudrākarānītairudakairatipāvanaiḥ //
pādau prakṣālayāmāsa sa tasya śivayoginaḥ

35

sa agastyaḥ tasya reṇukasyānubhāvaṃ sāmarthyaṃ samanvīkṣya tasminneva
kṣaṇe samutthāya praṇamyāsane upāveśayadityarthaḥ

36

sampūjya taṃ yathāśāstraṃ tanniyogapurassaram /
munirvinayasampanno niṣasādāsanāntare

36

atheti śeṣaḥ / taṃ reṇukaṃ śāstroktaprakāreṇa bhaktiyutaḥ san agastyamuniḥ
sampūjya tadājñāpuraḥsaraṃ yathā tathā pīṭhāntare upaviṣṭa ityarthaḥ

37

reṇukāgastyasaṃvādaḥ
samāsīnaṃ munivaraṃ sarvatejasvināṃ vibhum /
uvāca śāntayā vācā revaṇaḥ siddhaśekharaḥ

38

p. ५०)
athāṣṭabhiḥ sūtraiḥ śrīreṇuko'gastyaṃ kuśalapraśnapūrvakaṃ prastauti-
nirvighnaṃ vartase kiṃ nu nityā te niyamakriyā /
atha vā'gastya tejasvin kutaḥ syuste'ntarāyakāḥ

38

tejasvin bho agastya atha māṅgalyena nirvighnaṃ bhavān vartase kiṃ nu te
niyamakriyā nityā vā vicchedarahitā vetyarthaḥ te antarāyakā vighnakāriṇaḥ
kutaḥ syuḥ? na syurityarthaḥ

39

vindhyo niruddho bhavatā viśvollaṅghanavibhramaḥ /
nahuṣo roṣaleśāt te sadyaḥ sarpatvamāgataḥ

39

viśvollaṅghanavibhramo mahāmeruprabhṛtimahāparvatollaṅghanavilāsavān
vindhyaḥ
p. ५१)
vindhyādriḥ niruddhaḥ bhūmau nipātita ityarthaḥ / bho agastya te krodhaleśāt
sadya eva nahuṣaḥ sarpatāṃ gataḥ

40

ācānte bhavatā pūrvaṃ paṅkaśeṣāḥ payodhayaḥ /
jīrṇaste jāṭhare vahnau dṛpto vātāpidānavaḥ

40

pūrvaṃ bhavatā ācānte ācamane kṛte sati payodhayaḥ samudrāḥ paṅkaśeṣeṇa
avaśiṣṭāḥ kṛtāḥ / te jaṭharāgnau dṛptaḥ uddhataḥ vātāpidānavaḥ
vātāpināmāsuraḥ jīrṇo jāta ityarthaḥ

41

evaṃvidhānāṃ citrāṇāṃ sarvalokātiśāyinām /
kṛtyānāṃ tu bhavān kartā kaste'gastya samaprabhaḥ

41

sarvajanātiśāyinām evaṃvidhacitrakarmaṇāṃ tvaṃ kartā karmāṇi kurvāṇa
ityarthaḥ / tasmād bho agastya te samānaprabhāvaḥ kaḥ? na ko'pītyarthaḥ

42

śivādvaitaparānandaprakāśanaparāyaṇam /
bhavantamekaṃ śaṃsanti prakṛtyā saṅgavarjitam

42

p. ५२)
atra lokā bhavantamekameva
śivādvaitavijñānāvirbhūtaparamānandaprakāśanatatparaṃ
prakṛtisambandharahitaṃ kathayantītyarthaḥ

43

tatkathamityatrāha -
purā haimavatīsūnuravadat te ṣaḍānanaḥ /
śivadharmottaraṃ nāma śāstramīśvarabhāṣitam

43

haimavatīsūnuḥ pārvatīnandana ityarthaḥ

44

bhaktiḥ śaivī mahāghorasaṃsārabhayahāriṇī /
tvayā rājanvatī loke jātā'gastya mahāmune

44

skandopadeśamahimnā atikrūrasaṃsārabhayanāśinī śivabhaktistvayā bhūloke
rājanvatī samyakprakāśamānā jātetyarthaḥ

45

agastyamunivacanam
atha agastyaḥ svasya reṇukācāryadarśanotthasaubhāgyaṃ daśabhiḥ
sūtrairvarṇayati -
iti tasya vacaḥśrutvā siddhasya munipuṅgavaḥ /
gambhīraguṇayā vācā babhāṣe bhaktipūrvakam

46

ahameva munīndrāṇāṃ lālanīyo'smi sarvadā /
bhavadāgamasampattirmāṃ vinā kasya sambhavet?

46

ahameva sadā munīndraiḥ lālanīyaḥ ślāghanīyaḥ tatra heturbhavadāgamaḥ
tvadāgamanasampattirmāṃ vinā na kasyāpītyahameva sarvaiḥ
ślāghanīyo'smīti bhāvaḥ

47

p. ५३)
sthiramadya śivajñānaṃ sthirā me tāpasakriyā /
bhavaddarśanapuṇyena sthirā me munirājatā

48

saṃsārasarpadaṣṭānāṃ mūrcchitānāṃ śarīriṇām /
kaṭākṣastava kalyāṇaṃ samujjīvanabheṣajam

48

tāpatrayātmasarpadaṣṭānāmata eva mūrcchitānāṃ prāṇināṃ te kaṭākṣaḥ
kalyāṇaṃ maṅgalātmakaṃ samujjīvanabheṣajaṃ sañjīvanauṣadhamityarthaḥ

49

samastalokasaṃdāhatāpatrayamahānalaḥ /
tvatpadāmbukaṇāsvādādupaśāmyati dehinām

50

tarhi ko'hamityākāṅkṣāyāmāha -
reṇukaṃ tvāṃ vijānāmi gaṇanāthaṃ śivapriyam /
avatīrṇamimāṃ bhūmiṃ madanugrahakāṅkṣayā

51

bhavādṛśānāṃ siddhānāṃ prabodhadhvastajanmanām /
pravṛttirīdṛśī loke parānugrahakāriṇī

51

pravṛttiḥ sañcāra ityarthaḥ īdṛśī eva parānugraharūpiṇītyarthaḥ

52

p. ५४)
tvanmukhācchrotumicchāmi siddhāntaśrutisammatam /
sarvajña vada me sākṣācchaivaṃ sarvārthasādhakam

53

sadyaḥ siddhikaraṃ puṃsāṃ sarvayogīndrasevitam /
durācārairanāghrātaṃ svīkṛtaṃ vedavedibhiḥ /
śivātmaikyamahābodhasampradāyapravartakam

54

durācārairjainabauddhādibhiranāghrātam asvīkṛtamityarthaḥ /
sākṣācchivātmyaikyeti -
sakalalokapratyakṣabhūtaśivajīvaikyajñānasampradāyaprāptamityarthaḥ /
evamādiviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ śaivasiddhāntaṃ tvanmukhācchrotumicchāmi bho
sarvajña! me mahyaṃ vada kṛpayetyarthaḥ // ५२-५३ //
uktvā bhavān sakalalokamahopakāraṃ
siddhāntasaṃgrahamanādṛtabāhyatantram /
sadyaḥ kṛtārthayitumarhati divyayogin
nānāgamaśravaṇavartitasaṃśayaṃ mām

4

iti śrīsiddhāntaśikhāmaṇau reṇukāgastyadarśanaprasaṅgo nāma caturthaḥ
paricchedaḥ

54

divyayogin manoharaśivayogayukta revaṇasiddheśvara anādṛtabāhyatantraṃ
khaṇḍitajainabauddhāditantraṃ sakalalokamahopakārakaṃ
sakalaprāṇyanugrāhakaṃ siddhāntasaṃgrahaṃ
vedasammatasiddhāntasāramuktvā upadiśya nānāgamaśravaṇavartitasaṃśayaṃ
kāmikādivātulāntānekāgamaśravaṇaprāptasaṃśayaṃ māṃ bhavān sadyaḥ
kṛtārthayitumarhati yogyo'sītyarthaḥ

4

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
p. ५५)
reṇukāgastyadarśananāmā caturthaḥ paricchedaḥ

1

pañcamaḥ paricchedaḥ
evamagastyavijñāpanāvākyaśravaṇānantaraṃ tacchāstrapracārārthameva
bhūlokamadhigataḥ śivagaṇādhīśaḥ śrīreṇukācāryaḥ
kṣaṇamacañcalamanā dayayā
prārambhaṇīyaśivaśāstraparisamāptipratibandhakībhūtavighnadevatāsaṅgha-
samādhānaśaktaśivadhyānarūpamaṅgalaṃ manasi vidhāya tasyottaramāheti
śivayogī nirūpayati ityavatārikayaiva asyārthasya sphuṭatve'pi yojanādvāreṇa
īṣadviśeṣaḥ sūcyate -
athāgastyavacaḥ śrutvā reṇuko gaṇanāyakaḥ /
dhyātvā kṣaṇaṃ mahādevaṃ sāmbamāha samāhitaḥ

1

agastyavacaḥ śrutvā'tha gaṇanāyako reṇukaḥ kṣaṇamekāgracittaḥ san
sāmbamambayā jagajjananyā
śaktipraṇavarūpamukhyasvasamavetacitkriyāsāmarasyalakṣaṇacidambaraśaktyā
saha vartamānaṃ mahādevaṃ krīḍāvijigīṣādyanekaguṇaratnākaraṃ
parabrahma tejoliṅgaṃ dhyātvā tasyottaravacanaṃ nirūpayatītyarthaḥ

2

agastya muniśārdūla samastāgamapāraga /
śivajñānakaraṃ vakṣye siddhāntaṃ śṛṇu sādaram

2

samastāgamapāraga sakalanigamāgamapāraṅgata
śivaśāstraprabhutvānmuniśārdūla muniśreṣṭha bho agastya śivajñānakaraṃ
svatantraśivādvaitajñānaprakāśakaṃ siddhāntaṃ siddhāntaśāstraṃ vakṣye
sādaraḥ prītiyuktaḥ san tvaṃ śṛṇvityarthaḥ

3

p. ५७)
atha tasya siddhāntasyādhikyaṃ pratipādayituṃ siddhāntā bahavaḥ santītyāha-
agastya khalu siddhāntā vikhyātā rucibhedataḥ /
bhinnācārasamāyuktā bhinnārthapratipādakāḥ

3

bho agastya rucibhedataḥ kapilapatañjalyādi-ṛṣiprītivaicitryād bhinnācārasya
bhinnaprameyasya pratipādakāḥ siddhāntā bahava iti śeṣaḥ vikhyātāḥ khalu
prasiddhāḥ santītyarthaḥ

4

te ka ityākāṅkṣāyāmāha -
sāṃkhyaṃ yogaḥ pāñcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā /
etāni mānabhūtāni nopahanyāni yuktibhiḥ

4

sāṃkhyaṃ kāpilaṃ prakṛtipuruṣalakṣaṇapadārthadvayapratipādakam
tatrānīśvarāṅgīkāraḥ / yogo yogaśāstraṃ patañjalipraṇītam
tatreśvarāṅgīkāraḥ kaṣṭakarayamaniyamādyaṣṭāṅgapratipādakam /
pāñcarātraṃ vāsudevapraṇītaṃ vaiṣṇavaṃ
viṣṇudīkṣāṅgabhūtataptamudrādhāraṇādipratipādanadvārā
cidacidīśvaralakṣaṇatripadārthapratipādakam / pāśupataṃ śivapraṇītaṃ
paśupāśapatilakṣaṇatripadārthapratipādakam / vedāḥ yasya niśvasitā (taṃ)
vedāḥ iti śivasyāprayatnasiddhaniśvāsarūpāḥ ata eva akṛtrimā ṛgyajuḥ
sāmarūpāḥ tatpūrvakāṇḍānusāreṇa jaiminiproktapūrvamīmāṃsākhyaṃ
yāgādikarmaprādhānyapratipādakaṃ nirīśvaram etāni śāstrāṇi
mānabhūtāni pramāṇabhūtāni yuktibhirnopahanyāni tarkayuktibhirna
khaṇḍanīyāni trayī sāṃkhyaṃ yogaḥ (paśupatimataṃ) vaiṣṇavamiti iti
mahimnastotraprasiddhatvādityarthaḥ

5

p. ५८)
nanu kathameṣāṃ prāmāṇyamityatrāha-
vedaḥ pradhānaṃ sarveṣāṃ sāṃkhyādīnāṃ mahāmune /
vedānusaraṇādeṣāṃ prāmāṇyamiti niścitam

5

uktalakṣaṇānāṃ sarveṣāṃ sāṃkhyādīnāṃ madhye vedaḥ pradhānaṃ
mukhyapramāṇam apauruṣeyatvāt / eṣāṃ sāṃkhyādisiddhāntānāṃ
vedānusaraṇād vedamūlakatvāt prāmāṇyamiti śāstrajñairniścitamityarthaḥ

6

nanu sāṃkhyādiśāstrāṇāmapi vedamūlatvādebhyaḥ śaivaśāstrasya ko
viśeṣa ityatrāha -
pāñcarātrasya sāṃkhyasya yogasya ca tathā mune /
vedaikadeśavarttitvaṃ śaivaṃ vedamayaṃ matam

6

atra cakārādaviśiṣṭadvayaṃ saṅgṛhītam / evaṃ
coktalakṣaṇapāñcarātrādipañcasiddhāntānāṃ vedaikadeśaniṣṭhatvam
śaivaṃ śivaśāstraṃ vedamayaṃ vedasvarūpamiti mataṃ
nigamāgajñairaṅgīkṛtamityarthaḥ

7

evaṃ sthite sarvavedamayatvāt śaivatantraṃ sāṃkhyādibhyaḥ śreṣṭhamityāha -
vedaikadeśavartibhyaḥ sāṃkhyādibhyo mahāmune /
sarvavedānusāritvācchaivatantraṃ viśiṣyate

7

p. ५९)
atra tantraśabdena śāstramucyate / spaṣṭamanyat

8

nanu tarhi śaivatantraṃ kenacit kalpitamiti pratīyamānatvāt kathamasya
prāmāṇyamityatrāha -
śaivatantramiti proktaṃ siddhāntākhyaṃ śivoditam /
sarvavedārtharūpatvāt prāmāṇyaṃ vedavat sadā

8

śaivatantraṃ śivoktaṃ sarvajñaśivaproktaṃ tatsiddhāntākhyamiti proktam
sarvavedārtharūpatvāt sakalopaniṣadarthasvarūpatvāt sadā kālabhedarāhityena
vedavat pramāṇamityarthaḥ

9

āgamā bahudhā proktāḥ śivena paramātmanā /
śaivaṃ pāśupataṃ somaṃ lākulaṃ ceti bhedataḥ

9

paramātmanā śivena śaivamiti pāśupatamiti somamiti lākulamiti ca bhedād
āgamā bahavaḥ proktāḥ

10

nanu śivoktatantrāṇāṃ bāhulyāt tāni sarvāṇi vedavat pramāṇāni
kimityatrāha-
teṣu śaivaṃ caturbhedaṃ tantraṃ sarvaviniścitam /
vāmaṃ ca dakṣiṇaṃ caiva miśraṃ siddhāntasaṃjñakam

10

teṣu śaivatantraṃ caturbhedavaditi sarvairāgamajñairniścitam / te ke bhedā
ityatrāha - vāmaṃ ca dakṣiṇaṃ caiva miśraṃ siddhāntasaṃjñakamiti

11

atha tatsvarūpaṃ prakaṭayati śaktītyādinā -
p. ६०)
śaktipradhānaṃ vāmākhyaṃ dakṣiṇaṃ bhairavātmakam /
saptamātṛparaṃ miśraṃ siddhāntaṃ vedasammatam

11

vāmākhyatantraṃ śaktiparam dakṣiṇatantraṃ bhairavaparam miśratantraṃ
brāhmyādisaptamātṛkāparam siddhāntaṃ vedasammataṃ siddhāntākhyaṃ
śaivatantraṃ vedasammatam / anena siddhāntākhyaśaivatantrameva
vedasammatatvādvedavat pramāṇam / śiṣṭamavedasammatatvāt tadvanna bhavatīti
sūcitam

12

nanu siddhāntākhyaśaivatantraṃ kathaṃ vedasammatamityatrāha -
vedadharmābhidhāyitvāt siddhāntākhyaḥ śivāgamaḥ /
vedabāhyavirodhitvād vedasammata ucyate

12

vedoktabhasmaliṅgadhāraṇādidharmapratipādakatvād
vedabāhyajainacārvākādimatanirāsakatvāt siddhāntākhyaḥ śivāgamo
vedasammata ityucyata ityarthaḥ

13

evaṃ vedasammatatvāt siddhānto vedavat pramāṇamityāha -
vedasiddhāntayoraikyamekārthapratipādanāt /
prāmāṇyaṃ sadṛśaṃ jñeyaṃ paṇḍitairetayoḥ sadā

13

sarvavedeṣu yad dṛṣṭaṃ tatsarvaṃ tu śivāgame iti
vīrāgamoktervedasiddhāntayorekārthakatvād vedavat siddhānto'pi pramāṇamiti
bhāvaḥ

14

athaivaṃvidhasiddhāntākhyaśivāgame kiṃ pratipādyata ityatrāha -
siddhāntākhye mahātantre kāmikādye śivodite /
nirdiṣṭamuttare bhāge vīraśaivamataṃ param

14

śivokte siddhāntākhye kāmikādivātulānte mahātantre uttarabhāge paraṃ
sarvotkṛṣṭaṃ vīraśaivamataṃ nirdiṣṭamupadiṣṭam / anena pūrvabhāge
śaivamupadiṣṭamiti sūcitam

15

p. ६१)
atha vedaśirasyapi vīraśaivaśabdaṃ darśayati -
vidyāyāṃ śivarūpāyāṃ viśeṣād ramaṇaṃ yataḥ /
tasmādete mahābhāgā vīraśaivā iti smṛtāḥ

15

śivarūpāyāṃ brahmasvarūpāyāṃ vidyāyāṃ vedāntavākyajā vidyā iti
sūtagītoktervedāntavedyāyāṃ vidyāyāṃ viśeṣād yataḥ kāraṇād ramaṇaṃ
ratirasti tasmād ete tatra ratimanto mahābhāgāḥ paramaśreṣṭhā vīraśaivā iti
smṛtā ityarthaḥ

16

atha vedāgamamastakayorapi vīraśaivaśabdanirvacanaṃ darśayati -
vīśabdenocyate vidyā śivajīvaikyabodhikā /
tasyāṃ ramante ye śaivā vīraśaivāstu te matāḥ

16

śivajīvaikyabodhikā liṅgāṅgarūpaśivajīvaikyaprakāśikā vidyā vī śabdena
ucyate paṇḍitaiḥ kathyata ityarthaḥ vī gativyāptiprajananakāntyasanakhādaneṣu iti
dhātostasyāṃ vidyāyāṃ ye śaivāḥ śivabhaktā ramante te tu vīraśaivā iti
matāḥ saṃmatā ityarthaḥ

17

atha vīramāheśvaraśabdanirvacanaṃ karoti-
vidyāyāṃ ramate yasmānmāyāṃ heyāṃ śvavad rahet /
anenaiva niruktena vīramāheśvaraḥ smṛtaḥ

17

yasmād liṅgāṅgasambandhakaraṇārthaṃ śivajīvaikyaprakāśikāyāṃ
vidyāyāṃ ramate māyāṃ jagadrūpāṃ heyāṃ tyajanīyāṃ śvavat śunakavad
rahet nivārayet anenaiva niruktena ekadvitryādipadagatādyakṣarapravacanenaiva
vīramāheśvara ityanvarthanāmnā smṛta ityarthaḥ

18

p. ६२)
evaṃ
vedāntasiddhavīraśabdasiddhāntaprasiddhaśaivaśabdamaheśvaraśabdāṃśca
vivicyānantaraṃ vedāgamaśiraḥ siddhavīraśaivavīramāheśvarasvarūpaṃ
ṣaḍbhiḥ sūtrairviśadayati / tatra prathamaṃ vīraśabdaḥ kathaṃ vedāntaprasiddha
ityatrāha -
vedāntajanyaṃ yajjñānaṃ vidyeti parikītyate /
vidyāyāṃ ramate tasyāṃ vīra ityabhidhīyate

18

vedāntavākyajā vidyā iti sūtagītoktervedāntavākyaprakāśyaṃ yajjñānaṃ
vidyā tasyāṃ yo ramate sa vīra ityarthaḥ

19

evaṃ vedāntaprasiddhavīraśabdapūrvakatvena
siddhāntaprasiddhaśivatattvajñānaniṣṭhān śaivān
māheśvaratattvakarmaniṣṭhān māheśvarāṃśca sārdhasūtreṇa sphuṭayati -
śaivairmāheśvaraiścaiva kāryamantarbahiḥkramāt /
śivo maheśvaraśceti nātyantamiha bhidyate

19

śaivairvīraśabdapūrvakaśaivaiḥ vīraśaivairityarthaḥ /
māheśvarairvīramāheśvaraiśca antarbahiḥkramāt śivāliṅgārcanamiti śeṣaḥ
kāryaṃ kartuṃ yogyam / evaṃ sthite śivo niṣkalaḥ śivo maheśvaraḥ sakalaḥ
sadāśivaśceti sthitau / iha śivaḥ śūlī maheśvaraḥ ityabhidhānaguṇapāṭhe
yathā'tyantaṃ na bhidyate tayorātyantikabhedo nāsti

20

atha śaivamāheśvarayorantarbāhyarūpaliṅgārcanaṃ yaduktaṃ
tatkīdṛśamityatrāha -
yathā tathā na bhidyante śaivā māheśvarā api /
śivāśriteṣu te śaivā jñānayajñaratā narāḥ

20

tathā śaivāḥ śivasambandhino vīraśaivā māheśvarā api
maheśvarasambandhino vīramāheśvarāśca na bhidyante bhinnā na bhavanti / atra
sadāśivasya sopādhikatve'pi tadupādhervakṣyamāṇarītyā
sattvaguṇapradhānatvena nāparatvāt tayorātyantikabhedo nāstīti bhāvaḥ /
śivāśriteṣu ye narāḥ puruṣā jñānayajñaratā
p. ६३)
hṛtkamalasthacilliṅgapūjāyāṃ prītiyuktāste śaivā vīraśaivā ityarthaḥ

21

māheśvarāḥ samākhyātāḥ karmayajñaratā bhuvi /
tasmādabhyantare kuryuḥ śaivā māheśvarā bahiḥ

21

karmayajñaratāḥ karakamalasthakriyāliṅgapūjāyāṃ prītiyuktā māheśvarā
vīramāheśvarā iti bhuvi samākhyātāḥ prakhyātā ityarthaḥ / tasmāt śaivā
vīraśaivā abhyantare hṛtkamale kuryuḥ
jñānakāṇḍapratipāditaprāṇaliṅgiśaraṇaśivaikyasthaloktadharmācaraṇaṃ
kuryurityarthaḥ / māheśvarā vīramāheśvarā bahiḥ
karmakāṇḍasthabhaktamāheśvaraprasādisthaloktadharmācaraṇaṃ
kuryurityanuṣaṅgaḥ /
jñānaṃ pradhānaṃ na tu karmahīnaṃ karma pradhānaṃ na tu cidvihīnam /
tasmād dvayoreva bhavet prasaddhirna hyekapakṣo vihagaḥ prayāti //
na kriyārahitaṃ jñānaṃ na jñānarahitā kriyā /
apaśyannandhako dagdhaḥ paśyan paṅguśca dahyate //
ityādivacanāt śaivamāheśvarayorjñānaṃ kriyā ca samānaivetyanusandheyam
kintu bāhyāntarapūjāprītimātraṃ viśiṣyata iti

22

vīraśaivāstu ṣaḍbhedāḥ sthaladharmavibhedataḥ /
bhaktādivyavahāreṇa procyante śāstrapāragaiḥ

22

atha vīramāheśvarā iti prasiddhavīraśaivāstu bhaktādiśivaikyāntavyavahāreṇa
sthaladharmavibhedataḥ piṇḍādivṛttijñānaśūnyāntaḥsthalācārabhedataḥ
ṣaḍbhedāḥ ṣaḍvidhabhedavanta iti śāstrapāragaiḥ procyanta ityarthaḥ

23

p. ६४)
atha tacchāstrabhedaṃ darśayati -
śāstraṃ tu vīraśaivānāṃ ṣaḍvidhaṃ sthalabhedataḥ /
dharmabhedasamāyogādadhikārivibhedataḥ

23

vīraśaivānāṃ śāstraṃ tu viśeṣadyotakam sthalabhedataḥ sthalabhedāt
dharmabhedasamāyogāt sthaloktasadācārabhedasambandhāt adhikārivibhedataḥ
sthalaniṣṭhabhaktādyadhikāribhedataśca ṣaḍvidhaḥ ṣaṭprakāravadityarthaḥ / asya
śāstrasya vīraśaivadharmaniṣṭhaḥ san mumukṣurbhakto'dhikārī
śivabhaktilabhyaśivaikyarūpaparamuktiḥ prayojanam ekottaraśatasthalajñānaṃ
viṣayaḥ asya jñānasya śāstreṇa prakāśyaprakāśakabhāva eva sambandhaḥ /
evamanubandhacatuṣṭayavadetacchāstram

24

atha sthalakramaṃ nirūpayati -
ādau bhaktasthalaṃ proktaṃ tato māheśvarasthalam /
prasādisthalamanyattu prāṇaliṅgasthalaṃ tataḥ

24

spaṣṭam

25

bhaktasthalam
bhaktasthalaṃ pravakṣyāmi prathamaṃ kalaśodbhava /
tadavāntarabhedāṃśca samāhitamanāḥ śṛṇu

25

p. ६५)
athaivamuddiṣṭasthaleṣu kramaprāptabhaktasthalaṃ tadavāntarabhedāṃśca
vakṣyāmi śṛṇvityanvayaḥ

26

atha bhaktasthalaṃ lakṣayati -
śaivī bhaktiḥ samutpannā yasyāsau bhakta ucyate /
tasyānuṣṭheyadharmāṇāṃ muktirbhaktasthalaṃ matam

26

yasya śivasambandhinī bhaktirutpannā so'sau bhakta ityucyate / tasya
bhaktasyānuṣṭheyadharmāṇāmācaraṇīyavīraśaivadharmāṇām uktiḥ-
sadācāraḥ śive bhaktirliṅge jaṅgama ekadhīḥ /
lāñchane śaraṇe bhaktirbhaktasthalamanuttamam /
ityādyupadeśanaṃ bhaktasthalamiti matam sammatamityarthaḥ

27

atha piṇḍādibhaktasthalāvāntarasthalāni pañcadaśetyuktvā tānyuddiśati -
avāntarasthalānyatra prāhuḥ pañcadaśottamāḥ /
piṇḍatā piṇḍavijñānaṃ saṃsāraguṇaheyatā

28

dīkṣā liṅgadhṛtiścaiva vibhūterapi dhāraṇam /
rudrākṣadhāraṇaṃ paścāt pañcākṣarajapastathā

29

bhaktamārgakriyā caiva gurorliṅgasya cārcanam /
jaṅgamasya tathā hyeṣāṃ prasādasvīkṛtistathā

30

atra dānatrayaṃ proktaṃ sopādhinirupādhikam /
sahajaṃ ceti nirdiṣṭaṃ samastāgamapāragaiḥ

30

etāni śivabhaktasya kartavyāni prayatnataḥ /
atra bhaktasthale uttamā āryāḥ avāntarasthalāni pañcadaśetyāhuḥ / tāni
kānītyatra - piṇḍatetyādi / piṇḍasthalam piṇḍajñānasthalam
saṃsāraheyasthalam dīkṣālakṣaṇagurukāruṇyasthalam liṅgadhāraṇasthalam
vibhūtidhāraṇasthalam rudrākṣadhāraṇasthalam pañcākṣarījapasthalam
bhaktamārgasthalam guruliṅgārcanarūpobhayasthalam
p. ६६)
jaṅgamārcanalakṣaṇatrividhasampattisthalam
etattrayaprasādasvīkāralakṣaṇacaturvidhasārāyasthalam / atra bhaktasthale
proktadānatrayameva upādhimāṭam nirupādhimāṭam sahajamāṭaṃ ceti
sthalatrayametānyevāntararūpapañcadaśasthalāni śivabhaktasya
vidheyānītyarthaḥ

31

piṇḍasthalam
samastavedāgamaśiraḥsiddhāṅgaṣaṭsthalaliṅgaṣaṭsthalāntargatatvena
samācaraṇīyapiṇḍatādivṛttijñānaśūnyatāntaikottaraśatasthalānāṃ
mukhyaṃ piṇḍasthalaṃ nirūpayati -
bahujanmakṛtaiḥ puṇyaiḥ prakṣīṇe pāpapañjare

31

śuddhāntaḥkaraṇo dehī piṇḍaśabdena gīyate /
anekajanmakṛtadharmairmanovākkāyakarmakṛtapāpasamūhe naṣṭe sati
nirmalāntaḥkaraṇavānātmā piṇḍaśabdena kathyata ityarthaḥ
punarjanmāntarakarmayogāt sa eva jīvaḥ iti śruteḥ / uktaprakāreṇa
śuddhāntaḥkaraṇaḥ sa eva jīvaḥ piṇḍābhidhāna iti yāvat / atra piṇḍasthalaṃ
sādhanam vakṣyamāṇapiṇḍajñānādiśatasthalāni sādhyāni / netre dve api
yathā darśanamekam pādau dvāvapi yathā gamanamekam tathā ātmalābhānna
paraṃ vidyate nātmanaḥ paradevatā iti śrutyāgamapratipādyapiṇḍasthalaṃ
gurūpadeśasvānubhāvābhyāmekaṃ sadvijñeyamiti bhāvaḥ

32

p. ६७)
nanvayaṃ piṇḍaśabdavācyaḥ kiṃ lokasādhāraṇo vā tadviśiṣṭo vetyatrāha-
śivaśaktisamutpanne prapañce'smin vikalpyate

32

puṇyādhikaḥ kṣīṇapāpaḥ śuddhātmā piṇḍanāmakaḥ /
śivaśaktisamutpanne liṅgāṅkitaṃ paśya jagadbhagāṅkam iti vyāsavacanāt
śivaśaktibhyāmutpanne'smin prapañce puṇyādhikyāt pāpakṣayāt
śuddhātmā nirmalāntaḥkaraṇaḥ piṇḍābhidhānaḥ puruṣaḥ viśiṣyata
itarajanāpekṣayā śreṣṭho bhavatītyarthaḥ

33

nanu tarhyayaṃ piṇḍanāmakaḥ śivo vā tadanyo vā ityatrāha -
eka eva śivaḥsākṣāccidānandamayo vibhuḥ

34

nirvikalpo nirākāro nirguṇo niṣprapañcakaḥ /
anādyavidyāsambandhāt tadaṃśo jīvanāmakaḥ

35

cidānandamayaḥ svatantraprakāśaḥ ata eva sākṣād ahamiti
deśakālādyacumbitatvena sarvalokapratyakṣaḥ utainaṃ gopā adṛśan [vā० saṃ०
१६/७] ityādiśruteḥ / vibhuḥ pūrṇaḥ nirvikalpo bhedarahitaḥ ata eva niṣprapañcako
māyikaprapañcaśūnyaḥ nirākāro nīlapītādyākārarahitaḥ nirguṇo
māyikasattvarajastamoguṇarahitaḥ śivaḥ akuṇṭhitecchādyanekakalyāṇapūrṇaḥ
paramātmā eka eva ekamevādvitīyam [chā० u० ६/२/१] iti śruteḥ śivātirekeṇa
padārthāntaraṃ nāstītyarthaḥ / tathāpyanādyavidyāsambandhād
jīvabrahmavibhāgavadvakṣyamāṇa-
svavimarśaśaktyanādiparikalpitamāyāsambandhāt tadaṃśo
jñānakriyāsāmarasyātmanaḥ śivasya aṃśaścitkriyālakṣaṇo jīvanāmako jīva
ityabhidhānavānityarthaḥ mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ [bha०
gī० १५/७] iti bhagavadukteḥ aṃśo nānāvyapadeśāt [bra० sū० २/३/४३/१७] iti
brahmasūtrasthiteśca // ३३-३४ //
atha kathaṃ śivastadantaraṅge tiṣṭhatītyatrāha -
devatiryaṅmanuṣyādijātibhede vyavasthitaḥ /
p. ६८)
māyī maheśvarasteṣāṃ prerako hṛdi saṃsthitaḥ

35

sa jīvo devatiryaṅmanuṣyādijātibhede'pyavasthitaḥ
devāḥ ṣoḍaśalakṣāṇi navalakṣāṇi mānuṣāḥ /
daśabhirdaśabhistadvajjalajā vihagā mṛgāḥ //
sarīsṛpāstu lakṣāṇi ekādaśa caretarāḥ /
aṣṭau ca daśalakṣāṇi saptajanmānyamūni vai //
atra sarīsṛpāḥ sarpāḥ / spaṣṭamanyat / iti skāndavacanāt
suranaroragādinānājātibhede tiṣṭhatītyarthaḥ / maheśvara uktalakṣaṇaḥ
paraśivaḥ māyāṃ tu prakṛti vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram [śve० u० ४/१०] iti
śruteḥ / uktalakṣaṇamāyāśaktisahitaḥ san teṣāmuktavidhajīvānāṃ prerako
dharmādharmagocarabuddhivṛttiprerakaḥ san hṛdi tadantaraṅge saṃsthitaḥ
tiṣṭhatītyarthaḥ

36

evaṃrūpāyāṃ sthitau jīveśvarau na brahmātiriktauḥ kintu brahmaṇi
jīvatvamīśvaratvaṃ ca kalpitamāha -
p. ६९)
candrakānte yathā toyaṃ sūryakānte yathā'nalaḥ /
bīje yathāṅkuraḥ siddhastathātmani śivaḥ sthitaḥ

36

jīve śivastādātmyasambandhena tiṣṭhatītyarthaḥ

37

nanu pratibimbasya darpaṇādyupādhikṛtatvena pratibimbatvaṃ
tannirūpitabimbatvaṃ ca sūrye kalpitamiti vaktuṃ yuktam brahmaṇi
tadvyatiriktopādhirnāstīti tadayuktamiti dṛṣṭānto'yaṃ viṣama ityatrāha -
ātmatvamīśvaratvaṃ ca brahmaṇyekatrakalpitam [tulanīya- agniryathaiko
bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva / ekastathā
sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca // (ka० u० २/५/९)] /
bimbatvaṃ pratibimbatvaṃ yathā pūṣaṇi kalpitam

37

ekatra ekasminnityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

38

guṇatrayavibhedena paratattve cidātmani /
bhoktṛtvaṃ caiva bhojyatvaṃ prerakatvaṃ ca kalpitam

38

sāttvikādiguṇatrayabhedena paratattve cidātmani śuddhacaitanye bhoktṛtvaṃ
bhojyatvaṃ prerakatvaṃ ca kalpitamityarthaḥ

39

nanu śuddhacidrūpe paramaśive sāttvikādiguṇatrayasambandho nāstītyuktatvāt
kathamuktārthasiddhirityatrāha -
guṇatrayātmikā śaktirbrahmaniṣṭhā sanātanī /
tadvaiṣamyāt samutpannā tasmin vastutrayābhidhā

39

brahmaniṣṭhā saṃyogasya kriyāpūrvatvādanyatarobhayakarmajaśca
saṃyogastāvadbhinna
p. ७०)
deśasthitayorevopapadyata iti brahmabāhyadeśābhāvena saṃyogasyāsambhavād
akriyāpūrvasaṃyogasyāprasiddhatvādviṣṇoravicichannaprasaratvena
vicchedaśūnyatayā sandhibandhānavakāśaśca raso'hamapsu kaunteya
prabhā'smi śaśisūryayoḥ [bha० gī० ७/८/४] iti bhagavadukteḥ
auṣṇyaṃ hutāśa iva śītalimānamindau
śayyāsu mārdavamivāśmasu karkaśatvam /
bāhyeṣu moha iva yogiṣu ca prabodhaḥ
svātantryamasti hi niyantrayiturmahanme /
ityabhiyuktokteśca sāmarasyābhedalakṣaṇatādātmya [tadbhinnatve sati
tadabhedena pratīyamānatvaṃ tādātmyam /] sambandhena vartamānā nāto
bhedābhedayorvirodhaḥ sārvatrikaḥ / sanātanī nityā śaktiḥ
jñānakriyāsāmarasyātmikā svābhāvikī vimarśaśatkiḥ astīti śeṣaḥ /
anyathā prakāśarūpatve'pi brahmaṇaḥ
pratibimbanakṣamatvādisvarūpaparāmarśaśūnyatvācca
sphaṭikamaṇimukurādiprakāśavat
saccidānandātmakasvarūpaparāmarśaśūnyatvena jaḍatāpattiranivāryaiveti sā
parā'sya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca [śve० u० ६/८]
iti śruteścidānandecchājñānakriyādinānārūpiṇī
cakārasyānuktārthaprakāśakatvāt / tatra cidānandayorakhaṇḍatvena
vikṣobhābhāvādicchādiśaktīnāṃ saviṣayatvena vikṣobhasambhavād
bhedābhedasphuraṇamayī mayūrāṇḍasagatapādapakṣavarṇavaicitryanyāyena
svatādātmyakroḍīkṛtacarācaraviśvamayī / evaṃrūpiṇī
vimarśaśaktiravibhāgaparāmarśadaśāyāṃ svasthā
vibhāgaparāmarśadaśāyāṃ guṇatrayātmikā bhavati / kathamiti cet ucyate -
tadvimarśaśakteraṃśamātre ghṛtakāṭhinyanyāyena kriyāṃśasya
jñātṛtāviyogād jñānāṃśasya kartṛtāviyogād
uttamakartṛtāvinirmuktajñānāṃśāt sattvaguṇātmikā vidyāśaktirutpannā
bhavati tādṛśajñātṛtāvinirmuktakriyāṃśāt
kiñcitsattvatamomiśrarajoguṇaśaktirāvirbhavati / jānāmīti vyavahāre jñānasya
kriyābhinnatvāt karomītyatra kartṛtāyā api
sphuradrūpattvājjñānakriyayorvastuta aikye'pi vibhāgaparāmarśamahimnā
jñānaṃ kriyā na bhavati kriyā jñānaṃ na bhavatītyanyonyābhāvabuddhireva
tamoguṇaśaktirityevaṃ guṇatrayātmikā satī
p. ७१)
tadvaiṣamyād guṇatrayatāratamyāttasmin śuddhacidrūpe paramaśive
vastutrayābhidhābhojyabhoktṛprerakalakṣaṇanāmarūpakriyāvatī satī
samutpannā pratisphuraṇagatyā māyākhyayāvirbhūtetyuktārthasiddhiriti
bhāvaḥ / anena sarvaṃ viśvamaṇḍarasanyāyena vibhāgaparāmarśarūpeṇāstīti
sūcitamiti na pariṇāmavādakṛtaśaṅkāvakāśaḥ
cidātmaiva hi devo'ntaḥsthitamicchāvaśādbahiḥ /
yogīva nirupādānamarthajātaṃ prakāśayet // [ī० pra० १/७]
iti śrīmadīśvarapratyabhijñokteśca asadutpattyasambhavādatiprasaṅgāt nāsato
vidyate bhāvaḥ [bha० gī० २/१६] iti gītatvācca / nanvevaṃ cedviśvasya
satyatāpattyā bandhanivṛttirna syāt nābhāvo vidyate sataḥ [bha० gī० २/१६] iti
gītatvāditi cenna ādyantakoṭyoścideṃkarūpatvenākāryakāritvādicchā-
bhūmipraviṣṭaghaṭādivanmuktasyāpi na punarbandhaḥ / īśvarecchāyāstatra
niyāmakatvāditi /
nanvanādyavidyāsambandhāditi pūrvamupakrāntatvenānirvacanīyasambandhena
brahmaniṣṭhā sanātanī brahmasamānasattākā guṇatrayamayī
śaktiradhyāsarūpiṇyanādyavidyāśaktirasti
tadvaiṣamyāttadguṇavaiṣamyāttasmin brahmaṇi vastutrayābhidhā
vastutrayamityabhidhā samutpanneti vyākhyātuṃ śakyatvat kimityetāvān
prayāsa iti cenna
tadīyā paramā śaktiḥ saccidānandalakṣaṇā /
samastalokanirmāṇasamavāyasvarūpiṇī /
tadacchiyā'bhavatsākṣāttatsvarūpānukāriṇī //
iti tato'pi pūrvopakrāntavacanavirodhāt
brahmāṇḍaśatakoṭīnāṃ sargasthitilayān prati /
sthānabhūto vimarśo yastadbhāṇḍasthalamucyate //
parāhantāsamāveśaparipūrṇavimarśavān /
sarvajñaḥ sarvagaḥ sākṣī sarvakartā maheśvaraḥ //
viśvādhāraṃ mahāsaṃvitprakāśaparipūritam /
parāhantāmayaṃ prāhurvimarśaṃ paramātmanaḥ //
yathā candre sthirā jyotsnā viśvavastuprakāśinī /
tathā śaktirvimarśātmā prakāre brahmāṇi sthitā //
iti vakṣyamāṇabhāṇḍabhājanasthalavacanavirodhācca / atra śakteḥ
p. ७२)
śivābhinnatvena niravayavatvāt kathaṃ sāṃśaprapañcopādānakāraṇatvaṃ
sambhavatīti nāśaṅkanīyam yathā paramāṇūnāṃ niravayavatve'pi
tatkāryarūpadvyaṇukādeḥ sāvayavatāprāptyā viśvopādānatvamaṅgīkriyate
tathā tatsvātantryaparikalpitāyā māyāśakteḥ
sāvayavatvasambhavādviśvopādānatvaṃ sambhavatīti
śakteraghaṭanaghaṭanāpaṭīyastvāt / atha bhavadaṅgīkṛtāvidyāṅgīkāro'pi na
sambhavati tasyā doṣarūpatvena brahmaṇastadāśrayatve doṣitvaprasaṅgāt / nanu
śuktikāśakalabhāsamānarajatasya yathā tatsamparko na vidyate tathā brahmaṇi
bhāsamānāvidyāyā api tatsamparkābhāvānnoktadoṣa iti cet tarhi
jīveśvaraviveka eva na syāt avidyāsamparkābhāvāt / na ca pratibimbadvārā
tadvivekaḥ sambhavatīti vācyam mukhādibimbabāhyadarpaṇādivad
bimbarūpabrahmabāhyedeśe
darpaṇasthānāpannāvidyāsthityaṅgīkārāsambhavād
brahmabāhyadeśābhāvājjalapraviṣṭamukhavad darpaṇarekhāvacca tatraiva
magnasya tatraiva pratiphalanāsambhavād brahmāpekṣayā avidyāyā
asvacchatvācca / tathāpi darpaṇapratibimbitamahyādivat
pratibimbitapadārthasyārthakriyāśūnyatvena bhoktṛtvādernirāśrayatvaprasaṅga
/ na ca darpaṇapratibimbitādityasya netracañcutvavat sambhavatīti vācyam tadvad
bimbarūpe brahmaṇi bhoktṛtvāderabhāvāt / na ca
haridrācūrṇayogenānubhayaniṣṭhalauhityabhāsanamiva sambhavatīti vācyam
tadvadavidyāpratibimbayoḥ sākṣādvastutvābhāvāt
saṃyojakāntaraśūnyatvācca mukhyaprakāśasyāsaṅgatvādanenaiva
lohamaṇidṛṣṭāntasyāpi dūrīkṛtatvāt tathāpi pratibimbasya
darpaṇādyupādhinibandhanatvena niścitatayā māyākāryatvena mithyātvāt
pratyagaikyaṃ na sambhavatīti tattvamasītyupadeśo nirarthaka eva syāt /
nanvavidyānivṛttidvārā tasyāpi nivṛtīrjāyata itīdameva pratyagaikyamiti cet
ātmahānirapuruṣārtha iti kasyāpi bhavadabhimatamuktau pravṛttireva na syāditi
saṃkṣepaḥ /
atha tadviśiṣṭatvamapi na sambhavati doṣitvaprasaktyā
brahmaṇastatsamparkābhāvādityuktatvāt tathāpyaṃśe vā sākalye vā? nādyaḥ
brahmaṇo niraṃśatvenordhvādhastiryagbhāgbhedaśūnyatvāt /
kalpitāṃśabhedo'pi na sambhavati kutra sthitvā kalpayatyavidyeti
vijñātumaśakyatvad brahmabāhyadeśābhāvāt / na ca niraṃśe'pyākāśe
nakṣatrādisthitiriva sambhavatīti vācyam tasyā vāyvādhāratvādākāśasyāpi
janyadravyatvena sāṃśatvāṅgīkāreṇa tad
dṛṣṭāntasyānubhayavādisiddhatvācca / nanvaghaṭanāpaṭīyasī seti cet satyam
tadbhāvasya caitanyāśrayabalādhīnatvenoktarītyā tadasambhavādanyathā
caitanyaṃ khaṇḍitameva bhavet sāṃkhyamatapraveśāpattiśca / nāpi dvitīyaḥ
śuddhāśuddhavibhāgāsambhavāt /
p. ७३)
nanu saṃsārāvasthāyāmaśuddhatvaṃ muktyavasthāyāṃ śuddhatvamiti cenna
jīva īśo viśuddhā cit tathā jīveśayorbhidā /
avidyātaccitoryogaḥ ṣaḍasmākamanādayaḥ // [pañcadaśī]
iti saṃsārāvasthāyāmeva śuddhāśuddhavibhāgasyāṅgīkṛtatvāt / nanvevaṃ
nirvaktumaśakyatve'pi tama āsīt [ṛ० ve० १०/१२९/३]
ityādiśrutyādipramāṇabalādavidyā'ṅgīkaraṇīyaiveti cetteṣāṃ

śrutyādipramāṇānāṃ satyatvaprasaṅgaḥ pramāṇaprameyayorghaṭaṃ prati
cakṣurādiriva tadvijātīyatāyā aṅgīkaraṇīyatvāt / na ca vyavasāyaṃ
pratyanuvyavasāyasya prāmāṇyāṅgīkārānnāyaṃ niyama iti vācyam
jñānasya jñātṛviśrāntatvena kadāpīdamiti
prameyapadaniṣṭhatvābhāvenānuvyavasāyasya
vyavasāyabhūtaghaṭahṛdayaṅgamīkaraṇapravīṇatvāt anyathā
vyavasthāhāniranavasthāpattiḥ ghaṭo'pi ghaṭāntaraviṣayaḥ
syādityatiprasaṅgaśceti taddṛṣṭāntasyānubhayavādisiddhatvāt / avidyāyāśca
satyatvaprasaṅgaḥ anādibhāvatvenāṅgīkṛtatvāt na cāprayojako'yaṃ hetuḥ
yadi satyatvaṃ na syāttārhyanādibhāvatvaṃ ca na syād ghaṭavaditi
vyatirekidṛṣṭāntasyāpi vidyamānatvāt
brahmātiriktatvenāṅgīkṛtatvādasatkalpatāpattiśca / tadbhinnasya
tadbāhyatāniyamo nāstītyatra mānābhāvāt
sakalapramāṇaśeṣimahāprakāśabāhyatvāt / na ca ghaṭagatarūpādidṛṣṭāntaḥ
tadvadasamavetatvāt / nāpi ghaṭākāśadṛṣṭāntaḥ ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ
[tai० u० २/१] ityādiśruteḥ pavanādīnāṃ sākṣātparamparayā tatkāryatvena
tadantargatatvasambhavāt / neha tathā caitanyasyāsaṅgatvāt
sadvatsajātīyatvābhāvācca / yathākathañcidaṅgīkāre'pi tasyāḥ prameyatvāt
prameyasya pramādvārā pramātṛviśrāntiraṅgīkaraṇīyeti vidyaiva bhaved
avidyeti vārtaiva na syāt anyathā naṣṭaghaṭaviṣayiṇī smṛtirna syāt / na ca
saṃskārāt sambhavatīti vācyam tasyāpi saviṣayatvenaivātmasamavetatvāt /
evaṃ bhavadabhimatāvidyāyāṃ mānābhāvāt aṅgīkāre'pi nirvāhābhāvād
bādhakāvirbhāvāccānupapannatvena brahmaṇo jaḍatānivṛttyarthaṃ
balāttatsvabhāvabhūtavimarśaśakteraṅgīkaraṇīyatvena tasyā
viśvopādānakāraṇībhūtamāyārūpatvamupapādayituṃ prayāso'yaṃ
sārthaka iti /
nanvevaṃ ceda brahmaṇi kiṃ pramāṇam svātiriktamānāntarābhāvāt anyathā
brahma sadeva bhavediti cenna tasya
svaprakāśatvenāhaṃparāmarśamayasvānubhūtipramāṇasya
p. ७४)
jāgarūkatvāt vimarśaśakteḥ
prakāśābhinnatve'pyaghaṭanaghaṭanāpaṭīyastvāt
svasvātantryaparikalpitasāmarasyābhedasadbhāvāt prameyapramāṇavyavahāraḥ
sambhavatīti na kācidanupapattiḥ / svātiriktamānāntaragamyatve
ghaṭavajjaḍatvāpattiḥ śrutyādipramāṇān catvāri vākparimitā padāni [ṛ० ve०
१/१६४/४५] iti śruterārambhavivakṣādhyavasāyoktirūpe vimarśamayatvena
vibhāgaparāmarśadaśāyāṃ tanmāhātmyaprakāśanaparatvāt
śrutyādiprasiddhāvidyādiśabdānāṃ
svātantryaparikalpitamāyāparatvasambhavāt sarvaṃ samañjasam

40

p. ७५)
jīva īśo viśuddhā cit tathā jīveśayorbhidā /
avidyā taccitoryogaḥ ṣaḍasmākamanādayaḥ //
atha kena guṇena kiṃ vastu jātamityatrāha-
kiñcitsattvarajorūpaṃ bhoktṛsaṃjñakamucyate /
atyantatāmasopādhirbhojyamityabhidhīyate /
paratattvamayopādhirbrahmacaitanyamīśvaraḥ

40

p. ७६)
rajoguṇasya kiñcitsattvatamomiśratvāt cāturvarṇya mayā sṛṣṭaṃ
guṇakarmavibhāgaśaḥ [bha० gī० ४/१३] iti bhagavadukteḥ
tādṛgrajoguṇamiśracaitanyaṃ bhoktṛjīvacaitanyamityarthaḥ /
atyantatāmasopādhiviśiṣṭacaitanyaṃ bhojyarasādirūpaṃ paratattvamayopādhiḥ
ābhyāmutkṛṣṭatvena
paratattvarūpasattvaguṇopādhiviśiṣṭacaitanyaprerakībhūtamaheśvara ityarthaḥ

41

athoktamarthaṃ dṛḍhayati-
bhoktā bhojyaṃ prerayitā vastutrayamidaṃ smṛtam /
akhaṇḍe brahmacaitanye kalpitaṃ guṇabhedataḥ

41

spaṣṭam

42

atra prerayitā śambhuḥ śuddhopādhirmaheśvaraḥ /
samiśropādhayaḥ sarve bhoktāraḥ paśavaḥ smṛtāḥ

43

atha teṣāṃ guṇanāmāntarāṇyāha-
bhojyamavyaktamityuktaṃ śuddhatāmasarūpakam /
sarvajñaḥ prerakaḥ śambhuḥ kiñcijjño jīva ucyate /
atyantagūḍhacaitanyaṃ jaḍamavyaktamucyate

43

adhikasattvopādhikatvānmaheśvaraḥ sarvajñaḥ sukhabhoktā śambhuḥ
kiñcittamomiśratvāt saṃhārakṛtyapravīṇaḥ krodhayuktaḥ / jīvāstu
kiñcitsattvatamomiśrarajopādhikatvāt kiñciñjñā jñānājñānasammilitāḥ
ata eva sukhaduḥkhabhoktāraḥ / śuddhatāmasopādhikaṃ bhojyamavyaktaṃ
prakṛtirityarthaḥ / kimidamavyaktamityatrāha - atyanteti /
vṛkṣādīnāmindriyaprāṇādiśūnya(prāya)tvena kevalajaḍa(prāya)tve'pi
pipāsāyā vidyamānatvāt sasyādīnāṃ śilādīnāṃ vṛddhidarśanād
avyaktacaitanyamiti vyavahāraḥ / avyaktaṃ prakṛtirmāyeti paryāyāḥ

44

p. ७७)
evaṃ māyāguṇabhedarūpopādhitrayaṃ pradarśyānantaraṃ
liṅgāṅgarūpaśivajīvasvarūpaṃ sulakṣayituṃ pūrvoktamāyopādhiṃ dvidhā
vibhajya darśayati-
upādhiḥ punarākhyātaḥ śuddhāśuddhavibhedataḥ /
śuddhopādhiḥ parā māyā svāśrayā(')mohakāriṇī

44

upādhiḥ pūrvoktamāyopādhiḥ punaḥ śuddhāśuddhabhedena dvidhā bhavati
tatra śuddhopādhiḥ parā māyā svāśrayā mohakāriṇītyūrdhvamāyetyarthaḥ

45

aśuddhopādhirapyevamavidyāśrayamohinī /
avidyāśaktibhedena jīvā bahuvidhāḥ smṛtāḥ

45

aśuddhopādhiravidyā āśrayamohinītyadhomāyetyarthaḥ / avidyāśaktibhedena
aṃśabhedenatyarthaḥ jīvā bahuvidhāḥ smṛtāḥ

46

māyāśaktivaśādīśo nānāmūrtidharaḥ prabhuḥ /
sarvajñaḥ sarvakartā ca nityamukto maheśvaraḥ

46

īśaḥ śuddhopādhimaheśvaraḥ māyāśaktivaśād mahāmāyāśaktivaśāt
sadyojātādinānāmūrtidharo jīvānāṃ buddhiprerakaḥ prabhuḥ
kartumakartumanyathākartuṃ samarthaḥ sarvajñaḥ
sadasatsakalapadārthaviṣayakānādijñānaśaktimān sarvakartā ca
sakalaprapañcanirmāṇanimittakāraṇībhūtaḥ nityamukta
āṇavādyanādimalasambandharahitaḥ sarvajñaḥ sarvakartā ca sarvajñaḥ
pañcakṛtyasampannaḥ sarveśvara īśate iti vṛddhajābālaśruteḥ

47

p. ७८)
kiñcitkartā ca kiñcijjño baddho'nādiśarīravān /
avidyāmohitā jīvā brahmaikyajñānavarjitāḥ

47

atha jīvasvarūpamāha - kiñcitkarteti / kiñcitkartā kiñcijjño baddha
āṇavādyanādimalapāśabaddha īśapreritaḥ sa jīvo'nādiśarīravān anāditaḥ
prāptaśarīrābhimānavān
jñājñau dvāvajāvīśānīśāvajo hyeko bhoktṛbhogārthayuktaḥ /
anīśaścātmā badhyate bhoktṛbhāvād jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ
[śve० u० १/९] /
iti śvetāśvataraśruteḥ
anādimalasambandhātkiñcijjño'ṇuryayoditaḥ /
anādimalamuktatvāt sarvajño'sau śivaḥ smṛtaḥ /
iti kiraṇāgamokteśca / evaṃrūpā jīvā avidyāmohitāḥ santo
brahmaikajñānavarjitā ahaṃ brahmāsmīti tādātmyajñānaśūnyāḥ santaḥ

48

paribhramanti saṃsāre nijakarmānusārataḥ /
devatiryaṅmanuṣyādinānāyonivibhedataḥ

48

nijakarmānusārato devatiryaṅmanuṣyādinānāyonibhedamadhigamya saṃsāre
paribhramantītyarthaḥ / atra sṛṣṭeḥ prāk karmābhāvāt kathamiti nāśaṅkanīyam
sadvādamaryādayā sarvaṃ viśvamaṇḍarasanyāyena
parabrahmaṇyavibhāgaparāmarśātmanā'stītyaṅgīkṛtatvāt

49

p. ७९)
atha kathaṃ bhramantītyatrāha -
cakranemikrameṇaiva bhramanti hi śarīriṇaḥ /
jātyāyurbhogavaiṣamyakāraṇaṃ [sati mūle tadvipāko jātyāyurbhogāḥ (pā०
yo० sū० २/१३)] karma kevalam

49

rathāṅgamastakagatalohavalayavad bhramantītyarthaḥ

50

nanu jīvāḥ karmānusāreṇa paribhramanti teṣāṃ
jātyāyurbhogavaiṣamyakāraṇaṃ kevalaṃ karmaivetyuktatvādīśvaraḥ
kimarthamaṅgīkaraṇīya ityatrāha -
eteṣāṃ dehināṃ sākṣī prerakaḥ parameśvaraḥ /
eteṣāṃ bhramatāṃ nityaṃ karmayantraniyantraṇe

50

karmasūtrabaddhe saṃsāracakre sadā paribhramatāmeteṣāṃ vicitradehinām
eteṣāṃ karmaṇāmiti śeṣaḥ parameśvaraḥ prerakaḥ karmaṇāṃ jaḍatvena
prerakatvāsambhavāt prerakatvena sākṣitveneśvaro'ṅgīkaraṇīya ityarthaḥ

51

athavā'sya naitāvanmātram viśeṣo'pyastītyāha -
dehināṃ prerakaḥ śambhurhitamārgopadeśakaḥ /
punarāvṛttirahitamokṣamārgopadeśakaḥ

51

spaṣṭam

52

kathamityatrāha-
svakarmaparipākena prakṣīṇamalavāsanaḥ /
śivaprasādājjīvo'yaṃ jāyate śuddhamānasaḥ

52

ayaṃ jīvaḥ svakarmaparipākena vijñānayogasaṃnyāsairbhogādvā karmaṇaḥ
kṣayaḥ iti śivāgamokteḥ svasvakarmaparipākena vinaṣṭamalavāsanaḥ san
śivaprasādāt
p. ८०)
śuddhāntaḥkaraṇo jāyate

53

śuddhāntaḥkaraṇe jīve śuddhakarmavipākataḥ /
jāyate śivakāruṇyāt prasphuṭā bhaktiraiśvarī

53

tasmin śuddhakarmavipākataḥ śrutyāgamoktaśuddhakarmaparipākavaśāt
śivasya kṛpā bhavati śivaviṣayiṇī bhaktiḥ prasphuṭā bhavati taddvārā
mokṣamārgopadeśa ityarthaḥ

54

evamutpannaśivabhaktimān caramadehī piṇḍaśabdābhidheya iti piṇḍasthalaṃ
samāpayati-
janturantyaśarīro'sau piṇḍaśabdābhidheyakaḥ

54

asau jantuḥ evamutpannaśivabhaktimān jīvaḥ antyaśarīraḥ tadasya tṛtīyaṃ janma
iti śruteścaramaśarīravān san piṇḍaśabdābhidheyakaḥ
piṇḍaśabdābhidhānavānityarthaḥ

55

atha piṇḍajñānasthalam
nanu śarīrātmavivekaḥ kimityapekṣita ityatrāha -
śarīrātmavivekena [viveko bhedajñānam ayamasmāt pṛthak ityākārakam /]
piṇḍajñānī sa kathyate /
śarīrameva cārvākairātmeti parikīrtyate

55

śarīrātmavivekena śarīraśarīriṇorvivekena piṇḍajñānīti śāstrajñaiḥ
kathyata ityarthaḥ / evaṃvidhavādibhirātmatattvasya saṃdigdhatvāt
saṃdigdhe'rthe nyāyaḥ pravartata iti śāstrakṛdbhiraṅgīkṛtatvāt śarīrātmatve
viveka āvaśyaka ityarthaḥ

56

p. ८१)
indriyāṇāṃ tathātmatvaparaiḥ paribhāṣyate /
buddhitattvagatairbauddhairbuddhirātmeti gīyate

57

kathaṃ tadviveka ityatrāha -
nendriyāṇāṃ na dehasya na buddherātmatā bhavet /
ahaṃpratyayavedyatvādanubhūtasmṛterapi

58

śarīrendriyabuddhibhyo vyatiriktaḥ sanātanaḥ /
ātmasthitivivekī yaḥ piṇḍajñānī sa kathyate

59

ayaṃ bhāvaḥ - gṛhakṣetrādināśe sati duḥkhadarśanāt tadabhivṛddhau
sukhātiśayād gṛhakṣetrādikamevātmeti viṣayātmavādino laukikā manyante /
tato'pi samadhikavivekabhājo gṛhakṣetrādīnāṃ
mṛgapakṣisaridgirigrāmādivivekābhāvāccharīrasya
tādṛgvivekasadbhāvāccharīramevātmeti cārvākā manyante / śarīre
prāṇavāyuparispandābhāve jñānānudayānna śarīraṃ (kintu) prāṇa evātmeti
kecidvadanti suptikāle prāṇaspandasya vidyamānatve'pīndriyavyāpārābhāvena
jñānaśūnyatvādindriyamātmetyapare / atra indriyāṇāṃ bāhulyād
indriyasamūha ātmetyucyate vā vyaṣṭirūpasyātmatvamucyate veti vikalpaḥ /
nādyaḥ tatraikasya dvayorvā nāśe samudāyanāśena jñānānudayaprasaṅgāt /
na dvitīyaḥ jalamidaṃ svacchaṃ madhuramiti pratītirna syāditi
ekaikārthaprakāśakatvād vyaṣṭeḥ / evaṃ śarīrāderjñānaśūnyatvena
jaḍatvād ātmatvaṃ na sambhavatīti buddhirevātmā / atra
buddheścakṣurādikaraṇasādhyatvāt karaṇānāṃ kuṭhārādivatkartradhīnatvād
buddhyuttīrṇaḥ kaścit kartā'ṅgīkaraṇīya iti nāśaṅkanīyam karaṇajanyasya
jaḍatvaniyamena buddherjaḍatāpattyārthagrahaṇāpaṭutvānneṣṭāpattiḥ
jaḍabuddherātmano'pi jaḍatāpatteranivāryatvāllokavyavahāro vilupyeteti
bhavadabhimatātmavad buddhiḥ svataḥ siddhaivetyaṅgīkaraṇīyatayā prathamaṃ
ghaṭānubhavaḥ tato ghaṭavikalpaḥ tadanantaraṃ
tajjanitasaṃskārādbhāvikoṭiniṣṭhā smṛtiḥ smṛtyā lokavyavahāra iti
bhinnakālabhinnākārabhinnaviṣayiṇī kṣaṇikajñānasantatirevātmeti
buddhiprādhānyavādino bauddhā vadanti /
atrottaram- ahaṃpratyayavedyatvādanubhūtasmṛterapi śarīrendriyabuddhibhyo
vyatiriktaḥ sanātana ātmā'stīti mama śarīraṃ mamendriyaṃ mama buddhirmama
smṛtiḥ śarīryahaṃ sphuṭendriyo'haṃ jānāmi smarāmīti
śarīrendriyabuddhyuttī'rṇohaṃpratyayādhīnatayā
p. ८२) smṛtyādīnāmapi bhāsamānatvāttadvyatiriktaḥ
kaścidātmāstītyaṅgīkaraṇīyamityarthaḥ /
nanvahaṃpratyayasyāsmābhirnirvikalpakasavikalpakalakṣaṇa-
jñānadvayāntargatatvenāṅgīkṛtatvānna tadvyatiriktaḥ na ca
tarhyayamātmavyatiriktaṃ na kiñcidvikalpayatītyātmā siddha iti vācyam
sthūlo'haṃ kṛśo'haṃ sukhyahaṃ duḥkhyahamiti
rūpavedanāsantānasaṃsparśitvena śarīrādīn vikalpayatīti
tasmānnāsmadaṅgīkṛtarūpavivedanasaṃjñānavijñānasaṃskāralakṣaṇa-
pañcasantānottirṇaḥ śarīrādisantānamūrdhanyo'pyahaṃpratyayo nātmā
bhavitumarhati rūpavedanāsantānasaṃsparśitvenānityavāt
suptimūrchādāvabhāvācca / na ca ghaṭamahaṃ jānāmītyatra
vedyarūpakarmaprakāśād vedanārūpajñānaprakāśāccottīrṇatvena
bhāsamānatvādahaṃpratyaya ātmānameva vikalpayatīti vācyam
tasyāhaṃpratyayavyatirekeṇādṛśyatvāt ahaṃpratyayasyānityatvāt / yadi
pratyayasya saviṣayatā'nyathā'nupapattyā tadvyatirikta ātmā'numīyate tarhi
ko'yamanumātā? ahaṃpratyayo vā tadvyatirikto vā? nādyaḥ
anitye'haṃpratyayasyānumātṛtāṅgīkāreṇāsmanmatapraveśāpatteḥ
tadvyatiriktasyānumāturadṛśyatvāt / yadi dṛśyastarhi tasya
buddhitulyatvaprasaṅgād buddhirevātmeti cet maivam buddheḥ kṣaṇikatvena
bhinnakālabhinnaviṣayabhinnākāratvenāṅgīkṛtatvāt nīlaṃ pītādbhinnam
pītaṃ nīlādbhinnam nīlamahaṃ jānāmi pītamahaṃ jānāmi yo'haṃ bālye
pitarāvanvabhūvaṃ sa evāhamidānīṃ (yauvane vārddhakyevā)
putradārānanubhavāmītyekasaṃvillagnatayā
bāhyābhyantarānusandhānāsambhavāt kṣaṇadvayāvagāhi
saṃvidantarānaṅgīkārāt rūpasaṃskāreṇa rasasmṛtyanudayāt smṛteḥ
svasamānaviṣayatāvyavasthāpakatvena saṃskārasya kṛtārthatvāt smṛtijanakaṃ
na kiñcitpaśyāma iti smṛtergaganakusumāyamānatvena tanmūlakasya sarvasyāpi
lokavyavahārasyocchittiprasaṅgācca / tasmānnityaḥ kaścidātmānusaṃdhātā
jñānasmṛtyapohanaśaktimānaṅgīkaraṇīyaḥ mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ
ca ityetadabhiprāyeṇaiva bhagavatā'pi gītatvāt / sa cāhaṃpratyayasvarūpa eva
tadbhinnasyādṛśyatvāditi sūktatvāt tasya
suptimūrchādāvabhāvānnānityatvamāśaṅkanīyam tadā tasya
śūnyasthānanimagnatvena tadīyasvaprakāśasya tirohitatvāt anyathotthitasya
sukhamahamasvāpsamiti sukhasmṛtyanudayaprasaṅga smṛteranubhavamūlakatvāt
svatantrāṃśībhūtaprāṇavāyuparispandasya vidyamānatvena tasyā (smṛteḥ)
hānādānādirūpatayā kartṛnirūpitatvāt kartṛjñānapuraḥsaratvāditi
saṃkṣepaḥ / nanvetāvatā śarīrī kaścijjīvātmā siddho na tatpreraka īśvara iti
cet loke vidāraṇādikriyāṇāṃ kuṭhārādikaraṇasādhyatvāt karaṇānāṃ
karmendriyādhīnatvāt teṣāṃ
p. ८३)
deśakālādiparatantratvāt svatantreṇa vinā na sambhavatīti
vyavahārānyathānupapattyaiva so'pi siddha iti vadanto vaiyāsikāśca pratyuktā iti
mantavyam // ५६-५८ //
p. ८४)
mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ ca / (१५/१५)
naśvarāṇi śarīrāṇi nānārūpāṇi karmaṇā /
āśrito nitya evāsāviti jantorvivekitā

59

karmavaśāt prāptāni nānārūpāṇi śarīrāṇi naśvarāṇīti jīvasya vivekitā
piṇḍavivekaḥ tādṛkpiṇḍāśrito jīvo nitya iti vivekitā piṇḍajñavivekaḥ

60

nanvayaṃ vivekaḥ sāṃkhyamatasadṛśo jāta ityatrāha-
śarīrāt pṛthagātmānamātmabhyaḥ pṛthagīśvaram /
prerakaṃ yo vijānāti piṇḍajñānīti kathyate

60

spaṣṭam / ayameva nityānityalakṣaṇakṣetrakṣetrajñavivekaḥ kṣetrajñe jīve
prerakatveneśvarasya candrakānte yathā toyam ityādyuktadṛṣṭāntena
tādātmyena vidyamānatvāt / uktaṃ ca gītāyām -
idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate /
etadyo veda taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ /
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama /
kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata // [bha० gī० १३/१-२]
iti /
satyena labhyastapasā hyeṣa ātmā
samyagjñānena brahmacaryeṇa nityam /
antaḥśarīre jyotirmayo hi śubhro
yaṃ paśyanti yatayaḥ kṣīṇapāpāḥ // [muṃ० u० ३/२/५]
iti muṇḍakaśruteḥ /
aśarīraṃ yadātmānaṃ paśyati jñānacakṣuṣā /
tadā bhavati śāntātmā sarvato vigataspṛhaḥ //
iti devīkālottaravacanācca dehadehisvarūpaṃ aṅgāṅginorjīveśvarayoḥ
svarūpaṃ ca vijñeyam

61

atha saṃsāraheyasthalam
athaivaṃrūpapiṇḍajñānina utpadyamānasaṃsāraheyasthalaṃ nirūpayati-
p. ८६)
nirastahṛtkalaṅkasya nityānityavivekinaḥ /
saṃsāraheyatābuddhirjāyate vāsanābalāt

61

uktaprakāreṇānekajanmārjitasukṛtavaśāt prakṣīṇapāpatvena
śuddhāntaḥkaraṇasya nityānityavivekinaḥ puṇyādhikyena satsaṃskārabalāt
saṃsāre tyāgabuddhirutpadyata ityarthaḥ

62

kuta ityatrāha-
aihike kṣaṇike saukhye putradārādisambhave /
kṣayitvādiyute svarge kasya vāñchā vivekinaḥ

62

putradārādijāyamānasukhasya naśvaratvaṃ pratyakṣeṇānubhūyate /
jyotiṣṭomādiyāgajanyasvargasukhasyāpi-
te taṃ bhuktvā svargalokaṃ viśālaṃ kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti [bha०
gī० ९/२१/२] /
iti bhagavadukternaśvaratā'vagamyate /
evaṃrūpaihikāmuṣmikasukhayornityānityavivekinaḥ kasya vāñchā bhavet? na
kasyāpītyarthaḥ / naśvaratvād heyabuddhireva bhavediti bhāvaḥ

63

nanu sāṃsārikasukhasyānityatvāt parityāgo yuktaḥ saṃsāraḥ kimarthaṃ
tyajanīya ityatra doṣānudbhāvayati-
jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca / [tula० bha० gī० २/२७]
janturmaraṇajanmabhyāṃ paribhramati cakravat

63

viśrāntyabhāvāditi bhāvaḥ

64

p. ८७)
asminnarthe karmādhīnapuruṣadṛṣṭāntamapyāha-
matsyakūrmavarāhāṅgairnṛsiṃhamanujādibhiḥ /
jātena nidhanaṃ prāptaṃ viṣṇunāpi mahātmanā

64

duṣṭadaityanibarhaṇārthaṃ bhaktānugrahārthaṃ ca matsyakūrmādiśarīraiḥ
saha jātena avatāraṃ dhṛtavatā mahātmanā mahāpuruṣeṇa karmādhīnena
viṣṇunāpi nārāyaṇenāpi nidhanaṃ maraṇaṃ prāptamityarthaḥ

65

evaṃ sthite parādhīno jantustāpatrayād dahyata evetyāha-
bhūtvā karmavaśājjanturbrāhmaṇādiṣu jātiṣu /
tāpatrayamahāvahnisantāpād dahyate bhṛśam

65

dahyate tapyata ityarthaḥ

66

nanu tāpatrayānuvṛttivicchittirasmin saṃsāre kadāpyasti vā na vetyatrāha-
karmamūlena duḥkhena pīḍyamānasya dehinaḥ /
ādhyātmikādinā nityaṃ kutra viśrāntiriṣyate

66

karmamūlenādhyātmikādinā duḥkhena sadā bādhyamānasya prāṇinaḥ kutra
p. ८८)
kasminnadhikaraṇe viśrāntiḥ viśramaṇam iṣyate icchāviṣayīkriyate na
kvāpītyarthaḥ

67

atha kiṃ tattāpatrayamityatrāha-
ādhyātmikaṃ tu prathamaṃ dvitīyaṃ cādhibhautikam /
ādhidaivikamanyacca duḥkhatrayamidaṃ smṛtam

68

atha tatsvarūpaṃ lakṣayati-
ādhyātmikaṃ dvidhā proktaṃ bāhyābhyantarabhedataḥ /
vātapittādijaṃ duḥkhaṃ bāhyamādhyātmikaṃ matam

68

spaṣṭam

69

rāgadveṣādisampannamāntaraṃ parikīrtyate /
ādhibhautikametaddhi duḥkhaṃ rājādibhūtajam

70

ādhidaivikamākhyātaṃ grahayakṣādisambhavam /
duḥkhairetairupetasya karmabaddhasya dehinaḥ /
svarge vā yadi vā bhūmau sukhaleśo na vidyate

71

atha rājyādisampattiḥ sukhaṃ nāsti vetyatra nāstīti dṛṣṭāntapūrvakamāha-
p. ८९)
taṭi(ḍi)tsu vīcimālāsu pradīpasya prabhāsu ca /
sampatsu karmamūlāsu kasya vā sthiratāmatiḥ

71

vidyutsu taraṅgamālāsu dīpaśikhāsu yathā sthiratābuddhirnāsti tathā
karmamūlāsu sampatsvapi sthiratābuddhirvivekino nāstītyarthaḥ

72

nanu vidyudādivilakṣaṇatvāt sukhasādhanatvāccharīraṃ
vāñchāviṣayamastvityatra-
bhagavannasthicarmasnāyumajjāmāṃsaśukraśoṇitaśleṣmāśrudūṣite
viṇmūtravātapittakaphasaṅghāte durgandhe niḥsāre (śarīre) kiṃ
kāmopabhogaiḥ [maitrā० u० १/२] iti maitreyaśrutyanusāreṇāha-
malakośe śarīre'smin mahāduḥkhavivardhane /
taḍidaṅkura [vidyudaṅkure doṣadvayaṃ tiṣṭhati- १. kṣaṇikatvam २. sparśe sati
spṛṣṭasya śarīradāhaḥ / tadvat śarīramapi āpātaramaṇīyaṃ dṛśyate upabhoge
ca iṣṭalakṣyāt paricyutikāraṇaṃ bhavati /] saṅkāśe ko vā rucyeta paṇḍitaḥ

72

malakośe malamūtrādyādhārabhūte kṣaṇike'smin śarīre ko vā pāpapiṇḍe
vivekī prītiṃ kuryāt na ko'pi kuryādityarthaḥ

73

nanu śarīrasyaiva paramapremāspadatvāt tatra rucirastvityatrāha-
nityānandacidākāramātmatattvaṃ vihāya kaḥ /
vivekī ramate dehe naśvare duḥkhabhājane

73

nityānandasvarūpasyātmatattvasya vidyamānatvāt tasyaiva
paramapremāspadatvāt tadvihāya naśvare duḥkhapātre śarīre ko vivekī ramate na
ko'pi ramata ityarthaḥ

74

atha vivekino naśvare śarīramātra eva viraktiriti na tatsambandhiṣu sarveṣvapi
viraktirityāha-
vivekī śuddhahṛdayo niścitātmasukhodayaḥ /
duḥkhahetau śarīre'smin kalatre ca suteṣu ca

74

śuddhahṛdayo nirmalāntaḥkaraṇaḥ ata eva niścitātmasukhodayaḥ
śrutigurusvānubhavairniścitanityānityasukhasphūrtimān [tulanīya-śāstrataḥ
gurutaḥ svataḥ / (tantrāloka)] vivekī nityānityavastuvivekī duḥkhahetau
uktalakṣaṇasakaladuḥkhakāraṇe'smin śarīre kalatre strīṣu suteṣu (vairāgyaṃ
paramaśnute iti pareṇānvayaḥ)

75

suhṛtsu bandhuvargeṣu dhaneṣu kulapaddhatau /
anityabuddhyā [vedānte brahmānandahetubhūtabrahmajijñāsārthaṃ
anubandhacatuṣṭayamuktam- १. nityānityavastuvivekaḥ / २.
ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ / ३. śamadāmādisādhanaprāptiḥ / ४.
mumukṣutvam /] sarvatra vairāgyaṃ paramaśnute

75

suhṛtsu mitreṣu bāndhavasamūheṣu kulapaddhatau kulakrame dhaneṣu
godhanādidhaneṣu sarvatra etadvyatiriktasakalavastuṣvapi anityabuddhyā paraṃ
vairāgyam aśnute āśrayatītyarthaḥ

76

athaivamādyanityavastuviraktasya nityavasturāgiṇaḥ saṃsāraduḥkhavicchedahetau
buddhirutpadyata ityāha-
vivekino viraktasyaviṣayeṣvātmarāgiṇaḥ /
saṃsāraduḥkhavicchedahetau buddhiḥ pravartate

76

spaṣṭam

77

atha ko'yaṃ saṃsāraduḥkhacchedaheturityatra piṇḍapiṇḍajñānasthalārthaṃ
garbhīkṛtya vṛttenāha-
nityānityavivekinaḥ sukṛtinaḥ śuddhāśayasyātmano
p. ९१)
brahmopendramahendramukhyavibhaveṣvasthāyitāṃ paśyataḥ /
nityānandapade nirākṛtajagatsaṃsāraduḥkhodaye
sāmbe candraśiromaṇau samudayedbhaktirbhavadhvaṃsinī

5

iti śrīvīraśaivadharmanirṇaye siddhāntaśikhāmaṇau bhaktasthale
piṇḍajñānasaṃsāraheyasthalaprasaṅgo nāma pañcamaḥ paricchedaḥ

77

sukṛtinaḥ nigamāgamoktasatkarmiṇaḥ śuddhāśayasya nirmalāntaḥkaraṇasya
ātmanaḥ piṇḍaśabdavācyasya nityānityavivekinaḥ
kṣetrajñākṣetrajñavivekinaḥ piṇḍajñānino
brahmopendramahendramukhyasamastadevasampatsu asthāyitāṃ kṣaṇikatvaṃ
paśyato jānataḥ ata eva saṃsāraheyabuddhimato nityānandapade
nityaparipūrṇasaccidānandāśraye nirākṛtajagatsaṃsāraduḥkhodaye sāmbe
umāsamete candraśiromaṇau candralalāṭāya kṛttivāsase namo namaḥ
ityatharvaṇaśruteścandradharādinānālīlāvigrahakāraṇībhūtamahāliṅge
bhaktiḥ aṣṭavidhā bhavadhvaṃsinī satī samudayet prakāśata ityarthaḥ / atra
śuddhāntaḥkaraṇasya nityānityavastuvivekina
aihikāmuṣmikaphalabhogavirāgadvārā
rāgadveṣādiśabdādyantarbāhyendriyaviṣayavaimukhyena
śamadamādisampattyā mumukṣutvena saṃsāraduḥkhanivṛttyupāyabhūte
mahāliṅge bhaktirutpadyata ityuktaṃ bhavati

5

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
bhaktasthale piṇḍajñānasaṃsāraheyasthalaprasaṅgo nāma pañcamaḥ
paricchedaḥ

1

ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ
atha tadvijñānārthaṃ sadgurumevābhigacchet samitpāṇiḥ śrotriyaṃ
brahmaniṣṭham [mu० u० २/१२] iti muṇḍakaśruteḥ
pūrvoktapiṇḍapiṇḍajñānasaṃsāraheyasthalasampannaḥ saṃsāranāśakaraṃ
mahāliṅgaṃ jijñāsuḥ śrīgurumupaitīti kumbhajaṃ prati
dīkṣālakṣaṇagurukāruṇyasthalaṃ nirūpayati śrīreṇukaḥ-
tato vivekasampanno virāgī śuddhamānasaḥ /
jijñāsuḥ sarvasaṃsāradoṣadhvaṃsakaraṃ śivam

2

upaiti lokavikhyātaṃ lobhamohavivarjitam /
ātmatattvavicārajñaṃ vimuktaviṣayabhramam

3

śivasiddhāntatattvajñaṃ chinnasandehavibhramam /
sarvatantraprayogajñaṃ dhārmikaṃ satyavādinam

4

kulakramāgatācāraṃ kumārgacāravarjitam /
śivadhyānaparaṃ śāntaṃ śivatattvavivekinam

5

bhasmoddhūlananiṣṇātaṃ bhasmatattvavivekinam /
tripuṇḍradhāraṇotkaṇṭhaṃ dhṛtarudrākṣamālikam

6

liṅgadhāraṇasaṃyuktaṃ liṅgapūjāparāyaṇam /
liṅgāṅgayogatattvajñaṃ nirūḍhādvaitavāsanam

7

liṅgāṅgasthalabhedajñaṃ śrīguruṃ śivavādinam /
p. ९३)
atra tataḥ saṃsāraheyabuddhyutpattyanantaraṃ śuddhamānaso nirmalāntaḥ
karaṇatvena piṇḍaśabdavācyaḥ vivekasampannaḥ śarīrātmavivekena
piṇḍajñānavān virāgī anityasukhavaimukhyena saṃsāraheyabuddhimān
sādhakaḥ sarvasaṃsāradoṣadhvaṃsakaraṇam doṣaḥ duḥkhamityarthaḥ
sāṃsārikasakaladuḥkhanivārakaṃ śivam
parabrahmāparaparyāyaparaśivamahāliṅgaṃ jijñāsuḥ san śivavādinaṃ
mahāliṅgasvarūpamupadeṣṭāraṃ śrīgurumupaitīti yojanā / sa kīdṛśa
ityatrāha-lokavikhyāta ityādinā / sarvalokaprasiddhaḥ lobhamohavivarjitaḥ mohaḥ
ajñānamityarthaḥ ātmatattvavicārajñaḥ
dehendriyādivailakṣaṇyenātmayāthārthyasvarūpajñaḥ vimuktaviṣayabhramaḥ
yasya yasya padārthasya yā yā śaktirudīritā /
sā sā sarveśvarī devī sa sa sarvo maheśvaraḥ // [sa० ma०]
iti sarvamaṅgalāgamasthiteḥ /
śabdajātamaśeṣaṃ tu dhatte śarvasya vallabhā /
arthajātamaśeṣaṃ tu dhatte mugdhenduśekhara // [vā० saṃ०]
iti vāyusaṃhitokteśca sarvasyāpi viśvasya śivaśaktimayatvāt tayorabhedād
vigalitaviṣayagatabhedabhrāntirityarthaḥ / ata eva nirūḍhādvaitavāsanaḥ
dṛḍhībhūtādvaitasaṃskāraviśiṣṭaḥ śivasiddhāntatattvajñaḥ
śivāgamasiddhāntābhijñaḥ chinnasandehavibhramaḥ
nirākṛtasaṃśayaviparyayavānityarthaḥ / sarvatantraprayogajñaḥ
catuḥṣaṣṭitantraprayogajñaḥ dhārmikaḥ śivadharmaniṣṭhaḥ satyavādī
kulakramagatācāraḥ guruvaṃśakramānugatācāravān kumārgācāravarjitaḥ
kulaprāptasamayācāravarjitaḥ śivadhyānaparaḥ śivaliṅgacintāniṣṭhaḥ
śāntaḥ rāgadveṣarahitaḥ śivatattvavivekī śivaparaśivasvarūpajñaḥ
bhasmoddhūlananiṣṇātaḥ tatra kuśalītyarthaḥ / bhasmatattvavivekī
bhasmasvarūpavivekavān tripuṇḍradhāraṇotkaṇṭhaḥ tatrotsuka ityarthaḥ /
p. ९४)
dhṛtarudrākṣamālikaḥ liṅgadhāraṇasaṃyuktaḥ bāhyāntarliṅgadhāraṇavan
liṅgapūjāparāyaṇaḥ bāhyāntarliṅgapūjāniṣṭhaḥ liṅgāṅgayogatattvajñaḥ
śivabījasambandhatattvajñaḥ liṅgāṅgasthalabhedajñaḥ
liṅgāṅgasthalagataikottaraśatasthalabhedajñānavānityarthaḥ / śivavādī
māṅgalyavacanaprayoktā evaṃvidhasallakṣaṇasampannaṃ śrīmantaṃ
sadgurusvāminaṃ saṃsāraheyabuddhimān pakvaśiṣyaḥ mumukṣuriti yāvat
upaiti upāyanapāṇiḥ san adhigacchedityarthaḥ // १-७ //
evaṃ sadgurumadhigamya tatsevā kartavyetyāha-
seveta paramācāryaṃ śiṣyo bhaktibhayānvitaḥ

8

ṣaṇmāsān vatsaraṃ vāpi yāvadeṣa prasīdati /
āptasthānāṅgasadbhāvaiḥ sevedityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam /
atha tadvijñāpanaprakāraṃ sūtradvayena varṇayati-
prasannaṃ paramācāryaṃ bhaktyā muktipradarśakam

9

prārthayedagrataḥ śiṣyaḥ prāñjalirvinayānvitaḥ /
bho kalyāṇa mahābhāga śivajñānamahodadhe

10

ācāryavarya samprāptaṃ rakṣa māṃ bhavarogiṇam /
bhaktyā sevayā prasannamanugrahonmukhaṃ muktipradarśakaṃ
parāparamokṣapradarśakaṃ paramācāryaṃ mahāguruṃ vinayānvitaḥ
bhayabhaktisamanvitaḥ śiṣyaḥ prāñjaliḥ mukulitakaraḥ san agrataḥ purataḥ
prārthayet / kimityatra bho kalyāṇa maṅgalātmaka mahābhāga atiśreṣṭha
śivajñānasya samudra ācāryavarya gurūttama bhavarogiṇaṃ saṃsārārtaṃ
samprāptaṃ samāgataṃ māṃ rakṣa pāhīti // ८-९ //
evaṃ prārthitavantaṃ śiṣyaṃ gururupadeśāṅgabhūtadīkṣayā yojayedityāha-
iti śuddhena śiṣyeṇa prārthitaḥ paramo guruḥ

10

p. ९५)
śaktipātaṃ samālokya dīkṣayā yojayedamum /
iti evaṃprakāreṇa śuddhena śuddhāntaḥkaraṇena śiṣyeṇa prārthito
vijñāpitaḥ paramo guruḥ mahāguruḥ tasyeti śeṣaḥ / śaktipātaṃ
tīvrataraśaktipātaṃ samālokya samyagavalokya amum agrataḥ sthitaṃ śiṣyaṃ
dīkṣayā yojayet sambandhayedityarthaḥ

11

kā nāma dīkṣetyatrāha-
dīyate ca śivajñānaṃ kṣīyate pāśabandhanam

11

yasmādataḥ samākhyātā dīkṣetīyaṃ vicakṣaṇaiḥ /
yasmāt dā dāne iti dhātugatyā śivajñānaṃ
parabrahmaparaśivākhyamahāliṅgajñānaṃ dīyate svātmābhedena pradāsyate
pāśabandhanaṃ malamāyākarmabandhanaṃ kṣi kṣaye iti dhātugatyā kṣīyate
ata iyaṃ jñānakriyātmikā śaktireva dīkṣeti vicakṣaṇaiḥ śāstrajñaiḥ
samyagākhyātetyarthaḥ

12

atheyaṃ dīkṣā trividhetyāha-
sā dīkṣā trividhā proktā śivāgamaviśāradaiḥ

13

vedhārūpā kriyārūpā mantrarūpā ca tāpasa /
atha taddīkṣātrayalakṣaṇamāha-
gurorālokamātreṇa hastamastakayogataḥ

13

yaḥ śivatvasamāveśo vedhā dīkṣeti sā matā /
śrīgurornirīkṣaṇamātreṇa hastamastakasambandhād yo
jñānakriyātmakaśivatattvasamāveśo'sti sā vedhā dīkṣeti smṛtetyarthaḥ /
gurordṛṣṭigarbhe sthitvā karakamale samutpannasyātmanaścinmayasvarūpopadeśo
vedhādīkṣeti tātparyam

14

māntrī dīkṣeti sā proktā mantramātropadeśinī

14

p. ९६)
mantramātropadeśinī so'hamiti praṇavamantrasvarūpasya prāṇinaḥ
pañcākṣarīmantramātropadeśo [pañcākṣaropadeśaḥ śaivānāṃ kṛte kriyate /
anyasampradāyināṃ kṛte tattatsampradāyapracalitamantrāṇāmupadeśo bhavati /
yathā vaiṣṇavebhyaḥ oṃ namo bhagavate vāsudevāya iti
dvādaśākṣaramantrasyopadeśaḥ /] yo'sti sā mananatrāṇadharmiṇī māntrī
dīkṣeti kathitetyarthaḥ

15

kuṇḍamaṇḍalikopetā kriyādīkṣā kriyottarā /
kalaśabandhasvastikamaṇḍalasaṃyuktā kriyāparā liṅgadhāraṇakriyāsametā
kriyā dīkṣetyarthaḥ /
atha tatprakāraṃ pañcabhiḥ ślokaiḥ pradarśayati-
śubhamāse śubhatithau śubhakāle śubhe'hani

16

vibhūtiṃ śivabhaktebhyo dattvā tāmbūlapūrvakam /
yathāvidhi yathāyogaṃ śiṣyamānīya deśikaḥ

17

snātaṃ śuklāmbaradharaṃ dantadhāvanapūrvakam /
maṇḍale sthāpayecchiṣyaṃ prāṅmukhaṃ tamudaṅmukhaḥ

18

śivasya nāma kīrttiṃ ca cintāmapi ca kārayet /
śubhamāse māghādiśubhamāse śubhatithau bhadrādi [nandā bhadrā jayā
riktā pūrṇā ca tithayaḥ kramāt /] śubhatithau śubhe'hani
somaśukrādiśubhavāsare śubhakāle amṛtayuktaśubhamuhūrte
vidhyuktaprakāreṇa śāstroktakrameṇa śivabhaktebhyastāmbūlapūrvakaṃ
vibhūtiṃ dattvāṃ ācāryo dantadhāvanapūrvakaṃ snātaṃ
śuklāmbaradharaṃ śiṣyaṃ svasamīpamāhūya prāṅmukhaṃ kṛtvā
svayamudaṅmukhaḥ san svastikamaṇḍale sthāpayet / anantaram- api vā
yaścāṇḍālaḥ śiveti vācaṃ vadettena saha saṃvasettena saha saṃviśettena saha
bhuñjīta iti śruteḥ sakalaprāyaścittarūpaśivanāmakīrtanaṃ śivadhyānaṃ ca
kārayedityarthaḥ // १५-१७ //
p. ९७)
anantaram-
vibhūtipaṭṭaṃ dattvāgre yathāsthānaṃ yathāvidhi

19

pañcabrahmamayaistatra sthāpitaiḥ kalaśodakaiḥ /
ācāryaḥ samamṛtvigbhistriḥ śiṣyamabhiṣiñcayet

20

prathamaṃ yathāvidhi yathāsthānaṃ vibhūtidhāraṇaṃ kṛtvā tatra tasmin
maṇḍale sthāpitaiḥ pañcabrahmamayaiḥ īśānādipañcabrahmasvarūpaiḥ
kalaśodakaiḥ pañcākṣarātmakakalaśodakaiḥ ṛtvigbhiḥ
bhuvanaprasiddhapañcācāryasampradāyānugaiḥ ṛtvigbhiḥ samam
ācāryastatsampradāya evācāryapaṭṭābhiṣiktaḥ śrīguruḥ śiṣyaṃ
trirabhiṣiñcayet // १८-१९ //
atha māṃsapiṇḍaṃ mantrapiṇḍaṃ vidhātuṃ mantropadeśaṃ kuryādityāha-
abhiṣicya guruḥ śiṣyamāsīnaṃ paritaḥ śucim /
tataḥ pañcākṣarīṃ śaivīṃ saṃsārabhayatāriṇīm

21

tasya dakṣiṇakarṇe tu nigūḍhamapi kīrtayet /
chando rūpamṛṣiṃ cāsya devatānyāsapaddhatim

22

abhiṣicya tatastadanantaraṃ guruḥ / śuciṃ samīpe sthitaṃ śiṣyaṃ prati
tasya dakṣiṇakarṇe saṃsārabhayatāriṇīṃ śaivīṃ śivasambandhinīṃ
pañcākṣarīṃ namaḥ śivāya ceti śrīrudraprasiddhāṃ vidyāṃ
paratattvaprakāśinīṃ nigūḍhaṃ paraśrutigocarībhūtaṃ yathā na
p. ९८)
bhavati tathā kīrtayet upadiśedityarthaḥ / asyāḥ pañcākṣaryā rūpaṃ
svarūpaṃ chandaḥ ṛṣiṃ mantradraṣṭāraṃ maharṣiṃ devatānyāsapaddhatim
adhidevatāpratyadhidevatārūpapañcabrahmapañcasādākhya-
paryāyanāmavadācārādipañcatriliṅgakarāṅganyāsamārgaṃ
nyāsakramamityarthaḥ kīrtayedityanuṣaṅgaḥ /
ājñācakrasthitapraṇavamayamahāliṅgaṃ karatale sthāpayituṃ
prathamamādhārādipañcacakreṣu nakārādibījamayācārādiliṅgapañcakaṃ
śivāgamoktaprakāreṇopadiśediti rahasyam // २०-२१ //
iti gurukāruṇyasthalam
atha liṅgadhāraṇasthalam
atha etatsomasya sūryasya sarvaliṅgaṃ sthāpayati pāṇimantraṃ pavitram iti
śrutyuktaprakāreṇa śrīguruvidhīyamānaliṅgadhāraṇasthalaṃ nirūpayati /
pāṇau mananāt trāyata iti pāṇimantra ityarthaḥ / atrādau
dhāraṇīyaliṅgasvarūpaṃ nirdiśati-
sphāṭikaṃ śailajaṃ vāpi candrakāntamayaṃ tu vā /
bāṇaṃ vā sūryakāntaṃ vā liṅgamekaṃ samāharet

22

śailajaṃ śrīśailādimahāparvataśilāsambhavamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam /
eteṣvekaṃ parīkṣya gṛhṇīyādityarthaḥ

23

atha talliṅge śivakalāmāvāhayedityāha-
sarvalakṣaṇasampanne tasmilliṅge viśodhite /
pīṭhasthite'bhiṣikte ca gandhapuṣpādipūjite

23

mantrapūte kalāṃ śaivīṃ yojayedvidhinā guruḥ /
śilpaśāstroktasarvalakṣaṇasampanne pañcagavyaiḥ pariśuddhe
pañcāmṛtābhiṣikte
p. ९९)
sugandhapuṣpādinā paripūjite mūlapañcākṣarīmantrasaṃskṛte karapīṭhasthite
tasmin liṅge guruḥ ācāryaḥ śaivīṃ kalāṃ śiṣyamastakasthitāṃ śivakalāṃ
vidhyuktaprakāreṇa āvāhayedityarthaḥ / tatprakāra ittham-śiṣyamastake
sugandhena pañcāracakraṃ
vilikhya madhye praṇavaṃ pañcadaleṣu pañcākṣarāṇi vibhāvya
nityānandāṃ nirupamapadāṃ niṣkalāṃ nirviśeṣāṃ
nirvyājenordhvamāyāviracitavapuṣaṃ viśvavandyāṃ parāṃ tām /
ādhārāmādiśaktiṃ guṇagaṇanamitāṃ devadevīṃ śivākhyāṃ
vande hṛtpadmapīṭhe paramaśivapadāṃ śrīmatīmūrdhvasaṃjñām //
iti sakalajagadvyavahārapravṛttikāṃ carācaracaitanyatejorūpiṇīṃ śivakalāṃ
dhyātvā gandhādinā'bhyarcya pradīpād dīpāntaramiva kroṃ
ityaṅkuśamudrayā''kṛṣyā''vāhya tadāraṃ vicintya
punargandhādyupacāraiḥ sampūjayediti

25

atha liṅgaprāṇasāmarasyaṃ kṛtvā talliṅgaṃ śiṣyahaste sthāpayedityāha-
śiṣyasya prāṇamādāya liṅge tatra nidhāpayet // २४
talliṅgaṃ tasya tu prāṇe sthāpayedekabhāvataḥ /
evaṃ kṛtvā gururliṅgaṃ śiṣyahaste nidhāpayet

26

tatra liṅge śivakalābharitaliṅge śiṣyasya jīvakalārūpaṃ prāṇam
ādāya ākṛṣya nidhāpayet pratiṣṭhāpayet / talliṅgaṃ śivakalāpūritaliṅgaṃ
tasya śiṣyasya prāṇe praṇavarūpatvena jīvakalārūpe prāṇe
ekabhāvastādātmyena sthāpayet niyojayedityarthaḥ / evaṃprakāreṇa
gururliṅgaṃ śivajīvakalāsāmarasyātmakaṃ kṛtvā śiṣyakarakamale
sthāpayedityarthaḥ // २४-२५ //
p. १००)
śiṣyaṃ śikṣayati-
prāṇavaddhāraṇīyaṃ tatprāṇaliṅgamidaṃ tava /
kadācitkutracidvāpi na viyojaya dehataḥ

26

bho śiṣya! tadidaṃ prāṇaliṅgaṃ tava tvayā prāṇavaddhāraṇīyam jātu kvāpi
dehato na viyojaya śarīrādviyuktaṃ mā kurvityarthaḥ

27

yadi pramādena śarīrādviyuktaṃ cettadā kiṃ kartavyamityatrāha-
yadi pramādāt patite liṅge dehānmahītale /
prāṇān vimuñca sahasā prāptaye mokṣasampadaḥ

27

spaṣṭaṃ bālatkāreṇa prāṇatyāge durmaraṇaṃ kiṃ na syādityatroktam-
prāptaye mokṣasampada iti / anyathā naraka eveti bhāvaḥ

28

iti sambodhitaḥ śiṣyo guruṇā śāstravedinā /
dhārayecchāṅkaraṃ liṅgaṃ śarīre prāṇayogataḥ

28

yāvatparyantaṃ śarīre prāṇastiṣṭhati tāvatparyantaṃ vīraśaivaśāstrajñena
guruṇā bodhitaḥ śiṣyaḥ śāṅkaraṃ liṅgaṃ dhārayedityarthaḥ

29

atha kimasya dhāraṇena prayojanaṃ kairaṅgīkṛtamityatrāha-
liṅgasya dhāraṇaṃ puṇyaṃ sarvapāpapraṇāśanam /
ādṛtaṃ munibhiḥ sarvairāgamārthaviśāradaiḥ

29

vīraśaivāgamābhijñairmunibhiḥ sarvairapyaṅgīkṛtamityarthaḥ

30

p. १०१)
athaivaṃ liṅgadhāraṇaṃ mokṣakāṅkṣibhirmunibhirdvidhāṅgīkṛtamityatrāha-
liṅgadhāraṇamākhyātaṃ dvidhā sarvārthasādhakaiḥ /
bāhyamābhyantaraṃ ceti munibhirmokṣakāṅkṣibhiḥ

30

sarvārthasādhakaṃ bhogamokṣapradamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

31

kimidamāntaramityatrāha-
cidrūpaṃ paramaṃ liṅgaṃ śāṅkaraṃ sarvakāraṇam /
yattasya dhāraṇaṃ citte tadāntaramudāhṛtam

31

cidrūpaṃ saccidānandātmakaṃ paramam / ata eva deśakālottīrṇaṃ
sarvakāraṇaṃ deśakālākāralakṣaṇaviśvakāraṇaṃ śāṅkaraṃ
śivasambandhi yalliṅgamasti tasya mahāliṅgasya citte svahṛtmakamale
yaddhāraṇaṃ dhyānarūpeṇa dhāraṇam tad āntaram
antarliṅgadhāraṇamityudāhṛtamityarthaḥ

32

athaitatsvarūpaṃ bahudhā prakāśayati-
cidrūpaṃ hi paraṃ tattvaṃ śivākhyaṃ viśvakāraṇam /
nirastaviśvakāluṣyaṃ niṣkalaṃ nirvikalpakam

33

sattānandaparisphūrtimullāsakalāmayam /
aprameyamanirdeśyaṃ mumukṣubhirupāsitam

34

paraṃ brahma mahāliṅgaṃ prapañcātītamavyayam /
jaḍavilakṣaṇatvāccidrūpam jīvavilakṣaṇatvātparam ata eva
carācaraprapañcakāraṇaṃ nirastasamastadoṣaṃ niravayavaṃ bhedarahitaṃ
nityānandaprakāśātmakatvena vyāpriyamāṇaturyātītasaptadaśakalāsvarūpaṃ
pratyakṣādipramāṇāgamyaṃ vaktumaśakyaṃ mokṣakāṅkṣibhirbhajanīyaṃ
viśvātītaṃ kālatrayābādhyaṃ śivākhyaṃ paraṃ brahma mahāliṅgaṃ hi
mahāliṅgamiti prasiddhamityarthaḥ // ३२-३३ //
p. १०२)
nanvetādṛśasya mahāliṅgasya sthānadhyānaśūnyatvāt (tat)
kathamupāsanīyaṃ syādityatrāha-
tadeva sarvabhūtānāmantastristhānagocaram

35

mūlādhāre ca hṛdaye bhrūmadhye sarvadehinām /
jyotirliṅgaṃ sadā bhāti yad brahmetyāhurāgamāḥ

36

tadevaṃ pūrvoktamahāliṅgameva samastaprāṇināmantaḥ tristhānagocaraṃ
sthānatrayavadityarthaḥ / yat śivāgamaprasiddhamahāliṅgatattvam āgamā
upaniṣado brahmetyāhuḥ tajjyotirliṅgaṃ sarvadehināṃ samastaprāṇināṃ
pūrvahṛdaye mūlādhāre madhyahṛdaye hṛdaye ūrdhvahṛdaye bhrūmadhye sadā
bhāti gurūpadeśādvijñeyamityarthaḥ // ३४-३५ //
nanvakhaṇḍitasya mahāliṅgasya khaṇḍitatvaṃ kathamityatrāha-
aparicchinnamavyaktaṃ liṅgaṃ brahma sanātanam /
upāsanārthamantaḥsthaṃ paricchinnaṃ svamāyayā

36

akhaṇḍitamaprakaṭaṃ nityaṃ brahmaśabdābhidheyam antaḥsthaṃ liṅgam
ekamapi upāsanārthaṃ bhaktānāṃ dhyānapūjārthaṃ svamāyayā
svasvātantryāparaparyāyamāyāśaktyā paricchinnaṃ sthānabhedena
liṅgatrayarūpaṃ jñātamityarthaḥ

37

nanu parabrahma liṅgarūpamiti kathaṃ vyavahriyata ityatrāha-
p. १०३)
layaṃ gacchati yatraiva jagadetaccarācaram /
punaḥ punaḥ samutpattiṃ talliṅgaṃ brahma śāśvatam

37

yatra brahmaṇi etaccarācaraṃ jagad layaṃ gacchati punaḥ punarutpattiṃ
gacchatīti tacchāśvataṃ brahma liṅgamityarthaḥ

38

uktārthaṃ nigamayati-
tasmālliṅgamitikhyātaṃ sattānandacidātmakam /
bṛhatvād bṛṃhaṇatvācca brahmaśabdābhidheyakam

38

tasmāt saccidānandātmakaṃ liṅgaṃ mahāliṅgaṃ bṛhatvānmahattvād
bṛṃhaṇatvād viśvasṛṣṭyunmukhatvācca brahmaśabdābhidheyakamiti khyātaṃ
prakhyātamityarthaḥ / evaṃ parabrahmaiva mahāliṅgaṃ mahāliṅgameva
parabrahmeti bhāvaḥ

39

athoktasthāneṣvekatra jyotirliṅgānusandhānamāntaraliṅgadhāraṇamityāha-
ādhāre hṛdaye vāpi bhrūmadhye vā nirantaram /
jyotirliṅgānusandhānamāntaraṃ liṅgadhāraṇam

39

spaṣṭam

40

atha kena prakāreṇānusandheyamityatrāha-
ādhāre kanakaprakhyaṃ hṛdaye vidrumaprabham /
bhrūmadhye sphaṭikacchāyaṃ liṅgaṃ yogī vibhāvayet

40

spaṣṭam

41

p. १०४)
athedamantarliṅgadhāraṇaṃ bāhyaliṅgadhāraṇāpekṣayā viśiṣṭamityāha-
nirupādhikamākhyātaṃ liṅgasyāntaradhāraṇam /
viśiṣṭaṃ koṭiguṇitaṃ bāhyaliṅgasya dhāraṇāt

41

spaṣṭam

42

ye dhārayanti hṛdaye liṅgaṃ cidrūpamaiśvaram /
na teṣāṃ punarāvṛttirghorasaṃsāramaṇḍale

42

paramuktirevetyarthaḥ

43

tatkathamityatrāha-
antarliṅgānusandhānamātmavidyāpariśramaḥ /
gurūpāsanaśaktiśca kāraṇaṃ mokṣasampadām

43

ātmalābhānna paraṃ vidyate iti śru(smṛ)ternāhamīśvara
ityajñānanivārakībhūtātmavidyānaiśitya [naiśityaṃ tīkṣṇatā tīvrotkaṇṭhā
vā /] gurubhajanasāmarthyayorapyantarliṅgānusandhānaṃ
mokṣasampatkāraṇamityarthaḥ

44

tasmādacañcalahṛdayānāṃ śivayogināmantarliṅgānusandhāna eva rucirna
bāhya ityāha-
vairāgyajñānayuktānāṃ yogināṃ sthiracetasām /
antarliṅgānusandhāne rucirbāhye na jāyate

44

spaṣṭam

45

p. १०५)
kimuta paripakvabrahmādayo'pi sujñānayogenaiva jyotirliṅgaṃ paśyantītyāha-
brahmā viṣṇuśca rudraśca vāsavādyāśca lokapāḥ /
munayaḥ siddhagandharvā dānavā mānavāstathā

46

sarve ca jñānayogena sarvakāraṇakāraṇam /
paśyanti hṛdaye liṅgaṃ paramānandalakṣaṇam

47

atra brahmaviṣṇurudrendrāste samprasūyante iti śruteḥ kāryakoṭipraviṣṭarudro
vivakṣitaḥ na tu trimūrtikāraṇībhūtamahāliṅgarudra ityanusandheyam // ४५-४६ //
tasmāt sāṃsārikaduḥkhanivṛttyarthamantarliṅgānusandhāmeva kuryādityāha-
tasmāt sarvaprayatnena śāṅkaraṃ liṅgamuttamam /
antarvibhāvayed vidvānaśeṣakleśamuktaye

47

spaṣṭam

48

nanvevaṃ ced bāhyaliṅgadhāraṇaṃ kimarthamityākāṅkṣāyāmāha-
antardhārayituṃ liṅgamaśaktaḥ śakta eva vā /
bāhyaṃ ca dhārayelliṅgaṃ tadrūpamiti niścayāt

48

antarliṅgadhāraṇe yadyaśaktaḥ śakta eva vā
sphaṭikaśilādinirmitabāhyaliṅgaṃ tadrūpamiti
hṛdayakamalāśritacinmayamahāliṅgasvarūpavaditi niścayāt sandeharāhityena
dhārayet
bindusvarūpāmalamūlapīṭhaṃ nādasvarūpaṃ sphuradūrdhvapīṭham /
kalātmatiryaggatagomukhāḍhyaṃ cidrūpaliṅgaṃ hṛdayābjasaṃstham //
iti śivālokavacanāt tadrūpabāhyaliṅgamantarliṅgasmaraṇārthaṃ vīraśaivo
dhārayedityarthaḥ

49

p. १०६)
atha mahāliṅgabhedaṃ nirūpayati-
liṅgaṃ tu trividhaṃ proktaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ parātparam /
iṣṭaliṅgamidaṃ sthūlaṃ yad bāhye dhāryate tanau

50

prāṇaliṅgamidaṃ sūkṣmaṃ yadantarbhāvanāmayam /
parātparaṃ tu yatproktaṃ tṛptiliṅgaṃ taducyate

51

liṅgaṃ tu mahāliṅgamityarthaḥ tat sthūlaṃ sūkṣmaṃ parātparamiti trividham /
tatra yad bāhye tanau dhāryate tadidamiṣṭaliṅgaṃ sthūlam / yad yalliṅgamantaḥ
hṛdayakamale bhāvanāmayaṃ sanmātrabhāvanārūpaṃ tat prāṇaliṅgaṃ
sūkṣmam yad yalliṅgaṃ parātparamiti proktaṃ tat tṛptiliṅgamityucyata ityarthaḥ //
४९-५० //
nanvidaṃ sthūlaliṅgaṃ kimarthaṃ dhāraṇīyamityatrāha-
bhāvanātītamavyaktaṃ parabrahma śivābhidham /
iṣṭaliṅgamidaṃ sākṣādaniṣṭaparihārataḥ //
dhārayedavadhānena śarīre sarvadā budhaḥ

51

avyaktaṃ rūpādyabhāvādabāhyendriyagocaram samalamānasavṛttyagamyatvād
bhāvanātītaṃ śivābhidhaṃ parabrahma
nigamāgamaprasiddhaśivākhyaparabrahmaiva aniṣṭaparihārataḥ
saṃsārapāśalakṣaṇāniṣṭaparihārataḥ iṣṭarūpaparātparamuktipradānataḥ
sākṣāt pratyakṣībhūteṣṭaliṅgamidam-iṣṭamūrjaṃ tapasānuyacchata
ityatharvaśiraḥ siddhaṃ liṅgaṃ budho nigamāgamanipuṇaḥ śarīre sāvadhānena
sadā dhārayedityarthaḥ

52

athedamiṣṭaliṅgaṃ śarīre kutra dhāraṇīyamityatrāha-
mūrdhni vā kaṇṭhadeśe vā kakṣe vakṣaḥsthale'pi vā /
kukṣau hastasthale vāpi dhārayelliṅgamaiśvaram

52

spaṣṭam

53

p. १०७)
atha niṣedhasthānamāha-
nābheradhastālliṅgasya dhāraṇaṃ pāpakāraṇam /
jaṭāgre trikabhāge ca malasthāne na dhārayet

53

trikabhāgaḥ pṛṣṭhabhāga ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

54

athedaṃ liṅgaṃ kutra pūjanīyamityatrāha-
liṅgadhārī sadā śuddho nijaliṅgaṃ manoramam /
arcayed gandhapuṣpādyaiḥ karapīṭhe samāhitaḥ

54

spaṣṭam

55

bāhyapīṭhārcanādetat karapīṭhārcanaṃ varam /
sarveṣāṃ vīraśaivānāṃ mumukṣūṇāṃ nirantaram

55

spaṣṭam

56

athedaṃ liṅgadhāraṇaṃ kairaṅgīkṛtamityatrāha-
brahmaviṣṇvādayo devā munayo gautamādayaḥ /
dhārayanti sadā liṅgamuttamāṅge viśeṣataḥ

57

lakṣmyādiśaktayaḥ sarvāḥ śivabhaktivibhāvitāḥ /
dhārayantyalikāgreṣu śivaliṅgamaharniśam

58

anena strīpuruṣayorapi liṅgadhāraṇamuktaṃ bhavati // ५६-५७ //
p. १०८)
athedaṃ liṅgadhāraṇaṃ kutroktamityāha-
vedaśāstrapurāṇeṣu kāmikādyāgameṣu ca /
liṅgadhāraṇamākhyātaṃ vīraśaivasya niścayāt

59

atha śrutau kutra prasiddhamityatrāha-
ṛgityāha pavitraṃ te vitataṃ brahmaṇaspate /
tasmātpavitraṃ talliṅgaṃ dhāryaṃ śaivamanāmayam

59

pavitraṃ te vitataṃ brahmaṇaspate iti ṛgveda āha / bho brahmaṇaspate te tava
liṅgamiti śeṣaḥ / vitataṃ śivādibhūmyantaṃ vistṛtam pavitraṃ pāvanam
tasmād anāmayaṃ doṣarahitaṃ śaivaṃ talliṅgaṃ dhārayedityarthaḥ

60

nanu kimasya dhāraṇenetyāha-
brahmeti liṅgamākhyātaṃ brahmaṇaḥ patirīśvaraḥ /
pavitraṃ taddhi vikhyātaṃ tatsamparkāttanuḥ śuciḥ

60

tatpavitramiti tatsamparkāt tanuḥ śarīraṃ pavitraṃ bhavatītyarthaḥ

61

athaitādṛśaṃ liṅgaṃ dīkṣayā rahito na dhārayedityāha-
ataptatanurajño vai āmaḥ saṃskāravarjitaḥ /
dīkṣayā rahitaḥ sākṣānnāpnuyālliṅgamuttamam

61

ataptatanuḥ taporahitadehaḥ āmaḥ aparipakvaḥ avairāgyaśīla ityarthaḥ /
saṃskāravarjitaḥ śivasaṃskārarahitaḥ ajñaḥ nityānityavastuvivekaśūnyaḥ
dīkṣayā rahitaḥ gurukāruṇyarahitaḥ sākṣāt pratyakṣam uttamaṃ
śreṣṭhaliṅgaṃ
p. १०९)
nāpnuyād na dhārayet / asminnarthe-ataptatanūrna tadāmo aśnute [ṛṃsaṃ०
९/८३/१] iti śrutiḥ / tad āma iti vicchedaḥ tat talliṅgamityarthaḥ / anena suprasannena
guruṇā dattaṃ liṅgameva bhogamokṣapradam svecchayā dhṛtaṃ viphalamiti
sūcitam

62

atha liṅgadhāraṇo yājuṣī śrutirapyastītyāha-
aghorā pāpakāśīti yā te rudraśivā tanūḥ /
yajuṣā gīyate yasmāt tasmācchaivo'ghavarjitaḥ

62

yā te rudra śivā tanūraghorā pāpakāśinī [yā te rudra śivā
tanūraghorā'pāpakāsinī / tayā nastanvā śantamayā giriśantābhicākaśīhi //
(vā० saṃ० १६/२)] iti śrīrudraśrutiḥ / asyāḥ śruterayamarthaḥ-bho rudra te tava
śivā maṅgalasvarūpā yā tanūḥ liṅgaṃ tu śivayordehaḥ ityāgamokteḥ
śivaśaktyā(tmikā) liṅgamūrtiḥ sā aghorā śāntā apāpakāśī apāpeṣu
bhakteṣu kāśata iti apāpakāśī iṣṭaliṅgarūpeṇa tatra sthitā iti yajuṣā
yajurvedena yasmād gīyate tasmāt śaivaḥ śivaliṅgasambandhī aghavarjitaḥ
pāparahita ityarthaḥ

63

atha liṅgadhāraṇasthalaṃ samāpya tatsampannasya bhasmadhāraṇasthalaṃ
sūcayati-
yo liṅgadhārī niyatāntarātmā
nityaṃ śivārādhanabaddhacittaḥ /
sa dhārayet sarvamalāpahatyai
bhasmāmalaṃ cāru yathāprayogam

6

iti śrīvīraśaivadharmanirṇaye siddhāntaśikhāmaṇau bhaktasthale
gurukāruṇyaliṅgadhāraṇaprasaṅgo nāma ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ

63

p. ११०)
yaḥ puruṣo liṅgadhārī liṅgadhāraṇasampannaḥ niyatāntarātmā
nirmalāntaḥkaraṇaḥ nityaṃ śivapūjābaddhacittaḥ sa śivaliṅgadhārakaḥ
sarvamalāpahatyai sarvadoṣanivṛttyai cāru manoharam amalaṃ nirmalaṃ bhasma
yathāprayogaṃ śāstroktaprakāreṇa dhārayedityarthaḥ

6

śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
bhaktasthale gurukāruṇyaliṅgadhāraṇaprasaṅgo nāma ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ

1

saptamaḥ paricchedaḥ
bhasmadhāraṇasthalam
atha bhūtyai na pramaditavyam [tai० u० ११/१] iti
śrutiprasiddhabhasmadhāraṇasthalaṃ nirūpayati śrīreṇukaḥ / atrādau
nirupādhikabhasmadhāraṇaṃ sūtradvayena nirūpayati-
bhasmadhāraṇasaṃyuktaḥ pavitro niyatāśayaḥ /
śivābhidhānaṃ yatproktaṃ bhāsanādbhasitaṃ tathā

2

mahābhasmeti sañcitya mahādevaṃ prabhāmayam /
vartante ye mahābhāgā mukhyāste bhasmadhāriṇaḥ

3

bhasmadhāraṇasaṃyuktaḥ śivaliṅgadhārakaḥ niyatāśayaḥ-bhasmadhyānāt
sandhānaṃ bhavati bhasmadhyānāt pañcākṣarīsmaraṇaṃ bhavati tasmād
dhyānāt sthāṇutvaṃ ca gacchati / sa eṣa bhasmajyotiḥ sa eṣa bhasmajyotiḥ iti
bhasmajābālaśrute[ayamuddhṛtāṃśo bhasmajābālopaniṣadi na prāpyate-
/]rbhasmajyotirliṅgamayamiti niyamitacittaḥ san pavitraḥ śuddho
yadbhasmajyotirliṅgaṃ śivābhidhānaṃ paraśivaparabrahmābhidhānaṃ sat
proktamiti prabhāmayaṃ jyotirliṅgasvarūpam taṃ mahādevaṃ bhāsanāt
prakāśanād bhasitaṃ bhasitamiti tathā mahābhasmeti sañcitya mahābhāgāḥ
śreṣṭhā ye kecilliṅgadhārakā vartante te mukhyā mukhyabhasmadhāriṇo
nirupādhikabhasmadhāriṇa ityarthaḥ // १-२ //
p. ११२)
atha sopādhikabhasmasvarūpaṃ nirūpayati-
śivāgnyādisamutpannaṃ mantranyāsādiyogataḥ /
tadupādhikamityāhurbhasmatantraviśāradāḥ

3

yadbhasma mantranyāsādiyogataḥ pañcabrahmamantranyāsādisambandhāt
śivāgnyādisamutpannaṃ śivamantrasaṃskṛtāgnisamutpannaṃ bhavati tat
tadbhasma tantraviśāradāḥ śivāgamapravīṇā upādhikaṃ bhasma sopādhikaṃ
bhasmetyāhurityarthaḥ

4

athāsya bhasmanaḥ kāraṇabhedena nāmapañcakamastītyāha-
vibhūtirbhasitaṃ bhasma kṣāraṃ rakṣeti bhasmanaḥ /
etāni pañcanāmāni hetubhiḥ pañcabhirbhṛśam

4

spaṣṭam

5

tatkāraṇamanvarthanāma kṛtvā kathayati-
vibhūtirbhūtihetutvād bhasitaṃ tattvabhāsanāt /
pāpānāṃ bhartsanādbhasma kṣaraṇāt kṣāramāpadām

5

rakṣaṇāt sarvabhūtebhyo rakṣeti parigīyate /
aṇimādyaṣṭaiśvaryakāraṇatvād vibhūtiḥ śivatattvaprakāśanādbhasitam
pāpānāṃ manovākkāyajanyānāṃ bhartsanād bhayotpādanādbhasma
āpadāṃ tāpatrayotpannavipadāṃ kṣāraṇāt kṣayīkaraṇāt kṣāram
sarvabhūtebhyo grahayakṣādibhyo (rakṣaṇāt) rakṣeti parigīyata ityarthaḥ

6

nanvekavidhakriyābhedaḥ kiṃnibandhana ityatra gomūlaka ityāha-
nandā bhadrā ca surabhiḥ suśīlā sumanāstathā

6

p. ११३)
pañca gāvo vibhorjātāḥ sadyojātādivaktrataḥ /
śivasya sadyojātamukhānnandā vāmadevavadanād bhadrā aghorāsyāt surabhiḥ
tatpuruṣavaktrāt suśīlā īśānānanāt sumanāḥ / evaṃ pañca gāvo jātāḥ /
tatkṛto'yaṃ kāryabheda ityarthaḥ

7

tarhi kimāsāṃ rūpamityatrāha-
kapilā kṛṣṇā ca dhavalā dhūmrā raktā tathaiva ca

7

nandādīnāṃ gavāṃ varṇāḥ krameṇa parikīrtitāḥ /
tathaiva krameṇeti sambandhaḥ

8

atha kayā gavā kīdṛśaṃ bhasmotpannamityatrāha bṛhajjābālaśrutyarthameva-
sadyojātādvibhūtiśca vāmādbhasitameva ca

9

aghorādbhasma sajātaṃ tatpuruṣātkṣāranāma ca /
rakṣā ceśānavaktrācca nandādidvārato'bhavat

10

sadyojātamukhotpannanandayā vibhūtiḥ vāmadevamukhodbhūtabhadrayā
bhasitam aghoramukhasañjātasurabhigavā bhasma
tatpuruṣamukhāvirbhūtasuśīlayā kṣāram īśānamukhanirgatasumanasā rakṣā
abhavadāsīdityarthaḥ // ८-९ //
athaiṣāṃ viniyogamāha-
dhārayennityakāryeṣu vibhūtiṃ ca prayatnataḥ /
naimittikeṣu bhasitaṃ kṣāraṃ kāmyeṣu sarvadā

11

prāyaścitteṣu sarveṣu bhasma nāma yathāvidhi /
rakṣā ca mokṣakāryeṣu prayoktavyā sadā budhaiḥ

12

p. ११४)
budhaiḥ vīraśaivamatapraviṣṭavidvajjanaiḥ prayoktavyaṃ dhāryamityarthaḥ /
śiṣṭaṃ spaṣṭam // १०-११ //
athaivaṃvidhabhasmanāṃ varṇamāha-
nandādīnāṃ tu ye varṇāḥ kapilādyāḥ prakīrtitāḥ /
ta eva varṇā vikhyātā bhūtyādīnāṃ yathākramam

12

spaṣṭam

13

athaitadbhasmotpattiścaturvidhetyāha-
bhasmotpādanamuddiṣṭaṃ caturdhā tantravedibhiḥ /
kalpaṃ caivānukalpaṃ tūpakalpamakalpakam

13

eṣāmādimamutkṛṣṭamanyat sarvamabhāvataḥ /
kalpānukalpopakalpākalpākhyacaturvidhabhasmasvādimaṃ prāthamikaṃ kalpaṃ
bhasmotkṛṣṭam anyat sarvaṃ śiṣṭaṃ trividhaṃ bhasma abhāvataḥ
kalpabhasmālābhādaṅgīkaraṇīyamityarthaḥ

14

atha teṣāṃ svarūpaṃ krameṇa kathayati-
yathāśāstroktavidhinā gṛhītvā gomayaṃ navam

15

sadyena vāmadevena kuryātpiṇḍamanuttamam /
śoṣayetpuruṣeṇaiva dahed ghorācchivāgninā

16

kalpaṃ tadbhasma vijñeyamanukalpamathocyate /
vaneṣu gomayaṃ yacca śuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ tathā

17

dagdhaṃ caivānukalpākhyamāpaṇādigataṃ tu yat /
vastreṇottāritaṃ bhasma gomūtrābaddhapiṇḍitam

18

p. ११५)
dagdhaṃ prāguktavidhinā bhavedbhasmopakalpakam /
anyairāpāditaṃ bhasmāpyakalpamiti niścitam

19

śāstroktaprakāreṇa nandādibhirāvirbhūtanūtanagomayaṃ sadyena
sadyojātamantreṇāntare gṛhītvā vāmadevamantreṇa piṇḍīkṛta
tatpuruṣamantreṇa śoṣayitvā śivamantrasaṃskṛtāgninā ghorādaghoramantrād
dahed bhasmīkuryādityarthaḥ / athaiśānamantreṇa bilvādipātre sthāpitaṃ
tadbhasma kalpamiti jñātuṃ yogyamityarthaḥ / araṇyeṣu yacchuṣkaṃ gomayaṃ
cūrṇīkṛtya pūrvavaddagdhaṃ bhasmānukalpākhyamityarthaḥ / atra
mantratrayalopaḥ / āpaṇādigataṃ yadbhasmāsti tadvastreṇa saṃśodhitaṃ sat
punargomūtreṇa piṇḍīkṛtaṃ sat paścāt prāguktavidhinā dagdhaṃ
cedupakalpākhyaṃ bhasma bhavet syādityarthaḥ / anyaiḥ amantrajñaiḥ āpāditaṃ
sampāditaṃ bhasma akalpamiti kalpitaṃ kathitamityarthaḥ // १४-१८ //
athaivaṃvidhabhasmanā snānaṃ kuryādityāha-
eṣvekatamamādāya pātreṣu kalaśādiṣu /
trisandhyamācaret snānaṃ yathāsambhavameva vā

19

kalaśādipātreṇsu bhinnatayā sthāpiteṣveṣu bhasmasu ekatamaṃ bhasmādāya
trikālamekakālaṃ vā snānaṃ kuryādevetyarthaḥ

20

p. ११६)
kathaṃ kartavyamityatrāha-
snānakāle karau pādau prakṣālya vimalāmbhasā /
vāmahastatale bhasma kṣiptvācchādyānyapāṇinā

21

aṣṭakṛtvātha mūlena maunī bhasmābhimatrya ca /
śira īśānamantreṇa puruṣeṇa mukhaṃ tathā

22

hṛtpradeśāghoreṇa vāmadevena guhyakam /
pādau sadyena sarvāṅgaṃ praṇavenaiva secayet

23

bhasmasnānakāle svacchodakena hastau pādau prakṣālya vāmakaratale bhasma
saṃsthāpya dakṣiṇapāṇinā''cchādya dakṣiṇorau niveśya maunī
bhasmābhimantrayet iti śivāgamavacanād maunī bhūtvā
mūlenāṣṭavāramabhimantrya śiromukhahṛdayanābhipādeṣu
praṇatipūrvakairīśānādimantrai[īśāna - īśānaḥ sarvavidyānāmīśvaraḥ
sarvabhūtānām / brahmādhipatirbrahmaṇo'dhipatirbrahmā śivo me'stu
sadāśivom /;
tatpuruṣa - tatpuruṣāya vidmahe mahādevāya dhīmahi tanno rudraḥ pracodayāt /;
aghora -aghorebhyo'tha ghorebhyo ghoraghoratarebhyaḥ / sarvebhyaḥ sarvasarvebhyo
namaste'stu rudrarūpebhyaḥ / ;
vāmadeva - vāmadevāya namo jyeṣṭhāya namaḥ śreṣṭhāya namo rudrāya
namaḥ kālāya namaḥ kalavikaraṇāya namo balavikaraṇāya namo balāya namo
balapramathanāya namaḥ sarvabhūtadamanāya namo manonmanāya namaḥ / ;
sadyojāta - sadyojātaṃ prapadyāmi sadyojātāya vai namo namaḥ / bhave
bhavenātibhave bhavasva māṃ bhavodbhavāya namaḥ /]rabhyukṣayet praṇavena
sarvāṅgaṃ prokṣayedityarthaḥ // २०-२२ //
athedaṃ jalasnānādutkṛṣṭamityāha-
p. ११७)
bhasmanā vihitaṃ snānamidamāgneyamuttamam /
snāneṣu vāruṇādyeṣu mukhyametanmalāpaham

23

gaṅgodakadivyavāyavyādisnāneṣu bhasmanā vihitaṃ
snānamidamāgneyamuttamam agneḥ sarvabhasmakatvenaitadāgneyasnānam
sakalamalāpahamiti mukhyamityarthaḥ

24

nanu jalādisnānasya sakalamalanivartakatvaṃ nāsti vetyatrāha-
bhasmasnānavatāṃ puṃsāṃ yathāyogaṃ dine dine /
vāruṇādyairalaṃ snānairbāhyadoṣāpahāribhiḥ

24

yathāyogaṃ śāstroktaprakāramanatikramya pratidinaṃ bhasmasnānavatāṃ
puṃsāṃ bāhyābhyantaramalakṣayād bhasmano jñānāṅgatvād
bāhyamalamātranivartakairjalādisnānairalaṃ kiṃ prayojanamityarthaḥ

25

ata eva yatibhirjalasnānādāgneyameva śreṣṭhamiti bhasmasnānameva vidhīyata
ityāha-
āgneyaṃ bhasmanā snānaṃ yatibhistu vidhīyate /
ārdrasnānāt paraṃ bhasma ārdre jantuvadho dhruvam

25

bhasmanā snānamāgneyamiti yatibhirvidhīyate vahneḥ prakāśatvena
jñānapradatvāt / bhasmasnānaṃ (yatibhiḥ) ārdrasnānātparaṃ śreṣṭham /
ārdre jalasnāne jantuvadha iti dhruvaṃ niścayaḥ jalacaraprāṇipīḍanayā śaityena
ca prāṇihiṃsākaramityarthaḥ atra tādṛśadoṣābhāvācca

26

p. ११८)
atha jalasya doṣāntaramudbhāvayati-
ārdraṃ tu prakṛtiṃ vindyāt prakṛtiṃ bandhanaṃ viduḥ /
prakṛtestu prahāṇārthaṃ bhasmanā snānamiṣyate

26

ārdraṃ jalaṃ prakṛtiṃ garbhavāsaprakṛtiṃ vindyāt raktaśuklayorjalamayatvāt
sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ [tai० u० २/१] iti śruteḥ / prakṛtiṃ bandhanaṃ
bhojyabhojanarūpeṇa puruṣasya pāśarūpaṃ viduḥ abhijñāḥ jānanti puruṣaḥ
prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijān guṇān [bha० gī० १३२१] iti bhagavadukteḥ
puruṣasya prakṛtibaddhatvāt prakṛtestu prahāṇārthaṃ
jalasnānotthadoṣanivṛttyarthaṃ bhasmanā snānamicchāviṣayīkriyata ityarthaḥ

27

athedaṃ bhasmanā snānaṃ kairaṅgīkṛtamityatrāha-
brahmādyā vibudhāḥ sarve munayo nāradādayaḥ /
yoginaḥ sanakādyāśca bāṇādyā dānavā api

28

bhasmasnānayutāḥ sarve śivabhaktiparāyaṇāḥ /
nirmuktadoṣakalilā nityaśuddhā bhavanti hi

29

kalilāḥ samūhā ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam // २७-२८ //
atha bhasmoddhūlanaṃ tripuṇḍradhāraṇaṃ ca kartavyamityāha-
namaśśivāyeti bhasma kṛtvā saptābhimantritam /
uddhūlayet tena dehaṃ tripuṇḍraṃ cāpi dhārayet

29

bhasma namaśśivāyeti mantreṇa saptābhimantritaṃ
saptajanmakṛtadoṣanivṛttyarthaṃ saptavāramabhimantritaṃ kṛtvā tena bhasmanā
dehamuddhūlayet tripuṇḍraṃ cāpi dehe racayedityarthaḥ

30

p. ११९)
atroddhūlanāpekṣayā tripuṇḍrasyādhikyamāha-
sarvāṅgoddhūlanaṃ cāpi na samānaṃ tripuṇḍrakaiḥ /
tasmāt tripuṇḍramevaikaṃ likheduddhūlanaṃ vinā

30

spaṣṭam

31

atha tripuṇḍraṃ kadā kathaṃ kutra dhāraṇīyamityatrāha-
tripuṇḍraṃ dhārayennityaṃ bhasmanā salilena ca /
sthāneṣu pañcadaśasu śarīre sādhakottamaḥ

31

spaṣṭam

32

tāni kānītyatrāha-
uttamāṅge lalāṭe ca śravaṇadvitaye tathā /
gale bhujadvaye caiva hṛdi nābhau ca pṛṣṭhake

33

bāhuyugme kakuddeśe maṇibandhadvaye tathā /
tripuṇḍraṃ bhasmanā dhāryaṃ mūlamantreṇa sādhakaiḥ

34

triyāyuṣatriyambakapraṇavapañcākṣaramantrairdhārayet
śirolalāṭakaṇṭhaskandhavakṣaḥsthaleṣu triyāyuṣatriyambakaistisro rekhāḥ
kurvīta / vratametacchāmbhavam iti śruteḥ // ३२-३३ //
p. १२०)
atha tadabhimantraṇaprakārapūrvakaṃ samantrakatripuṇḍradhāraṇasya
phalamāha-
vāmahastatale bhasma kṣiptvācchādyānyapāṇinā /
agnirityādimantreṇa spṛśan vārābhimantrya ca

35

tripuṇḍramuktasthāneṣu dadhyāt sajalabhasmanā /
śivaṃ śiva(ka)raṃ śāntaṃ sa prāpnoti na saṃśayaḥ

36

agniriti bhasma vāyuriti bhasma jalamiti bhasma sthalamiti bhasma vyometi bhasma
sarvaṃ ha vā idaṃ bhasma mana etāni cakṣūṣiṃ bhasmāni [bhasmajabālopa०] iti
mantreṇa spṛśan vārā udakena saptavāraṃ mūlenābhimantrayedityarthaḥ // ३४-
३५ //
atha tripuṇḍraracanāprakāramāha-
madhyāṅgulitrayeṇaiva svadakṣiṇakarasya tu /
ṣaḍaṅgulāyataṃ mānamapi vā'likamānakam

36

netrayugmapramāṇena bhāle dadhyāt tripuṇḍrakam /
spaṣṭam

37

atha prakārāntareṇa tripuṇḍrīkaraṇamāha-
madhyamānāmikāṅguṣṭhairanulomavilomataḥ

37

dhārayedyastripuṇḍrāṅkaṃ sa rudro nātra saṃśayaḥ /
madhyamānāmikābhyām anulomataḥ pradakṣiṇato rekhādvayaṃ tanmadhye
aṅguṣṭhena vilomataḥ apradakṣiṇataḥ ekāṃ rekhāṃ racayet / evaṃ
dhṛtatripuṇḍro rudra ityuktvāt pūrvāpekṣayā viśeṣa ityarthaḥ

38

p. १२१)
atha tallakṣaṇaṃ kathayati-
ṛju śvetamanuvyāptaṃ snigdhaṃ śrotrapramāṇakam

38

evaṃ sallakṣaṇopetaṃ tripuṇḍraṃ sarvasiddhidam /
ṛju saralaṃ śvetaṃ śubhram anuvyāptam avicichannam snigdhaṃ sāndraṃ
śrotrapramāṇakaṃ śravaṇaparimitamityarthaḥ

39

athāsya tripuṇḍrasya mahattvaṃ sūtradvayena sūcayati-
prātaḥkāle ca madhyāhne sāyāhne ca tripuṇḍrakam

40

kadācidbhasmanā kuryāt sa rudro nātra saṃśayaḥ /
evaṃvidhaṃ vibhūtyā ca kurute yastripuṇḍrakam /
sa raudradharmasaṃyuktastrayīmaya iti śrutiḥ

41

yo vibhūtyā ca bhasmanā evaṃvidham ṛjuśvetādisallakṣaṇopetaṃ
tripuṇḍrakaṃ kurute sa raudradharmasaṃyukto rudrasambandhī yo dharmaḥ
śivācāraḥ tena saṃyuktaḥ san trayīmayo vedatrayasvarūpa iti śrutiḥ ya idaṃ
tripuṇḍraṃ dharate sa vedatrayadhārī bhavati sa santataṃ tretāgnirbhavati sa
puṣkaratrayasnāto bhavati / yastripuṇḍradhārī puruṣaḥ sa rudraḥ sa parameṣṭhī ya
idaṃ tripuṇḍraṃ dhṛtavantaṃ puruṣaṃ paśyati sa sarvapāpebhyo vinirmukto
bhavati sa sarvavedādhyayanajanyaphalavān bhavati [idamuddharaṇaṃ
bṛhajjābālopaniṣadi nopalabhyate /] iti
vṛddhajābālādibahuśrutisiddho'yamarthaḥ / tasmāt prātarādikālatraye kadācit
tripuṇḍraṃ yaḥ kuryāt sa rudraḥ śiva eva na saṃśaya ityarthaḥ // ३९-४० //
athaitādṛśaṃ tripuṇḍraṃ kairdhṛtamityatrāha-
brahmā viṣṇuśca rudraśca devāḥ śakrapurogamāḥ /
p. १२२)
tripuṇḍraṃ dhārayantyeva bhasmanā parikalpitam

42

vasiṣṭhādyā mahābhāgā munayaḥ śrutikovidāḥ /
dhārayanti sadākālaṃ tripuṇḍraṃ bhasmanā kṛtam

43

spaṣṭam // ४१-४२ //
athedaṃ kutra vihitamityatrāha-
śaivāgameṣu vedeṣu purāṇeṣvakhileṣu ca /
smṛtītihāsakalpeṣu vihitaṃ bhasmapuṇḍrakam //
dhāraṇīyaṃ samastānāṃ śaivānāṃ ca viśeṣataḥ

43

kalpeṣu kalpasūtreṣvityarthaḥ

44

athānena tripuṇḍradhāraṇena sakalapāpakṣaya ityuktvā bhasmadhāraṇasthalaṃ
samāpayati-
nāstiko bhinnamaryādo durācāraparāyaṇaḥ /
bhasmatripuṇḍradhārī cenmucyate sarvakilbiṣaiḥ

44

vedaviruddhācāraniṣṭho nāstikaḥ śarīrendriyabuddhivyatirekeṇa kaścidātmā
nāstīti vadan cārvākādiḥ / ata eva durācāraparāyaṇastādṛśo'pi
bhasmatripuṇḍradhārī cet sarvakilbiṣaiḥ samastapāpairmucyata ityarthaḥ

45

atha rudrākṣadhāraṇasthalam
atha rudrākṣadhāraṇasthalaṃ nirūpayati-
bhasmanā vihitasnānastripuṇḍrāṅkitamastakaḥ /
śivārcanaparo nityaṃ rudrākṣamapi dhārayet

45

p. १२३)
mastako lalāṭa ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

46

kimanena prayojanamityatrāha-
rudrākṣadhāraṇādeva mucyante sarvapātakaiḥ /
duṣṭacittā durācārā duṣprajñā api mānavāḥ

46

spaṣṭam

47

nanvete rudrākṣāḥ kathamutpanāḥ ? kuta etādṛk sāmarthyamityatrāha-
purā tripurasaṃhāre trinetro jagatāṃ patiḥ /
udapaśyat purāṃ yogamunmīlitavilocanaḥ

48

nipetustasya netrebhyo bahavo jalabindavaḥ /
tebhyo jātā hi rudrākṣā rudrākṣā iti kīrtitāḥ

49

rudranetrasamutpannā rudrākṣā lokapāvanāḥ /
pūrvaṃ tripurasaṃhāraprastāve jagatāṃ patiḥ viśvapatiḥ trinetraḥ
somasūryāgninayanaḥ śivaḥ unmīlitavilocanaḥ saṃhārakāla eva
lalāṭanetrasyonmeṣād vikasitanetratrayaḥ san purāṃ tripurāṇāṃ yogaṃ
sambandham upadaśyad ūrdhvaṃ dṛṣṭavān / tasya netrebhyo bahavo jalabindavaḥ
udakakaṇāḥ nipetuḥ bhūmau patitāḥ / tebhyo jalabindubhyo rudrākṣā jātāḥ / hi
yasmāt kāraṇād rudranetrasamutpannāstasmāt kāraṇād rudrākṣā iti
kīrtitāstata eva lokapāvanā ityarthaḥ / atra purā tripuravadhāyonmīlitākṣo'haṃ
(abhavam) tebhyo jalabindavo bhūmau patitāste rudrākṣā jātāḥ
sarvānugrahārthāya / teṣāṃ nāmoccāraṇena daśaśatagodānaphalaṃ bhavati
darśanasparśanābhyāṃ dviguṇaṃ triguṇaṃ phalaṃ bhavati / ata ūrdhvaṃ
vaktuṃ na śakyam [vṛhajjabālopaniṣadi saptamabrāhmaṇe aṣṭamakhaṇḍe
rudrākṣavarṇanaṃ śrūyate kintvānupūrvī bhinnā'sti /] iti
bṛhajjābālādiśrutiḥ // ४७-४८ //
p. १२४)
evaṃ rudranetrasamutpannatvāt tatkalābhedenāṣṭatriṃśatprakāreṇotpattiṃ
bhajanta ityāha-
aṣṭatriṃśatprabhedena bhavantyutpattibhedataḥ

49

spaṣṭam

50

atha kasmānnetrāt kiyanta utpannā ityatrāha-
netrāt sūryātmanaḥ śambhoḥ kapilā dvādaśoditāḥ /
śvetāḥ ṣoḍaśa sañjātāḥ somarūpādvilocanāt

51

kṛṣṇā daśavidhā jātā vahnirūpādvilocanāt /
evamutpattibhedena rudrākṣā bahudhā smṛtāḥ

52

śivasya sūryātmano netrāt kapilāḥ kapilavarṇā dvādaśa dvādaśabhedavanto
rudrākṣā uditāḥ utpannā ityarthaḥ sūryanetrasya
tapinyādidvādaśakalātmakatvāt / somarūpādvilocanāt candranayanāt śvetāḥ
śubhravarṇāḥ ṣoḍaśa ṣoḍaśabhedavantaḥ sañjātā utpannāḥ
tannetrayasyāmṛtādiṣoḍaśakalātmakatvāt / vahnirūpādvilocanād vahninayanāt
kṛṣṇāḥ kṛṣṇavarṇāḥ daśavidhāḥ daśabhedavantaḥ jātā utpanāḥ
tannetrasya dhūmrārciḥprabhṛtidaśakalātmakatvāt / evamutpattibhedena
rudrākṣā bahudhā bahuvidhāḥ smṛtā ityarthaḥ // ५०-५१ //
p. १२५)
atha dhāryarudrākṣalakṣaṇamāha-
acchidraṃ kanakaprakhyamananyadhṛtamuttamam /
rudrākṣaṃ dhārayet prājñaḥ śivapūjāparāyaṇaḥ

52

acchidramakṛmicumbitamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

53

atha kutra kathaṃ kati dhāraṇīyā ityatrāha-
yathāsthānaṃ yathāvaktraṃ yathāyogaṃ yathāvidhi /
rudrākṣadhāraṇaṃ vakṣye rudrasāyujyasiddhaye

53

spaṣṭam

54

pratijñāya sthānaṃ saṃkhyāṃ cāha-
śikhāyāmekamekāsyaṃ rudrākṣaṃ dhārayed budhaḥ /
dvitridvādaśavaktrāṇi śirasi trīṇi dhārayet

55

ṣaṭtriṃśaddhārayenmūrdhni nityamekādaśānanān /
daśasaptapañcavaktrānṣaṭ ṣaṭ karṇadvaye vahet

56

ṣaḍaṣṭavadanān kaṇṭhe dvātriṃśaddhārayet sadā /
pañcāśaddhārayed vidvān caturvaktrāṇi vakṣasi

57

p. १२६)
trayodaśamukhān bāhvordharet ṣoḍaśa ṣoḍaśa [tulanīya-
rudrakṣajābālopaniṣat /] /
pratyekaṃ dvādaśa vahennavāsyān maṇibandhayoḥ

58

caturdaśamukhaṃ yajñasūtramaṣṭottaraṃ śatam /
dhārayet sārvakālaṃ tu rudrākṣaṃ śivapūjakaḥ

59

atra daśasaptapañcavaktrān ṣaṭṣaṭkarṇadvaya ityatra daśamukhaṃ
dvayaṃ pañcamukhaṃ dvayaṃ saptamukhaṃ dvayam evaṃ ṣaṭ ṣaṭ karṇadvaye
dhāraṇīyamityarthaḥ samaṃ syādaśrutatvāt iti nyāyāt ṣaṭ ṣaṭ
karṇayorekamekam iti rudrākṣajābālaśruteḥ / ekamekaṃ vā karṇadvaye
dhārayet / evaṃ kaṇṭhe'pi ṣaḍaṣṭavadanān samatvena dhārayediti / śiṣṭaṃ
spaṣṭam / ayaṃ bhāvaḥ-
śuddhamiśrasaṅkīrṇabhuvanādhīśaśivāṣṭavidyeśvaraśatarudra-
saṃkhyātayajñopavītadhāraṇena bhuvanādhvaśuddhiḥ
varṇasaṃkhyātavakṣomālayā varṇādhvaśuddhiḥ
padasaṃkhyātamaṇibandhabāhukaṇṭhamālayā padādhvaśuddhiḥ
ṣaḍaṅgapañcabrahmapraṇavamantrasaṃkhyātakarṇābharaṇena
mantrādhvaśuddhiḥ śivaśaktyātmakakarṇābharaṇena vā
tattvasaṃkhyātamastakamālayā tattvādhvaśuddhiḥ
aṣṭatriṃśatkalāpūrṇasomasūryāgnilakṣaṇaśirorandhramālayā
kalādhvaśuddhiḥ /
evaṃrūpaṣaḍadhvakāraṇībhūtaparaśivabrahmamayaśikhāgataikarudrākṣa-
dhāraṇena paraśivasvarūpa eva yo rudrākṣaṃ dhatte sa satyaṃ paramaḥ śivaḥ sa
satyaṃ paramaḥ śiva iti śruteḥ // ५४-५८ //
p. १२७)
athaivaṃ rudrākṣadhāraṇāt sarvapāpakṣaya ityāha-
evaṃ rudrākṣadhārī yaḥ sarvakāle tu vartate /
tasya pāpakathā nāsti mūḍhasyāpi na saṃśayaḥ

59

evamuktaprakāreṇa eṣu sthāneṣu sadā rudrākṣadhāriṇo mūḍhasyāpi
pāpavārtā nāsti kutaḥ pāpasambandha ityarthaḥ

60

nanu kṣudrapāpasambandho nāstītyucyate vā mahāpātakasambandho
nāstītyucyate vetyatrāha-
brahmahā madyapāyī ca svarṇahṛd gurutalpagaḥ /
mātṛhā pitṛhā caiva bhrūṇahā kṛtaghātakaḥ /
rudrākṣadhāraṇādeva mucyate sarvapātakaiḥ

60

atra sarvaśabdenānuktapātakāni saṅgṛhītānīti bodhyam

61

atha viśeṣamāha-
darśanāt sparśanāccaiva smaraṇādapi pūjanāt /
rudrākṣadhāraṇālloke mucyante pātakairjanāḥ

61

spaṣṭam

62

atra janaśabdena ko vā vivakṣita ityatrāha-
p. १२८)
brāhmaṇo vāntyajo vāpi mūrkho vā paṇḍito'pi vā /
rudrākṣadhāraṇādeva mucyate sarvapātakaiḥ

62

anena rudrākṣadhāraṇe sarve'pyadhikāriṇa ityuktaṃ bhavati

63

nanvanena pāpakṣayamātraṃ vā puṇyamapi kiñcidasti vetyatrāha-
gavāṃ koṭipradānasya yatphalaṃ bhuvi labhyate /
tatphalaṃ labhate martyo nityaṃ rudrākṣadhāraṇāt

63

spaṣṭam

64

athāsyaitāvanmātrameva na kriyābhedenānyo'pi camatkāro'stītyāha-
mṛtyukāle ca rudrākṣaṃ niṣpīḍya saha vāriṇā /
yaḥ pibeccintayan rudraṃ rudralokaṃ sa gacchati

64

spaṣṭam

65

evaṃ niścitya ye bhasmarudrākṣadhāriṇaḥ santi te rudrā evetyāha-
bhasmoddhūlitasarvāṅgā dhṛtarudrākṣamālikāḥ /
ye bhavanti mahātmānaste rudrā nātra saṃśayaḥ

65

spaṣṭam

66

atha bhasmarudrākṣadhāraṇaśūnyena dvijena vidhīyamānaṃ
nityanaimittikādikaṃ karmāpi vyarthamityāha-
nityāni kāmyāni nimittajāni
karmāṇi sarvāṇi sadā'pi kurvan /
p. १२९)
yo bhasmarudrākṣadharo yadi syād
dvijo na tasyāsti phalopapattiḥ

66

upapattiḥ prāptirityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

67

tasmādvarṇāśramācāraniṣṭheṣu bhasmarudrākṣadhara eka eva garīyānityāha-
sarveṣu varṇāśramasaṅgateṣu nityaṃ sadācāraparāyaṇeṣu /
śrutismṛtibhyāmiha codyamāno vibhūtirudrākṣadharaḥ samānaḥ

7

iti śrīṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā praṇīte vīraśaivadharmanirṇaye
siddhāntaśikhāmaṇau bhaktasthale vibhūtirudrākṣadhāraṇaprasaṅgo nāma
saptamaḥ paricchedaḥ

67

brāhmaṇādivarṇabrahmacaryādyāśramasaṃyuteṣu sarveṣu viṣaye iha loke
vibhūtirudrākṣadharaḥ samāno bhasmarudrākṣadhara eka eva śrutismṛtibhyāṃ
codyamānaḥ ślāghanīyaḥ

7

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
bhasmarudrākṣadhāraṇasthalanāmā saptamaḥ paricchedaḥ

1

aṣṭamaḥ paricchedaḥ
athaivaṃ śivaliṅgarudrākṣadhāraṇasampannaḥ śivatattvaprakāśārthaṃ
pañcākṣarīṃ japediti pañcākṣarījapasthalamagastyāya nirūpayati
śrīreṇukaḥ-
dhṛtaśrībhūtirudrākṣaḥ prayato liṅgadhārakaḥ /
japet pañcākṣarīvidyāṃ śivatattvaprabodhinīm

1

dhṛtamāṅgalyabhūtirudrākṣapavitritaḥ śivaliṅgadhārakaḥ
śivatattvaprabodhinīṃ paraśivatattvaprakāśinīṃ pañcākṣarīvidyāṃ
namaśśivāyeti śrīrudramantraprasiddhapañcākṣarīmantraṃ japet
mānasopāṃśuvācikasvarūpeṇoccaret japa avyaktāyāṃ vāci iti
dhātorityarthaḥ

2

nanu śivatattvaprakāśakānāṃ mantrāṇāṃ bāhulyāt kimityeṣa
pañcākṣaramantra eva japya ityatrāha-
śivatattvāt paraṃ nāsti yathā tattvāntaraṃ mahat /
tathā pañcākṣarīmantrānnāsti mantrāntaraṃ mahat

2

śiva eko dhyeyaḥ ityādiśruteḥ śivatattvāt paraṃ vyatiriktaṃ mahad bṛhad
tattvāntaraṃ yathā nāsti tathā pañcākṣarīmantrād namaśśivāyeti
pañcākṣarīmantrāt mahad mantrāntaraṃ nāstītyarthaḥ
vidyāsu śrutirutkṛṣṭā rudraikādaśinī śrutau /
tatra pañcākṣarī tasyāṃ śivā ityakṣaradvayam //
iti paurāṇikokteḥ śiva ityakṣaradvayasya vedasāratvāt tatratyākārasya
ṛksāmasaṃgraharūpatvāt tayorakārādyatvāt ikārasya yajuḥsaṃgraharūpatvāt
p. १३१)
tasyekārādyatvāt śakārasyātharvasaṃgraharūpatvāt tasya śakārādyatvāt
vakārasya vyākaraṇasaṃgraharūpatvāt tasya vakārādyatvāt evaṃ
vedavedāṅgasārarūpatvāt tādṛk śivaśabdaghaṭitatvenaiṣa pañcākṣarīmantra
eva sarvamantrotkṛṣṭa ityarthaḥ

3

evaṃ pañcākṣarīmantre śive ca jñāte sati mantrāntarairdevatāntaraiḥ kiṃ
prayojanamityatrāha-
jñāte pañcākṣarīmantre kiṃ vā mantrāntaraiḥ phalam /
jñāte śive jaganmūle kiṃ phalaṃ devatāntaraiḥ

3

eko ha vai nārāyaṇa āsīt [nārāyaṇopa० २] iti
śruterviṣṇvādisakalaviśvamūlatvena paraśive jñāte sati
tadīyasṛṣṭyantargatatvena jananamaraṇaparipīḍitairviṣṇvādidevatāntaraiḥ kiṃ
phalam? na kiñcitphalamityarthaḥ / nahi bhikṣuko bhikṣukāntaraṃ yācayati (te)
satyanyasmin abhikṣuke dātari iti nyāyāt / nanu-eko ha vai nārāyaṇa āsīt ityatra
sadeva somyedamagra āsīt [chā० u० ६/२/९]
ityādibrahmapratipādakavākyasāmyatāśravaṇāt kathamutpattiparatvamiti cenna
rohito lohitādāsīcchakterāsīt parāśaraḥ itivadutpattisattāparatopapatteḥ / na ca
tadvad hetuśravaṇābhāvāt kathamutpattiparatvamiti vācyam
brahmaviṣṇurudrendrāste samprasūyante iti śikhopaniṣadvacanād viṣṇorutpatteḥ
śrūyamāṇatvāt tadanusāreṇotpattiparatāsambhavāt / na cātra
nārāyaṇasyotpattirna śrūyate kintu viṣṇoreva tasya nāyaṇāṃśībhūtatvāt
ādityānāmahaṃ viṣṇuḥ [bha० gī० १०/२१] iti gītatvād aṃśaparatvameveti
vācyam
mukhyabrahmarudramadhyapaṭhitaviṣṇuśabdasyāṃśaparatvātsambhavāt
prāyaḥpāṭhavirodhāt viṣṇuritthā paramamasya vidvān jāto bṛhannabhi pāti
tṛtīyam iti śrūtermahāviṣṇorevotpattiśravaṇācca
ajāta ityevaṃ kaścidbhīruḥ prapadyate /
rudra yatte dakṣiṇaṃ mukhaṃ tena māṃ pāhi nityam [śve० u० ४/२१] //
p. १३२)
iti śvetāśvataraśruteḥ kāraṇībhūtamahārudrasyājātatvaśravaṇācceti dik

4

nanu saptakoṭimahāmantreṣu ko'pyasya samānamantro nāsti vetyatrāha-
saptakoṭiṣu mantreṣu mantraḥ pañcākṣaro mahān /
brahmaviṣṇvādideveṣu yathā śambhurmahattaraḥ

4

sarvamanyat parityajya heyān viṣṇvādikān surān /
śiva eva sadā dhyeyaḥ sarvasaṃsāranāśanaḥ //
iti pippalādaśruteḥ ajāta ityudāhṛtaḥ iti śruteśca
mumukṣūpāsyatvādajātatvena brahmādiṣu śivo yathā mahān tathā
saptakoṭimahāmantreṣu vedasāratvāt pañcākṣaramantro mahānityarthaḥ

5

nanu viṣṇvādisakalaviśvamūlatvāt śivaḥ sarvottamo bhavatu
pañcākṣarīmantrasya kathaṃ sarvottamatvamityāśaṅkyāha-
aśeṣajagatāṃ hetuḥ paramātmā maheśvaraḥ /
tasya vācakamantro'yaṃ sarvamantraikakāraṇam

5

śivo yathā sakalajagatkāraṇam tathā tadvācakamantro'pi
sakalamantrakāraṇamityarthaḥ

6

tatkathamityatrāha-
tasyābhidhānamantro'yamabhidheyaśca sa smṛtaḥ /
abhidhānābhidheyatvānmantrāt siddhaḥ paraḥ śivaḥ

6

ayaṃ mantrastasya śivasya abhidhānamantraḥ nāmno mantra ityarthaḥ saḥ śivaḥ
abhidheyaśca tanmantreṇābhidhātuṃ yogya iti smṛtaḥ abhidhānābhidheyatvāt
śivābhidhānābhidhayetvāt / mantrādasmānmantrāt paraḥ śivaḥ siddhaḥ
prakāśitaḥ mantrāṇāṃ yajanīyadevatāprakāśakatvenaitanmantrābhāve
śivasya sphūrtireva na syāt /
p. १३३)
kiṃ tāvateti nāśaṅkanīyam śivasya sakalatattvopādānakāraṇatvāt
tadvācakapañcāśadvarṇamayatvaṃ ca yuktamiti tasya sakalamantramūlatvāt
tatprakāśakatvena sakalamantrakāraṇatvamiti / tatkathamiti cet ucyate
athādyāstithayaḥ sarvāḥ svarā bindvvasānakāḥ /
tadantaḥ kālayogena somasūryau prakīrtitau //
pṛthivyādīni tattvāni puruṣāntāni pañcasu /
kramāt kādiṣu vargeṣu makārānteṣu suvrate //
vāyvagnisalilendrāṇāṃ dhāraṇānāṃ catuṣṭayam //
tadūrdhveśādi vikhyātaṃ purastād brahmapañcakam /
āmūlāttatkramājjñeyā kṣāntā sṛṣṭirudāhṛtā //
sarveṣāṃ caiva mantrāṇāṃ vidyānāṃ ca yaśasvinī /
iyaṃ yoniḥ samākhyātāṃ sarvatantreṣu sarvadā [pa० trī० ५-८-] //
iti śrīparātriṃśikāśāstrasthityā śiva ityatra śakārasya
brahmādipañcabrahmavācakatvāt vakārasya māyātattvavācakatvena
tatkāryarūpakalādikṣitiparyantatriṃśattattvātmakatvāt evaṃ śakāravakārayoḥ
ṣaṭtriṃśattattvavācakatvāt akārasya śivatattvakalārūpaṣoḍaśasvaramayatvāt
ikārasyecchāśaktivācakatvāt evaṃ śabdārthamayaprapañcayorantarbhāvāt
sakalamantrakāraṇatvam mātṛkādeḥ sakalaśabdaprapañcopādānakāraṇatvāt /
pañcāśannijadehajākṣarabhavairnānāvidhairdhātubhirbahvarthaiḥ
padavākyamānajanakairarthāvinābhāvitaiḥ /
sābhiprāyasadarthakarmaphaladānandairanantairidaṃ viśvaṃ
vyāpya cidātmanāhamahamityujjṛmbhase mātṛke //
pañcāśadvarṇamālābahuvidhaninadoccāraṇāt
tattvajālavyaktivyāpārasattāniriśagurumukhāmnāyavidyāsvarūpāḥ /
dhātrādyutpattipūrvaṃ śrutimukhavividhānekasiddhāntavidyā
nānābhāṣāḥ kriyābhiḥ prakaṭayati yataḥ saiva te sāṅgavede //
iti dūrvāsabhagavadukteriti

7

p. १३४)
nanvevaṃ ced dvyakṣaratvameva yuktam kimiti pañcākṣararūpeṇa
sarvaśrutiśirogataḥ san mantro'yaṃ pratibhāti? atra namaskāreṇa
jīvatvamityatrāha-
namaḥśabdaṃ vadet pūrvaṃ śivāyeti tataḥ param /
mantraḥ pañcākṣaro hyeṣa sarvaśrutiśirogataḥ

7

śivajīvaikyaprakāśanārthaṃ namaḥśabdapūrvakatvena cittattvena ca
pañcākṣararūpeṇa sarvaśrutiśirogataḥ san mantro'yaṃ pratibhāti / atra
namaskāreṇa jīvatvam śivaśabdena parabrahmatvam āyetyaikyam aya gatau iti
dhātoriti bhāvaḥ

8

nanu saccidghanasya parabrahmaṇaḥ śiva ityabhidhānaṃ kathamityatrāha-
āditaḥ pariśuddhatvānmalatrayaviyogataḥ /
śiva ityucyate śambhuścidānandaghanaḥ prabhuḥ

8

cidānandaghanaḥ saccidānandasvarūpaḥ prabhuḥ svatantraḥ śambhuḥ
sukhabhoktṛtvāt sukhapradatvācca parabrahma āditaḥ kadāpi (= sarvadā)
malatrayaviyogata āṇavādimalatrayasambandhābhāvena pariśuddhatvād
nirmalatvāt śiva ityucyate vaśa kāntau iti dhātoḥ svacchaprakāśarūpatvāditi
bhāvaḥ

9

atha sakalamaṅgalāvāsabhūmitvācca śivaśabdābhidheyaṃ brahmetyāha-
āspadatvādaśeṣāṇāṃ maṅgalānāṃ viśeṣataḥ /
śivaśabdābhidheyo hi devadevastriyambakaḥ

9

p. १३५)
atra triyambakaśabdena sṛṣṭisthityādikāraṇaṃ parabrahmocyate sūryādīnāṃ
sṛṣṭyādikāraṇatvāt ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam /
ūrdhvaretaṃ virūpākṣam iti śruteḥ [tai० ā० १०/१२/१] / triyambako devadevo
brahmādīnāmapi devaḥ parameśvaraḥ aśeṣāṇāṃ samastānāṃ
maṅgalānāṃ viśeṣato viṣṇvādibhyo'dhikata āspadatvād āśrayatvāt
śivaśabdābhidheyo hi kalyāṇaṃ maṅgalaṃ śivam iti prasiddhatvāt

10

nanvanekanāmnāṃ vidyamānatvāt śivaśabdenaiva kimiti parabrahmābhidhīyate
ityatrāha-
śiva ityakṣaradvandvaṃ parabrahmaprakāśakam /
mukhyavṛttyā tadanyeṣāṃ śabdānāṃ guṇavṛttayaḥ

10

śiva ityakṣaradvayaṃ mukhyavṛttyā parabrahmaprakāśakam tadanyeṣāṃ
śabdānāṃ śivaśabdātiriktabhavādiśabdānāṃ guṇavṛttyā siṃho māṇavaka
ityādivad guṇayogena parabrahmaprakāśakatvamityarthaḥ

11

athoktārthamupasaṃharati-
tasmānmukhyataraṃ nāma śiva ityakṣaradvayam /
saccidānandarūpasya śambhoramitatejasaḥ

11

etannāmāvalambena mantraḥ pañcākṣaraḥ smṛtaḥ /
mahāniti śeṣaḥ / śiva ityakṣaradvayamaparimitaprakāśarūpasya
saccidānandaghanasya śambhoḥ parabrahmaṇo mukhyataramatyantamukhyaṃ nāma
/ etannāmāvalambena etannāmaghaṭitatvena pañcākṣaro mantro mahāniti smṛta
ityarthaḥ

12

atha kimanena kartavyaṃ kiṃ phalamityatra dṛṣṭāntapūvakamāha-
p. १३६)
yasmādataḥ sadā japyomokṣakāṅkṣibhidarāt

13

yathānādirmahādevaḥ siddhaḥ saṃsāramocakaḥ /
tathā pañcākṣaro mantraḥ saṃsārakṣayakārakaḥ

14

yasmāt śivanāmaghaṭitatvena pañcākṣaramantro mahān ataḥ tasmāt kāraṇād
mokṣakāṅkṣibhiḥ puruṣairādarāt sadā japyaḥ / atra dṛṣṭāntaḥ-
sarvamanyat parityajya heyān viṣṇvādikān surān /
śiva eva sadā dhyeyaḥ sarvasaṃsāranāśanaḥ //
iti pippalādaśruter anādibhūtaḥ paraśivo yathā saṃsārapāśavimocaka iti
prasiddhaḥ tathā pañcākṣaramantraḥ saṃsārapāśakṣayakāraka iti prasiddhaḥ
aśeṣapāśavicchittyai śiva ityakṣaradvayam /
alaṃ namaskriyāyukto muktaye kalpito manuḥ //
iti brahmottarakhaṇḍavacanāditi // १२-१३ //
nanvayaṃ mantraḥ śivavat saṃsārakṣayakārakaścet viśvakāraṇatvaṃ (ṇaṃ)
tadvadasti kimityatrāha-
pañcabhūtāni sarvāṇi pañcatanmātrakāṇi ca /
jñānendriyāṇi pañcāpi pañcakarmendriyāṇi ca

15

pañcabrahmaṇi pañcāpi kṛtyāni saha kāraṇaiḥ /
bodhyāni pañcabhirvarṇaiḥ pañcākṣaramahāmanoḥ

16

pṛthivyādipañcabhūtāni gandhādipañcatanmātrāḥ
jñānaśaktirūpaghrāṇādipañcajñānendriyāṇi
kriyāśaktirūpopasthādipañcakarmendriyāṇi
pañcasādākhyapañcabrahmaparyāyācārādipañcaliṅgāni
bhavamṛḍaharādikāraṇeśaiḥ saha sṛṣṭyādipañcakṛtyāni pañcavidhāni
sarvāṇyapi pañcākṣaramahāmantrasya pañcabhirvarṇairbodhyāni
prakāśyānītyarthaḥ // १४-१५ //
p. १३७)
nanvālokena ghaṭādivat prakāśyāni vā svarṇakuṇḍalādivat prakāśyāni
vetyatrāha-
pañcadhā pañcadhā yāni prasiddhāni viśeṣataḥ /
tāni sarvāṇi vastūni pañcākṣaramayāni hi

16

pañcaśaktipañcāṅgulivacanādānādipañcakarmendriyārthāḥ
manobuddhyahaṅkāraprakṛtipuruṣādīni pañca pañca prakāreṇa yāni
viśeṣataḥ prasiddhāni tāni sarvāṇi svarṇakuṇḍalanyāyena pañcākṣaramayāni
pañcākṣarakāryāṇi tatprakāśyāni cetyarthaḥ varṇānāṃ śaktirūpatvāditi

17

nanu mokṣakāraṇaṃ praṇavaḥ pañcākṣaryāṃ tadabhāvāt kathaṃ
mokṣapradatvamityatrāha-
oṃkārapūrvo mantro'yaṃ pañcākṣaramayaḥ paraḥ /
śaivāgameṣu vedeṣu ṣaḍakṣara iti smṛtaḥ

17

para uktaprakāreṇa sarvotkṛṣṭaḥ pañcākṣaramayo'yaṃ mantraḥ oṃkārapūrvaḥ
ṣaḍakṣara iti śivāgameṣu vedeṣu smṛtaḥ / śrīrudre-namastārāya namaḥ
śambhave ca iti īśānamantrānte-me astu sadāśivom iti ca śrūyamāṇatvāt /
oṃkāratmatayā bhāti śāntyatītaḥ paraḥ śivaḥ śivo vā praṇavaḥ proktaḥ
praṇavo vā śivaḥ smṛtaḥ / vācyavācakayorbhedo nātyantaṃ vidyate kvacit //
ityāgamokteḥ iti paurāṇikokteśca śivapraṇavayorabhedād oṃkārāpūrvatvena
ṣaḍakṣara ityarthaḥ

18

atha-
prathamaṃ tārakārūpaṃ dvitīyaṃ daṇḍa ucyate /
tṛtīyaṃ kuṇḍalākāraṃ caturthaṃ cārdhacandrakam //
pañcamaṃ darpaṇākāraṃ ṣaṣṭhaṃ jyotiḥsvarūpakam /
nakārastārakārūpaṃ makāro daṇḍa ucyate //
p. १३८)
śikāraḥ kuṇḍalākāro vakāścārdhacandrakaḥ /
yakāro darpaṇākāra oṃkāraḥ pañcavarṇarāṭ //
iti śivāgamavacanāt pañcākṣarakalpatarorbījabhūtasya oṃkārasya māhātmyaṃ
sūtratrayeṇa nirūpayati-
mantranyāsādibhūtena praṇavena mahāmanoḥ /
prabodhyate mahādevaḥ kevalaścitsukhātmakaḥ

18

mahāmantrarūpasyāsya pañcākṣaramantrasyādibhūtena praṇavena
saccidānandātmakaḥ paraśivaḥ prakāśyata ityarthaḥ yo vai rudraḥ sa bhagavān
ityupakramya ya oṃkāraḥ sa praṇavo yaḥ praṇava sa sarvavyāpī yaḥ sarvavyāpī
so'nanto yo'nantastattāraṃ yattāraṃ tatsūkṣmaṃ yatsūkṣmaṃ tacchuklaṃ
yacchiklaṃ tadvaidyutaṃ yadvaidyutaṃ tatparaṃ brahma sa ekaḥ sa eko rudraḥ sa
īśānaḥ sa bhagavān sa maheśvaraḥ sa mahādevaḥ [atha० u० २/३]
ityatharvaśiraḥśrutyā praṇava eva saccidānandātmakaṃ parabrahmeti
śrūyamāṇatvāditi

19

nanu śivaḥ praṇavena vinā na kenāpi prakāśyate (prakāśyate) vetyatrāha-
praṇavenaikavarṇena parabrahma prakāśyate /
advitīyaṃ parānandaṃ śivākhyaṃ niṣprapañcakam

19

śivaṃ parātparaṃ sūkṣmaṃ nityaṃ sarvagamavyayam iti śivāgamokteḥ
śivākhyaṃ parānandaṃ saccidānandalakṣaṇam advitīyam ekamevādvitīyam iti
śruterdvitīyaśūnyam neha nānāsti kiñcana [vṛ० u० ४/४/१९] iti
śruterniṣprapañcakam ata eva prāpañcikabhedaśūnyaṃ paraṃ brahma
praṇavenaikavarṇena praṇavarūpaikavarṇena praṇavenaivetyarthaḥ prakāśyate
prabodhyate praṇavāṃśībhūtākārokāramakārāṇāṃ
saccidānandavācakatvāditi / evaṃ ca namaśśivāyeti
pañcākṣarāṇyācāraguruśivacaraprasādaliṅgabījākṣarāṇi oṃkāro
mahāliṅgabījamiti bījavṛkṣarūpapraṇavapañcākṣara eva ṣaṭsthalabījamiti
tātparyam

20

p. १३९)
navasya liṅgāṅgaṣaṭsthalayogakāraṇasya praṇavasya
saccidānandalakṣaṇabrahmaprakāśakatvamastu
niṣprapañcabrahmapratipādakatvaṃ
kathamityatrājapāgāyatrīmantrayogapūrvakaṃ tatsvarūpaṃ pradarśayati-
paramātmamanurjñeyaḥ so'haṃrūpaḥ sanātanaḥ /
jāyate hasayorlopādomityekākṣaro manuḥ

20

paramātmamanuḥ paramātmamantraḥ so'haṃrūpaḥ pratyabhijñānarūpa iti
jñeyaḥ yo'sau puruṣaḥ so'ham iti śrutigurūpadeśasvānubhavairvijñātuṃ
yogyaḥ evaṃ pratidinaṃ ṣaṭśatādhikamekaviṃśatisahasrasaṃkhyātaṃ
japitvā'thāsya bhedaghaṭitatvāt kevalakumbhakena sakārahakārayostyāgāt
sanātano nityaḥ oṃmityekākṣaramanurjāyate / tataḥ kimiti cet? ucyate sakārasya
candrabījatvena vedyarūpatvāt hakārasyārkabījatvena vedanarūpatvāt
evaṃrūpasakārahakārayostyāgād vṛttiśūnyavedakamātraprakāśakarūpa
oṃkāra evāvaśiṣyata iti niṣprapañcabrahmapratipādakaḥ praṇava ityuktaṃ bhavati
/ tena śivajīvaikyalakṣaṇaliṅgāṅgasāmarasyarūpaśrutyāgama-
prasiddhaparamuktiriti bodhyam

21

evaṃsthite praṇavena niṣkalajñānaṃ pañcākṣaryā sakalajñānaṃ
praṇavasahitapa~cākṣaryā sakalaniṣkala (jñāna) miti sūtradvayena pratipādayati-
praṇavenaiva mantreṇa bodhyate niṣkalaḥ śivaḥ /
pañcākṣareṇa mantreṇa pañcabrahmatanustathā

22

niṣkalaḥ saṃvidākāraḥ sakaloviśvamūrtitaḥ /
ubhayātmā śivo mantre ṣaḍakṣaramaye sthitaḥ

23

atra niṣkalaśabdena śuddhacidrūpatvamucyate sakalaśabdena
prapañcaviśiṣṭatvamucyate / evaṃ ca praṇavamantreṇaiva niṣkalaḥ śivaḥ
saccidānandātmakaḥ paraśivaḥ bodhyate prakāśyate / pañcākṣareṇa mantreṇa
pañcabrahmatanuḥ pañcabrahmamayaḥ śivastathā
p. १४०)
bodhyate sarvaṃ khalvidaṃ brahma [chā० u० ३/१४/१] iti śruteḥ prakāśyata
ityarthaḥ / ubhayātmā śivaḥ sakalaniṣkalarūpaḥ paramātmā ṣaḍakṣaramaye
mantre praṇavayuktapañcākṣaryāṃ sthitaḥ prakāśata ityarthaḥ / atra yadyapi-
akāraṃ brahmāṇaṃ nābhau ukāraṃ viṣṇuṃ hṛdaye makāraṃ rudraṃ
bhrūmadhye oṃkāraṃ sarveśvaraṃ dvādaśānte [nṛ० u० ३/४] iti tāpanīyaśruteḥ
praṇavasyāpi saprapañcabrahmamayatvameva tathāpi
vedyasaṃskārātmakabindughaṭitatvena
sūkṣmaprapañcamayatvānniṣkalatvavyapadeśaḥ / sthūlaprapañcamayasya
pañcākṣaramantradrumasya praṇavo bījam tasya
akārokāramakārabindunādalakṣaṇapañcāvayavasampannatvāditi saṃkṣepaḥ //
२१-२२ //
athāsya pañcākṣaramantrasya paryāyanāmāni kathayati-
mūlaṃ vidyā śivaḥ śaivasūtraṃ pañcākṣarastathā /
etāni nāmadheyāni kīrtitāni mahāmanoḥ

23

mahāmanoḥ pañcākṣaramahāmantrasya mūlaṃ vidyā śivaḥ śaivasūtraṃ
tathā pañcākṣara ityetāni nāmadheyāni varṇasaṃkhyayā kīrtitānītyarthaḥ

24

athaitādṛśīṃ pañcākṣarīṃ praṇavena saha ṣaḍakṣarīṃ vidyāṃ japedityāha-
pañcākṣarīmimāṃ vidyāṃ praṇavena ṣaḍakṣarīm /
japet samāhito bhūtvā śivapūjāparāyaṇaḥ / २४ //
samāhita ekāgracitaḥ sannityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

25

p. १४१)
kathaṃ japedityatrāha-
prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā prāṅmukhodaṅmukho'pi vā /
cintayan hṛdayāmbhoje devadevaṃ triyambakam

26

sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ sāmbaṃ candrārdhaśekharam /
japedetāṃ mahāvidyāṃ śivarūpāmananyadhīḥ

27

śuddhe sthale mṛgājinacitrakambalādyāstaraṇe siddhapadmādyāsane
prāṅmukhodaṅmukho vopaviśya bhasmarudrākṣālaṅkṛtaḥ san
śivaliṅgapūjako bhūtvā
asampūjya śivaṃ paścāt phalaṃ vaktuṃ na śakyate /
sahasraṃ vā tadardhaṃ vā tadardhaṃ vā śatāṣṭakam /
aṣṭottarasahasraṃ vā japaṃ kuryādatandradhīḥ //
pūjākoṭisamaṃ stotraṃ stotrakoṭisamo japaḥ /
japakoṭisamaṃ dhyānaṃ dhyānakoṭisamo layaḥ //
iti śivāgamavacanāt śivapūjānantaraṃ punaḥ prāṇāyāmaṃ kṛtvā
karaṣaḍaṅgaṃ vinyasya hṛdayakamale triyambakaṃ
maṇḍalatrayaguṇatrayadevatrayāditrividhavastukāraṇībhūtaṃ devadevaṃ
bhavānīpatiṃ sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ candrārdhaśekharaṃ śivam
ananyadhīḥ paricintayan ekāṃ mahāvidyāmuktavidheṣvekaprakāreṇa
gurūpadiṣṭamārgeṇa sagarbhajapaṃ kuryādityarthaḥ // २५-२६ //
atha japabhedaṃ pradarśayati-
japastu trividhaḥ prokto vācikopāṃśumānasaḥ /
śrūyate yastu pārśvasthairyathā varṇasamanvayaḥ

28

vācikaḥ sa tu vijñeyaḥ sarvapāpaprabhañjanaḥ /
īṣatspṛṣṭavādharapuṭaṃ yo mandamabhidhīyate

29

pārśvasthairaśrutaḥ so'yamupāṃśuḥ parikīrtitaḥ /
p. १४२)
aspṛṣṭvādharamaspandi jihvāgraṃ yo'ntarātmanā /
bhāvyate varṇarūpeṇa sa mānasa iti smṛtaḥ

30

japo mantroccārastu vācika iti upāṃśuriti mānasa iti trividhaḥ / tatra yastu
mantroccāro yathāvarṇasamanvayaṃ varṇasantānamanatikramya pārśvasthaiḥ
śrūyate sa mantroccāro manovacanakāyajanyasarvapāpanivārako vācikajapa iti
vijñātuṃ yogya ityarthaḥ / yaḥ yo mantroccāraḥ kiñcidadharapuṭaṃ spṛṣṭvā
pārśvasthairaśrutaḥ san mandamabhidhīyate so'yamupāṃśujapa iti parikīrtitaḥ /
yaḥ yo mantroccāraḥ adharamaspṛṣṭvā aspandijihvāgraṃ
spandanarahitajihvāgraṃ yathā bhavati tathā varṇarūpeṇāntarātmanā
mantrākṣarasvarūpavatā cittena bhāvyate saḥ sa mantroccāro mānasa iti
mānasajapa iti smṛta ityarthaḥ // २७-२९ //
athāsya japayajñasya māhātmyamudbhāvayati-
yāvantaḥ karmayajñādyā vratadānatapāṃsi ca /
sarve te japayajñasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

30

yāvantaḥ karmayajñādyā jyotiṣṭomādayaḥ santi vratadānatapāṃsi yāvanti
santi te sarve japayajñasya ṣoḍaśīṃ kalāṃ prati ṣoḍaśabhāgeṣvekabhāgaṃ ca
prati nārhanti na samānā bhavantītyarthaḥ

31

athoktatrividhajapānāṃ māhātmyamekaprakāraṃ kimityatrāha-
māhātmyaṃ vācikasyaitajjapayajñasya kīrtitam /
p. १४३)
tasmācchataguṇopāṃśuḥ sahasro (sahasraṃ) mānasaḥ smṛtaḥ

31

vācikajapasya yadetanmāhātmyaṃ kīrtitaṃ tasmāt vācikajapād upāṃśujapaḥ
śataguṇaḥ tasmādupāṃśormānasaḥ sahasraḥ sahasraguṇa iti smṛta ityarthaḥ

32

tahyeteṣu ko vā japaḥ kartavya ityatra mokṣārthibhirmānasa eva japaḥ kartavya
ityāha-
vācikāt tadupāṃśośca japādasya mahāmanoḥ /
mānaso hi japaḥ śreṣṭho ghorasaṃsāranāśakaḥ

32

asya mahāmanoḥ vācikājjapādupāṃśośca japāt mānaso japaḥ
krūrasaṃsāranāśakaḥ san śreṣṭha ityarthaḥ

33

tarhi tayoḥ kā garitityatrāha-
eteṣvetena vidhinā yathābhāvaṃ yathākramam /
japet pañcākṣarīmetāṃ vidyāṃ pāśavimuktaye

33

eteṣu viṣayeṣu vācikādijapaviṣayeṣu etena vidhinā etaduktaprakāreṇa
yathākramaṃ kramamanatikramya yathābhāvaṃ yathāsambhavam etāṃ
pañcākṣarīṃ vidyāṃ pāśavimuktaye malamāyādipañcapāśavimuktyarthaṃ
japet uccaredityarthaḥ

34

atha anenaiva mantreṇa śivaliṅgārcanaṃ ca kartavyamityāha-
anena mūlamantreṇa śivaliṅgaṃ prapūjayet /
nityaṃ niyamasampannaḥ prayatātmā śivātmakaḥ

34

niyamasampannaḥ yamaniyamādisampannaḥ san prayatātmā
śuddhāntaḥkaraṇavān san śivātmakaḥ nārudro rudramarcayet iti śruteḥ
śivabhāvasampannaḥ anena mūlamantreṇa etatpraṇavapañcākṣaramantreṇa
śivaliṅgaṃ nityaṃ sadā pūjayed vibhavena
p. १४४)
pūjayedityarthaḥ

35

nanvasya samantrakaśivapūjanasya kiṃ phalamityatrāha-
bhaktyā pañcākṣareṇaiva yaḥ śivaṃ sakṛdarcayet /
so'pi gacchecchivasthānaṃ mantrasyāsyaiva gauravāt

35

spaṣṭam

36

nanu vrataniyamādinā sadbhatisambhavāt pūjā kimarthaṃ vidheyetyatrāha-
abbhakṣā vāyubhakṣāśca ye cānye vratakarśitāḥ /
teṣāmetairvratairnāsti śivalokasamāgamaḥ

36

abbhakṣā jalāhāriṇaḥ vāyubhakṣāśca vāyuparṇāhāriṇaḥ ye cānye
vratakarśitāḥ kṛcchracāndrāyaṇādivratakṛśā ye santi teṣāmetairvrataiḥ
śivalokaprāptirnāstītyarthaḥ

37

tasmājjapayajñādayaḥ sarve liṅgārcanasya koṭyaṃśenāpi no samā ityāha-
tasmāttapāṃsi yajñāśca vratāni niyamāstathā /
pañcākṣarārcanasyaite koṭyaṃśenāpi no samāḥ

37

spaṣṭam

38

nanu śivārcane nirmalajñānādisampanno'dhikārītyuktatvād
aśuddhabuddhīnāṃ kā gatirityatrāha-
aśuddho vā viśuddho vā sakṛt pañcākṣareṇa yaḥ /
pūjayet patito vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ

38

p. १४५)
patito vratabhraṣṭa ityarthaḥ / mucyate sarvapāpaiḥ pramucyata ityarthaḥ

39

atha pañcākṣaramantrasya sakṛduccāraṇādeva sarveṣāmapi sarvapāpakṣayaḥ
syādityāha-
sakṛduccāramātreṇa pañcākṣaramahāmanoḥ /
sarveṣāmapi jantūnāṃ sarvapāpakṣayo bhavet

39

spaṣṭam

40

nanu śivāgamaprasiddhā mantrā bahavaḥ santi tebhyaḥ kasmādasya
vaiśiṣṭyamityatrāha-
anye'pi bahavo mantrā vidyante sakalāgame /
bhūyo bhūyaḥ samabhyāsāt puruṣārthapradāyinaḥ

41

eṣa mantro mahāśaktirīśvarapratipādakaḥ /
sakṛduccāraṇādeva sarvasiddhipradāyakaḥ

42

sakalāgame samastaśivāgame etatpañcākṣarīvyatiriktamantrā bahavaḥ santi te
puraścaraṇabāhulyāt puruṣārthapradāyinaḥ / eṣa pañcākṣaramantro
mahāśaktiḥ mahāsāmarthyavān īśvarasya
viśvamayaviśvottīrṇasāmarasyalakṣaṇamāhātmyapratipādakaḥ / tasmāt
sakṛduccāraṇādeva sarvasiddhipradāyaka ityasya vaiśiṣṭyamityarthaḥ // ४०-४१ //
atha samantrakapūjāphalaṃ prakāśayati-
pañcākṣarīṃ samuccārya puṣpaṃ liṅge viniḥkṣipet /
yastasya vājapeyānāṃ sahasraphalamiṣyate

42

p. १४६)
nikṣipet samarpayedityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

43

atha pañcākṣarījapaphalaṃ prakāśayati-
agnihotraṃ trayovedā yajñāśca bahudakṣiṇāḥ /
pañcākṣarajapasyaite koṭyaṃśenāpi no samāḥ

43

agnihotraṃ sāyaṃprātarvidhīyamānāgnihotram trayo vedā
ṛgyajuḥsāmādhyayanam yajñā jyotiṣṭomādyāḥ bahudakṣiṇāḥ
ṣoḍaśamahādānarūpāḥ ete pañcākṣarajapasya koṭyaṃśenāpi samānā ca
bhavantītyarthaḥ

44

athaitanmantrasiddhimatāṃ mahāpuruṣāṇāṃ māhātmyapratipādanadvārā
tasyādhikyaṃ varṇayati-
purā sānandayogīndraḥ śivajñānaparāyaṇaḥ /
pañcākṣaraṃ samuccārya nārakānudatārayat

44

purā śivajñānayoganiṣṭhaḥ sānandagaṇeśaḥ pañcākṣaramantraṃ
vācakarūpeṇoccārya nārakān aṣṭāviṃśatikoṭināyakanarakasthitān pāpina
udatārayad uddhṛtavānityarthaḥ

45

siddhyā pañcākṣarasyāsya śatānandaḥ purā muniḥ /
narakaṃ svargamakarot saṅgirasyāpi pāpinaḥ

45

purā śatānandaḥ pañcākṣarījapasya siddhyā pāpinaḥ saṅgirasya narakamapi
svargamakarodityarthaḥ

46

upamanyuḥ purā yogī mantreṇānena siddhimān /
labdhavān parameśānācchaivaśāstrapravaktṛtām

46

śivaśāstrācāryatāṃ labdhavānityarthaḥ

47

p. १४७)
vasiṣṭhavāmadevādyā munayo muktakilbiṣāḥ /
mantreṇānena saṃsiddhā mahātejasvino'bhavan

47

muktakilbiṣā vimuktapāpakarmāṇaḥ vasiṣṭhavāmadevādyā ṛṣayaḥ anena
pañcākṣaramantreṇa siddhimantaḥ santaḥ mahātejasvinaḥ
śāpānugrahasamarthā abhavannityarthaḥ

48

atha brahmādayo'pyetanmantrasāmarthyādeva sṛṣṭyādikṛtyādhikāriṇo jātā
ityāha-
brahmādīnāṃ ca devānāṃ jagatsṛṣṭyādikarmaṇi /
mantrasyāsyaiva māhātmyāt sāmarthyamupajāyate

48

brahmaviṣṇurudrādidevānāṃ viśvasṛṣṭisthitisaṃhārādikarmaṇi
sāmarthyamasya mantrasya prabhāvādevetyarthaḥ

49

kiṃ bahunā asya praṇavasahitaṣaḍakṣaramantrasya japena
tatkṛtaśivaliṅgapūjanena ca mokṣamevāpnotītyuktvā pañcākṣarījapasthalaṃ
samāpayati-
kimiha bahubhiruktairmantramevaṃ mahātmā
praṇavasahitamādau yastu pañcākṣarākhyam /
japati paramabhaktyā pūjayan devadevaṃ
sa gataduritabandho mokṣalakṣmīṃ prayāti

8

iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā māheśvareṇa viracite
siddhāntaśikhāmaṇau bhaktasthale pañcākṣarījapaprasaṅgo nāma aṣṭamaḥ
paricchedaḥ samāpta

8

atra yādisṛṣṭiṣaḍakṣaryā śarīranyāsam
nādipraṇavāntasaṃhārapañcākṣaryā'ṅganyāsam śivāya nama omiti
sthitipañcākṣaryā karanyāsaṃ kṛtvā gurūpadiṣṭamārgeṇa
pravaṇapañcākṣarīṃ japet / strīśūdrādijātīnāṃ śivāya nama iti japavidhiḥ /
iti pañcākṣarījapasthalam /
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
bhaktasthale pañcākṣarījapaprasaṅgo nāma aṣṭamaḥ paricchedaḥ

1

navamaḥ paricchedaḥ
atha bhaktamārgakriyāsthalam
atha bhaktamārgakriyāsthalaṃ nirūpayituṃ pūrvamuktamapi bhaktasthalaṃ
viśeṣataḥ smārayati śrīreṇukaḥ-
bhūtirudrākṣasaṃyukto liṅgadhārī sadāśivaḥ /
pañcākṣarajapodyogī śivabhakta iti smṛtaḥ

1

spaṣṭam

2

bhaktibhedaṃ nirūpayati-
śravaṇaṃ kīrtanaṃ śambhoḥ smaraṇaṃ pādasevanam /
arcanaṃ vandanaṃ dāsyaṃ sakhyamātmanivedanam

3

evaṃ navavidhā bhaktiḥ proktā devena śambhunā /
durlabhā pāpināṃ loke sulabhā puṇyakarmaṇām

4

śambhoḥ śravaṇaṃ śivakathāśravaṇam kīrtanaṃ stotram smaraṇaṃ dhyānam
padasevanaṃ pādamardanam arcanaṃ pūjanam vandanaṃ natiḥ dāsyaṃ
bhṛtyatvam sakhyaṃ mitratvam ātmanivedanaṃ svātmasamarpaṇam / evaṃ
bhaktirnavavidheti krīḍāśīlena devena proktā / loke pāpināṃ durlabhā
puṇyakarmaṇāṃ dharmaśālināṃ sulabhetyarthaḥ // २-३ //
p. १५०)
athaivaṃvidhabhaktimāneva bhakta ityāha-
adhame cottame vāpi yatra kutracidūrjitā /
vartate śāṅkarī bhaktiḥ sa bhakta iti gīyate

4

spaṣṭam

5

atha bhaktimāneva śivapriya ityāha-
bhaktiḥ sthirīkṛtā yasminmlecche vā dvijasattame /
śambhoḥ priyaḥ savipraśca na priyo bhaktivarjitaḥ

5

spaṣṭam

6

anena pūrvoktottamādhamāvapi sphuṭikṛtau / atha sā bhaktirdvividhetyāha-
sā bhaktirdvividhā jñeyā bāhyābhyantarabhedataḥ /
bāhyā sthūlāntarā sūkṣmā vīramāheśvarādṛtā

6

vīramāheśvaraprītiviṣayiṇī
bhaktirbāhyābhyantaralakṣaṇasthūlasūkṣmabhedena dvividhetyarthaḥ

7

atha kā nāma bāhyetyatrāha-
siṃhāsane śuddhadeśe suramye ratnacitrite /
p. १५१)
śivaliṅgasya pūjā yā sā bāhyā bhaktirucyate

7

suramye atyantamanohare śuddhadeśe ṣaṭsammārjanapariśuddhasthāne ratnacitrite
navaratnairvicitrīkṛte siṃhāsane siṃhaviṣṭare śivaliṅgasya yā pūjā sā bāhyā
bhaktirityucyata ityarthaḥ

8

evaṃ śivabhaktavidhīyamānāṃ bāhyāṃ bhaktimuktvā'tha
śivayogividhīyamānāmāntarāṃ bhaktimupapādayati-
liṅge prāṇaṃ samādhāya prāṇe liṅgaṃ tu śāmbhavam /
svasthaṃ manastathā kṛtvā na kiñciccintayed yadi

9

sābhyantarā bhaktiriti procyate śivayogibhiḥ /
sā yasmin vartate tasya jīvanaṃ bhraṣṭabījavat

10

śivaliṅge prāṇaṃ samādhāya saṃsthāpya prāṇe jīvakalārūpe prāṇe
śāmbhavaṃ liṅgaṃ tu śivakalārūpaṃ liṅgaṃ samādhāya saṃsthāpya
manaḥ svasthaṃ kṛtvā yadi na kiñciccintayet sā liṅgaprāṇasamarasarūpā cintā
ābhyantarā bhaktiriti śivayogibhiḥ procyate / sā'bhyantarā bhaktiryasmin vartate
tasya jīvanaṃ bhraṣṭabījavad bharjitabījavat punarna jananakāraṇamityarthaḥ // ८-९
//
evam nirbījadīkṣāprasiddhābhyantarabhaktimāneva mukta ityāha-
bahunātra kimuktena guhyād guhyatarā parā /
śivabhaktirna sandehastayā yukto vimucyate

10

spaṣṭam

11

p. १५२)
nanvetādṛśī bhaktiḥ kasmād bhavatītyatrāha-
prasādādeva sā bhaktiḥ prasādo bhaktisambhavaḥ /
yathaivāṅkurato bījaṃ bījato vā yathāṅkuraḥ

11

spaṣṭam

12

athaivaṃrūpā bhaktirekenaiva janmanā durlabhetyāha-
prasādapūrvikā yeyaṃ bhaktirmuktividhāyinī /
naiva sā śakyate prāptuṃ narairekena janmanā

12

spaṣṭam

13

tarhi katijanmabhirlabhyata tyatrāha-
anekajanmaśuddhānāṃ [tulanīya- anekajanmasaṃsiddhistato yāti parāṃ gatim /
(bha० gī० ६/४५)] śrautasmārtānuvartinām /
viraktānāṃ prabuddhānāṃ prasīdati maheśvaraḥ

13

anekajanmakṛtaśivadhyānapūjādipariśuddhacittānāṃ
śrutismṛtyuktanityanaimittikakarmānuṣṭhānānāṃ kāmyakarmanispṛhāṇāṃ
sujñānināṃ śivaḥ prasanno bhavati tatprasādāttādṛśī bhaktirlabhyata ityarthaḥ
/ mlecchādīnāṃ śrautasmārtakarmaniṣṭhatvābhāve'pi pūrvajanmani
śivabhaktebhyaḥ kṛtopakāravaśāt śivabhaktirāvirbhavediti bhāvaḥ

14

nanvanekajanmalabhyaśivabhaktyā katijanmabhirmuktiḥ sā kīdṛśī syādityatrāha-
p. १५३)
prasanne sati mukto'bhūnmuktaḥśivasamo bhavet /
alpabhaktyāpiyo martyastasya janmatrayātparam

14

śive prasanne sati mukto bhavet muktaḥ śivasamo bhaved yo martyastasya
alpabhaktyā janmatrayātparaṃ muktiḥ pūrṇabhaktimata ekenaiva janmanā
muktiriti bhāvaḥ / atra śivasamānatvaṃ śivābheda eva na
tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate [śve० u० ६/८] iti śruteḥ
śivasamānatvābhāvāt śivānnikṛṣṭasya tatsamatvāsambhavāt / gaganaṃ
gaganākāram ityādyananyopamaivābheda iti bhāvaḥ śivasvarūpo bhavati
śivasvarūpo bhavati iti vṛddhajābālaśruteśca /
ekena janmanā muktirvīrāṇāṃ tu maheśvari /
itareṣāṃ tu śaivānāṃ muktirjanmatrayātparam //
iti vīrāgamavacanād vīraśaivānāmekenaiva janmanā muktiḥ itareṣāṃ
śaivānāṃ janmatrayātparaṃ muktiriti bhāvaḥ

15

nanu kā nāmālpabhaktiḥ? muktasya punarutpattirasti vā na vetyatrāha-
na yoniyantrapīḍā vai bhavennaivātra saṃśayaḥ /
sāṅgā nyūnā ca yā sevā sā bhaktiriti kathyate

15

na sa punarāvartate na sa punarāvartate [chā० u० ८/१५/१] iti śruteryoniyantrapīḍā
punarutpattirnāsti / uktanavavidhāṅgayuktā sevā pūrṇabhaktiḥ
kiñcinnyūnā'lpabhaktirityarthaḥ

16

atha-yaddhi manasā dhyāyati tadvācā vadati tatkarmaṇā karoti iti śruteḥ sā
bhaktistrividhetyāha-
sā punarbhidyate tredhā manovākkāyasādhanaiḥ /
śivarūpādicintā yā sā sevā mānasī smṛtā /
p. १५४)
japādi vācikīsevā karmapūjā ca kāyikī

16

sā sāṅgā bhaktirmanovacanakāyalakṣaṇakaraṇaistridhā bhinnā bhavati / tatra
śivaliṅgādisvarūpacintā mānasī śivamantrajapastutirūpā vācikī kāyena
vidhīyamānā śivaliṅgapūjā kāyikī sevetyarthaḥ

17

athaivaṃvidharūpā sevā bāhyādibhedena trividhetyāha-
bāhyāmābhyantaraṃ caiva bāhyābhyantarameva vā /
manovākkāyabhedaiśca tridhā tadbhajanaṃ viduḥ

17

dīkṣātrayayuktamanovākkāyabhedavatpūrvoktabhajanaṃ
bāhyamityābhyantaramiti bāhyābhyantaramiti tridhā viduḥ abhijñā
jānantītyarthaḥ

18

atha kimeṣāṃ svarūpamityatra mānasādisvarūpakathanapūrvakamāha-
mano maheśadhyānāḍhyaṃ nānyadhyānarataṃ manaḥ /
śivanāmaratā vāṇī vāṅmatā caiva netarā

19

liṅgaiḥ śivasya coddiṣṭaistripuṇḍrādibhiraṅkitaḥ /
śivopacāranirataḥ kāyaḥ kāyo na cetaraḥ

20

uddiṣṭaiḥ śāstroktaiḥ tripuṇḍrādibhiḥ
bhasmatripuṇḍrarudrākṣābharaṇarūpaiḥ śivasya liṅgaiḥ cihnaiḥ aṅkitaḥ
mudritaḥ san śivopacāranirataḥ śivaliṅgapūjātatpara eva kāyaḥ anyo na kāya
ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam // १८-१९ //
p. १५५)
atha bāhyādikaṃ lakṣayati-
anyātmaviditaṃ bāhyaṃ śambhorabhyarcanādikam /
tadeva tu svasaṃvedyamābhyantaramudāhṛtam /
mano maheśapravaṇaṃ bāhyābhyantaramucyate

20

śambhorabhyarcanādikaṃ śivapūjādikarma anyātmaviditaṃ
paradṛṣṭigocarībhūtaṃ bāhyam tadeva tu tadarcanādikaṃ svasaṃvedyaṃ
paradṛṣṭiśrutyagocaratvena svamātragocaramābhyantaram mano maheśapravaṇaṃ
śivaliṅgāsaktaṃ mano bāhyābhyantaram kākākṣinyāyenobhayatra vyāptamiti
śāstrajñairucyata ityarthaḥ

21

athaivaṃrūpamānasādibāhyāditrividhabhajanameva pañcadhā bhavatītyāha-
pañcadhā kathyate sadbhistadeva bhajanaṃ punaḥ /
tapaḥ karma japo dhyānaṃ jñānaṃ cetyanupūrvakam

21

spaṣṭam

22

atha kimeṣāṃ svarūpamityatrāha-
śivārthe dehasaṃśoṣastapaḥ kṛcchrādi no matam /
śivārcā karma vijñeyaṃ bāhyaṃ yāgādi nocyate

23

japaḥ pañcākṣarābhyāsaḥ praṇavābhyāsa eva vā /
rudrādhyāyādikābhyāso na vedādhyayanādikam

24

dhyānaṃ śivasya rūpādicintā nātmādicintanam /
p. १५६)
śivāgamārthavijñānaṃ jñānaṃ nānyārthavedanam /
iti pañcaprakāro'yaṃ śivayajñaḥ prakīrtitaḥ

25

śivapūjārthaṃ sāmagrīsampādane śarīrasaṃśoṣa eva tapaḥ kṛcchrādi
kṛcchracāndrāyaṇādinā dehaśoṣo na tapa iti sammatam / śivārcā
śivaliṅgapūjaiva karmeti vijñeyam tatphalasya śāśvatatvāt / bāhyaṃ yāgādi
tadbhinnabahuvittavyayāyāsasādhyajyotiṣṭomayāgādi karmeti nocyate tatphalasya
naśvaratvāt / vedādhyayanādikaṃ na japaḥ traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo
bhavārjuna [bha० gī० २/४५] iti bhagavataiva niyamitatvāditi kintu
pañcākṣarābhyāsaḥ praṇavābhyāsa eva vā rudrādhyāyādikābhyāsaḥ /
ādiśabdena atharvaśiraśśikhādi eteṣāmāvṛttilakṣaṇo'bhyāso japa ityarthaḥ /
nātmādicintanaṃ dhyānaṃ
parimitaśarīrendriyādyupādhisaṃvalitāhamātmacintanaṃ na dhyānamityarthaḥ
kintu śivasya rūpādicintā śivaliṅgacintā
candraśekharatvādiviśiṣṭamūrticintā ca dhyānamityarthaḥ / nānyārthavedanaṃ
jñānaṃ sāṃkhyādyanyaśāstrārthajñānaṃ na jñānam kintu
śivāgamārthavijñānamityarthaḥ /
evaṃvidhakāyavāṅmānasalakṣaṇapūjātapojapadhyānajñānarūpapañca-
prakāro'yaṃ śivayajña iti prakīrtitaḥ // २२-२४ //
p. १५७)
athānena pañcayajñena parayā bhaktyā yaḥ śaṅkaraṃ pūjayati sa bhakta
ityāha-
anena pañcayajñena yaḥ pūjayati śaṅkaram /
bhaktyā paramayā yuktaḥ sa vai bhakta itīritaḥ

25

spaṣṭam

26

athaivaṃvidhaśivabhaktapūjane sadgatiravamāne ghoranaraka ityāha-
pūjanācchivabhaktasya puṇyā gatiravāpyate /
avamānānmahāghoro narako nātra saṃśayaḥ

26

spaṣṭam

27

atha śivabhaktasya vidheyāvidheyamāha-
śivabhakto mahātejāḥ śivabhaktiparāṅmukhān /
na spṛśennaiva vīkṣeta na taiḥ saha vaset kvacit

27

śivabhakto mahātejasvī bhavati / tasmādaśivabhaktānāṃ
darśanasparśanasahavāsaṃ sakṛdapi na kuryāt yadi kuryāttejonmāndyaṃ
bhavediti bhāvaḥ

28

atha vidheyamāha-
yadā dīkṣāpraveśaḥsyālliṅgadhāraṇapūrvakaḥ /
tadāprabhṛti bhakto'sau pūjayet svāgamasthitān

28

liṅgadīkṣānantaraṃ bhaktaḥ svāgamasthitān vīraśaivāgamasthitān pratidinaṃ
p. १५८)
pūjayedityarthaḥ

29

svamārgācāraniratāḥ sajātīyā dvijāstu ye /
teṣāṃ gṛheṣu bhuñjīta netareṣāṃ kadācana

29

śivoktāṃ jātimaryādāṃ yo'tītya bhuvi vartate / sa caṇḍāla iti jñeyaḥ
ityādivacanaprāmāṇyāt
śivadīkṣāgnidagdhamalatrayapūrvakaprāptamantrapiṇḍatvād dvijanmanāṃ
vīraśaivamatocitācāraniṣṭhānāṃ svajātisambhavānāṃ
bhaktamāheśvarāṇāmālayeṣu teṣāṃ paṅktau ca bhuñjīyāt nānyatraiti
tātparyam

30

svamārgācāravimukhairbhavibhiḥ prākṛtātmabhiḥ /
preṣitaṃ sakalaṃ dravyamātmalīnamapi tyajet

30

ātmalīnamapi svādhīnamapi tyajedityarthaḥ

31

nārcayedanyadevāṃstu na smarenna ca kīrtayet /
na tannivedyamāśnīyācchivabhakto dṛḍhavrataḥ

31

dṛḍhavrato dṛḍhataraśivavratī śivabhaktaḥ anyadevān viṣṇvādyanyadevān
nārcayed hastābhyāṃ na pūjayet na ca kīrtayed na stutiṃ kuryāt na smared
manasāpi na dhyāyet tadarpitānnādidravyaṃ nāśyīyānna bhuñjīyādityarthaḥ

32

yadgṛheṣvanyadevo'sti tadgṛhāṇi parityajet /
nānyadevārcakān martyān pūjākāle nirīkṣayet

32

p. १५९)
pūjākāle śivaliṅgapūjākāla ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

33

sadā śivaikaniṣṭhānāṃ vīraśaivādhvavartinām /
nahi sthāvaraliṅgānāṃ nirmālyādyupayujyate

33

sadā nirantaram śivaliṅgaikaniṣṭhānāṃ vīraśaivamārgavartanavatāṃ
devarṣimānavapratiṣṭhitādisthāvaraliṅganirmālyaprasādadravyamayogyam hi
prasiddham

34

nanu vīraśaivānāṃ sthāvaraliṅgaprasādamayogyaṃ cettaliṅgasyāpāye prāpte
satyaudāsīnyaṃ kartavyaṃ kimityatrāha-
yatra sthāvaraliṅgānāmapāyaḥ parivartate /
athavā śivabhaktānāṃ śivalāñchanadhāriṇām

35

tatra prāṇān vihāyāpi parihāraṃ samācaret /
śivārthaṃ muktajīvaścecchivasāyujyamāpnuyāt

36

yatra sthāne sthāvaraliṅgānāṃ pratyūhaḥ pravartate athavā gajājinagaṅgā-
kapālakāladagdhakāmakālapurabhasmanibhakanthākamaṇḍalubhikṣāpātra-
daṇḍabhasmaghuṭikārūpaśivalāñchanadhāriṇāṃ
jaṅgamadevānāmuktanavavidhabhaktimatāṃ śivabhaktānāmapāyo vā yatra
pravartate tatra pārvatyācāreṇa prāṇān vihāyāpi nivāraṇaṃ kuryāt // ३४-३५ //
nanu prāṇatyāge durmaraṇaṃ kiṃ na syādityatrāha-
śivārthaṃ muktajīvaścecchivasāyujyamāpnuyāt /
p. १६०)
atha vīrabhadrācārabasaveśvarācāraṃ sūcayan bhaktācārabhedaṃ
pratipādayati-
śivanindākaraṃ dṛṣṭvā ghātayedathavā śapet /
sthānaṃ vā tatparityajya gacched yadyakṣamo bhavet

36

hantuṃ śaptuṃ yadyasamarthaḥ karṇau pidhāya tat sthānaṃ parityajya
gacchedityarthaḥ

37

yatra cācāranindā'sti kadācittatra na vrajet /
yadgṛhe śivanindā'sti tadgṛhāṇi parityajet

37

ācāranindā śivācāranindetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

38

nanu śivanindākarasya prāyaścittamasti vā na vetyatrāha-
yaḥ sarvabhūtādhipatiṃ viśveśānaṃ vinindati /
na tasya niṣkṛtiḥ śakyā kartuṃ varṣaśatairapi

38

īśvaraḥ sarvabhūtānām [bha० gī० १८/६१] iti śruteḥ sakalaprāṇyadhipatiṃ
sarveśvaraṃ yo nindati tasya varṣaśatairapi niṣkṛtiḥ kartuṃ śakyā na
bhavatītyarthaḥ

39

nanvevaṃ śivabhaktasyānyadevatāsmaraṇaṃ cāyogyaṃ cet
sandhyāvandanādipūrvakarmaṇaḥ kā gatiḥ? tasya
sūryādyupāsanārūpatvādityatrāha-
śivapūjāparo bhūtvā pūrvakarma visarjayet /
athavā pūrvakarma syāt sā pūjā niṣphalā bhavet

39

śivapūjāparaḥ śivaliṅgadīkṣāyuktaḥ san śivapūjāpara ityarthaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam

40

p. १६१)
atha naitāvanmātram pātityaṃ ca syādityāha-
uttamāṃ gatimāśritya nīcāṃ vṛttiṃ samāśritaḥ /
ārūḍhapatito jñeyaḥ sarvakarmabahiṣkṛtaḥ

40

spaṣṭam

41

atha tasya praṇavapañcākṣarījapaśīlatvād narastutiśca garhitetyāha-
pañcākṣaropadeśī ca narastutikaro yadi /
so'liṅgī sa durācārī kukaviḥ sa tu viśrutaḥ

41

pañcākṣaropadeśī praṇavapañcākṣaropadeśī śivabhakto yadi narastutikaraḥ
syāt sa aliṅgī śivaliṅgarahitaḥ durācārī kukaviḥ kutsitakaviḥ viśruto
vigataśāstra ityarthaḥ

42

carmapātre jalaṃ tailaṃ na grāhyaṃ bhaktitatparaiḥ /
gṛhyate yadi bhaktena rauravaṃ narakaṃ vrajet

42

bhaktitatparaiḥ śivabhaktitatparairityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

43

nanu liṅgibhiḥ pūrvakarma tyajanīyamityuktatvāt tasya jātāśaucādi
karmācaraṇīyaṃ vā na vetyatrāha-
na tasya sūtakaṃ kiñcitprāṇaliṅgāṅgasaṅginaḥ /
janmanotthaṃ mṛtotthaṃ ca vidyate paramārthataḥ

43

p. १६२)
prāṇaliṅgāṅgasaṅginaḥ śivabhaktasya janmanotthaṃ maraṇenotthaṃ kiñcidapi
kulocchiṣṭasūtakaṃ ca paramārthato na vidyata ityarthaḥ

44

tarhi strīṇāṃ rajaḥsūtakamasti kimityatrāha-
liṅgārcanaratāyāśca ṛtau nāryā na sūtakam /
tathā prasūtikāyāśca sūtakaṃ naiva vidyate

44

śivaliṅgapūjāniṣṭhāyāḥ striyaḥ ṛtau sūtakaṃ
māsikarajodarśanakṛtasūtakam tathā prasūtikāyāḥ
śiśuprasūtiprayuktāyāśca sūtakaṃ ca na vidyata ityarthaḥ

45

tarhi gṛhasūtakasya kā gatirityatrāha-
gṛhe yasmin prasūtā strī sūtakaṃ nātra vidyate /
śivapādāmbusaṃsparśāt sarvapāpaṃ praṇaśyati

45

tadgṛhe tayā śivapūjākaraṇasamaye śivapādāmbupatanāt sarvapāpaṃ
sakalasūtakotthapāpaṃ naśyatīti gṛhasūtakaṃ ca nāstītyarthaḥ /
liṅgārcanaratā nārī sūtakī tu rajasvalā /
raviragniryathā vāyustadvat koṭiśucirbhavet //
iti śivāgamavacanāt śivabhaktānāṃ na kimapi sūtakamastīti bhāvaḥ

46

nanu purā vidhīyamānaśivakṣetratīrthayātrādikaṃ ca parityajanīyaṃ
kimityatrāha-
śivasthānāni tīrthāni viśiṣṭāni śivārcakaḥ /
śivayātrotsavaṃ nityaṃ seveta parayā mudā

46

p. १६३)
śivārcaka iṣṭaliṅgapūjakaḥ śivabhakto viśiṣṭāni śreṣṭhāni śivasthānāni
śrīparvatādisthānāni tīrthāni trimakuṭāditīrthāni śivayātrotsavaṃ ca nityaṃ
sevetetyarthaḥ

47

śivakṣetrotsavamahāyātrādarśanakāṅkṣiṇām /
mārge'nnapānadānaṃ ca kuryānmāheśvaro janaḥ

47

śivakṣetrotsavodbhūtayātrādarśanakāṅkṣiṇāṃ sarveṣāṃ ca māheśvaro
janaḥ śivabhaktajano mārge'nnodakadānaṃ ca kuryādityarthaḥ

48

nanu vastrādidānaṃ vihāya annatoyadānameva kimityatrāha-
nānnatoyasamaṃ dānaṃ ca cāhiṃsāparaṃ tapaḥ /
tasmānmāheśvaro nityamannatoyaprado bhavet

48

spaṣṭam

49

nanu tarhi kanyādānaṃ ca kasmāya(a)pi dātuṃ yogyaṃ kimityatrāha-
svamārgācāravartibhyaḥ svajātibhyaḥ sadavratī /
dadyāt tebhyaḥ samādadyāt kanyāṃ kulasamudbhavām

49

sadāvratī nityaśivācāravratī śivabhaktaḥ svamārgācāravartibhyo
vīraśaivācāramārgavartibhyaḥ svajātīyaśivabhaktebhyaḥ kulasamudbhavāṃ
svakīyakulasamutpannāṃ kanyāṃ dadyāt tebhyaḥ samādadyāt ānayedityarthaḥ

50

p. १६४)
evaṃ bahuvidhaśivācārasampanno vīravratī śivabhaktaḥ śrīguruṃ liṅgaṃ ca
pūjayedityubhayasthalaṃ sūcayan bhaktasthalaṃ samāpayati-
evamācārasaṃyukte vīraśaivo mahāvratī /
pūjayet parayābhaktyā guruṃ liṅgaṃ ca santatam

50

spaṣṭam

51

itibhaktamārgakriyāsthalam
athobhayasthalam
yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau [śve० u० ६/२३] iti
śvetāśvataraśrutyanusāreṇa śivagurvorabhedaṃ sūtradvayena kathayati-
gurorabhyarcanenāpi sākṣādabhyarcitaḥ śivaḥ /
tayornāsti bhidā kiñcidekatvāt tattvarūpataḥ

51

guroḥ pūjanena śivaḥ sākṣāt pratyakṣeṇa pūjitaḥ tayoḥ śivagurvoḥ
tattvarūpataḥ paramārthataḥ ekatvāt ekarūpatvāt kiñcidapi bhidā bhedo
nāstītyarthaḥ

52

tasmāt-
yathā deve jagannāthe sarvānugrahakārake /
tathā guruvare kuryādupacārān dine dine

52

upacārān bhaktyādyupacārānityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

53

p. १६५)
nanu śivagurvorabhede śivavad gururatyapratyakṣaḥ syādityatrāha-
apratyakṣo mahādevaḥ sarveṣāmātmamāyayā /
pratyakṣo gururūpeṇa vartate bhaktisiddhaye

53

mahādevaḥ parameśvaraḥ sarveṣāmātmamāyayā śaktyā apratyakṣo'pi
bhaktisiddhaye lalāṭanetracandrakalābhujadvayatirodhānaṃ kṛtvā gururūpeṇa
pratyakṣaḥ san vartata ityarthaḥ

54

nanu śivavad guroriṣṭārthapradatvādarśanāt kimarthaṃ pūjanīya ityatrāha-
śivajñānaṃ mahāghorasaṃsārārṇavatārakam /
dhri(dī) yate yena sa guruḥ kasya vandyo na jāyate

54

yena guruṇā mahābhayaṅkarasaṃsārasamudratārakaṃ śivajñānaṃ dīyate
upadiśyate sa guruḥ kasya kena vandyo na bhavati jananamaraṇaparipīḍitaiḥ
sarvairapi vandya ityarthaḥ

55

nanu tādṛśaśivajñānaṃ kīdṛśamiti tattanmāhātmyapūrvakaṃ prakāśayati-
yatkaṭākṣakalāmātrāt paramānandalakṣaṇam /
labhyate śivarūpatvaṃ sa guruḥ kena nārcitaḥ

55

yatkaṭākṣakalāmātrāditi / ayaṃ bhāvaḥ-atra bandhamokṣadaśayorapyahamiti
dharmiṇaḥ prasiddhatvenāndhajātyandhabadhiramūkādi (de) rapi svātmani
saṃśayaviparyayābhāvāt sarvaṃ jñānaṃ dharmiṇyabhrāntaṃ prakāre tu
viparyayaḥ iti sarvasammatatatvenāṇḍarasanyāyena svātmatādātmyāpannasya
puruṣasya vibhāga parāmarśamahimnā vahnervisphuliṅgā iva vicchinnatvāt
athaivaṃ svātantryāparaparyāyamāyāśaktiparikalpitavyāmohavaśāda-
vijñātaparamānandalakṣaṇasvātmaśivatvaṃ daśamadṛṣṭāntena labhyate
prakāśyate sa guruḥ kena nārcyate sarveṇāpi mumukṣuṇā'rcanīya evetyarthaḥ

56

p. १६६)
evaṃrūpaśrīgurorhitamevācaraṇīyam tadājñollaṅghanaṃ na
kartavyamityuktvobhayasthalaṃ samāpayati sūtradvayena-
hitameva carennityaṃ śarīreṇa dhanena ca /
ācāryasyopaśāntasya śivajñānamahānidheḥ

56

upaśāntasya rāgadveṣarahitasyetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

57

gurorājñāṃ na laṅgheta siddhikāmī mahāmatiḥ /
tadājñālaṅghanenāpi śivājñācchedako bhavet

57

mahāmatiḥ vivekī san siddhikāma mokṣārthī gurorājñāṃ na laṅgheta yadi
laṅgheta śivājñābhaṅgakṛd bhavedityarthaḥ

58

p. १६७)
ityubhayasthalam
atha trividhasampattisthalam
yathā gurau yathā liṅge bhaktimān parivartate /
jaṅgame ca tathā nityaṃbhaktiṃ kuryād vicakṣaṇaḥ

58

vicakṣaṇaḥ pravīṇaśivabhakta ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

59

nanu bhaktisiddhyarthaṃ śiva eva gururūpeṇāvatīrṇa ityuktatvena śivavad gurau
"bhaktiḥ kartumucitā jaṅgame ca tathā bhaktiḥ kimarthaṃ vidheyetyatrāha-
eka eva śivaḥ sākṣāt sarvānugrahakārakaḥ /
gurujaṅgamaliṅgātmā vartate bhuktimuktidaḥ

59

sākṣāt ato'smin loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ [bha० gī० १५/१८] iti
bhagavadukterlokavedaprasiddhaḥ san sakalabhaktānugrahakaraḥ prabhuḥ svatantraḥ
parameśvara eka eva gurujaṅgamaliṅgātmā guruliṅgajaṅgamātmakaḥ san
bhuktimuktido bhogamokṣapadaḥ san vartata iti śivavajjaṅgame'pi bhaktiḥ
kartavyetyarthaḥ

60

atha liṅgāpekṣayā jaṅgamasyādhikyaṃ vaktuṃ liṅgasvarūpaṃ
prathamamupapādayati-
liṅgaṃ ca dvividhaṃ proktaṃ jaṅgamājaṅgamātmanā /
ajaṅgame yathā bhaktirjaṅgame ca tathā smṛtā

60

jaṅgamājaṅgamātmanā carasthirabhedena liṅgaṃ śivaliṅgaṃ dvividhamiti
proktam / ajaṅgame sthiraliṅge yathā bhaktividhīyate tathā jaṅgame'pi
caraliṅge'pi bhaktiḥ kartavyetyarthaḥ

61

p. १६८)
nanu kimanayoḥ svarūpamityatrāha-
ajaṅgamaṃ tu yalliṅgaṃ mṛcchilādivinirmitam /
tadvaraṃ jaṅgamaṃ ligaṃ śivayogīti viśrutam

61

mṛcchilādivinirmitaṃ yalliṅgamasti tadajaṅgamaṃ sthiraliṅgamityarthaḥ

62

tatkathamityatrāha-
acare mantrasaṃskāralliṅge vasati śaṅkaraḥ /
sadākālaṃ vasatyeva caraliṅge maheśvaraḥ

62

spaṣṭam

63

tasmācchivayoginaṃ prati kṛtadānapūjāphalaṃ sūtradvayena viśeṣayati-
śivayogini yaddattaṃ tadakṣayaphalaṃ bhavet /
tasmāt sarvaprayatnena tasmai deyaṃ mahātmane

64

yatphalaṃ labhate jantuḥ pūjayā śivayoginaḥ /
tadakṣayamiti proktaṃsakalāgamapāragaiḥ

65

asminnarthe āgamaḥ pramāṇamiti sūcitam / atra-
darśanādarcanāt tasya trisaptakulasaṃyutāḥ /
janā muktipradaṃ yānti kiṃ punastatparāyaṇāḥ //
iti yogajāgamavacanamanusandheyam // ६३-६४ //
p. १६९)
evaṃ tatpūjāphalamuktvā tadavamānaphalaṃ ca prakāśayati-
nāvamanyeta kutrāpi śivayoginamāgatam /
avamānādbhavettasya durgatiśca na saṃśayaḥ

65

kutrāpi antarbahiḥ kvāpi samāgatamityarthaḥ

66

tasmācchivayogī pūjanīya iti vadan trividhasampattisthalaṃ samāpayati-
śivayogī śivaḥ sākṣāditi kaiṃkaryabhaktitaḥ /
pūjayedādareṇaiva yathā liṅgaṃ yathā guruḥ

66

kaiṅkaryabhaktirbhṛtyācārarūpā bhaktirityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

67

iti trividhasampattisthalam
atha caturvidhasārāyasthalam
pādodakaṃ yathā bhaktyā svīkaroti maheśituḥ /
tathā śivātmanornityaṃ gurujaṅgamayorapi

67

atra maheśituḥ śivaliṅgasyetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

68

atha pādodakadhāraṇasvarūpakathanapūrvakaṃ tatphalamāha-
sarvamaṅgalamāṅgalyaṃ sarvapāvanapāvanam /
sarvasiddhikaraṃ puṃsāṃ śambhoḥ pādāmbudhāraṇam

68

śivaliṅgacaraṇatīrthadhāraṇaṃ samastamaṅgalānāṃ maṅgalaṃ sat
sakalapāvanānāṃ pāvanaṃ sat puruṣāṇāṃ sarvasiddhikaraṃ bhavatītyarthaḥ

69

p. १७०)
atha nirmālyapatrapuṣpadhāraṇaphalaṃ nirūpayati-
śirasā dhārayedyastu patraṃ puṣpaṃ śivārpitam /
pratikṣaṇaṃ bhavet tasya pauṇḍarīkakriyāphalam

69

spaṣṭam

70

nanu śivanirmālyamagrāhyamiti purāṇādau śrūyate (tat) kathaṃ
grāhyamityatrāha-
bhuñjīyād rudrabhuktānnaṃ rudrapītaṃ jalaṃ pibet /
rudrāghrātaṃ sadā jighrediti jābālikī śrutiḥ

70

rudrabhaktānnaṃ rudrasamarpitaprasādānnaṃ bhuñjīyād bhakṣayet rudrapītaṃ
ruprasādodakaṃ pibet rudrāghātaṃ rudrasamarpitakusumaṃ jighret iti jābālikī
śrutirāhetyarthaḥ / rudreṇāttamaśnanti rudreṇa pītaṃ pibanti rudreṇāghrātaṃ
jighranti iti jābālaśrutiḥ / tasmāt purāṇādiṣu śrūyamāṇātanniṣedhastu
caṇḍādhikāraviśiṣṭasthāvaraliṅgaparo na tu bāṇādiliṅgaparaḥ
bāṇaliṅge svayaṃbhūte candrakānte hṛdi sthite /
śālagrāmaśilodbhūte śambhornaivedyabhakṣaṇam //
iti vacanāt / anyathā śrutiviruddhapurāṇavacanapramāṇameva bhavediti na
sārvatrika iti saṃkṣepaḥ evaṃ śrutisiddhatvāt

71

arpayitvā nije liṅge patraṃ puṣpaṃ phalaṃ jalam /
annādyaṃ sarvabhojyaṃ ca svīkuryād bhaktimānnaraḥ

71

p. १७१)
spaṣṭam

72

atha guruprasādavimukhānāṃ muktirnāstīti sarvasammatatvenāparimitatejasaḥ
śivasya īśānaḥ sarvavidyānām [vā० saṃ० ८/७] iti śruteḥ
sakalavidyādhīśvaratvāt tatraiva me astu sadāśivom iti
tārakabrahmarūpapraṇavābhedena śrūyamāṇatvācca sakalalokagurutvāt
tatprasādo'vaśyaṃ grāhya ityāha-
gurutvāt sarvabhūtānāṃ śambhoramitatejasaḥ /
tasmai niveditaṃsarvaṃ svīkāryaṃ tatparāyaṇaiḥ

72

spaṣṭam

73

tarhyasya śivaliṅgaprasādasya ko'dhikārītyatrāha-
ye liṅgadhāriṇo loke ye śivaikaparāyaṇāḥ /
teṣāṃ tu śivanirmālyamucitaṃ nānyajantuṣu

73

spaṣṭam

74

tarhi śivaprasādānnabhojanasya kiṃ phalamityatrāha-
annajāte tu bhaktena bhujyamāne śivārpite /
sikthe sikthe'śvamedhasya yatphalaṃ tadavāpyate

74

paripakvataṇḍulavyaktiḥ sikthaśabdenocyate / śiṣṭaṃ spaṣṭam

75

p. १७२)
athāsyānadhikāriṇaḥ sūcayati-
nirmālyaṃ nirmalaṃ śuddhaṃ śivena svīkṛtaṃ yataḥ /
nirmalaistatparairdhāryaṃ nānyaiḥ prākṛtajantubhiḥ

75

śivaliṅgadīkṣārahitāḥ prākṛtāḥ te'nadhikāriṇaḥ tairna dhāryamityarthaḥ /
śivadīkṣayā nirmalaiḥ tatparaiḥ śivaliṅganiṣṭhairdhāryamityarthaḥ

76

tadeva sphuṭayati-
śivabhaktivihīnānāṃ jantūnāṃ pāpakarmaṇām /
viśuddhe śivanirmālye nādhikāro'sti kutracit

76

ayaṃ bhāvaḥ-vyāpakībhūtaśivasyāṣṭatanuparikalpitatvena
sādhāraṇībhūtadevatāntarapūjāyāṃ
śivasambandhipuṣpodakībhūtacandragaṅgābhyāṃ paripuṣṭasya
dhānyasyāgnirūparudrajihvayā paripacyamānatvād etadubhayatra
sarvaprāṇināmapyadhikāro'sti tathāpyasādhāraṇaśivaliṅgapūjāyāṃ
śivaliṅgaprasādasvīkāre ca śivadīkṣāsampanna evādhikārīti
sarvaśāstraprasiddham

77

atha prasādamahattvaṃ saṃsūcyaitatsthalaṃ samāpayati sūtradvayena-
śivaliṅgaprasādasya svīkārādyatphalaṃ bhavet /
tathā prasādasvīkārād gurujaṅgamayorapi

78

tasmād guruṃ mahādevaṃ śivayoginameva ca /
pūjayet tatprasādānnaṃ bhuñjīyāt prativāsaram

79

pūjayet tanumanodhanaiḥ pūjayedityarthaḥ / tatprasādānnameva prativāsaraṃ
bhuñjīyāt // ७७-७८ //
p. १७३)
iti caturvidhasārāyasthalam
sopādhinirupādhisahajadānasthalāni
atha-
dehadānāt satyasiddhirarthadānācca nirvṛtiḥ /
prāṇadānāt jñānasiddhirevaṃ sarvaṃ sthiraṃ bhavet //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa guruliṅgajaṅgamoddeśena yathāśakti dānaṃ
kuryādityāha-
śivaliṅge śivācārye śivayogini bhaktimān /
dānaṃ kuryād yathāśaktitatprasādayutaḥ sadā

79

tadviṣaya iti śeṣaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

80

atha taddānasvarūpaṃ viśadayati-
dānaṃ ca trividhaṃ proktaṃ sopādhinirupādhikam /
sahajaṃ ceti sarveṣāṃ sarvatantraviśāradaiḥ

80

dānaṃ ca prāṇadehārtharūpadānatrayaṃ sopādhikaṃ nirupādhikaṃ sahajaṃ
ceti trirūpavaditi samastāgamapravīṇaiḥ sarveṣāṃ śivabhaktānāṃ
proktamityarthaḥ

81

tatra sopādhidānasthalaṃ nirūpayati-
phalābhisandhisaṃyuktaṃ dānaṃ yadvihitaṃ bhavet /
tat sopādhikamākhyātaṃ mumukṣubhiranādṛtam

81

tucchaphalābhilāṣasaṃyuktamata eva mumukṣubhirupekṣitaṃ yaddānaṃ vihitaṃ
syāt tat sopādhikamityuktamityarthaḥ

82

p. १७४)
atha nirupādhidānasthalaṃ lakṣayati-
phalābhisandhinirmuktamīśvarārpitakāṅkṣitam /
nirupādhikamākhyātaṃ dānaṃ dānaviśāradaiḥ

82

tucchaphalecchārahitamīśvarārpaṇābhivāñchayā vihitaṃ yaddānaṃ tad
dānatattvasvarūpajñairnirupādhikadānamityākhyātamityarthaḥ

83

sahajadānasthalaṃ nirūpayati-
adātṛdātṛdeyānāṃ śivabhāvaṃ vicintayan /
ātmano'kartṛbhāvaṃ ca yaddattaṃ sahajaṃ bhavet

83

parigṛhītṛpradātṛdeyānāṃ śivatvaṃ cintayan ātmanaḥ svasyākartṛtvaṃ
bhāvayan yaddānaṃ dattam tatsahajadānaṃ syādityarthaḥ / bhoktā bhojyaṃ
preritāraṃ ca matvā sarvaṃ proktaṃ trividhaṃ brahmamekam [śve० u० १/१२] iti
śvetāśvataraśrutyopakramagatipiṇḍasthalarahasyamatropasaṃhārarūpa-
sahajadānasthale'pi bodhyam

84

eṣu kiṃ śreṣṭhamityatrāha-
sahajaṃ dānamutkṛṣṭaṃ sarvadānottamottamam /
śivajñānapradaṃ puṃsāṃ janmaroganivartakam

84

sahajaṃ dānaṃ sarvadānottamānāmuttamamiti utkṛṣṭaṃ śreṣṭhamityarthaḥ /
kathamityatra puṃsāṃ jananamaraṇalakṣaṇamahāroganivārakī-
bhūtaśivatādātmyajñāpradamityuttaram

85

nanu guruliṅgajaṅgamoddeśenaivaṃbhāvanayā dattameva sahajaṃ vetyatrāha-
p. १७५)
śivāya śivabhaktāya dīyate yadi kiñcana /
bhaktyā tadapi vikhyātaṃ sahajaṃ dānamuttamam

85

śivāya iṣṭaliṅgātiriktasthāvaraliṅgarūpiṇe śivāya dattaṃ kṣetrādidānam
viraktamūrtivyatiriktaśivabhaktebhyaśca dattamapi sahajaṃ dānamityarthaḥ

86

atha taddānaphalamāha-
dānāt svarṇasahasrasya satpātre yatphalaṃ bhavet /
ekapuṣpapradānena śive tatphalamiṣyate

86

spaṣṭam

87

tatkathamityatra-īśānaḥ sarvavidyānām [vā० saṃ० ८/७] iti śruteḥ
sakalavidyānidhitvājjagadgurutvena satpātratamatvādityabhiprāyeṇāha-
śiva eva paraṃ pātraṃ sarvavidyānidhirguruḥ /
tasmai dattaṃ tu yatkiñcittadanantaphalaṃ bhavet

87

ayamapyeko'rthaḥ-śiva eva paraṃ pātraṃ tathā sarvavidyānidhirguruśca paraṃ
pātram / tasmai śivāya gurave ca dattamanantaṃphalamiti

88

evaṃ śivayogino'pi dattamapītyāha-
śivayogī śivaḥ sākṣācchivajñānamahodadhiḥ /
yatkiñcid dīyate tasmai taddānaṃ paramārthikam

88

pāramārthikam aparimitaphaladasahajadānamityarthaḥ

89

p. १७६)
atha śivayogīśvaramahattvameva viśeṣayati-
śivayogī mahatpātraṃ sarveṣāṃ dānakarmaṇi /
tasmānnāsti paraṃ kiñcitpātraṃ śāstravicārataḥ

89

dānakarmaṇi dānakarmaviṣaye sarveṣāṃ satpātrāṇāṃ śivayogī mahāpātram
tasmātparaṃ śreṣṭhaṃ pātraṃ śāstravicārataḥ kiñcidapi nāstītyarthaḥ

90

atha taddānaphalamāha-
bhikṣāmātrapradānena śāntāya śivayogine /
yatphalaṃ labhyate naitad yajñakoṭiśatairapi

90

bhikṣāmātraṃ kavalamātramityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

91

tatkathamityatrāha-
śivayogini santṛpte tṛpto bhavati śaṅkaraḥ /
tattṛptyā tanmayaṃ viśvaṃ tṛptimeti carācaram

91

brahmavid (veda) brahmaiva bhavati [mu० u० २/२/९] iti śruteḥ śivayoginaḥ
sākṣācchivarūpatvāt tattṛptyā śivastṛpto bhavati tattṛptyā sarvo vai rudraḥ iti
śrutestanmayaṃ viśvaṃ tṛptimetītyarthaḥ

92

tasmāt sarvaprayatnena śivayogina eva tṛptiṃ kuryādityāha-
tasmāt sarvaprayatnenayena kenāpi karmaṇā /
tṛptiṃ kuryāt sadākālamannādyaiḥ śivayoginaḥ

92

p. १७७)
sarvaprayatnena yayā kayācitkriyayā sadākālamannapānādinā
śivayoginastṛptiṃ kuryādityarthaḥ

93

athaivaṃrūpasatpātreṣu sahajadānasampannaḥ sākṣācchiva evetyāha-
nirupādhikacidrūpaparānandātmavastuni /
samāptaṃ sakalaṃ yasya sa dānī śaṅkaraḥ svayam

93

sampūrṇasaccidānandalakṣaṇaguruliṅgajaṅgamātmani paramaśive yasya
śivabhaktasya śarīrārthaprāṇarūpaṃ sakalaṃ vastu samāptaṃ samarpitaṃ
bhavet sa sahajadānī svayameva śiva ityarthaḥ

94

athaivamuktākhilācārasampannaḥ sahajadānī śivabhakta eva
māheśvaratāmupaitīti vṛttenāha-
uktākhilācāraparāyaṇo'sau
sadā vitanvan sahajaṃ tu dānam /
brahmādisampatsu viraktacitto
bhakto hi māheśvaratāmupaiti

9

iti śrīmatṣaṭsthalabrahṇiṇā śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
siddhāntaśikhāmaṇau māheśvarasya navavidhasthalaprasaṅgo nāma navamaḥ
paricchedaḥ

94

akṣarārthasya spaṣṭatvād bhāvārtho likhyate-dehadravyakṣetrāṇi
guruliṅgajaṅgameṣu samarpya śrīgurukarakamale samutpatya
jaṅgamadevatīrthaprasādenaiva śarīraṃ dhṛtvā mahāliṅgaikyāpekṣī
śivabhakto māheśvarīyasadācāravān san māheśvara iti prasiddho bhavet

9

p. १७८)
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
bhaktimārgakriyāsthalavarṇana nāma navamaḥ paricchedaḥ

1

daśamaḥ paricchedaḥ
atha māheśvarasthalam
atha bhaktasthalanirūpaṇānantaramagastyaḥ śrīreṇukaṃ paripṛcchati-
agastya uvāca
bhaktasthalaṃ samākhyātaṃ bhavatā gaṇanāyaka /
kena vā dharmabhedena bhakto māheśvaro bhavet

1

bhaktaḥ śivabhaktaḥ kena dharmabhedena ācārabhedenetyarthaḥ māheśvaraḥ
syāditi praśnārthaḥ

2

reṇuka uvāca
kevale sahaje dāne niṣṇātaḥ śivatatparaḥ /
brahmādisthānavimukho bhakto māheśvaraḥ smṛtaḥ

2

kevale sahaje dāne niṣṇātaḥ kuśalaḥ san brahmādipadanispṛhaḥ śivabhaktaḥ
śivatatparaḥ śivaikaniṣṭhaḥ san māheśvaraḥ smṛta ityarthaḥ

3

tadeva sphuṭayati-
bhakteryadā samutkarṣo bhaved vairāgyagauravāt /
tadā māheśvaraḥ prokto bhaktaḥ sthiravivekavān

3

p. १८०)
bhakteḥ śivabhakteḥ samutkarṣaḥ samucitotkarṣo vairāgyagauravād
vairāgyamahattvād yadā kāle bhavet tadā tasmin kāle sthiravivekavān
sthirībhūtanityānityavastuvivekavān śivabhakto māheśvara iti prokta ityarthaḥ

4

nanvasyāpi sthalabhedāḥ santi kimityatra tadbhedamupadiśati-
māheśvarasthalaṃ vakṣye yathoktaṃ śambhunā purā /
māheśvarapraśaṃsādau liṅganiṣṭhā tataḥ param

5

pūrvāśrayanirāsaśca tathādvaitanirākṛtiḥ /
āhvānavarjanaṃ paścādaṣṭamūrtinirākṛtiḥ

6

sarvagatvanirāsaśca śivatvaṃ śivabhaktayoḥ /
evaṃ navavidhaṃ proktaṃ māheśvaramahāsthalam

7

purā pūrvakāle śivena yathoktaṃ tathā māheśvarasthalabhedaṃ vakṣye
śṛṇviti śeṣaḥ / ādau māheśvarapraśaṃsāsthalam tataḥ paraṃ tadanantaraṃ
liṅganiṣṭhāsthalam tadanantaraṃ pūrvāśrayanirasanasthalam tathā tadanantaram
advaitanirasanasthalam paścādāhvānanirasanasthalam
anantaramaṣṭamūrtinirasanasthalam anantaraṃ sarvagatvanirāsanasthalam
anantaraṃ śivajaganmayasthalam atha bhaktadehikaliṅgasthalam / evaṃ
māheśvaramahāsthalaṃ navavidhaṃ navaprakāravaditi proktaṃ kathitamityarthaḥ
/ atra purā śambhunā yathoktaṃ tathā vakṣya ityanenoktaṃ vakṣyamāṇaṃ ca
sarvaṃ na svakapolakalpitamiti sūcitam /
atrāṣṭamūrtitvanirasanānantaramāhvānanirasanaṃ vaktumucitamiti
keṣāñcidāśayaḥ parāstaḥ śivoktakramavirodhāditi tathāpi śivasya
vyāpakatvādāhvānaṃ na sambhavatīti noktam kintu sveṣṭaliṅge
pratipattivirodhāt punarāhvānaṃ na sambhavatīti kathitatvānna śaṅkāvakāśaḥ
// ४-६ //
athoddeśakrameṇa tadavāntarasthalānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣye śrūyatāmityāha-
āditaḥ kramaśo vakṣye sthalabhedasya lakṣaṇam /
p. १८१)
samāhitena manasā śrūyatāṃ bhavatā mune

7

spaṣṭam

8

atra-viśvādhiko rudro maharṣiḥ / hiraṇyagarbhaṃ janayāmāsa pūrvaṃ sa no
buddhyā śubhayā saṃyunaktu [śve० u० ३/४] iti śvetāśvatarādiśrutyanusāreṇa
saptabhiḥ sūtrairmaheśvarapraśaṃsāpūrvakaṃ māheśvarasvarūpaṃ
prapañcena prakāśayati-
viśvasmādadhiko rudro viśvānugrahakārakaḥ /
iti yasya sthirā buddhiḥ sa vai māheśvaraḥ smṛtaḥ

8

samastadevadānavādiviśvānugrāhakaḥ rudraḥ eka eva (eko hi) rudro na
dvitīyo'vatasthe (dvitīyāya tasthuḥ) [śve० u० ३/२] iti śrutiprasiddharudraḥ
viśvasmāt viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim sa iti
śrutiprasiddhaviśvarūpanārāyaṇād adhika iti yasya buddhirdṛḍhā sa vai
māheśvara iti smṛta ityarthaḥ

9

atha na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate [śve० u० ६/८] iti śrutyarthamanusaran
māheśvarasvarūpamāha-
brahmādyairmalinaprāyairnimale parameśvare /
sāmyoktiṃ yo na sahate savai māheśvarābhidhaḥ

9

brahmaviṣṇurudrendrāste samprasūyante iti śruterbrahmādīnāṃ
jananamaraṇaparipīḍitatvena samalatvāt na kāraṇam iti
śruteretatkāraṇībhūtaśivasyājātatvena nirmalatvāt kāraṇaṃ tu dhyeyaḥ
sarvaiśvaryasampannaḥ sarveśvaraśca śambhurākāśamadhye ityagre
śrūyamāṇatvāt taiḥ saha sāmyoktiṃ yo na sahate sa māheśvarākhya ityarthaḥ

10

p. १८२)
atha-īśānaḥ sarvavidyānāmīśvaraḥ sarvabhūtānāṃ
brahmādhipatirbrahmaṇo'dhipatirbrahmā śivo me astu sadāśivom [nārāyaṇopa०
४/२१] iti īśānamantrārtham-
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśa'rjuna tiṣṭhati /
bhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā /
tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata // [bha० gī० १८/६१]
iti bhagavadgītārthaṃ cānusmaran māheśvarasvarūpaṃ prakāśayati-
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ brahmādīnāṃ mahāniti /
buddhiyogāt tadāsakto bhakto māheśvaraḥ smṛtaḥ

10

brahmādīnāṃ caturmukhaprabhṛtīnāṃ sarvabhūtānāṃ
samastapaśuprāṇinām īśvaraḥ prerakībhūtaparameśvara eva eka mahān
śreṣṭha iti buddhiyogāt tadāsaktaḥ maheśvarāsakto bhaktaḥ śivabhakto
māheśvara iti smṛta ityarthaḥ

11

atha śiva eva eko muktida iti yo jānāti sa māheśvara iti sūtradvayena kathayati-
brahmādidevatājālaṃ mohitaṃ māyayā sadā /
aśaktaṃ muktidāne tu kṣayātiśayasaṃyutam

12

anādimukto bhagavāneka eva maheśvaraḥ /
muktidaśceti yo veda sa vai māheśvaraḥ smṛtaḥ

13

kṣayātiśayasaṃyutaṃ jananamaraṇātiśayena saṃyuktaṃ
brahmaviṣṇvādidevatānīkaṃ nirantaṃ māyayā
parameśvarasvātantryāparaparyāyamāyāśaktyā mohitam andhīkṛtaṃ sad
muktidāne tu purāparamuktipradāne aśaktam asamartham / anādimukto nityamukto
bhagavān ṣaḍguṇaiśvaryasampanno maheśvaraḥ tatparaṃ brahma (yat paraṃ
brahma) sa ekaḥ (ya ekaḥ) sa eko rudraḥ sa īśānaḥ sa bhagavān sa maheśvaraḥ sa
mahādevaḥ [atha० u० २/३] ityatharvaśiraḥprasiddhaparameśvara eka eva
muktidaśceti parāparamuktiprada iti yo veda jānāti sa vai māheśvara iti smṛta
ityarthaḥ // ११-१२ //
p. १८३)
atha brahmādimāhaiśvaryaṃ tṛṇavad jñātvā śivānandatatparo
vīramāheśvara ityāha sūtradvayena-
kṣayātiśayasaṃyuktā brahmaviṣṇvādisampadaḥ /
tṛṇavanmanyate yuktyā vīramāheśvaraḥ sadā

14

śabdasparśādisampanne sukhaleśe tu niḥspṛhaḥ /
śivānande samutkaṇṭho vīramāheśvaro bhavet

15

vināśātiśayena (yābhyāṃ) saṃyuktā brahmaviṣṇvādisampado
vīramāheśvaraḥ śivabhakto yuktyā anityamiti buddhyā tṛṇavat sadā manute
jānāti / tasmāt śabdasparśādisampanne sopādhike sukhaleśe tucchasukhe
niḥspṛhaḥ san śivānande nityasukhe samutkaṇṭhaḥ prītimān vīramāheśvaro
bhavet syādityarthaḥ // १३-१४ //
atha tadācārabhedasthitiṃ ca ṣaḍbhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
parastrīsaṅganirmuktaḥ paradravyaparāṅmukhaḥ /
śivārthakāryasampannaḥ śivāgamaparāyaṇaḥ

16

śivastutirasāsvādamodamānamanāḥ śuciḥ /
śivotkarṣapramāṇānāṃ sampādanasamudyataḥ

17

nirmamo nirahaṅkāro nirastakleśapañjaraḥ /
aspṛṣṭamadasambandho mātsaryāveśavarjitaḥ

18

nirastamadanonmeṣo nirdhūtakrodhaviplavaḥ /
sadā santuṣṭahṛdayaḥ sarvaprāṇihite rataḥ

19

nivāraṇasamudyogī śivakāryavirodhinām /
sahacārī sadākālaṃ śivotkarṣābhidhāyibhiḥ

20

śivāpakarṣasamprāptau prāṇatyāge'pyaśaṅkitaḥ /
p. १८४)
śivaikaniṣṭhaḥ sarvātmā vīramāheśvaro bhavet

21

nirastakleśapañjaro nivāritāvidyā(di)kleśasamūhavān nirdhūtakrodhaviplavaḥ
nivāritakrodhabādhāvān śivaikaniṣṭhaḥ śivaliṅgaikaniṣṭhaḥ sarvātmā
pūrṇāhaṃbhāvavān nirahaṅkāraḥ paricchinnaśarīrādyahaṃbhāvaśūnyaḥ /
śiṣṭaṃ spaṣṭam / evamādiviśeṣaṇaviśiṣṭaḥ śrīvīraśaivo māheśvaraḥ
syādityarthaḥ / atra nirastakleśapañcaka iti pāṭhāntaram // १५-२० //
iti māheśvarapraśaṃsāsthalam
atha liṅganiṣṭhāsthalam
atha anena māheśvareṇa vidhīyamānāṃ liṅganiṣṭhāṃ navabhiḥ sūtraiḥ
pratipādayati-
asya māheśvarasyoktaṃ liṅganiṣṭhāmahāsthalam /
prāṇātyaye'pi sampanne yadatyājyaṃ vidhīyate

21

yad yalliṅganiṣṭhāsthalaṃ prāṇātyaye sampanne'pi prāṇasaṅkaṭe prāpte
satyapi atyājyaṃ tyaktumayogyaṃ vidhīyate talliṅganiṣṭhāmahāsthalam asya
māheśvarasya śivaliṅgaikatatparasya māheśvarasya uktaṃ kathitamityarthaḥ

22

kīdṛśo'yaṃ prāṇasaṅkaṭa ityatra-
bhavetprāṇaparityāgaśchedanaṃ śiraso'pi vā /
na tvanabhyarcya bhuñjīyād bhagavantaṃ triyambakam //
p. १८५)
iti śivadharmavacanānusāreṇa kathayati-
apagacchatu sarvasvaṃ śiraśchedanamastu vā /
māheśvaro na muñceta liṅgapūjāmahāvratam

22

spaṣṭam

23

atha ye śivapūjāvyatirekeṇa na bhuñjanti teṣāṃ haste
karatalāmalakavanmokṣalakṣmīrullasatītyāha-
liṅgapūjāmakṛtvā tu ye na bhuñjanti mānavāḥ /
teṣāṃ mahātmanāṃ haste mokṣalakṣmīrupasthitā

23

mokṣalakṣmīrupasthitā vartata ityarthaḥ / idaṃ liṅganiṣṭhāyāḥ phalamityuktaṃ
bhavati

24

athemamarthameva sūtradvayena viśeṣayati-
kimanyairdharmakalilaiḥ kīkaṣārthapradāyibhiḥ /
sākṣānmokṣapradaḥ śambhordharmo liṅgārcanātmakaḥ

24

śambhoḥ śivasya liṅgārcanātmako dharmaḥ sākṣānmokṣapradaḥ / tasmād
anyaiḥ śivaliṅgapūjātiriktaiḥ kīkaṣārthapradāyibhiḥ kutsitārthadāyibhiḥ
dharmakalilaiḥ kṣudradharmaiḥ kim? kiṃ prayojanamityarthaḥ

25

atha liṅgārpitānnapānaprāśanamahattvamāha-
arpitenānnapānena liṅge niyamapūjite /
ye dehavṛttiṃ kurvanti mahāmāheśvarā hi te

25

hi prasiddham / śiṣṭaṃ spaṣṭam

26

p. १८६)
atha-yaddhi manasā dhyāyati tadvācā vadati tatkarmaṇā karoti iti śrutyanusāreṇa
trikaraṇapūrvakaṃ śivaliṅganiṣṭhāḥ śivā evetyāha-
cinmaye śāṅkare liṅge sthiraṃyeṣāṃ manaḥ sadā /
vimuktetarasarvārthaṃ te śivā nātra saṃśayaḥ

26

yeṣāṃ mano vimuktetarasarvārthaṃ tyaktasvargāditucchaphalābhilāṣaṃ sat
cidrūpe śivaliṅge sadā sthiraṃ te śivā bhūrudrāḥ atra asminnarthe na saṃśaya
ityarthaḥ

27

nanvasmin cidrūpaliṅge manomātraviśrāntiruktetyāśaṅkya sūtrāntareṇa
karaṇatrayaviśrāntiṃ ca darśayati-
liṅge yasya mano līnaṃ liṅgastutiparā ca vāk /
liṅgārcanaparau hastau sa rudro nātra saṃśayaḥ

27

iti spaṣṭam

28

evaṃ liṅganiṣṭhasyāgnihotrādikarmaṇā prayojanaṃ nāstītyāha-
liṅganiṣṭhasya kiṃ tasya karmaṇā svargahetunā /
nityānandaśivaprāptiryasya śāstreṣu niścitā

28

yasya liṅganiṣṭhasya nityānandaśivapadaprāptiḥ śāstreṣu vedāgamapurāṇeṣu
niściteti tasya svargahetunā agnihotrādikarmaṇā kim? kiṃ prayojanam? na
kiñcitprayojanamityarthaḥ

29

athāsya mahattvaṃ pratipādayati-
liṅganiṣṭhāparaṃ śāntaṃ bhūtirudrākṣasaṃyutam /
praśaṃsanti sadākālaṃ brahmādyā devatā mudā

29

spaṣṭam

30

iti liṅganiṣṭhāsthalam
atha pūrvāśrayanirasanasthalam
atha-
gurusaṃskṛtabhāvaḥ san gurunirmitadehavān /
vismṛtya pūrvadurbhāvaṃ tadadhīnaḥ samācaret //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa tasya liṅganiṣṭhasya prātikūlyena
prāptapūrvāśrayanirasanasthalaṃ saptabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
liṅgaikaniṣṭhahṛdayaḥ sadā māheśvaro janaḥ /
pūrvāśrayagatān dharmāṃstyajyet svācārarodhakān

30

nirantaraṃ śivaliṅgaikaniṣṭhacitto vīramāheśvaraḥ svācārarodhakān
svasamayācāravirodhinaḥ pūrvāśrayaniṣṭhān dharmān prākṛtācārān
tyajedityarthaḥ

31

tarhyayaṃ kīdṛśa ityatrāha-
svajātikulajān dharmān liṅganiṣṭhāvirodhinaḥ /
tyajan māheśvaro jñeyaḥ pūrvāśrayanirāsakaḥ

31

liṅganiṣṭhāvirodhino liṅganiṣṭhāpratikūlān svajātikulajān
brāhmaṇatvādijātikulālādikulaprāptān dharmān jātapretāśaucādīn tyajan
vīramāheśvaraḥ pūrvāśrayanirāsaka iti jñātuṃ yogya ityarthaḥ

32

nanu pūrvāśrayaprāptanityanaimittikakarmaparityāgo pratyavāyaśravaṇāt
kathaṃ taddharmāstyajanīyā ityatrāha-
śivasaṃskārayogena viśuddhānāṃ mahātmanām /
kiṃ pūrvakālikairdharmaiḥ prākṛtānāṃ hi te matāḥ

32

p. १८८)
pūrvoktadānakṣapaṇalakṣaṇadīkṣārūpaśivasaṃskārasambandhena
liṅganiṣṭhayā ca vidhūtavṛttavartiṣyamāṇasakalakalmaṣatvena nirmalānāṃ
śivaśaraṇānāṃ pūrvāśrayaprāptanityanaimittikādikarmabhiḥ kiṃ
prayojanam? na kiñcit prayojanamityarthaḥ / nanu pratyavāyanivṛttireva
prayojanamiti cenna
nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate /
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt // [bha० gī० २/४०]
iti bhagavataiva bhāṣitatvāt / asyāyamarthaḥ-atyāśramibhyaḥ paramaṃ pavitram
iti śrutisiddhāntitavarṇāśrame iha abhikrama ātmābhimukhī-
karaṇapravīṇagurukāruṇyaprāptabhūtidhāraṇādyācārakramaḥ tasya nāśo
nāsti vismṛtiśūnyatvena tadekaniṣṭhayā sadā vidhīyamānatvena vicchedo
nāstītyarthaḥ / nanvevaṃ cet nityanaimittikakarmalopāt pratyavāyaḥ
syādityatrāha-pratyavāyo na vidyata iti / kuta ityatrāha-asya dharmasya
śivānusandhānāṅgabhūtabhūtidhāraṇādidharmasya svalpamapi
leśamātramapi mahato bhayād mahāpātakādibhayāt trāyata iti yathā
pūrvāśramadharmaparityāge sanyāsināṃ pratyavāyo nāsti tathā
śivāśrayaniṣṭhānāṃ pūrvāśrayadharmaparityāge pratyavāyo nāstīti
bhāvaḥ / te pūrvāśrayadharmāḥ prākṛtānāṃ hi māyāsambandhināmeva
matāḥ proktā iti hi prasiddham

33

tasmāt-
śivasaṃskārayogena śivadharmānuṣaṅgiṇām /
prākṛtānāṃ na dharmeṣu pravṛttirupapadyate

33

nopapadyate na jāyata ityarthaḥ

34

p. १८९)
nanu martyeṣu dvaividhyaṃ kathamityatrāha-
viśuddhāḥ prākṛtāśceti dvividhā mānuṣāḥ smṛtāḥ /
śivasaṃskāriṇaḥ śuddhā prākṛtā itare matāḥ

34

spaṣṭam

35

nanu varṇāśramadharmeṣu dvaividhyaṃ na dṛśyata ityatrāha-
varṇāśramādidharmāṇāṃ vyavasthā hi dvidhā matā /
ekā śivena nirdiṣṭā brahmaṇā kathitā'parā

35

spaṣṭam

36

tarhi ko dharmaḥ kasyetyatrāha-
śivoktadharmaniṣṭhā tu śivāśramaniṣeviṇām /
śivasaṃskārahīnānāṃ dharmaḥ paitāmahaḥ smṛtaḥ

36

spaṣṭam

37

iti pūrvāśrayanirasanasthalam
atha sarvādvaitanirasanasthalam
atha māheśvaro yathā liṅganiṣṭhāvirodhitvāt pūrvāśrayanirāsakaḥ tathā
liṅganiṣṭhāvirodhitvāt sarvādvaitanirāsako'pi bhavediti tena
vidhīyamānasarvādvaitanirasanasthalaṃ pratipādayati-
pūjyapūjakayorliṅgajīvayorbhedavarjane /
pūjākarmādyasampatterliṅganiṣṭhāvirodhataḥ

38

sarvādvaitavicārasya jñānābhāvo vyavasthiteḥ /
bhavenmāheśvaraḥ karmī sarvādvaitanirāsakaḥ

39

p. १९०)
pūjyapūjakayoḥ śivaliṅgabhaktayoḥ bhedābhāve sati liṅganiṣṭhāvirodhāt
pūjākarmādisampattyabhāvāt sarvādvaitavicārasya vyavasthiteḥ vartanasya
jñānābhāve'nupapannatve sati karmī māheśvaraḥ
śivaliṅgapūjādikarmaniṣṭhavīramāheśvaraḥ sarvādvaitanirāsakaḥ syāt
yāvadāyustrayo vandyā vedānto gururīśvaraḥ iti vedāntavacanāt kriyādvaitaṃ
na kartavyam iti siddhāntavacanācca liṅganiṣṭho māheśvaraḥ sarvādvaitaṃ na
kuryāditi bhāvaḥ // ३७-३८ //
atha bhedena kriyamāṇapūjāprakāraḥ kathamityatrāha-
prerakaṃ śaṅkaraṃ buddhvā preryamātmānameva ca /
bhedāt taṃ pūjayennityaṃ na cādvaitaparo bhavet

39

jīvānāṃ dharmādharmagocarībhūtabuddhivṛttiprerakaḥ parameśvaraḥ tatpreryā
jīvā iti buddhvā evaṃvidhabhedāt taṃ parameśvaraṃ nityaṃ pūjayet
advaitaparo na bhavet pūjāvirodhāditi

40

atha prakārāntareṇa bhedamupapādayati-
patiḥ sākṣānmahādevaḥ paśureṣa tadāśrayaḥ /
anayoḥ svāmibhṛtyatvamabhede kathamiṣyate

40

mahādevaḥ parameśvaraḥ patiṃ viśvasya iti smṛteḥ patiḥ jagatpatiḥ tadāśraya
eṣa jīvaḥ paśuḥ anayoḥ śivajīvarūpapatipaśvoḥ abhede bhedābhāve
svāmibhṛtyatvaṃ kathamiṣyate icchāviṣayīkriyate? na kathañcidapīti
svāmibhṛtyatvalakṣaṇabhedenaiva pūjanīya ityarthaḥ

41

nanvayaṃ bhedabhāvaḥ kiyatparyantamanuvartata ityatrāha-
p. १९१)
sākṣātkṛtaṃ paraṃ tattvaṃ yadā bhavati bodhataḥ /
tadādvaitasamāpattirjñānahīnasya na kvacit

41

bodhataḥ śrutigurusvānubhavabodhataḥ paraṃ tattvaṃ
paraśivaparabrahmākhyamahāliṅgatattvaṃ yadā sākṣātkṛtaṃ bhavati
daśamadṛṣṭāntena svātmābhedena pratyakṣīkṛtaṃ bhavati tadā
advaitasamāpattiradvaitasphūrtiḥ jñānahīnasya śrutigurusvānubhāvarahitasya
kevalakarmayutasya kvacit kadācit kiñcidapi na nāstītyarthaḥ

42

nanu karmiṇaḥ kasmānnādvaitasiddhirityatrāha-
bhedasya karmahetutvād vyavahāraḥ pravartate /
liṅgapūjādikarmastho na cādvaitaṃ samācaret

42

bhedasya vyavahāro jīveśvarabhedavyavahāraḥ karmahetutvāt
śivapūjādikriyāhetutvena pravartate ataḥ śivaliṅgapūjājapādikarmaniṣṭhaḥ
advaitaṃ na samācaret / tasmālliṅgapūjādikarmaniṣṭhasya
advaitabodhāvirbhāvo nāstītyarthaḥ

43

athoktārthamupasaṃharati-
pūjādivyavahāraḥ syādbhedāśrayatayā sadā /
liṅgapūjāparastasmānnādvaite nirato bhavet

43

liṅgapūjāniṣṭho vīramāheśvaraḥ advaite nirata āsakto na bhavet na
syādityarthaḥ

44

ityadvaitanirasanasthalam
athāhvānanirasanasthalam
atha śivaliṅgapūjārthamadvaitaṃ nirasya dvaitāṅgīkāravān māheśvaraḥ
śaiva iva pūjārthaṃ śivaliṅge śivaṃ nāvāhayedityāhvānanirasanasthalaṃ
kathayati-
p. १९२)
liṅgārcanaparaḥ śuddhaḥ sarvādvaitanirāsakaḥ /
sveṣṭaliṅge śivākāre na tamāvāhayecchivam

44

liṅgārcanaparaḥ śivaliṅgapūjātparaḥ san sarvādvaitanirāsakaḥ śuddhaḥ
nityaśuddhavīramāheśvaraḥ śivākāre śivasvarūpavati sveṣṭaliṅge taṃ
prasiddhaṃ śivaṃ nāvāhayedityarthaḥ

45

atha kasmādityatra kāraṇamāha-
yadā śivakalāyuktaṃ liṅgaṃ dadyānmahāguruḥ /
tadārabhya śivastatra tiṣṭhatyāhvānamatra kim

45

atra śivaliṅge āhvānaṃ kiṃ prayojanakam? na kiñcit prayojanamityarthaḥ /
śiṣṭaṃ spaṣṭam

46

punaśca kāraṇāntaramāha-
sasaṃskāreṣu liṅgeṣu sadā sannihitaḥ śivaḥ /
tatrāhvānaṃ na kartavyaṃ pratipattivirodhakam

46

punarāhvānaṃ pūrvāhvānavirodhi tadvisarjanānantarabhāvitvāditi bhāvaḥ

47

athāhvānāsambhavādeva visarjanaṃ ca nāstītyāha-
nāhvānaṃ na visargaṃ ca sveṣṭaliṅge tu kārayet /
liṅganiṣṭhāparo nityamiti śāstrasya niścayaḥ

47

spaṣṭam

48

ityāhvānanirasanasthalam
p. १९३)
atha aṣṭamūrtinirasanasthalam
atha śivaliṅgameva śiva ityabhiprāyeṇāhvānaṃ nirākṛtya
pṛthivyādyaṣṭamūrtitvaṃ ca na sambhavati bhedāditi tena māheśvareṇa
vidhīyamānāṣṭamūrtinirasanasthalaṃ pradarśayati-
yathātmaśivayoraikyaṃ na mataṃ karmasaṅginaḥ /
tathā śivāt pṛthivyāderadvaitamapi neṣyate

48

karmasaṅginaḥ śivapūjādikarmaniṣṭhasya māheśvarasya
ātmaśivayorjīvaliṅgayo-aikyamekatvaṃ yathā na mataṃ na sammatam
pūjyapūjakavivekāsambhavāt tathā śivād bhūmyāderadvaitamabhedo'pi
neṣyate bhūmyādyaṣṭamūrtiṣvātmano'pi praviṣṭatvāditi bhāvaḥ

49

atha śivasya pṛthivyāderabhedo'pi na sambhavatītyatrāha-
pṛthivyādyaṣṭamūrtitvamīśvarasya prakīrtitam /
tadadhiṣṭhātṛbhāvena na sākṣādekabhāvataḥ

49

yasya pṛthvī śarīram [bṛ० u० ३/७/३] ityārabhya yasmātmā śarīram [bṛ० u० ३/७/२३]
ityantabṛhadāraṇyaśrutiproktāṣṭamūrtitvaṃ tadadhiṣṭhātṛbhāvena
pṛthivyādyaṣṭamūrtitvaṃ tadadhiṣṭhātṛbhāvena
pṛthivyādyaṣṭamūrtyadhiṣṭhātṛtvena prakīrtitam viśvaṃ maheśvara
bhavānadhitiṣṭhatīti viśvātmatāmupacaranti yadāgamāste ityabhiyuktokteḥ /
yathā stanastanyayorbhede'pi stanaṃ pibantīti vyavahāraḥ tathā abhedavyavahāra
aupacārikaḥ sākṣādekabhāvato na
dvayamuṣṇaṃ dvayaṃ śītamanuṣṇāśītalaṃ dvayam /
dvayamasparśamityaṣṭau pāntu vo haramūrtayaḥ //
iti tāsāṃ parasparabhinnatvāt śarīraśarīribhāvasya bhedaghaṭitatvācceti

50

p. १९४)
atha kāryakāraṇabhāvācca tayoraikyaṃ na sambhavatītyāha-
pṛthvyādikamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ kartā maheśvaraḥ /
naitatsākṣānmaheśo'yaṃ kulālo mṛttikā yathā

50

brahmaviṣṇurudrendrāste samprasūyante sarvāṇi cendriyāṇi saha bhūtairna
kāraṇam / kāraṇaṃ tu dhyeyaḥ śambhurākāśamadhye iti śruteḥ pṛthivyādeḥ
kāryakoṭipraviṣṭatvācchivasya kāraṇarūpatvāt / evaṃ ca
mṛcchabdopalakṣitaghaṭādeḥ kulālasya ca yathaikyaṃ na sambhavati tathā
kāryarūpabhūmyādeḥ kāraṇātmanaḥ śivasya cābhedo na sambhavatītyarthaḥ

51

nanu ghaṭakulālayoriveśvarasya bhūmyāderātyantikabhedaḥ kimityatrāha-
pṛthivyādyātmaparyantaprapañco hyaṣṭadhā sthitaḥ /
tanurīśasya cātmāyaṃ sarvatattvaniyāmakaḥ

51

pṛthivyaptejovāyvākāśacandrasūryāgnihotrirūpeṇātmaparyantamaṣṭadhā
sthitaḥ prapañcaḥ sarvo'pīśasya śarīram / ayamīśaḥ sarvatattvaniyāmakaḥ
sarvatattvātmakaśarīraprerakībhūta ātmā śarīrītyarthaḥ / evaṃ ca
ghaṭakulālayordehadehibhāvaśūnyatvāt tato viśeṣa ityarthaḥ

52

tarhyabhedaḥ kimityatrāha-
śarīrabhūtādetasmāt prapañcāt parameṣṭhinaḥ /
ātmabhūtasya devasya nābhedo na pṛthak sthitiḥ

52

parameṣṭhinaḥ śivasya śarīrabhūtād etasmād idamityaṅgulinirdeśyatvena
pratīyamānāt prapañcād abhedo na bheda evetyarthaḥ / tathāpyātmabhūtasya
viśvaśarīriṇo devasya na pṛthak sthitiḥ ghaṭapaṭayoriva parasparabāhyatve
sthitirnāsti śivasya vyāpakatvāditi bhāvaḥ

53

p. १९५)
tarhi bhedaḥ kathamityatrāha-
acetanatvāt pṛthvyāderajñatvādātmanastathā /
sarvajñasya maheśasya naikarūpatvamiṣyate

53

bhūmyāderjaḍatvād ātmanaḥ agnihotriṇo yajamānasyājñatvāt
kiñcijjñatvādityarthaḥ maheśasya carācaralakṣaṇaviśvaśarīrasya śivasya
sarvajñatvādityarthaḥ ekarūpatvaṃ rūpaśarīraśarīriṇoraikyaṃ neṣyate
necchāviṣayīkriyate / tasmād bheda evetyarthaḥ

54

nanvevaṃ bhedajñānavān ko'sāvityatrāh-
iti yaścintayennityaṃ pṛthvyāderaṣṭamūrtitaḥ /
vilakṣaṇaṃ mahādevaṃ so'ṣṭamūrtinirāsakaḥ

54

spaṣṭam

55

ityaṣṭamūrtinirasanasthalam
atha sarvagatanirasanasthalam
atha māheśvarasya liṅganiṣṭhāvirodhisarvagatanirasanasthalaṃ prakāśayati-
sarvagatve maheśasya sarvatrārādhanaṃ bhavet /
na liṅgamātre tanniṣṭho na śivaṃ sarvagaṃ smaret

55

maheśvarasya sarvagatve sarvatrārādhanaṃ syāt liṅgamātre na syāt
tasmālliṅganiṣṭhaḥ śivaṃ sarvagataṃ na smaredityarthaḥ

56

p. १९६)
nanu śivasya sarvagatvābhāve paricchinnatvena loke bhaktabāhulyāt
tattaccharīrasaṅgateṣṭaliṅgānāṃ ca bāhulyādekatra
viśramitāśeṣaśarīrabhārasyānyatrāvasthānāsambhavāt kathaṃ tatra tatra
sthitiḥ sambhavatītyatrāha-
sarvago'pi sthitaḥ śambhuḥ svādhāre hi viśeṣataḥ /
tasmādanyatra vimukhaḥ sveṣṭaliṅge yajecchivam

56

śambhuḥ sarvago'pi vyāpako'pi svādhāre svāśrayībhūtaliṅge viśeṣataḥ
atiśayena sthito bhavati / tasmādanyatra vimukhaḥ san sveṣṭaliṅge śivaṃ
pūjayedityarthaḥ

57

nanu sarvagataḥ śivastatra tatra liṅge kathaṃ viśeṣeṇa tiṣṭhatītyatrāha-
śivaḥ sarvagataścāpi svādhāre vyajyate bhṛśam /
śamīgarbhe yathā vahnirviśeṣeṇa vibhāvyate

57

vṛkṣasthito vahniḥ śamīvṛkṣe yathā viśeṣeṇa bhāsate tathā śivaḥ sarvagato'pi
svādhāre liṅge bhṛśam atiśayena vyajyate prakāśata ityarthaḥ

58

nanu liṅge kimarthaṃ viśeṣeṇa tiṣṭhatītyatrāha-
sarvagatvaṃ maheśasya sarvaśāstraviniścitam /
tathāpyāśrayaliṅgena pūjārthamadhikā sthitiḥ

58

atrādi(pi)śabdena gurucaramūrtī lakṣyete / śiṣṭaṃ spaṣṭam

59

asminnarthe-yā te rudra [yā te rudra śivā tanūraghorā'pāpakāśinī (śu० ya०
vā० saṃ० १६/२] iti śrutyarthameva ślokamukhenopanyasyati-
nityaṃ bhāsi tadīyastvaṃyā te rudra śivā tanūḥ /
p. १९७)
aghorā'pāpakāśīti śrutirāha sanātanī

59

bho rudra te tava yā tanūḥ śivaliṅgamūrtiḥ śivā maṅgalā aghorā
abhayaṅkarā apāpakāśī doṣarahitā / tvaṃ tadīyo liṅgasambandhī san nityaṃ
bhāsīti sanātanī nityā śrutirāha kathayatītyarthaḥ

60

tasmādiṣṭaliṅgameva pūjayedityāha-
tasmāt sarvaprayatnena sarvasthānaparāṅmukhaḥ /
sveṣṭaliṅge mahādevaṃ pūjayet pūjakottamaḥ

60

tasmāt śrutiprasiddhatvāt pūjakottamo maheśvaraḥ sarvaprayatnena
sarvasthānavimukhaḥ san sveṣṭaliṅge svasambandhīvatīṣṭaliṅge mahādevaṃ
pūjayedityarthaḥ

61

evaṃ buddhvā sveṣṭaliṅge yajanneva sarvagatvanirāsaka ityāha-
śivasya sarvagatve'pi sarvatra rativarjitaḥ /
sveṣṭaliṅge yajan devaṃ sarvagatvanirāsakaḥ

61

spaṣṭam

62

iti sarvagatvanirasanasthalam
atha śivajaganmayasthalam
atha maheśvarasya pūjārthaṃ sarvagatve nirākṛte'pi pramāṇabalāt sarvagatvaṃ
yathāṅgīkriyate tathā pramāṇabalāt sarvamayatvaṃ cāṅgīkaraṇīyamiti
śivajaganmayasthalaṃ nirūpayati-
pūjāvidhau niyamyatvālliṅgamātre sthitaṃ śivam /
pūjayannapi devasya sarvagatvaṃ vibhāvayet

62

śivasya sarvaniyāmakatve'pi pūjākāle bhaktaniyāmyatvād
p. १९८)
bhaktādhīnatvālliṅgamātre sthitaṃ śivaṃ bhaktaḥ pūjayannapi devasya
liṅgasthitasya prakāśātmanaḥ śivasya sarvagatvaṃ vibhāvayet anyathā
kumbhakāravat paricchinnatvaprasaṅgāditi

63

evaṃ sarvagatve siddhe śivasya ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ ākāśādvāyuḥ
vāyoragniḥ agnerāpaḥ adbhyaḥ pṛthivī [tai० u० २/१] iti
śruterabhinnanimittopādānakāraṇatvaśravaṇād bahudṛṣṭāntapūrvakaṃ
śivajaganmayatvaṃ pratipādayati-
yasmādetat samutpannaṃ mahādevāccarācaram /
tasmādetanna bhidyeta yathā kumbhādikaṃ mṛdaḥ

63

yasmānmahādevāditi sambandhaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

64

śivatattvāt samutpannaṃ jagadasmānna bhidyate /
phenormibudbudākāraṃ yathā sindhorna bhidyate

64

spaṣṭam

65

yathā tantubhirutpannaḥ paṭastantumayaḥ smṛtaḥ /
tathā śivāt samutpannaṃ śiva eva carācaram

65

spaṣṭam

66

nanu mṛdādīnāṃ vikāritvāt śivasya nirvikāritvād uktadṛṣṭānto viṣama
ityāha-
ātmaśaktivikāsena śivo viśvātmanā sthitaḥ /
p. १९९)
kuṭībhāvād yathā bhāti paṭaḥ svasya prasāraṇāt

66

paṭaḥ svatādātmyāpannaprasaraṇaśaktyā kuṭībhāvāt prasthānakuṭībhāvād
yathā bhāti tathā śivo'pi svātmaśaktivikāsena viśvātmanā sthitaḥ san
bhātītyarthaḥ

67

nanu prasāraṇaśaktidvārā yathā paṭasyāpi vikārabhāktvam tathā śivasyāpi
svasamavetaśaktidvārā vikāritā syādityatra
dṛṣṭāntāntaramupanyasannuktārthamupasaṃharati-
tasmācchivamayaṃ sarvaṃ jagadetaccarācaram /
tadabhinnatayā bhāti sarpatvamiva rajjutaḥ

67

rajjuḥ svaniṣṭhadīrghavṛttagodhūmavarṇatāśaktivaśād vikārarāhityena yathā
sarpatvena bhāti tathā śivo'pi vikārarāhityena svasamavetamāyāśaktyā
viśvābhinnatayā bhāti tasmāt sarvametaccarācaraṃ viśvaṃ śivamayaṃ na
tadvyatiriktamityarthaḥ

68

atha dārḍhyārthamudāhṛtadvaṣṭāntapūrvakaṃ bahudṛṣṭāntamāha-
rajjau sarpatvavad bhāti śuktau ca rajatatvavat /
coratvavadapi sthāṇau marīcyāṃ ca jalatvavat

69

gandharvapuravadvyomni saccidānandalakṣaṇe /
nirastabhedasadbhāve śive viśvaṃ virājate

70

rajjvāṃ godhūmavarṇatāśaktyā sarpatvavat śuktau dhāvalyaśaktyā rajatatvavat
sthāṇau dīrghaśaktyā puruṣatvavat marīcyāṃ svacchatodrekaśaktyā jalatvavat
kālaśaktyā vyomni gandharvanagaravat nirastasamastaprāpañcikabhedavati
nirvikāre saccidānandasvarūpe paraśivabrahmaṇi
tatsamavetavimarśaśaktipratisphuraṇāyamānamāyāśaktyā viśvaṃ
tadabhinnatayā bhātītyarthaḥ // ६८-६९ //
p. २००)
nanvebhirdṛṣṭāntairviśvaṃ prātītikaṃ syādityatra dṛṣṭāntāntaramāha-
patraśākhādirūpeṇa yathā tiṣṭhati pādapaḥ /
tathā bhūmyādirūpeṇa śiva eko virājate

70

vṛkṣo yathā kālaśaktyā vikārarāhityena
svāntarlīnasvavijātīyapatrapuṣpādibhedaviśiṣṭatvena bhāti tathā śiva eva
svasamavetaśaktitādātmyakroḍīkṛtabhūmyādirūpeṇa pratisphuraṇagatyā
bhātītyarthaḥ / tatra dhṛtyā dharaṇiḥ karuṇayā jalam ujjvalatayā tejaḥ
paramānandaspandanena vāyuḥ cidvyāptyā vyoma citisaṅkocacittaviśiṣṭo jīva iti
vivekaḥ / nanu vṛkṣasya sāvayavatvāt sadābhāsasaṃyuktaśivasya niravayavatvāt
tatsamavetaśakterapi tadabhinnatvena tathātvāt kathaṃ sāvayavaprapañcarūpeṇa
bhāsanaṃ sambhavatīti nāśaṅkanīyam śakteḥ śivābhinnatve sati
durghaṭakāritvena ahikuṇḍalanyāyena
svasvātantryaparikalpitabhedopasthitiparamāṇukāryabhūtadvyaṇukādāviva
tatkāryarūpamāyāśakteḥ sāṃśatve sambhavatītyuktatvāt viṣṭabhyāhamidaṃ
kṛtsnamekāṃśena sthito jagat [bha gī० १०/४२] iti bhagavadukteśca /
prātītikaprapañcarūpeṇāpi svaśaktinyūnībhāvena śiva eva bhāsate
śuktirajatayoḥ parasparasattvād melakāṃśo nāstīti vadatā niṣedhapratiyogitvena
samānayogena ca so'pyaṅgīkaraṇīya eva uttarakṣaṇabādhyamānatvāt
śaktirnyūnībhāvanibandhaneti sarvaṃ viśvaṃ śivamayameveti saṃkṣepaḥ /
vastutastu bādha eva nāsti ghaṭapaṭayoriva śuktirajatayorapi vastutvāt / nāpi
śuktijñānena rajatajñānasya bādhaḥ ghaṭapaṭajñānayoriva
bhinnakālabhinnaviṣayatvāt / nanvekasminneva dharmiṇi idaṃ rajataṃ nedaṃ
rajatamiti viruddhāvabhāsadvayasya prāmāṇyāsambhavāt
athottarakālikarajatābhāvajñānena pūrvotpannarajatajñānasya
bādho'ṅgīkriyata iti cenna jñānānāṃ trikṣaṇāvasthāyitvaniyamena
rajatābhāvajñānasthitikāle rajatajñānasyābhāvāt / kiñca
bādhyabādhakabhāvasya daṇḍabhāṇḍanyāyena parasparānvayasāpekṣatvena
jñānānāṃ guṇatvena parasparasambandhābhāvāt / tasmād
ghaṭapaṭajñānayorivonmeṣanimeṣayoraṅgīkaraṇīyatvena bādhasya
vābhāvāditi dik

71

p. २०१)
iti śivajaganmayasthalam
atha bhaktadehikaliṅgasthalam
athaivaṃ śivasya jaganmayatve'pi-
vedavedāntavākyārthasandhānātītavartanaḥ /
bhaktabhāvaparānando bhaktabhāvaikagocaraḥ //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa bhaktahṛdaye prakāśata iti
bhaktadehikaliṅgasthalaṃ saptabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
samastajagadātmā'pi śaṅkaraḥ parameśvaraḥ /
bhaktānāṃ hṛdayāmbhoje viśeṣeṇa virājate

71

śaṅkaraḥ sukhaṅkaraḥ parameśvaraḥ samastajagadātmā'pi
bhāvābhāvarūpaprapañcamayo'pi bhaktānāṃ svabhaktānāṃ hṛdayāmbhoje
hṛdayakamale viśeṣeṇa virājate ādhikyena prakāśata ityarthaḥ

72

tatkathamityatrāha-
kailāse mandare caiva himādrau kanakācale /
hṛdayeṣu ca bhaktānāṃ viśeṣeṇa vyavasthitaḥ

72

eṣu sthāneṣu yathā śivo viśeṣeṇa bhāsate tathā svabhaktānāṃ hṛdaye
bhāsata
p. २०२)
ityarthaḥ

73

nanvaparicchinnaḥ parameśvaraḥ kathaṃ paricchinnaḥ san bhaktahṛdayeṣu rājata
ityatrāha-
sarvātmāpi paricchinno yathā deheṣu vartate /
tathā svakīyabhakteṣu śaṅkaro bhāsate sadā

73

sarvātmā'pi parameśvaro devatiryaṅmanuṣyalakṣaṇasakaladeheṣu
bhinnāntaḥkaraṇaviśiṣṭeṣu pratibimbagatyā yathā bhāsate tathā
svakīyabhakteṣu sadā prakāśata ityarthaḥ

74

asminnarthe pramāṇagarbhitavacanamāha-
nityaṃ bhāti tvadīyeṣu yā te rudra śivā tanūḥ /
aghorā'pāpakāśīti śrutirāha sanātanī

74

bho rudra te tava yā tanūḥ śivaliṅgamūrtiḥ aghorā saumyā apāpakāśī
doṣarahitā sā liṅgamūrtiḥ tvadīyeṣu tvatsambandhiṣu bhakteṣu nityaṃ bhātīti
sanātanī nityā śrutirāhetyarthaḥ

75

nanu śivabhaktavyatirikteṣu na bhāsate kimityatrāha-
viśuddheṣu virakteṣu vivekiṣu mahātmasu /
śivastiṣṭhati sarvātmā śivalāñchanadhāriṣu

75

viśuddheṣu virakteṣu ṣaṭsthalajñāniṣu caramūrtiṣvityarthaḥ vivekiṣu
mahātmasu śukādiyogiṣvityarthaḥ śivalāñchanadhāriṣu
bhūtirudrākṣamātradhāriṣu cetyarthaḥ sarvātmā śivaḥ nityaṃ tiṣṭhati
prakāśata ityarthaḥ

76

nanvevaṃ cet sādhāraṇatvāt śivabhakteṣu ko viśeṣa ityatrāha-
nityaṃ santoṣayuktānāṃ jñānanirdhūtakarmaṇām /
p. २०३)
māheśvarāṇāmantaḥstho vibhāti parameśvaraḥ

76

śivajñānena nirdhūtakalmaṣavattvāt śivasukhānubhāvināṃ
parameśvarāṇāṃ nirmaladarpaṇe mukhādeḥ sphuṭatayā
bhāsanamivātisphuṭatayā teṣāmantasthaḥ san bhātītyarthaḥ

77

atha vakṣyamāṇaprasādisthalaṃ sūcayati-
anyatra śambho ratimātraśūnyo nijeṣṭaliṅge niyatāntarātmā /
śivātmakaṃ viśvamidaṃ vibudhya nmāheśvaro'sau bhavati prasādī

10

iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
siddhāntaśikhāmaṇau māheśvarasya navavidhasthalaprasaṅgo nāma daśamaḥ
paricchedaḥ

77

śambhoḥ śivād anyatra devatāntare ratimātraśūnyaḥ prītileśenāpi rahitaḥ san
nijeṣṭaliṅge niyatāntarātmā niyamitāntaḥkaraṇavānasau māheśvara idaṃ
viśvam idamityaṅgulinirdeśyatvena bhāsamānaṃ viśvaṃ
śivātmakamuktadṛṣṭāntaiḥ śivamayamiti vibudhyan san prasādī bhavatītyarthaḥ
/ śiva eko dhyeyaḥ śivaṅkaraḥ sarvamanyat parityaja ityatra śrutiḥ

10

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
māheśvarasya navavidhasthalaprasaṅgo nāma daśamaḥ paricchedaḥ

1

ekādaśaḥ paricchedaḥ
atha prasādisthalam
agatsya uvāca
ukto māheśvaraḥ sākṣālliṅganiṣṭhādidharmavān /
kathameṣa prasādīti kathyate gaṇanāyaka

1

spaṣṭam

2

reṇuka uvāca
liṅganiṣṭhādibhāvena dhvastapāpanibandhanaḥ /
manaḥprasādayogena prasādītyeṣa kathyate

2

uktaliṅganiṣṭhādisthalaparijñānatadācaraṇato dhvastapāpasamūha eṣa
māheśvaro manonairmalyasambandhena prasādītyucyata ityarthaḥ

3

athaitatsthalaṃ kīdṛśaṃ kīdṛgvidhamityatrāha-
prasādisthalamityetadasya māhātmyabodhakam /
antarasthalabhedena saptadhā parikīrtitam

3

etatprasādisthalamasya bhaktamāheśvarasthaloktasadācārasamūhasya
mahattvabodhakamavāntarasthalabhedena saptavidhamiti parikīrtitamityarthaḥ

4

p. २०५)
atha tatkathamityatroddiśati-
prasādisthalamādau tu gurumāhātmyakaṃ tataḥ /
tato liṅgapraśaṃsā ca tato jaṅgamagauravam

5

tato bhaktasya māhātmyaṃ tataḥ śaraṇakīrtanam /
śivaprasādamāhātmyamiti saptaprakārakam

6

śaraṇakīrtanaṃ tanmahattvakīrtanamityarthaḥ / evaṃ saptaprakārakamityuttaram //
४-५ //
athoddiṣṭānāṃ sthalānāṃ kramāllakṣaṇamucyata ityatrāha-
kramāllakṣaṇameteṣāṃ kathayāmi mahāmune /
spaṣṭam //
atha-
cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham /
prasannātmā''tmani sthitvā sukhamakṣayamaśnute // [maitreyī upa० १/६]
iti maitreyaśrutyanusāreṇa śivaprasādajāyamānamanaḥprasannatāṃ
dvādaśasūtraiḥ pratipādayati-
nairmalyaṃ manaso liṅgaṃ prasāda iti kathyate /
śivasya liṅgarūpasya prasādādeva siddhyati

6

manasaścittasya nairmalyaṃ liṅgaṃ nirmalatvacihnaṃ prasāda iti kathyata
ityarthaḥ / eṣa manonirmalatvarūpaprasādo liṅgarūpasya śivasya prasādāt
siddhyatītyarthaḥ

7

p. २०६)
nanu ko'yaṃ cittanairmalyalakṣaṇaprasādakāraṇībhūtaśivaprasāda ityatrāha-
śivaprasādaṃ yaddravyaṃ śivāya viniveditam /
nirmālyaṃ tattu śaivānāṃ manonairmalyakāraṇam

7

śivāya viniveditaṃ samarpitaṃ yad dravyaṃ tat śivaprasādaḥ tannirmālyaṃ tu
viśeṣaśaivānāṃ vīraśaivānāṃ manonairmalyakāraṇaṃ bhavatītyarthaḥ

8

athaivaṃrūpaśivaprasādasvīkāravān prasādītyāha-
manaḥprasādasiddhyarthaṃ nirmalajñānakāraṇam /
śivaprasādaṃ svīkurvan prasādītyeṣa kathyate

8

jñānakāraṇaṃ śivajñānakāraṇaṃ śivaprasādaṃ nirmālyaṃ
śivaliṅgaprasādarūpaśivanirmālyaṃ manaḥprasādasiddhyarthaṃ
cittanairmalyasiddhyarthaṃ svīkurvan eṣa vīramāheśvaraḥ prasādīti kathyata
ityarthaḥ

9

tasmāt-āhāraśuddhyā (śuddhau) tattvaśuddhiḥ [chā० u० ७/२६/२] iti
chāndogyaśruteḥ śuddhaśivanirmālyabhakṣaṇena sakalatattvaśuddhidvārā
manonairmalyaṃ labhate bhakta ityāha-
annaśuddhyā hi sarveṣāṃ tattvaśuddhirudāhṛtā /
viśuddhamannajātaṃ hi yacchivāya samarpitam

10

tadevaṃ sarvakālaṃ tu bhuñjāno liṅgatatparaḥ /
manaḥprasādamatulaṃ labhate jñānakāraṇam

11

annaśuddhyā sarveṣāṃ prāṇināṃ
tattvaśuddhirdehākṣabhuvanaprapañcaśuddhiriti śāstrajñairudāhṛtā /
yacchivāya samarpitamannajātaṃ śuddhaṃ tadannajātameva liṅgatatparaḥ san
sadākālaṃ bhuñjānaḥ prasādī atulaṃ śivajñānakāraṇaṃ manaḥprasādaṃ
manonairmalyaṃ labhata ityarthaḥ // ९-१० //
p. २०७)
tasmādātmabhogārthaṃ niyamitaṃ sad yadyad dravyaṃ prāptaṃ bhavati
tatsarvaṃ yadyadātmahitaṃ vastu------- śivārpitam iti
śivarahasyavacanānusāreṇa śivāya samarpya bhuñjīyādityāha-
ātmabhogāya niyataṃ yadyad dravyaṃ samāhitam /
tattat samarpya devāya bhuñjītātmaviśuddhaye

11

ātmabhogāya niyamitaṃ sat samāhitaṃ sampāditaṃ tattat śivaliṅgadevāya
samarpyātmaviśuddhaye cittaśuddhyarthaṃ bhuñjīyādityarthaḥ

12

athāsya mahattvaṃ pratipādayati-
nityasiddhena devena bhiṣajā janmarogiṇām /
yadyat prasāditaṃ bhuktvā tattajjanmarasāyanam

12

janmarogiṇāṃ bhavarogiṇāṃ bhiṣajā vaidyena nityasiddhena śivaliṅge
nirantarasiddhena devena parameśvareṇa yad dravyaṃ bhuktvā prasāditaṃ
prasādīkṛtam tattad janmarasāyanaṃ saṃsāravyādhirasāyanamityarthaḥ

13

atha aihikārogyādikāraṇaṃ cetyāha-
ārogyakāraṇaṃ puṃsāmantaḥkaraṇaśuddhidam /
tāpatrayamahārogasamuddharaṇabheṣajam

14

vidyāvaiśadyakaraṇaṃ vinipātavighātanam /
dvāraṃ jñānāvatārasya mohocchedasya kāraṇam

15

vairāgyasampado mūlaṃ mahānandapravardhanam /
p. २०८)
durlabhaṃ pāpacittānāṃ sulabhaṃ śuddhakarmaṇām

16

ādṛtaṃ brahmaviṣṇvādyairvasiṣṭhādyaiśca tāpasaiḥ /
śivasvīkṛtamannādyaṃ svīkāryaṃ siddhikāṅkṣibhiḥ

17

atra punastadityanuvartate / tatprasādadravyaṃ puṃsāmārogyakāraṇaṃ sad
antaḥkaraṇaśuddhidam
ādhyātmikāditāpatrayalakṣaṇamahārogonmūlanauṣadham
vidyāviśeṣasiddhikāraṇam vinipātaḥ kṛtrimadoṣastasya ghātakam
śivajñānāvatārasya dvāram ajñānocchedakāraṇam vairāgyasampado
mūlakāraṇam nityānandaprakāśakam pāpiṣṭhānāṃ durlabhaṃ
puṇyātmanāṃ sulabhaṃ brahmādidevairvasiṣṭhādimunibhiḥ prītiviṣayīkṛtam /
evaṃrūpaṃ śivasvīkṛtamannādyaṃ śivaliṅgasvīkṛtānnādiprasādadravyaṃ
siddhikāṅkṣibhiriha paratra bhogamokṣalakṣaṇasiddhikāṅkṣibhiḥ prasādibhiḥ
svīkāryamityarthaḥ // १३-१६ //
athaitatprasādasvīkāreṇa sarvapāpakṣayaśca bhavatītyāha-
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ [tulanīya-
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati /
tadahaṃ bhaktyupahṛtamaśnāmi prayatātmanaḥ // (bha० gī० ९/२६)]
yacchivāya niveditam /
tattatsvīkārayogena sarvapāpakṣayo bhavet

17

yad yad dravyamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

18

p. २०९)
atha śivaliṅgaprasādavadeva śrīguruśivayoginorapi prasādaḥ svīkārya ityuktvā
prasādisthalaṃ samāpayati-
yathā śivaprasādānnaṃ svīkāryaṃ liṅgatatparaiḥ /
tathā guroḥ prasādānnaṃ tathaiva śivayoginām

18

liṅganiṣṭhaiḥ prasādibhiryathā prasādānnaṃ svīkāryam tathā
śrīguruśivayogināṃ cānnaprasādo'pi svīkārya ityarthaḥ

19

iti prasādisthalam
atha gurumāhātmyasthalam
atha prasādaniṣṭhena jñātavyaṃ gurumāhātmyasthalaṃ nirūpayati-
gururevātra sarveṣāṃ kāraṇaṃ siddhikarmaṇām /
gururūpo mahādevo yataḥ sākṣādupasthitaḥ

19

atra loke bhogamokṣalakṣaṇasakalasiddhikarmaṇāṃ gurureva kāraṇam na
guroradhikaṃ na guroradhikam iti śivarahasyavacanāt / yataḥ parameśvara eva
sākṣād gururūpaḥ san upasthitastiṣṭhatītyarthaḥ

20

nanu niṣkalaḥ śivaḥ kimarthaṃ sakalagururūpeṇa prakāśata ityatrāha-
niṣkalo hi mahādevo nityajñānamahodadhiḥ /
sakalo gururūpeṇa sarvānugrāhako bhavet

20

nityajñānārṇavaparameśvaro niṣkalo'pi niravayavo'pi gururūpeṇa sakalaḥ san
karacaraṇādiviśiṣṭaḥ san sarvānugrāhako bhavet lokānugrahārthaṃ
bhātītyarthaḥ

21

tasmād guruśivayorbhedo nāstītyāha-
p. २१०)
yaḥ śivaḥ sa gururjñeyo yo guruḥ sa śivaḥ smṛtaḥ /
na tayorantaraṃ kuryād jñānāvāptau mahāmatiḥ

21

gurormokṣakāraṇībhūtajñānapradatvena śivabhinnatvāt anyathā
jñānānudayaprasaṅgāt / tadarthaṃ sūkṣmadṛk tayorantaraṃ bhedaṃ na
kuryādityarthaḥ

22

yathāhaṃ sarvalokānāṃ gururambikayā saha ityāgamokteḥ śivasadṛśaṃ
śrīguruṃ prākṛtaiḥ sadṛśamanuktvā pūjayedityāha-
hastapādādisāmyena netaraiḥ sadṛśaṃ vadet /
ācāryaṃ jñānadaṃ śuddhaṃ śivarūpatayā sthitam

22

śuddhaṃ nirmalāntaḥkaraṇaṃ śivajñānaprakāśakam umāmaheśvararūpeṇa
sthitaṃ śrīguruṃ hastapādādisāmyena prākṛtaiḥ sadṛśaṃ santaṃ na vadet

23

tena kiṃ bhavatītyatrāha-
ācāryasyāvamānena śreyaḥ prāptirvihanyate /
tasmānniḥśreyasaprāptyai pūjayet taṃ samāhitaḥ

23

ācāryasyāvamānena prākṛtajanasamoktyā
bhogamokṣalakṣaṇaśreyaḥprāptirvihanyate / tasmād niḥśreyasaprāptyai
bhogamokṣāvāptyai samāhita ekāgracittaḥ san taṃ śrīguruṃ pūjayedityarthaḥ

24

atha-yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau [śve० u० ६/२३] iti
śvetāśvataraśrutyarthaṃ prakaṭayan gurumahattvasthalaṃ samāpayati-
p. २११)
gurubhaktivihīnasya śivabhaktirna jāyate /
tataḥ śive yathā bhaktistathā bhaktirgurāvapi

24

spaṣṭam

25

iti gurumahattvasthalam
atha liṅgamāhātmyasthalam
atha gurukṛpāprakāśyaliṅgamahattvasthalaṃ nirūpayati-
gurumāhātmyayogena nijajñānātirekataḥ /
liṅgasyāpi ca māhātmyaṃ sarvotkṛṣṭaṃ vibhāvyate

25

gurumāhātmyajñānayogena nijajñānādhikyād liṅgasya śivaliṅgasya
māhātmyamapi sarvotkṛṣṭaṃ sad vibhāvyate vijñāyata ityarthaḥ

26

(liṅgamāhātmyasthala varṇana)-
nanu liṅgajñānavyatirekeṇa tanmāhātmyajñānāsambhavād liṅgasvarūpaṃ
kena jñāpitamityatrāha-
śivasya bodhaliṅgaṃ yad gurubodhitacetasā /
tadeva liṅgaṃ vijñeyaṃ śāṅkaraṃ sarvakāraṇam

26

śivasya yadbodhaliṅgaṃ cinmayaliṅgamasti tacchāṅkaraṃ liṅgaṃ
sarvakāraṇaṃ viṣṇvādisarvaviśvakāraṇaṃ sad gurubodhitacetasaiva vijñeyaṃ
jñātuṃ yogyam guruṇaiva jñāpitamityarthaḥ

27

atha tatkīdṛśamityatrāha-
paraṃ pavitramamalaṃ liṅgaṃ brahma sanātanam /
śivābhidhānaṃ cinmātraṃ sadānandaṃ niraṅkuśam

28

p. २१२)
kāraṇaṃ sarvalokānāṃ vedānāmapi kāraṇam /
pūraṇaṃ sarvatattvasya tāraṇaṃ janmavāridheḥ

29

jyotirmayamanirdeśyaṃ yogināmātmani sthitam /
kathaṃ vijñāyate loke mahāgurudayāṃ vinā

30

atra sarvatattvasya pūraṇamityanena śikhaṇḍyaṇḍarasanyāyena svātmaikarasena
paripūrṇaviśvamayatvamuktam / yogināṃ śivayogibhiranirdeśyaṃ sad ātmani
nijasvarūpe sthitam / jyotirmayaṃ sthāṇuvajjvalati liṅgamadṛśyam iti
yājñavalkyaśruteḥ svātiriktamānāntarāgamyatvena svayameva bhāsamānaṃ
paraśivākhyaparabrahmamahāliṅgam / tajjñānaṃ sadgurorjñeyaṃ nānyathā
śāstrakoṭibhiḥ iti śivarahasyavacanamapyastīti loke mahāgurudayāṃ vinā
kathaṃ kena prakāreṇa vijñāyate? kenāpi prakāreṇa jñātumaśakyamityarthaḥ /
śiṣṭaṃ spaṣṭam // २७-२९ //
nanvasmadādīnāṃ gurudayāvyatirekeṇa vijñātumaśakyatve'pi brahmādīnāṃ
sarvajñatvena tadapekṣā nāstīti kathamuktārthasiddhirityatra-varāho
viṣṇurnimamajja bhūmau brahmotpapāta divamāśu gṛdhra iti
liṅgasūtro(ktā)bhiprāyeṇoktārthaṃ sthāpayati-
brahmaṇā viṣṇunā pūrvaṃ yalliṅgaṃ jyotirātmakam /
aparicchedyamabhavat kena vā paricodyate

30

jyotirātmakaṃ jyotirmayaṃ lalliṅgaṃ brahmaṇā viṣṇunā ca
pūrvamaparicchedyaṃ jñātumayogyamabhavat tanmahāśivaliṅgaṃ kena vā
paricodyate? kena vijñāyata ityarthaḥ

31

nanu brahmādyagamyaṃ liṅgaṃ kīdṛśamityatrāha-
bahunātra kimuktena liṅgaṃ brahma sanātanam /
yogino yatra līyante muktapāśanibandhanāḥ

31

p. २१३)
atra bahubhāṣaṇena kim? viśvalayagamanakāraṇaṃ nityaṃ brahmaiva liṅgaṃ
yatra parabrahmātmani śivaliṅge sanakādiyogino muktapāśanibandhanā
visṛṣṭāvidyādipañcakleśapāśabandhanāḥ santo līyante tādātmyaṃ bhajanta
ityarthaḥ

32

nanu brahmaiva liṅgaṃ cet kimasya pīṭhamityatrāha-
pīṭhikā paramā śaktirliṅgaṃ sākṣāt paraḥ śivaḥ /
śivaśaktisamāyogaṃ viśvaṃ liṅgaṃ taducyate

32

kriyāśaktyātmakaṃ pīṭhaṃ jñānaśaktyātmanaḥ prabhoḥ [śi० ā०] iti
śivāgamavacanāt paramā śaktiḥ sarvotkṛṣṭā kriyāśaktiḥ pīṭham
sākṣātparaḥ śivaścidrūpaparameśvara eva liṅgam / śivaśaktisamāyogaṃ
śivaśaktisambandhavattalliṅgaṃ viśvam
na vajracakrāṅkasaroruhāṅkaṃ liṅgāṅkitaṃ paśya jagadbhagāṅkam [pu०]
jñānakarmendriyairviśvaṃ citkriyāliṅgarūpakam [pu०]
iti purāṇokteḥ sarvajagadrūpamityucyata ityarthaḥ

33

athaivaṃrūpaṃ liṅgaṃ brahmādayaḥ sampūjya mahadaiśvaryaṃ prāptavanta
ityāha-
brahmādayaḥ surāḥ sarve munayaḥ śaunakādayaḥ /
śivaliṅgārcanādeva svaṃ svaṃ padamavāpnuyuḥ

33

atra-tava śriyai maruto'marjayanta rudra yatte janimaṃ cārucitram / padaṃ
yadviṣṇorupamaṃ nidhāyi // [ṛ० ve० ५/३/३] iti ṛgvedaśrutiḥ / ayamarthaḥ-bho rudra
maruto brahmādayo devāḥ śriyai viṣṇoḥ padaṃ sthānaṃ vaikuṇṭhādikam
upamaṃ dṛṣṭāntaṃ nidhāyi manasi nidhāya cāru manoharaṃ citraṃ vicitraṃ
janimam āvirbhāvasthānaṃ liṅgam amarjayanta arcitavanta ityarthaḥ /
vaikuṇṭhādisthānaṃ mahadaiśvaryaṃ ca viṣṇuḥ śivaliṅgapūjāmahimnā
labdhavāniti dṛṣṭāntīkṛtya brahmādayo devāḥ sarve'pi śivaliṅgaṃ śriyai
pūjitavanta iti yāvat

34

p. २१४)
nanu śivasyāpi viśvādhikatvādimahadaiśvaryaṃ kasyacidupāsanayā
samāgataṃ kimityatrāha-
viśvādhipatvamīśasya liṅgamūrteḥ svabhāvajam /
ananyadevasādṛśyaṃ śrutirāha sanātanī

34

viśvādhipo rudro maharṣiḥ / hiraṇyagarbhaṃ janayāmāsa pūrvam [śve० u० ३/४]
na tatsamaścāpyadhikaśca dṛśyate [śve० u० ६/८] iti
śvetāśvataraśruterliṅgamūrterīśasya parameśvarasya ananyadevasādṛśyaṃ
viśvādhipatvaṃ carācaraprapañcaniyāmakatvaṃ svabhāvajaṃ svataḥ siddhamiti
sanātanī śrutirāhetyarthaḥ

35

iti liṅgamahattvasthalam
atha jaṅgamamāhātmyasthalam
atha guruliṅgamahattvāt saṃvedyaṃ jaṅgamasthalaṃ prakāśayati-
guruśiṣyasamārūḍhaliṅgamāhātmyasampadaḥ /
sarvaṃ cidrūpavijñānājjaṅgamādhikyamucyate

35

ācāryaḥ pūrvarūpamantevāsyuttararūpaṃ vidyāsandhiḥ [tai० u० १/११/१] iti
śruterguruśiṣyamadhyagataśivaliṅgamahattvasampadaḥ sarvaṃ viśvaprapañcaṃ
cidrūpavijñānāt citkriyārūpatvena vijñānād jaṅgamādhikyamucyate
guruśiṣyayoriṣṭaprāṇabhāveṣu tādātmyabhāvanayā
samārūḍhaliṅgamahattvasampattyā sarvaṃ viśvaṃ śivaśaktyātmakamiti
vijñānameva jaṅgamādhikyamityarthaḥ

36

atha ke te jaṅgamā ityatrāha-
jānantyatiśayād ye tu śivaṃ viśvaprakāśakam /
p. २१५)
svasvarūpatayā te tu jaṅgamā iti kīrtitāḥ

36

tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti [śve० u० ६/१४] iti śruterye viśvaprakāśakaṃ
svakīyacitkriyāśaktibhyāṃ prapañcaprakāśaṃ śivamatiśayena
sarvāsarvaśabdārthayormāyākāryakoṭipraviṣṭatvenā'sanātanatvād
etajjīvanabhūtajñatvakartṛtvayoḥ sanātanatvāt anyathā
svaviṣayakajñānaśūnyatvena sphaṭikādiprakāśavajjaḍatvaprasaṅgāt
tayorjīveśvarasādhāraṇībhūtāsmadrūpātmatattvanijasvabhāvatvāt svayaṃ
tadanatirikta iti dṛḍhataraniścayena svasvarūpatayā jānanti te jaṅgamā ityarthaḥ

37

atha śivayogitvena prasiddhajaṅgamamahattvaṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
ye paśyanti jagajjālaṃ cidrūpaṃ śivayogataḥ /
nirdhūtamalasaṃsparśāste smṛtāḥ śivayoginaḥ

37

ye jaṅgamā devā viśvaṃ śivayogato viśvasya śivasambandhābhāve
cidbāhyatvena saṅkalpatāpatteḥ śivasambandho'ṅgīkaraṇīya eva / sa ca
saṃyogarūpo na bhavati tasya kriyāpūrvatvena bhinnadeśasthitayorevopapadyata iti
brahmabāhyadeśābhāvena tādātmyarūpa evetyupapāditatvāccidrūpaṃ
citkriyāsvarūpamiti paśyanti jānanti te nirdhūtamalasaṃsparśā
nirgatāṇavādimalasambandhinaḥ śivayogina iti smṛtā ityarthaḥ

38

ghorasaṃsāratimiraparidhvaṃsanakāraṇam /
yeṣāmasti śivajñānaṃ te matāḥ śivayoginaḥ

38

bhayaṅkarasaṃsārāndhakāranivārakaṃ śivādhikyajñānaṃ yeṣāmasti te
śivayogina iti matāḥ smṛtā ityarthaḥ

39

atha te kīdṛśāḥ kathaṃ tiṣṭhantītyatrāha-
p. २१६)
jitakāmā jitakrodhā mohagranthivibhedinaḥ /
samaloṣṭāśmakanakāḥ sādhavaḥ śivayoginaḥ

40

samāḥ śatrau ca mitre ca sākṣātkṛtaśivātmakāḥ /
nispṛhā nirahaṅkārā vartante śivayoginaḥ

41

spaṣṭam // ३९-४० //
evamuktalakṣaṇajñānasampannāḥ sākṣācchivā evetyāha-
durlabhaṃ hi śivajñānaṃ durlabhaṃ śivacintanam /
yeṣāmetad dvayaṃ cāsti te hi sākṣācchivātmakāḥ

41

śivajñānaṃ śivādhikyajñānaṃ śivacintanam uktayuktibhiḥ svayameva śiva iti
mananaṃ ca durlabham / etad dvayaṃ yeṣāmasti te sākṣācchivarūpā ityarthaḥ

42

atha punasteṣāṃ mahattvaṃ ślokadvayenāha-
pādāgrareṇavo yatra patanti śivayoginām /
tadeva sadanaṃ puṇyaṃ pāvanaṃ gṛhamedhinām

43

sarvasiddhikaraṃ puṃsāṃ darśanaṃ śivayoginām /
sparśanaṃ pāpaśamanaṃ pūjanaṃ muktisādhanam

44

śivayogināṃ jaṅgamadevānāmityarthaḥ / gṛhamedhināṃ
gṛhasthānāmityarthaḥ / puṇyaṃ puṇyakṣetramityarthaḥ / pāvanaṃ pavitram /
śiṣṭaṃ spaṣṭam // ४२-४३ //
athaivaṃ tādṛśaśivayogināṃ samparkāt sarvepsitārthasiddhirityāha-
mahatāṃ śivatātparyavedināmanumodinām /
p. २१७)
kiṃ vā phalaṃ na siddhyeta samparkācchivayoginām

44

śivarahasyābhiprāyavedināṃ śivasukhānumodināṃ mahatāṃ
satpuruṣāṇāṃ śivayogināṃ jaṅgamadevānāṃ samparkāt kiṃ vā phalaṃ na
siddhyet? sarvaṃ siddhyedityarthaḥ

45

iti jaṅgamamahattvasthalam
atha bhaktamāhātmyasthalam
atha guruliṅgajaṅgamamahattvalampaṭasya bhaktasya mahattvaṃ dvādaśasūtraiḥ
pratipādayati-
gurorliṅgasya māhātmyakathanācchivayoginām /
siddhaṃ bhaktasya māhātmyaṃ tathāpyeṣa praśasyate

45

guruliṅgajaṅgameṣvevaṃvidhamāhātmyajñānapūrvakaṃ bhakteḥ
kriyamāṇatvena bhaktamāhātmyaṃ siddhamiti / tathaivāyaṃ śāstre praśasyate
utkarṣeṇa bhaṇyata ityarthaḥ

46

atha ke bhaktā ityatra-yaddhi manasā dhyāyati tadvācā vadati tatkarmaṇā karoti iti
śrutyarthānusāreṇa bhaktasvarūpamāha-
ye bhajanti mahādevaṃ paramātmānamavyayam /
karmaṇā manasā vācā te bhaktā iti kīrtitāḥ

46

hastābhyāmarcanārūpakāyikakriyayā śivamūrtidhyānarūpamānasakriyayā
stutirūpavācikakriyayā ca ye paramātmānaṃ liṅgarūpiṇaṃ mahādevaṃ
bhajanti te bhaktā ityarthaḥ

47

śivabhakterjātibhedo'sti kimityatrāha-
p. २१८)
durlabhā hi śive bhaktiḥ saṃsārabhayatāriṇī /
sā yatra vartate sākṣāt sa bhaktaḥ parigīyate

47

spaṣṭam

48

tasmājjananamaraṇaparipīḍitānāṃ janānāṃ śivabhaktivyatirekeṇa kenāpi
satkarmaṇā prayojanaṃ nāstītyāha-
kiṃ vedaiḥ kiṃ tataḥ śāstraiḥ kiṃ yajñaiḥ kiṃ tapovrataiḥ /
nāsti cecchāṅkarī bhaktirdehināṃ janmarogiṇām

48

śāstraiḥ vedārthānugaiḥ śivāgamasūtrapurāṇādibhirityarthaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam

49

atha śivabhaktivyatirekeṇa vidhīyamānaṃ satkarma viphalaṃ viparītaphalaṃ ceti
dṛṣṭāntapūrvakamāha-
śivabhaktivihīnasya sukṛtaṃ cāpi niṣphalam /
viparītaphalaṃ ca syād dakṣasyāpi mahādhvare

49

syāt abhavadityarthaḥ

50

p. २१९) atha śivabhaktyā duṣkarmāpi satkarma bhavediti dṛṣṭāntapūrvakamāha-
atyantapāpakarmā'pi śivabhaktyā viśuddhyati /
caṇḍo yathā purā bhaktyā pitṛhā'pi śivo'bhavat

50

śivaḥ śivagaṇādhīśa ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

51

nanvevaṃ cet śivabhaktānāṃ puṇyapāpasambandho'sti vā na vetyatrāha-
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi śivabhaktasya nāsti hi /
śivabhaktivihīnānāṃ karmapāśanibandhanam

51

spaṣṭam

52

tatkathamityatra dṛṣṭāntapūrvakaṃ sūtradvayenāha-
śivāśritānāṃ jantūnāṃ karmaṇā nāsti saṅgamaḥ /
vājināṃ dinanāthasya kathaṃ timirajaṃ bhayam

52

dinanāthasya ravervājināmaśvānāṃ yathāndhakāraprayuktabhīrnāsti tathā
śivabhaktānāṃ karmaṇā puṇyapāpamayena karmaṇā saṅgamaḥ sambandho
nāstītyarthaḥ

53

niroddhuṃ na kṣamaṃ karma śivabhaktān viśṛṅkhalān /
kathaṃ mattagajān rundhecchṛṅkhalā bisatantujā

53

śivadīkṣayā''ṇavādimalatrayasya nivṛttatvena viśṛṅkhalān śivabhaktān
karma niroddhuṃ na kṣamaṃ na samartham / tatra dṛṣṭāntaḥ-mṛṇālatantunirmitā
śṛṅkhalā yathā mattagajaṃ na rundhet tathetyarthaḥ

54

p. २२०)
tasmācchivabhakta eva pūjya ityāha-
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vā'pi vaiśyo vā śūdra eva vā /
antyajo vā śive bhaktaḥ śivavanmānya eva saḥ

54

spaṣṭam

55

nanu śūdrādīnāṃ brāhmaṇādyapekṣayā nikṛṣṭatvāt kathaṃ teṣāṃ
tatsamānatvamityatrāha-
śivabhaktisamāveśe kva jātiparikalpanā /
indhaneṣvagnidagdheṣu ko vā bhedaḥ prakīrtyate

55

spaṣṭam

56

tasmācchivabhaktā eva gaṇeśvarā ityuktvā bhaktamāhātmyaṃ samāpayati-
śuddhā niyamasaṃyuktāḥ śivārpitaphalāgamāḥ /
arcayanti śivaṃ loke vijñeyāste gaṇeśvarāḥ

56

ye śuddhā dīkṣayā paripūtā niyamasampannāḥ śivavratinaḥ
śivārpitaphalāgamāḥ tadarpitapuṇyapāpaphalāgamāḥ santo loke
śivaliṅgamarcayanti te nāśivasya śivopāsti (rghaṭate kalpakoṭibhi) nārudro
rudramarcayet ityādivacanairgaṇeśvarā iti rudrā iti vijñeyā ityarthaḥ

57

iti bhaktamāhātmyasthalam
atha śaraṇamahattvasthalam
atha guruliṅgādimattvaṃ jñātvā śiva eka eva rakṣaka iti prapadyamānasya
p. २२१)
śaraṇasya mahattvaṃ pratipādayati-
guruliṅgādimāhātmyabodhānveṣaṇasaṅgataḥ /
sarvātmā śivāpattiḥ śaraṇasthānamucyate

57

guruliṅgaśivayogiśivabhaktamahattvajñānānveṣaṇasambandhāt sarvātmanā
nānāprakāreṇāpi śivāpattiḥ śiva eka eva rakṣaka iti prapannatā
śaraṇasthānamityucyata ityarthaḥ

58

atha tadeva viśadayati-
brahmādivibudhān sarvān matvā prākṛtavaibhavān /
prapadyate śivaṃyattuṃ śaraṇaṃ tadudāhṛtam

58

śiva eko dhyeyaḥ śivaṅkaraḥ sarvamanyat parityajya iti śruteḥ prākṛtavaibhavān
prakṛtijanyasampattimato brahmaviṣṇvādidevān muktvā tyaktvā śivaṃ yat
prapadyate prapannatvenāśrayate tat śaraṇaṃ śaraṇasthalamityudāhṛtaṃ
kathitamityarthaḥ

59

atha śaraṇāgatasya svarūpaṃ viśadayati-
śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ śaṅkaraḥ śaśiśekharaḥ /
sarvātmanā prapannastaṃ śaraṇāgata ucyate

59

śaśiśekharaḥ śaṅkaraḥ parameśvaraḥ sarvabhūtānāṃ sakalaprāṇināṃ
śaraṇyo rakṣaṇe samartha iti taṃ sarvātmanā sarvaprakāreṇa prapanno
rakṣiṣyatīti prapannaḥ śaraṇāgataḥ ityucyata ityarthaḥ

60

atha śaraṇārthisvarūpaṃ kathayati-
vimuktabhogalālasyo devatāntaranispṛhaḥ /
śivamabhyarthayan mokṣaṃ śaraṇārthīti gīyate

60

p. २२२)
vimuktabhogalampaṭatvavān brahmaviṣṇvādipadavyāṃ viraktaḥ san śivaṃ prati
mokṣamabhyarthayan śaraṇārthīti gīyate kathyata ityarthaḥ

61

evaṃ śivaṃ prapannānāṃ kimapi satkarma māstvityāha-
ye prapannā mahādevaṃ manovākkāyakarmabhiḥ /
teṣāṃ tu karmajātena kiṃ vā devatāditarpaṇaiḥ

61

ye mahādevaṃ śivaṃ manovākkāyakarmabhiḥ dhyānastutipūjākarmabhī
rakṣeti (rakṣiṣyatīti) prapannānāṃ teṣāṃ karmajātena
yajñādikarmasamūhena devaprabhṛtitarpaṇena ca kiṃ vā? kimapi prayojanaṃ
nāstītyarthaḥ

62

kuta ityatra tadarthaṃ sūtradvayena pratipādayati-
sarveṣāmapi yajñānāṃ kṣayaḥ svargaḥ phalāyate /
akṣayaṃ phalamāpnoti prapannaḥ parameśvaram

62

akṣayaṃ phalaṃ mokṣamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

63

pāpināṃ kathamityatrāha-
prapannapārijātasya bhavasya paramātmanaḥ /
prapattyā kiṃ na jāyeta pāpināmapi dehinām

63

śaraṇāgatakalpadrumasya paramātmanaḥ śivasya prapattyā rakṣakatvena
prapattyā pāpināṃ prāṇināmapi kiṃ na jāyeta sarvaṃ bhavedityarthaḥ

64

p. २२३)
tasmāt śivaprapannā eva śreṣṭhā ityāha-
prapannānāṃ mahādevaṃ paripakvāntarātmanām /
janmaiva janma nānyeṣāṃ vṛthā jananasaṅginām

64

mahādevaṃ prapadya paripakvāntaḥkaraṇānāṃ puṃsāṃ janmaiva janmaphalam
vṛthā jananabhājāmaprapannānāṃ janma na janmaiva na vṛthetyarthaḥ

65

atha tadeva viśadayati-
durlabhaṃ mānuṣaṃ prāpya jananaṃ jñānasādhanam /
ye na jānanti deveśaṃ teṣāmātmā nirarthakaḥ

65

durlabhaṃ mānuṣaṃ jananaṃ janma prāpya
jñānasādhanamātmajñānapradaṃ deveśaṃ paraśivaṃ ye na jānanti
teṣāmātmā jīvo nirarthakaḥ aprayojaka ityarthaḥ

66

atha kulaṃ pavitraṃ jananī kṛtārthā iti sūtasaṃhitānusāreṇa śaraṇamahattvaṃ
prakāśya tatsthalaṃ samāpayati-
tatkulaṃ hi sadā śuddhaṃ saphalaṃ tasya jīvitam /
yasya cittaṃ śive sākṣād vilīnamabahirmukham

66

yasya cittaṃ sadā sākṣācchivaliṅge abahirmukhaṃ bahirmukhaṃ yathā na
bhavati tathā vilīnaṃ viśeṣeṇa layaṃ gatam tatkulaṃ śuddhaṃ tasya jīvitaṃ
jīvanaṃ saphalamityarthaḥ

67

iti śaraṇamahattvasthalam
atha prasādamahattvasthalam
atha pūrvoktaguruliṅgādimahattvānubhavasthiteḥ śivaprasādalabhyatvāt
tatprasādamahattvaṃ kathayati-
p. २२४)
guruliṅgādimāhātmyaviśeṣānubhavasthitiḥ /
yasmācchivaprasādāt syāttadasya mahimocyate

67

guruliṅgajaṅgamaśivabhaktaśivaśaraṇamahattvaviśeṣānubhavasthitiryasmāt
kāraṇāt śivaprasādāt syāt tasmāt kāraṇād asya śivaprasādasya mahimā
mahattvam ucyate kathyata ityarthaḥ

68

nanu śivaprasādaḥ kathaṃ
guruliṅgādimahattvaviśeṣānubhavasthitiheturityatrāha-
sadā liṅgaikaniṣṭhānāṃ gurupūjānuṣaṅgiṇām /
prapannānāṃ viśuddhānāṃ prasīdati maheśvaraḥ

68

spaṣṭam

69

sa ca śivaprasādaḥ kīdṛśastena kiṃ bhavatītyatrāha-
prasādo'pi maheśasya durlabhaḥ parikīrtyate /
ghorasaṃsārasantāpanivṛttiryena jāyate

69

itareṣāmaliṅgināṃ durlabhaḥ / tena śivaprasādena
bhayaṅkarasāṃsārikatāpatrayanivṛttirjāyata ityarthaḥ

70

nanu-tamevaṃ (taṃ) vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena
tapasā'nāśakena [vṛ० u० ४/२२] iti śruteryajñādīnāṃ
vijñānasādhanatvaśravaṇāt tenaiva sāṃsārikaduḥkhanivṛtteḥ kiṃ
maheśvaraprasādenetyatrāha-
yajñāstapāṃsi mantrāṇāṃ japaścintā prabodhanam /
prasādārthaṃ maheśasya kīrtitāni na saṃśayaḥ

70

atra cintā dhyānam prabodhanaṃ śivādhikyajñānam / śiṣṭaṃ spaṣṭam

71

p. २२५)
nanu mokṣasya bhaktimūlakatvāt kiṃ prasādenetyatrāha-
prasādamūlā sarveṣāṃ bhaktivyabhicāriṇī /
śivaprasādahīnasya bhaktiścāpi na siddhyati

71

sarveṣāṃ samastajanānām avyabhicāriṇī ananyagāminī bhaktiḥ prasādamūlā
śivaprasādaśūnyasya bhaktireva na siddhyatītyarthaḥ

72

tasmāt-
garbhastho jāyamāno vā jāto vā brāhmaṇo'thavā /
antyajo vāpi mucyeta prasāde sati śāṅkare

72

spaṣṭam

73

atha brahmādayo'pi śivaprasādenaiva nityasiddhā ityāha-
brahmādyā vibudhāḥ sarve svasvasthānanivāsinaḥ /
nityasiddhā bhavantyeva prasādāt pārameśvarāt

73

spaṣṭam

74

nanu sarvaśivātmakajñānenaiva sāṃsārikaduḥkhanivṛtteḥ kiṃ
prasādenetyatra-
bhoktā bhogyaṃ prerayitā bhogopakaraṇāni ca /
sarvaṃ śivamayaṃ bhāti prasādāt pārameśvarāt //
iti sūtasaṃhitāvacanānusāreṇāha-
prasāde śāmbhave siddhe paramānandakāraṇe /
sarvaṃ śivamayaṃ viśvaṃ dṛśyate nātra saṃśayaḥ

74

spaṣṭam

75

p. २२६)
atha śivaprasādamahattvaṃ punaḥ sūtradvayena kathayati-
saṃsāracakranirvāhanimittaṃ karma kevalam /
prasādena vinā śambhorna kasyāpi nivartate

75

saṃsāracakranirvāhakāraṇaṃ karmaiva tad yajñādinā na naśyati tasyāpi
karmarūpatvena punaḥ paripoṣakatvāt / tasmāt kasyāpi śivaprasādena vinā
karma na naśyatīti bhāvaḥ

76

bahunātra kimuktena nāsti nāsti jagattraye /
samānamadhikaṃ cāpi prasādasya maheśituḥ

76

spaṣṭam

77

śivaprasāde sati yogabhāji
sarvaṃ śivaikātmatayā vibhāti /
svakarmamuktaḥ śivabhāvitātmā
sa prāṇaliṅgīti nigadyate'sau

11

iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā reṇukācāryeṇa praṇīte
siddhāntaśikhāmaṇau prasādinaḥ saptavidhasthalaprasaṅgo nāmaikādaśaḥ
paricchedaḥ

77

yogabhāji svarūpahānivṛddhivyatirekeṇa sajātīyasamarasaśivayogavati
śivaprasāde sati siddhe sati sarvaṃ viśvaṃ kṛtsnaṃ jagat śivaikātmatayā
śivābhedena vibhāti / tasmāt śivabhāvitātmā śivābhedena
bhāvitasvarūpavān so'sau prasādī svakarmamuktaḥ karmaṇo'pi śivamayatvena
svasvarūpatayā'pratibandhakatvāt svakarmapāśavinirmuktaḥ san prāṇaliṅgīti
nigadyate kathyata ityarthaḥ

11

p. २२७)
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
prasādinaḥ saptavidhaprasaṅgo nāmaikādaśaḥ paricchedaḥ

1

dvādaśaḥ paricchedaḥ
atha prāṇaliṅgisthalam
agastya uvāca
bhakto māheśvaraśceti prasādīti nibodhitaḥ /
eka eva kathaṃ caiṣa prāṇaliṅgīti kathyate

1

eka eva bhakto māheśvaraḥ prasādīti nibodhitaḥ / eṣa ca kathaṃ kena prakāreṇa
prāṇaliṅgīti kathyata iti praśnārthaḥ

2

śrīreṇuka uvāca
bhakto māheśvaraścaiṣa prasādīti ca kīrtitaḥ /
karmaprādhānyayogena jñānayogo'sya kathyate

2

eṣa ayaṃ śivaliṅgadīkṣāsampannaḥ karmapradhānyayogena
evaṃrūpakarmakāṇḍoktakriyāpradhānayogena bhakta iti māheśvara iti
prasādīti kīrtitaḥ / asya evaṃvidharūpatrayasampannasya jñānayogo
jñānakāṇḍokta jñānayogaḥ kathyate / anena jñānayogena prasādyeva
prāṇaliṅgītyucyata ityarthaḥ

3

atha ko'yaṃ prāṇaliṅgītyatra-
p. २२९)
sarvatattvamayaḥ prāṇaḥ sarvajñānamayaḥ śivaḥ /
anayoryogamevaitat prāṇaliṅgamihocyate //
iti vīrāgamoktarūpaprāṇaliṅgavān prāṇaliṅgītyāha-
liṅgaṃ cidātmakaṃ brahma tacchaktiḥ prāṇarūpiṇī /
tadrūpaliṅgavijñānī prāṇaliṅgīti kathyate

3

cidrūpaṃ brahmaiva śivaliṅgam tacchaktiḥ śivaliṅgapīṭhaśaktiḥ
prāṇarūpiṇī praṇavātmaprāṇasvarūpavatī praṇavasya
vedyasaṃskāralakṣaṇabindughaṭitatvāt
citkriyāsāmarasyalakṣaṇonmeṣaśaktighaṭitatvācca sarvatattvamayatvamuktam /
tadrūpaliṅgavijñānī tatprakārakaliṅgajñānavān prāṇaliṅgīti kathyata
ityarthaḥ

4

athāsyāpi sthalabhedāḥ santi kimityatrāha-
prāṇaliṅgisthalaṃ caitat pañcasthalasamanvitam /
prāṇaliṅgisthalaṃ cādau prāṇaliṅgārcanaṃ tataḥ

5

śivayogasamādhiśca tato liṅganijasthalam /
aṅgaliṅgisthalaṃ cātha kramādeṣāṃ bhidocyate

6

spaṣṭam // ४-५ //
atha prāṇeṣvantarmanaso liṅgamāhuḥ ūrdhvaṃ
prāṇamunnamayatyapānaṃ pratyayasyati / madhye vāmanamāsīnaṃ viśvedevā
upāsate // [kaṭhopa० २/६/३] ityatharvaśiraḥkaṭhavallīśrutyanusāreṇa
prāṇiliṅgisthalaṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
prāṇāpānasamāghātāt kandamadhyāttadutthitam /
prāṇaliṅgaṃ tadākhyātaṃ prāṇāpānanirodhibhiḥ

6

prāṇāpānasamāghātād deśikopadeśena prāṇāpānavāyusaṅghaṭṭane sati
p. २३०)
kandamadhyād nābhikandamadhyād yajjyotirutthitam udbhūtaṃ bhavati tat
tajjyotiḥ prāṇaliṅgamiti prāṇāpānavāyunirodhavadbhiḥ
śivayogibhirākhyātaṃ kathitamityarthaḥ

7

nanvidaṃ kena vijñātamityatrāha-
prāṇo yatra layaṃ yāti bhāskare tuhinaṃ yathā /
tatprāṇaliṅgamuddiṣṭaṃ taddhārī syāt tadākṛtiḥ

7

prāṇaḥ prāṇavāyuḥ yatra yasmin parabrahmamayaśivaliṅge layaṃ
bhāskare tuhinamiva yāti tasmāt prāṇaliṅgamityuddiṣṭamupadiṣṭam taddhārī
tatparāmarśī tadākṛtiḥ tatsvarūpaḥ syādityarthaḥ / deśakālādyacumbitatvena
sāmānyākāreṇa bhāsamānacidahantaiva prāṇaliṅgamiti bhāvaḥ

8

atha talliṅgaṃ keṣāṃ sphuratītyatrāha-
jñānināṃ yogayuktānāmantaḥ sphurati dīpavat /
cidākāraṃ parabrahmaliṅgamajñairna bhāvyate

8

cidākāraṃ sphuraṇaṃ parabrahmaliṅgaṃ parabrahmamayaprāṇaliṅgaṃ
yogayuktānāṃ śivayogayuktānāṃ jñānināṃ śivajñāninām antaḥ
hṛdayakamale dīpavat sphurati prakāśate ajñaiḥ gurūpadeśarahitaiḥ prākṛtairna
bhāvyate na hṛdayaṅgamīkriyate / hṛdaye vai brahma somasūryāgnimaṇḍale
nivātadīpopamasthāyi hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥ [vṛ० u० ४/३/७]
ityādyupaniṣatprasiddham

9

p. २३१)
athaitādṛśaprāṇaliṅgaṃ vihāya bāhyaliṅganiṣṭhā mūḍhā ityāha-
antaḥsthitaṃ paraṃ liṅgaṃ jyotīrūpaṃ śivātmakam /
vihāya bāhyaliṅgasthā vimūḍhā iti kīrtitāḥ

9

atra bāhyaliṅgamiṣṭaliṅgātiriktaprākṛtaliṅgaparam iṣṭaliṅgasya
cidānandaghanatvenāntaratvāditi bhāvaḥ

10

tasmād bāhyaliṅgavimukhaḥ san cilliṅgaparāmarśyeva prāṇaliṅgītyāha-
saṃvilliṅgaparāmarśī bāhyavastuparāṅmukhaḥ /
yaḥ sadā vartate yogī prāṇaliṅgī sa ucyate

10

bāhyavastuśabdena bāhyaliṅgaṃ tatpūjāsādhanībhūtadravyaṃ ca
kathyate / tatra vimukhaḥ san sadā nirantaraṃ saṃvilliṅgaparāmarśī abhyantare
cidrūpaprāṇaliṅgavicāravān yaḥ śivayogī vartate sa śivayogī prāṇaliṅgīti
kathyata ityarthaḥ

11

nanu bāhyaliṅgādau vaimukhyaṃ kinibandhanamityatrāha-
māyāvikalpajaṃ viśvaṃ heyaṃ sañcintya nityaśaḥ /
cidānandamaye liṅge vilīnaḥ prāṇaliṅgavān

19

viśvaṃ māyāvikalpajaṃ māyikaguṇabhedasañjātamiti heyaṃ
tyajanīyamiti sañcintya samyag vibhāvya nityaśaḥ sadā cidānandamaye
saccidānandarūpe liṅge prāṇaliṅge vilīno manolayavān prāṇaliṅgī
prāṇaliṅgavāniti kathyata ityarthaḥ

12

nanu cilliṅgasya nādabindukalātītatvāt prāṇasya
nādabindukalārūpatvātkathaṃ tasya pīṭharūpatvaṃ sambhavatīti śaṅkāṃ
śamayan prāṇaliṅgisthalaṃ samāpayati-
sattā prāṇamayī śaktiḥ sadrūpaṃ prāṇaliṅgakam /
tatsāmarasyavijñānāt prāṇaliṅgīti kathyate

12

p. २३२)
sato bhāvaḥ satteti asmītyuttamapuruṣāntargatasphūrtireva cilliṅgasya
prāṇamayī jīvanabhūtā śaktiḥ tādṛśasphuraṇābhāve jaḍatvaprasaṅgāt
sadrūpaṃ tādṛśasphuraṇavaduttamapuruṣamayaṃ prāṇaliṅgamityarthaḥ /
tatsāmarasyavijñānāt tayoḥ śivaśaktyoranyonyasāmarasyavijñānāt
prāṇaliṅgīti kathyata ityarthaḥ

13

iti prāṇaliṅgisthalam
atha prāṇaliṅgārcanasthalam
atha prāṇaliṅginā vidhīyamānasakalayogaśāstraprasiddhaprāṇa-
liṅgārcanaprakāraṃ saptabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
antargataṃ cidākāraṃ liṅgaṃ śivamayaṃ param /
pūjyate bhāvapuṣpairyat prāṇaliṅgārcanaṃ hi tat

13

hṛtkamalagataṃ cidākāraṃ ghaṭasya kambugrīvādimattvamiva
citsphuraṇamākāraṃ svarūpaṃ yasya tādṛśaṃ paraṃ sarvotkṛṣṭaṃ yat
śivamayaṃ liṅgaṃ śivasvarūpaviśvaprāṇaliṅgaṃ
bhāvapuṣpairantaḥkaraṇavṛttiviśeṣaiḥ pūjyate tat prāṇaliṅgārcanamiti hi
prasiddhamityarthaḥ

14

atha kutra pūjanīyamityatra prāṇaliṅgāśrayabhūtordhvahṛtkamalaṃ
varṇayitvā bhāvapuṣpaiḥ pūjanīyamityāha-
antaḥpavanasaṃspṛṣṭe susūkṣmāmbaraśobhite /
mūrdhanyacandravigalatsudhāsekātiśītale

15

baddhendriyanavadvāre bodhadīpe hṛdālaye /
padmapīṭhe samāsīnaṃ cilliṅgaṃ śivavigraham /
bhāvayitvā sadākālaṃ pūjayed bhāvastubhiḥ

16

antaḥpavanasaṃspṛṣṭe prāṇavāyuvyāpte susūkṣmāmbaraśobhite
atisūkṣmākāśavilasite
brahmarandhragatapūrṇacandramaṇḍalasravatsudhāsekenātiśītale
pratibaddhaśrotrādipañcedriyanavadvāre śivajñānapradīpe
p. २३३) ūrdhvahṛdayasadane padmapīṭhe dvādaśadalakamalakarṇikāyāṃ
samāsīnaṃ vidyamānaṃ śivavigrahaṃ maṅgalamūrti cilliṅgaṃ prāṇaliṅgaṃ
bhāvayitvā gurūpadiṣṭaprakāreṇa dhyātvā
bhāvavastubhirmānasikapadārthaiḥ sadā pūjayedityarthaḥ // १४-१५ //
atha tāni vastūni kānītyatrāha-
kṣamā'bhiṣekasalilaṃ viveko vastramucyate /
satyamābharaṇaṃ proktaṃ vairāgyaṃ puṣpamālikā

17

gandhaḥ samādhisampattirakṣatā nirahaṅkṛtiḥ /
śraddhā dhūpo mahājñānaṃ jagadbhāsi pradīpikā

18

bhrāntimūlaprapañcasya nivedyaṃ tannivedanam /
maunaṃ ghaṇṭāparispandastāmbūlaṃ viṣayārpaṇam

19

viṣayabhrāntirāhityaṃ tatpradakṣiṇakalpanā /
buddhestadātmikā śaktirnamaskārakriyā matā

20

evaṃvidhairbhāvaśuddhairupacārairadūṣitaiḥ /
pratyunmukhamanā bhūtvā pūjayelliṅgamāntaram

21

[१. tulanīya -
ratnaiḥ kalpitamāsanaṃ himajalaiḥ snānaṃ ca divyāmbaraṃ
nānāratnavibhūṣitaṃ mṛgamadāmodāṅkitaṃ candanam /
jātī campakavilvapatraracitaṃ puṣpaṃ ca dhūpaṃ tathā
dīpaṃ deva dayānidhe paśupate hatkalpitaṃ gṛhyatām // śi० mā० pū०]
kṣamaivābhiṣekodakam nityānityavastuviveka eva vasanam
satyamananṛtavacanamābharaṇam vairāgyam ihāmutraphalabhogavirāga eva
kusumamālikā cittaikāgrataiva gandhaḥ nirahaṅkāra evākṣatāḥ viśvāsa eva
dhūpaḥ viśvaprakāśakaṃ mahājñānaṃ dīpaḥ / atra
bhrāntiśabdenājñānaṃ lakṣyate nāhamīśvara ityajñānasya
p. २३४)
mūlaprapañcasya śarīrādyahaṅkāravargasya yannivedanaṃ tannaivedyam
maunaṃ ghaṇṭānādaḥ tasya anāhatanādānusandhānahetutvāt / viṣayāṇāṃ
mātṛmānameyātmakānāṃ phenādestaraṅgadvārā samudraikalolībhāva iva
meyaṃ māne mānaṃ mātari taṃ paramapramātari jyotirliṅge layacintanameva
pūgaparṇacūrṇātmakatāmbūlasamarpaṇamityarthaḥ / viṣayāṇāṃ
śabdādīnāṃ śivāpekṣayā bhedabhrāntirāhityaṃ pradakṣiṇam
buddhestadātmikā liṅgarūpatā śaktiḥ sāmarthyaṃ buddhivṛtterliṅge laya
ityarthaḥ sa ca namaskāraḥ /
evaṃvidhairbhāvaśuddhairaninditairupacārairabahirmukhamanāḥ san āntaraṃ
cilliṅgaṃ prāṇaliṅgaṃ pūjayedityarthaḥ // १६-२० //
iti prāṇaliṅgārcanasthalam
atha śivayogasamādhisthalam
atha yogaścittavṛttinirodhaḥ [pā० yo० sū० १/२] iti yogasūtrānusāreṇa
prāṇaliṅgārcanalabhyaśivayogasamādhisthalaṃ nirūpayati-
antaḥkriyāratasyāsya prāṇaliṅgārcanakramaiḥ /
śivātmadhyānasampattiḥ samādhiriti kathyate

21

prāṇaliṅgārcanakramaiḥ pūrvoktaprāṇaliṅgārcanaprakāraiḥ
antaraṅgakriyātatparasyāsya prāṇaliṅginaḥ śivātmadhyānasampattiḥ
liṅgāṅgarūpaśivajīvasamānasāmarasyānusandhānasampattireva
samādhirityarthaḥ

22

tatkathamityatra - yo'sāvasau puruṣaḥ so'ham iti
śrutyanusāreṇājapāgāyatrīrūpaśivayogena samādhiṃ kathayati-
p. २३५)
sarvatattvoparigataṃ saccidānandabhāsuram /
svaprakāśamanirdeśyamavāṅmānasagocaram

23

umākhyayāmahāśaktyā dīpitaṃ citsvarūpayā /
haṃsarūpaṃ parātmānaṃ so'haṃbhāvena bhāvayet /
tadekatānatāsiddhiḥ samādhiḥ paramo mataḥ

24

sarvatattvoparigataṃ bhūmyādiśivāntaṣaṭtriṃśattattvottirṇatvena
vidyamānaṃ saccidānandarūpeṇa prakāśamānam yato vāco nivartante aprāpya
manasā saha [tai० u० २/४/१] iti śrutervāṅmanomārgātītam ata evedametādṛgiti
lakṣitumaśakyaṃ pratyakṣādimānāntarāgamyaṃ śuklapaṭanyāyena
svasamavetasphuraṇarūpomākhyamahāśaktipradīpitaṃ haṃsarūpaṃ
paramātmānaṃ so'haṃbhāvena sa evāhamiti bhāvena bhāvayet /
tadekatānatāsiddhiḥ tayorjīveśvarayorekatvasiddhiḥ paramaḥ samādhiḥ
utkṛṣṭasamādhiriti mataṃ sammatamityarthaḥ / tacchabdavācyasya
ṣaḍadhvottīrṇatvena sūtasaṃhitokteḥ
akārādihakārāntavarṇādhvapāśabaddhasya jīvātmanaśca ahamasmi
prathamajā [tai० u० ३/१०.६] iti ahamādirhi devānām [bha० gī० १०/२] ahaṃ sarvasya
prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate [bha० gī० १०/८] ityādipramāṇabalāt akāraḥ
śiva ākhyāto hakāraḥ śaktirucyate [si० śi० २०/३९] iti vakṣyamāṇaprakāreṇa
ṣaḍadhvakāraṇībhūtānāhatanādalakṣaṇaparāvāk-
śaktimayāsmadrūpasamāviṣṭātmakatvānatiriktatvena tādātmyacintanaṃ
samādhiriti bhāvaḥ // २२-२३ //
atha-
prāṇarūpa iha jīva ucyate liṅgarūpa iti śaṅkaraḥ smṛtaḥ /
yastadaikyamiti veditānayoḥ prāṇiliṅgavidasau śivayogī //
p. २३६)
iti śaṅkarasaṃhitāvacanānusāreṇa samādhisthasya lakṣaṇamāha-
parabrahma mahāliṅgaṃ prāṇo jīvaḥ prakīrtitaḥ /
tadekabhāvamananāt samādhisthaḥ prakīrtitaḥ

24

mahāliṅgameva parabrahma parabrahmākhyaparaśivatattvamiti proktam
prāṇārūḍho bhavejjīvaḥ ityāgamokteḥ prāṇaḥ prāṇa eva jīva iti proktaḥ /
tadekabhāvamananād liṅgaprāṇamadhikṛtya vidyamānayorliṅgāṅginoḥ
śivajīvayoḥ samānasamarasaikyacintāvān samādhisthaḥ
śivayogasamādhiniṣṭha iti prakīrtita ityarthaḥ

25

atha gudamavaṣṭabhyādharādvāyumutthāpya svādhiṣṭhānaṃ triḥ
pradakṣiṇīkṛtya maṇipūrakaṃ gatvā anāhatamatikramya viśuddhau
prāṇaliṅgaṃ nirudhya ājñāmanudhyāyan brahmarandhraṃ dhyāyan
trimātro'hamiti sarvadā dhyāyet [haṃso० ४] iti haṃsopaniṣadvacanānusāreṇa
sakalasamādhiṃ prakāśayati-
antaḥ ṣaṭcakrarūḍhāni paṅkajāni vibhāvayet /
brahmādisthānabhūtāni bhrūmadhyāntāni mūlataḥ

26

bhrūmadhyādūrdhvabhāge tu sahasradalamambujam /
bhāvayettatra vimalaṃ candrabimbaṃ tadantare

27

sūkṣmarandhraṃvijānīyāt tatkailāsapadaṃ viduḥ /
tatrasthaṃ bhāvayecchambhuṃ sarvakāraṇakāraṇam

28

antaḥ jīveśvarāśrayībhūtasūkṣmaśarīramadhye ṣaṭcakrarūḍhāni
ṣaṭcakrotpannāni paṅkajāni ṣaṭkamalāni mūlata ādhāramārabhya
bhrūmadhyāntāni ājñācakrāntāni brahmādisthānabhūtāni bhāvayed
gurūpadiṣṭaprakāreṇa cintayet / bhrūmadhyādūrdhvabhāge tu brahmarandhra
ityarthaḥ sahasradalamambujaṃ sahasraśaktidalālaṅkṛtakamalaṃ bhāvayet / tatra
tatkamalamadhye vimalaṃ nirmalaṃ candrabimbaṃ somamaṇḍalaṃ bhāvayet /
etadantare taccandramaṇḍalamadhye sūkṣmarandhraṃ
vālāgrasamānātisūkṣmarandhraṃ vijānīyāt upadeśājjānīyāt / tat
tatsūkṣmarandhraṃ kailāsapadaṃ kailāsasthānaṃ sad viduḥ śāstrajñā
jānīyuḥ / tatrasthaṃ śambhuṃ śivaṃ sarvakāraṇakāraṇaṃ
brahmādikāraṇeśānāmapi kāraṇībhūtaṃ santaṃ bhāvayet svātmābhedena
dhyāyedityarthaḥ // २५-२७ //
p. २३७)
athādhārasvādhiṣṭhānagatapṛthvījalasaṅghaṭṭena
maṇipūrakākhyanābhikandamutpatya
tadanudbhūtānāhatākhyahṛdayadvādaśadalakamale
tapinyādidvādaśakalāyuktasūryamaṇḍalaṃ bhāti / tadupari
ṣoḍaśadalayuktaviśuddhikamale amṛtādiṣoḍaśakalāyuktacandramaṇḍalaṃ
vibhāti / tadupari dvidalayuktājñācakre
jvalinyādidaśakalātmakavahnimaṇḍalaṃ prakāśate / tadupari
sahasradalālaṅkṛtabrahmacakre tadaṣṭātriṃśatkalopetakuṇḍalīmaṇḍalopari
liṅgāṅgasamārasyalakṣaṇaśivayogasamādhisampannasya prāṇaliṅginaḥ
śivānandavyatirekeṇa māyikasukhānubhavo nāstīti sūtradvayenāha-
bahirvāsanayā viśvaṃ vikalpārthaṃ prakāśate /
antarvāsitacittānāmātmānandaḥ prakāśate

28

idamiti bahirmukhena saṃskāreṇa sarvaṃ jagat saṅkalpavikalpārthaṃ
prakāśate / ahamityantarmukhe parimilitacittānām ātmānandaḥ śivānanda eva
prakāśata ityarthaḥ

29

nanu bahirvāsanā kathaṃ gacchatīti tatrāha-
ātmāraṇisamutthena pramodamathanāt sudhīḥ /
jñānāgninā dahet sarvaṃ pāśajālaṃ jaganmayam

29

p. २३८)
sudhīḥ prāṇaliṅgī pramodamathanāt śivasukhasya vicārād
ātmāraṇisamutthena jñānāgninā śivābhedajñānāgninā sarvaṃ
jaganmayaṃ malamāyādipāśasamūhaṃ dahed bhasmīkuryādityarthaḥ

30

atha śivadhyānamahattvaṃ sūtradvayena kathayan
śivayogasamādhisthalaṃ samāpayati-
saṃsāraviṣavṛkṣasya pañcakleśapalāśinaḥ
[avidyā'smitārāgadveṣābhiniveśāḥ pañcakleśāḥ (pā० yo० sū० २/३)] /
chedane karmamūlasya paraśuḥ śivabhāvanā

30

dharmādharmalakṣaṇakarmamūlasya avidyādipañcakleśalakṣaṇaparṇavato
jananamaraṇalakṣaṇasaṃsāraviṣavṛkṣasya chedane śivadhyānameva
paraśurityarthaḥ

31

ajñānarākṣasonmeṣakāriṇaḥ saṃhṛtātmanaḥ /
śivadhyānaṃ tu saṃsāratamasaścaṇḍabhāskaraḥ

31

ajñānalakṣaṇarākṣasanayanonmīlanakāriṇo nibiḍatarasaṃsārāndhakārasya
śivadhyānaṃ caṇḍabhāskaraḥ pracaṇḍamārtaṇḍa ityarthaḥ

32

iti śivayogasamādhisthalam
athaliṅganijasthalam
p. २३९)
athaivaṃvidhaśivayogasampannasya pratyakṣībhūtaliṅganijasthalaṃ nirūpayati-
svāntasthaśivaliṅgasya pratyakṣānubhavasthitiḥ /
yasyaiva paraliṅgasya nijamityucyate budhaiḥ

32

svātmani tādātmyena sthitasya śivaliṅgasya yayā
pratyakṣānubhavasthitirdeśakālākārakṛtasaṅkocābhāvena sāmānyato'hamiti
pratyakṣānubhavasthitirasti saiva paraliṅgasya mahāliṅgasya nijamiti
nijasvarūpamiti budhairātmatattvajñānibhirū-ucyate kathyata ityarthaḥ

33

atha tatsvarūpaṃ sūtradvayena prakaṭayati-
brahmaviṣṇvādayo devāḥ sarve vedādayastathā /
līyante yatra gamyante talliṅgaṃ brahma kevalam

33

brahmāviṣṇuprabhṛtidevā vedāgamapurāṇādiśabdasamūhāśca yatra
layaṃ gacchanti punaḥ prakāśayanti tad liṅgaṃ liṅgaśabdābhidheyaṃ kevalaṃ
brahma brahmaivetyarthaḥ

34

nanu liṅgaśabdābhidheyaṃ viśvotpattilayasthānaṃ brahmaiva cet
tacchivasvarūpaṃ vā tadvyatiriktaṃ vetyatrāha-
cidānandamayaḥ sākṣācchiva eva nirañjanaḥ /
liṅgamityucyate nānyad yataḥ syādviśvasambhavaḥ

34

yato brahmasvarūpaliṅgād viśvasambhavo viśvotpattiḥ syāt talliṅgaṃ
brahmasvarūpaliṅgaṃ cidānandamayaḥ saccidānandasvarūpaḥ nirañjanaḥ
doṣarahitaḥ sākṣāt pratyakṣībhūtaḥ śiva evetyucyate nānyat anyadvastu nocyata
ityarthaḥ

35

p. २४०)
atha niṣkarṣamāha-
bahunātra kimuktena liṅgamityucyate budhaiḥ /
śivābhidhaṃ paraṃ brahma cidrūpaṃ jagadāspadam

35

atra asmin viṣaye bahubhāṣaṇena kim?
jagadādhārabhūtasphuraṇasvabhāvaṃ parabrahmaiva śivābhidhaṃ
paraśivābhidhānaṃ liṅgaṃ nijaliṅgamiti budhaiḥ śāstrajñairucyata ityarthaḥ

36

māyikavedāntamatasiddhaṃ li"gaṃ nijaliṅgaṃ na bhavatīti sūtradvayena
pratipādayati-
vedāntavākyajāṃ vidyāṃ liṅgamāhustathā'pare /
tadasajjñeyarūpatvālliṅgasya brahmarūpiṇaḥ

36

vedāntavākyajāṃ prajñānaṃ brahma ahaṃ brahmāsmi tattvamasi
ayamātmā brahma ityādivedāntavākyaprakāśitāṃ vidyāṃ tathā
tatprakāśakaṃ nijaliṅgaṃ sad apare vedāntajñānina āhuḥ tat
tadvedāntavākyaprakāśitajñānaliṅgaṃ brahmarūpiṇaḥ parabrahmasvarūpiṇo
liṅgasya jñeyarūpatvād nijaliṅgarūpacidahaṃprakāśavedyatvāt asad
apraśastamityarthaḥ pramāṇānāṃ pramātṛbhittilagnatvenaiva
prameyaprakāśakatvaniyamāt anyathā bauddhamatapraveśāpatteḥ
brahmāliṅgasya prameyapadapraviṣṭatvena pramātrantarasāpekṣatvāditi

37

atha matāntaraṃ nirākaroti-
avyaktaṃ liṅgamityāhurjagatāṃ mūlakāraṇam /
liṅgī maheśvaraśceti matametadasaṅgatam

37

p. २४१)
jagatāṃ mūlakāraṇamavyaktaṃ māyātattvaṃ liṅgamityāhuḥ
maheśvaro liṅgī ceti liṅgavānityāhuḥ / etanmatam māyāṃ tu prakṛtiṃ
vindyānmāyinaṃ tu maheśvaram [śve० u० ४/१०] iti śvetāśvatarāṇāṃ matam
asaṅgataṃ prāṇaliṅgināmasammatam prakṛterjaḍatvena heyakoṭipraviṣṭatvāditi

38

atha-
na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ
nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ /
tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ
tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti //
iti kaṭhavallīśrutyanusāreṇa prāṇaliṅgināṃ sammataṃ
nijaliṅgasvarūpaṃ sūtradvayena pratipādayati-
na sūryo bhāti tatrendurna vidyunna ca pāvakaḥ /
na tārakā mahāliṅge dyotamāne parātmani

38

parātmani paramātmani mahāliṅge dyotamāne sati tatra tasmin
mahāprakāśe na sūryaḥ sūryo na bhāti nenduḥ candro na bhāti pāvako na
bhāti vidyucca na bhāti nakṣatrāṇi ca na bhānti

39

tarhi teṣāṃ bhāsanaṃ kathamityatrāha-
jyotirmayaṃ paraṃ liṅgaṃ śrutirāha śivātmakam /
tasya bhāsā sarvamidaṃ pratibhāti na saṃśayaḥ

39

p. २४२)
śivātmakaṃ paraṃ liṅgaṃ mahāliṅgameva
jyotirmayamanyānapekṣaprakāśarūpam / tasmāt tasya bhāsā
jyotirliṅgaprakāśenaiva idaṃ sarvaṃ sūryacandrādikaṃ sarvaṃ pratibhāti / atra
sandeho nāstīti kaṭhavallīśrutirāhetyarthaḥ / ayaṃ bhāvaḥ -
vahnyarkasomānāṃ mātṛmānameyātmakatripuṭīmayaprapañcarūpatvād
eteṣāṃ prakāśo mahāliṅgaprakāśādhīna iti siddhatvena
punastanmahāliṅgaṃ vedāntajanyajñānaprakāśyamityaṅgīkṛtaṃ cet
parādhīnaprakāśatvenātyantajaḍatvaprasaṅgāt / aprameyaṃ svaprakāśaṃ vastu
nijaliṅgaśabdārthaḥ / asmanmate nigamāgamādipramāṇānāṃ
svaśaktimayatvena svasaṃvedyatvānna doṣa iti

40

atha sūtradvayena liṅgamahattvamuktvā nijaliṅgasthalaṃ samāpayati-
liṅgānnāsti paraṃ tattvaṃ yadasmājjāyate jagat /
yadetadrūpatāṃ dhatte yadatra layamaśnute

40

yatra liṅge yato yasmāt kāraṇād yajjagajjāyate utpadyate yajjagad
etadrūpatāṃ sthitirūpatāṃ dhatte dadhāti yajjagad layaṃ saṃhāram aśnute
anubhavati tasmāt kāraṇād asmālliṅgād
anyānapekṣabhāsamānasvaprakāśamayanijaliṅgāt paraṃ tattvaṃ nāsti

41

tasmālliṅgaṃ paraṃ brahma saccidānandalakṣaṇam /
nijarūpamiti dhyānāt tadavasthā prajāyate

41

tasmāt saccidānandasvarūpaṃ parabrahmaiva nijarūpaṃ liṅgamiti
dhyānāt cintanāt tadavasthā liṅgameva nijamityavasthā prajāyate prakāśata
ityarthaḥ

42

p. २४३)
iti liṅganijasthalam
athāṅgaliṅgasthalam
atha liṅganijāṅginamaṅgaliṅginaṃ sūtradvayena nirūpayati-
jñānamaṅgamiti prāhurjñeyaṃ liṅgaṃ sanātanam /
vidyate taddvayaṃ yasya so'ṅgaliṅgīti kīrtitaḥ

42

jñānaṃ śivajñānavān jīvaḥ aṅgam aṅgamiti prāhurityarthaḥ /
jñeyaṃ tena śivajñānavatānena sākṣātkaraṇīyaṃ vastu sanātanaṃ nityaṃ
liṅgamiti prāhuḥ dvā suparṇā sayujā sakhāyā [muṃ० u० ३/१/१] iti śruteḥ /
etaddvayam aṅgaliṅgadvayaṃ yasya prāṇaliṅgino vartate so'ṅgaliṅgī kīrtita
ityarthaḥ

43

athaivaṃ ced bhedavādimatapraveśo jāta ityatrāha-
aṅge liṅgaṃ samārūḍhaṃ liṅge cāṅgamupasthitam /
etadasti dvayaṃ yasya sa bhavedaṅgaliṅgavān

43

aṅge jīvātmani liṅgaṃ śivaliṅgaṃ samārūḍhaṃ sāmarasyenāsti
liṅge śivaliṅge aṅgaṃ jīva upasthitaṃ sāmarasyenāsti / etaddvayaṃ yasyāsti
bījāṅkuranyāyenaivaṃvidhajñānadvayaṃ yasya prāṇaliṅgino'sti
so'ṅgaliṅgavānityarthaḥ

44

nanvatra jñānamātrameva vivakṣitaṃ kimityatrāha-
jñātvā yaḥ satataṃ liṅgaṃ svāntaḥsthaṃ jyotirātmakam /
pūjayed bhāvayennityaṃ taṃ vindyādaṅgaliṅginam

44

yaḥ prāṇaliṅgī svāntaḥsthaṃ svahṛdayakamalasthaṃ jyotirātmakaṃ
jyotirmayaṃ satataṃ nityaṃ liṅgaṃ nijaliṅgaṃ jñātvā sāmarasyarūpaṃ
śrutigurusvānubhavairviditvā
p. २४४)
pūjayed dhyāyet taṃ prāṇaliṅginaṃ vindyād jānīyādityarthaḥ

45

atha nijaliṅgaparyāyanāmānyuktvā tatra dṛḍhacittavān jīvanmukta iti
sūtratrayeṇa kathayati-
jñāyate liṅgamevaikaṃsarvaiḥ śāstraiḥ sanātanaiḥ /
brahmeti viśvadhāmeti vimukteḥ paramityapi

46

muktirūpamidaṃ liṅgamiti yasya manaḥsthitiḥ /
sa mukto dehayoge'pi sa jñānī sa mahāguruḥ

47

ekaṃ nijaliṅgameva parabrahmeti jagadādhāramiti paramuktisthānamiti
vācā virūpanityayā iti śruterārambhavivakṣādhyavasāyoktirūpeṇa
śivaśaktimayatvāt sanātanaiḥ nityaiḥ sarvaiḥ śāstraiḥ
nigamāgamādipramāṇairjñāyate idaṃ nijaliṅgaṃ muktirūpaṃ
paramuktisvarūpamiti yasya prāṇiliṅgino manaḥsthatiḥ sa dehayoge'pi muktaḥ
punarjanmāntarābhāvājjīvanmuktaḥ sa jñānī sa eva śivajñānavān sa
mahāguruḥ śrīgururityarthaḥ // ४५-४६ //
athaivaṃ liṅganijajñānaśūnyānāṃ muktirnāstītyāha-
anādinidhanaṃ liṅgaṃ kāraṇaṃ jagatāmiti /
ye na jānanti te mūḍhā mokṣamārgabahiṣkṛtāḥ

47

anādinidhanam utpattivināśarahitamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

48

atha prāṇaliṅgārcanādidharmavān prāṇaliṅgyeva
jñānaparipākavaśāt śaraṇa ityabhidhānavānityuktvā prāṇaliṅgisthalaṃ
samāpayati-
p. २४५)
yaḥ prāṇaliṅgārcanabhāvapūrvai-
rdharmairupetaḥ śivabhāvitātmā /
sa eva turyaḥ parikīrtito'sau
saṃvidvipākāccharaṇābhidhānaḥ

12

iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇa śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
siddhāntaśikhāmaṇau prāṇaliṅginaḥ pañcasthalaprasaṅgo nāma dvādaśaḥ
paricchedaḥ

48

yaḥ prāṇaliṅgī prāṇaliṅgapūjācārapramukhaiḥ dharmaiḥ śivācāraiḥ
sametaḥ san liṅgarūpeṇa bhāvitāṅgasvarūpavān turyaḥ bhaktāpekṣayā
caturthaḥ sa evāsau prāṇaliṅgī jñānaparipākavaśāt śaraṇa
ityabhidhānavānityarthaḥ

12

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
prāṇaliṅgipañcasthalaprasaṅganāmā dvādaśaḥ paricchedaḥ

1

trayodaśaḥ paricchedaḥ
atha śaraṇasthalam
athāgastyapraśnaḥ / agastya uvāceti-
māheśvaraḥ prasādīti prāṇaliṅgīti bodhitaḥ /
kathameṣa samādiṣṭaḥ punaḥ śaraṇasaṃjñakaḥ

1

māheśvaraḥ prasādīti bodhitaḥ / prāṇaliṅgyeva punaḥ kathaṃ kena
prakāreṇa śaraṇābhidhānavānityarthaḥ

2

asya praśnasyottaraṃ nirūpayati reṇuka uvāceti-
aṅgaliṅgī jñānarūpaḥ satī jñeyaḥ śivaḥ patiḥ /
yatsaukhyaṃ tatsamāveśe tadvān śaraṇanāmavān

2

jñānarūpaḥ śivajñānameva svarūpaṃ yasya sa tādṛśaḥ
śivajñānavānityarthaḥ / aṅgaliṅgī aṅgaliṅgasāmarasyavān prāṇaliṅgī satīti
jñeyaḥ / śivaḥ śivaliṅgameva patiḥ patiriti jñeyaḥ / tatsamāveśe
tayoraṅgaliṅgarūpayoḥ strīpuruṣayoḥ samānasamarasarūpayoge yatsaukhyaṃ
yathā striyā sampariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda nāntaram [vṛ० u० ४/३/२१] iti
bṛhadāraṇyakaśrutiprasiddhaṃ yatsaukhyamasti tadvān tādṛśasaukhyavān
śaraṇanāmavānityarthaḥ

3

p. २४७)
atha asyāpi sthalabhedo'sti kimityatrāha-
sthalametatsamākhyātaṃ caturdhā dharmabhedataḥ /
ādau śaraṇamākhyātaṃ tatastāmasavarjanam

4

tato nirdeśamuddiṣṭaṃ śīlasampādanaṃ tataḥ /
kramāllakṣaṇameteṣāṃ kathayāmi niśāmyatām

5

etatsthalaṃ śaraṇasthalaṃ dharmabhedata ācārabhedāt caturdhā
caturvidhamiti samākhyātam / ādau śaraṇasthalam tadanantaraṃ
tāmasanirasanasthalam tato nirdeśasthalam atha śīlasampādanasthalam
uddiṣṭamupadiṣṭam / eṣāṃ caturṇāṃ lakṣaṇaṃ kramād vadiṣyāmi
śrūyatāmityarthaḥ // ३-४ //
satī cāhaṃ patirliṅgaṃ hṛdiyuktaḥ svayaṃ prabhuḥ /
prāpañcikasukhaṃ nāsti śaraṇasthalamuttamam //
iti śaṅkarasaṃhitāvacanānusāreṇa śaraṇasthalaṃ nirūpayati-
satīva ramaṇe yastu śive śaktiṃ vibhāvayan /
tadanyavimukhaḥ so'yaṃ jñātaḥ śaraṇanāmavān

5

ramaṇe prāṇakāntaviṣaye satīva pativratā strīva yastu śive
śivaliṅgaviṣaye svātmānaṃ śaktiṃ striyaṃ bhāvayan tadanyavimukhaḥ
śivaliṅgādanyatra devatāntare tiryaṅmukhaḥ san asti so'yaṃ śaraṇavān
śaraṇasthalavāniti jñāto jñātuṃ yogya ityarthaḥ

6

atha bahudṛṣṭāntapūrvakaṃ śivaliṅgāsakta eva śaraṇa ityupapādayati-
parijñāte śive sākṣāt ko vānyamabhikāṅkṣati /
nidhāne mahati prāpte kaḥ kācaṃ yācate'nyataḥ

6

p. २४८)
śive paramaśive sākṣāt prasiddhaśrutyādipramāṇaiḥ parijñāte
brahmādibhyo mahāniti jñāte sati ko vānyaṃ kāṅkṣati na kāṅkṣatītyarthaḥ /
yathā mahati nidhāne prāpte sati anyataḥ anyasmāt kācaṃ kācamaṇiṃ ko
yācate? na ko'pi ityarthaḥ tathā śivādanyatra devatāntare vimukhaḥ śaraṇa
ityarthaḥ

7

śivānandaṃ samāsādya ko vānyamupatiṣṭhate /
gaṅgāmṛtaṃ parityajya kaḥ kāṅkṣenmṛgatṛṣṇikām

7

śivānandaṃ śivaliṅgasukhaṃ samāsādya prāpya ko devatāntaram
upatiṣṭhate āśrayati nāśrayatītyarthaḥ / gaṅgodakaṃ parityajya ko
mṛgatṛṣṇikāṃ marīcikājalaṃ kāṅkṣed icchet tathā śivādanyatra vimukhaḥ
śaraṇa ityarthaḥ

8

saṃsāratimiracchede vinā śaṅkarabhāskaram /
prabhavanti kathaṃ devāḥ khadyotā iva dehinām

8

khadyotā alpaprakāśinaḥ prāṇiviśeṣāḥ yathāndhakāranivāraṇe
samarthā na bhavanti bhāskaraḥ samartho bhavati tathā saṃsāratimiracchede
śaṅkarabhāskaraṃ vinā brahmādayo devāḥ samarthā na bhavantīti
śivādanyatra vimukhaḥ śaraṇa ityarthaḥ

9

saṃsārārtaḥ śivaṃ yāyād brahmādyaiḥ kiṃ phalaṃ suraiḥ /
cakorastṛṣitaḥ paśyeccandraṃ kiṃ tārakā api

9

tṛṣitaḥ pipāsārditacakoraḥ candraṃ yathā paśyet tārakā na paśyet tathā
saṃsāreṇa śramito brahmādyaiḥ kiṃ phalamiti śivamevāśrayet /
tādṛśacakoravadanyatra vimukhaḥ śivaśaraṇa ityarthaḥ

10

p. २४९)
śiva eva samastānāṃ śaraṇyaḥ śaraṇārthinām /
saṃsāroragadaṣṭānāṃ sarvajñaḥ sarvadoṣahā

11

śivajñāne samutpanne parānandaḥ prakāśate /
tadāsaktamanā yogī nānyatra ramate sudhīḥ

12

saṃsārasarpadaṣṭānāṃ samastānāṃ śaraṇārthināṃ sarvajñaḥ
sarvadoṣaghnaḥ śiva eva rakṣaka iti śivamāhātmyajñāne samutpanne sati
paramānandāvirbhāvo jāyate / tadāsaktacittaḥ śivayogī anyatra devatāntare na
ramata ityarthaḥ // १०-११ //
athoktārthamupasaṃharan śaraṇasthalaṃ samāpayati-
tasmāt sarvaprayatnena śaṅkaraṃ śaraṇaṃ gataḥ /
tadanantasukhaṃ prāpya modate nānyacintayā

12

tasmāt kāraṇāt sarvaprayatnena manovākkāyakarmaṇā śivaṃ śaraṇaṃ
gato rakṣaṇavicakṣaṇa iti jñātvā prapannaḥ tadanantasukhaṃ prāpya
tasmācchivād anantasukhaṃ labdhvā modate anyacintayā devatāntaracintayā na
modata ityarthaḥ

13

iti śaraṇasthalam
atha tāmasanirasanasthalam
atha śaraṇena vidhīyamānatāmasanirākaraṇasthalaṃ nirūpayati-
śivāsaktaparānandamodinā guruṇā yataḥ /
nirasyante tamobhāvāḥ sa tāmasanirāsakaḥ

13

p. २५०)
śivāsaktaḥ san parānandānumodinā guruṇā śreṣṭhena śaraṇena
tamobhāvāstamovikārā yataḥ kāraṇād nirasyante nivāryante tataḥ tasmāt sa
tāmasanirāsako bhavedityarthaḥ

14

nanu tamobhāvāḥ kimarthaṃ nirākaraṇīyā ityatrāha-
yasya jñānaṃ tamomiśraṃ na tasya gatiriṣyate /
sattvaṃ hi jñānayogasya nairmalyaṃ viduruttamāḥ

14

nairmalyaṃ nirmalasādhanaṃ sadityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam / tasmāt
tamovikārā nirākaraṇīyā iti bhāvaḥ

15

atha-
sattvāt sukhaṃ ca jñānaṃ ca vairāgyaṃ saukhyameva ca /
duḥkhapravṛttirāgau ca lauhityaṃ rajaso bhavet //
moho bhrāntistathālasyaṃ kārṣṇyaṃ ca tamaso bhavet //
iti sūtasaṃhitāvacanānusāreṇa guṇatrayayuktān prakāśayati-
śamo damo vivekaśca vairāgyaṃ pūrṇabhāvanā /
kṣāntiḥ kāruṇyasampattiḥ śraddhā satyasamudbhavā

16

śivabhaktiḥ paro dharmaḥ śivajñānasya bāndhavāḥ /
etairyukto mahāyogī sāttvikaḥ parikīrtitaḥ

17

śamaḥ kṣāntiḥ (manaso nigraho vā) damo bāhyendriyanigrahaḥ viveko
nityānityavastuvicāraḥ vairāgyaṃ viṣayaviraktiḥ pūrṇabhāvanā
akhaṇḍadhyānam kṣāntiḥ (= titikṣā) kṣamā kāruṇyasampattiḥ bhūtadayā
satyasamudbhavā yathārthavastusambhavā śraddhā viśvāsaḥ śivabhaktiḥ paro
dharma utkṛṣṭaśivācāraḥ śivajñānasya bāndhavā ete śivajñānasya
sambandhinaḥ / etairdaśaguṇairyukto mahāyogī sāttvika iti sattvaguṇayukta iti
prakīrtitaḥ // १५-१६ //
p. २५१)
nanvetairguṇairyuktasya mahāyoginaḥ kadācid va kāmakrodhādayaḥ
sambhavanti kimityatrāha-
kāmakrodhamahāmohamadamātsaryavāraṇāḥ /
śivajñānamṛgendrasya kathaṃ tiṣṭhanti sannidhau

17

śivajñānasya mattamanogajanigrahakaratvena siṃharūpatvāt tasya
sannidhau kāmakrodhādigajasthiteravakāśo nāstītyarthaḥ

18

atha rajoguṇayuktaṃ pradarśayati-
yatra kutrāpi vā dveṣṭi prapañce śivarūpiṇi /
śivadveṣī sa vijñeyo rajasāviṣṭamānasaḥ

18

yo rajasāviṣṭamānaso rajoguṇakāryabhūtakāmakrodhādyāvṛtacittaḥ san
śivarūpiṇi prapañce yatra kvāpi dveṣṭi sa śivadveṣī rājasa iti śeṣaḥ vijñeyo
jñātuṃ yogya ityarthaḥ

19

atha tamoguṇayuktaṃ lakṣayati-
yo dveṣṭi sakalān lokān yo vā'haṅkurute sadā /
yo'satyabhāvanāyuktaḥ sa tāmasa iti smṛtaḥ

19

spaṣṭam

20

athāyaṃ tamoguṇaḥ śivaśaraṇānāṃ nāstīti ślokadvayenoktvā
tāmasanirasanasthalaṃ samāpayati-
tamomūlā hi sañjātā rāgadveṣādipādapāḥ /
p. २५२)
śivajñānakuṭhāreṇa chedyante hi nirantaram

20

tamoguṇarūpamūlavantaḥ santaḥ sañjātā rāgadveṣādipādapāḥ
kāmakrodhādirājasavṛkṣāḥ śivajñānakuṭhāreṇa
sāttvikaśivajñānarūpaparaśunā sadā chedyante hi prasiddham

21

nanu tamomūlakatvena sañjātarāgadveṣādipādapānāṃ
śivajñānakuṭhāreṇa chedanamastu etatkāraṇībhūtatamoguṇanivṛttiḥ kena
bhavet tadvinā tadaṅkuranivṛttirna sambhavatītyatrāha-
śivajñāne samutpanne sahasrādityasannibhe /
kutastamovikārāḥ syurmahatāṃ śivayoginām

21

sahasrādityasaṅkāśe śivajñāne samutpanne sati mahatāṃ
mahāpuruṣāṇāṃ śivayogināṃ śivaśaraṇānāṃ tamovikārāḥ tamoṅkurāḥ
kutaḥ syuḥ kasmāt kāraṇād bhaveyuḥ? kāraṇībhūtasya tamaso mūlanāśāditi
bhāvaḥ

22

iti tāmasanirasanasthalam
atha nirdeśasthalam
atha tāmasanirākaraṇena bhāsamānanirdeśasthalaṃ nirūpayati-
nirākṛtya tamobhāgaṃ saṃsārasya pravartakam /
nirdiśyate tu yajjñānaṃ sa nirdeśa iti smṛtaḥ

22

saṃsārapravṛttermūlakāraṇaṃ tamobhāgaṃ nirākṛtya yad jñānaṃ
nirdiśyate upadiśyate sa tad jñānaṃ nirdeśa iti nirdeśasthalamiti smṛtaḥ
smṛtamityarthaḥ

23

atha tajjñānaṃ kenopadiśyata ityatra gurureveti tanmahattvaṃ bahudhā
prakāśayati-
gurureva paraṃ tattvaṃ prakāśayati dehinām /
p. २५३)
ko vā sūryaṃ vinā loke tamaso vinivartakaḥ

23

(yathā) loke sūryaṃ vinā tamonirākaraṇadvārā padārthaprakāśako
(ko'pyanyo) nāsti tathā guruṃ vinā tamonirākaraṇadvārā paratattvaprakāśako
(ko'pi) nāstītyarthaḥ

24

punardṛṣṭāntamāha-
antareṇa guruṃ siddhaṃ kathaṃ saṃsāraniṣkṛtiḥ /
nidānajñaṃ vinā vaidyaṃ kiṃ vā rogo nivartate

24

siddhaṃ gurumantareṇa jñānasiddhaguruṃ vinetyarthaḥ saṃsāraniṣkṛtiḥ
bhavaroganivṛttiḥ kathaṃ syāt kathaṃ bhavet? tatra dṛṣṭāntaḥ-nidānam
etaddhetukasyāsya rogasyedamauṣadhamiti rogajñānapūrvakacikitsābhijñaṃ
vaidyaṃ vinā rogo nivartate kiṃ vā? na nivartata ityarthaḥ / yathā
nidānajñānasahitena vaidyena vinā rogo na nivartate tathā
jñānasiddhaguruvyatirekeṇa saṃsāranivṛttirna sambhavatīti tātparyam

25

nanvayaṃ guruḥ kathaṃ jñāyata ityatrāha-
ajñānamalinaṃ cittadarpaṇaṃ yo viśodhayet /
prajñāvibhūtiyogena tamāhurgurusattamam

25

ajñānamalinaṃ cittadarpaṇaṃ yaḥ prajñāvibhūtiyogena prajñānaṃ
brahmā [ai० u० ३/५/३] iti śrutiprasiddhaśivajñānavibhūtisambandhena śodhayed
nirmalaṃ kuryāt taṃ gurusattamaṃ guruśreṣṭhaṃ santam āhurityarthaḥ

26

atha tādṛśagurukaṭākṣāt sakalasiddhirbhavatītyāha-
aparokṣitatattvasya jīvanmuktasvabhāvinaḥ /
p. २५४)
guroḥ kaṭākṣe saṃsiddhe ko vā lokaṣu durlabhaḥ

26

aparokṣitatattvasya svasvarūpeṇa sākṣātkṛtaśivatattvavato
jīvanmuktasvabhāvinaḥ-
vikalparahitaṃ jñānaṃ niṣedharahitā kriyā /
alokarañjakaṃ rūpaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam //
iti vāsiṣṭhavacanād jīvanmuktasvarūpavato guroḥ sadguroḥ kaṭākṣe
kṛpārasapūritāpāṅge saṃsiddhe sati lokeṣu ko vā durlabhaḥ na ko'pyalabhya
ityarthaḥ / bhogamokṣalakṣaṇasakalasiddhirbhavatīti bhāvaḥ

27

nanvetādṛśaguravaḥ santi kimityatra-
guravo bahavaḥ santi śiṣyavittāpahārakāḥ /
śiṣyahṛttāpahārastu gurureko'pi durlabhaḥ //
iti śivarahasyavacanānusāreṇāha-
kaivalyakalpataravo guravaḥ karuṇālayāḥ /
durlabhā hi jagatyasmin śivādvaitaparāyaṇāḥ

27

spaṣṭam

28

tasmācchivaliṅgatatparaḥ śrīguruḥ prākṛtagurubhyaḥ śreṣṭha iti vadan
nirdeśasthalaṃ samāpayati-
kṣīrābdhiriva sindhūnāṃ sumeruriva bhūbhṛtām /
grahāṇāmiva tigmāṃśurmaṇīnāmiva kaustubhaḥ

29

drumāṇāmiva bhadraśrīrdevānāmiva śaṅkaraḥ /
guruḥ śivaḥ paraḥ ślāghyo gurūṇāṃ prākṛtātmanām

30

bhadraśrīrmalayaja ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam // २८-२९ //
p. २५५)
iti nirdeśasthalam
atha śīlasampādanasthalam
atha śrīgurunirdeśyajñānayogāt śivatattvasya jijñāsā śīlamityuktvā
śīlavataḥ svarūpaṃ saptabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
jijñāsā śivatattvasya śīlamityucyate budhaiḥ /
nirdeśyayogādāryāṇāṃ tadvān śīlīti kathyate

30

ācāryāṇāṃ pūrvoktalakṣaṇavadācāryairnirdeśyayogād
upadeśyajñānayogāt śivatattvasya jijñāsā jñātumicchā śīlamiti budhaiḥ
jñānibhirucyate tadvān tādṛśajijñāsālakṣaṇaśīlavān śīlīti kathyata
ityarthaḥ

31

atha niṣkarṣamāha-
prapannārtihare deve paramātmani śaṅkare /
bhāvasya sthiratāyogaḥ śīlamityucyate budhaiḥ

31

pālayasveti śaraṇāgatānāṃ kleśahare parabrahmasvarūpaśive
cittasthirīkaraṇaṃ śīlamiti budhaiḥ śivaśāstrajñaiḥ kathyata ityarthaḥ

32

atha prakārāntareṇa tallakṣaṇamāha-
śīlaṃ śivaikavijñānaṃ śivadhyānaikatānatā /
śivaprāptisamutkaṇṭhā tadyogī śīlavān smṛtaḥ

32

śive vijñānaṃ śiva eva viśeṣajñānaṃ śivadhyānaikatānatā
śivadhyāna eva ananyavṛttitvaṃ śīlamityucyate / tadyogī śīlaviśiṣṭaḥ
śivajñānasamutkaṇṭhātaḥ śivābhigamanalālasyāt śīlavāniti smṛta ityarthaḥ

33

p. २५६)
imamarthameva sphuṭīkṛtyāha-
śivādanyatra vijñāne vaimukhyaṃ yasya susthiram /
tadāsaktamanovṛttistamāhuḥ śīlabhājanam

33

śivāt śivaliṅgād anyatra vijñāne devatāntaraviśeṣajñāne
vaimukhyaṃ vimukhatvaṃ yasya śaraṇasya susthira dṛḍham yasya manovṛttiḥ
manovyāpāraḥ tadāsaktā śivaliṅga eva lampaṭā taṃ śīlabhājanaṃ
śīlabhajakaṃ santam āhuḥ

34

atra dṛṣṭāntamāha-
pativratāyā yacchīlaṃ patirāgāt praśasyate /
tathā śivānurāgeṇa suśīlo'bhakta ucyate

34

pativratāyā yacchīlaṃ pātivratyaṃ patirāgāt puruṣaprītivaśāt
praśasyate tathā śivānurāgeṇa śivopari prītyā abhaktaḥ aviyuktaḥ śaraṇaḥ
suśīlaḥ śobhanaśīlavānityarthaḥ / śaraṇaliṅgayoḥ satīpatibhāvasyoktatvāt
pativratādṛṣṭānta kathitaḥ

35

athemamarthameva viśadayati-
patiṃ vinā yathā strīṇāṃ sevā'nyasya tu garhaṇā /
śivaṃ vinā tathānyeṣāṃ sevā nindyā kṛtātmanām

35

strīṇāṃ patiṃ vinā prāṇakāntaṃ vinā anyasya parapuruṣasya sevā
yathā garhaṇā ninditā tathā kṛtātmanāṃ kṛtakṛtyānāṃ śivaśaraṇānāṃ
śivaṃ vinā śivaliṅgaṃ vinā anyeṣā viṣṇvādidevānāṃ sevā nindyā
bhavatītyarthaḥ

36

p. २५७)
athoktārthaṃ saṅgṛhyāha-
bahunātra kimuktena śivajñānaikaniṣṭhatā /
śīlamityucyate sadbhiḥ śīlavāṃstatparo mataḥ

36

atra śīlaviṣaye bahubhāṣaṇena kim śivajñānaikaniṣṭhatā
śrīgurunirdiṣṭaśivajñāna ekasminneva niṣṭhā śīlamiti satpuruṣairucyate /
tatparastacchīlāsaktaḥ śīlavāniti mataḥ sammata ityarthaḥ

37

athaivaṃvidhaśīlavān śaraṇa eva śivaliṅgaikya iti śaraṇasthalaṃ
samāpayati-
śivātmabodhaikarataḥ sthirāśayaḥ
śivaṃ prapanno jagatāmadhīśam /
śivaikaniṣṭhāhitaśīlabhūṣaṇaḥ
śivaikyavāneṣa hi kathyate budhaiḥ

13

iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇa śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
siddhāntaśikhāmaṇau śaraṇasya catuḥsthalaprasaṅgo nāma trayodaśaḥ
paricchedaḥ

37

śivātmabodhaikarato liṅgāṅgajñānaikaniṣṭhaḥ san jagatāmadhīśaṃ
śivaṃ prapanno rakṣeti śaraṇaṃ gataḥ sthirāśayaḥ
śivaśaraṇayordṛḍhībhūtasatīpatibhāvayuktacittaḥ
śivaikaniṣṭhāhitaśīlabhūṣaṇaḥ śivaliṅgaikaniṣṭhākṛtiśīlālaṅkāravāneṣa
śaraṇaḥ śivaikyavāniti budhaiḥ śivaśāstrapravīṇaiḥ kathyate hi
prasiddhamityarthaḥ

13

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
śaraṇasyacatuḥsthalaprasaṅganāmā trayodaśaḥ paricchedaḥ

1

caturdaśaḥ paricchedaḥ
atha aikyasthalam
athāgastyapraśnaḥ-agastya uvāceti-
tāmasatyāgasambandhānnirdeśācchīlatastathā /
śaraṇākhyasya bhūyo'sya kathamaikyanirūpaṇam

1

tamobhāganirākaraṇād jñānanirdeśāt tathā śīlasampādanāt
śaraṇākhyasyāsya etāvanmātreṇa kathamaikyanirūpaṇam
liṅgāṅgayorbhedaghaṭitatvāditi

2

asyottaraṃ dadāti-śrīreṇuka uvāceti-
prāṇaliṅgādiyogena sukhātiśayameyivān /
śaraṇākhyaḥ śivenaikyabhāvanādaikyavān bhavet

2

prāṇaliṅgādiyogena
bāhyaliṅgapūjāvaimukhyenāntarliṅgapūjādhyānayogena sukhātiśayaṃ
śivasukhātiśayam eyivān labdhavān śaraṇākhyaḥ śivena śivaliṅgena
aikyabhāvanād ekatvacintanād aikyavān śivaliṅgaikyavān bhavet syādityarthaḥ /
ayaṃ bhāvaḥ liṅgātmanorbhedo na sambhavati cidekarūpatvāt / nanu
cidrūpatve'pi vyaktibhedo'stīti cet ucyate sa jīvaḥ paricchinnacitprakāśarūpo vā
aparicchinnacitprakāśarūpo vā? nādyaḥ parimitaghaṭādiprakāśavat
svaviṣayasvamātraniṣṭhatvena paraviṣayaparasvarūpeṣvandhabadhiraprāyatvena
caitro maitrād bhinnaḥ maitraścaitrād bhinnaḥ caitramahaṃ jānāmi maitramahaṃ
jānāmi iti bāhyābhyantarānusandhānaṃ na sambhavatīti
p. २६०)
caitro'hamiti prakāśasya tanmātraniṣṭhatvāt
maitrasvarūpatadviṣayayorandhabadhiraprāyatvāt evaṃ maitro'hamiti prakāśaḥ
syāditi / athāparicchinnaprakāśatve tādṛśaprakāśadvayāṅgīkāro na
sambhavati sevyasevakabhāvādyasambhavāt prakāśaikye kalpitabhedamādāya
tatsambhavāt prakāśaikyamaṅgīkaraṇīyam
sarvāsarvaśabdayormāyākāryakoṭipraviṣṭatvenāntarālikatvāt
jñatvakartṛtvayoreva svābhāvikatvāditi tadekatvacintanādaikyavān syāditi

3

athāsyāpi sthalabhedāḥ santi kimityatrāha-
aikyasthalamidaṃ proktaṃ caturdhā munipuṅgava /
aikyamācārasampattirekabhājanameva ca /
sahabhojanamityeṣāṃ kramāllakṣaṇamucyate

3

spaṣṭam

4

ekameva tadbhavatyavikalpo nāvikalpo'pi nātra kācana bhidāsti naivātra
kācana bhidāstyatra bhidāmiva manyamānaḥ śatadhā sahasradhā bhinno
mṛtyormṛtyumāpnoti / tadetaddvayaṃ svaprakāśam [nṛ० u० u० ८/७]
ityuttaratāpanīyaśrutyanusāreṇa liṅgaikyasya lakṣaṇaṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ
pratipādayati-
viṣayānandakaṇikānispṛho nirmalāśayaḥ /
p. २६१)
śivānandamahāsindhumajjanādaikyamucyate

4

viṣayānandakaṇikānispṛhaḥ śabdādiviṣayānandaśīkareṣu viraktaḥ san
nirmalāśayo nirmalacittavāneva śivānandamahāsindhumajjanāt
śivānandamahāsamudre tādātmyānupraveśanād aikya
liṅgaikyasthalamityucyata ityarthaḥ

5

nanvidamaikyaṃ kīdṛśasya sambhavatītyatrāha-
nirdhūtamalasambandho niṣkalaṅkamanogataḥ /
śivo'hamiti bhāvena nirūḍho hi śivaikyatām

5

nivāritāṇavādimalasamparkavān kalaṅkarahitamanovyāpāravān
śivo'hamiti parāmarśanena śivaliṅgaikyatāṃ nirūḍho hi bhaja(va)tīti
prasiddham

6

atha kiṃ paśyannāstī(sta i)tyatrāha-
śivenaikyaṃ samāpannaścidānandasvarūpiṇā /
na paśyati jagajjālaṃ māyākalpitavaibhavam

6

māyāśaktiparikalpitaṃ viśvamapaśyannāsta ityarthaḥ

7

tatkuto na paśyatītyatrāha-
brahmāṇḍabudodbhedavijṛmbhī tattvavīcimān /
māyāsindhurlayaṃ yāti śivaikyavaḍavānale

7

brahmāṇḍabudbudodbhedavijṛmbhī brahmāṇḍarūpabudbudāvirbhāvena
vardhiṣṇuḥ tattvavīcimān ṣaṭtriṃśattattvalakṣaṇavīcimān māyāsindhuḥ
śivaikyavaḍavānale śivaliṅgaikyarūpavaḍavāgnau layaṃ yāti / ataḥ kāraṇāt
prapañcadarśanaṃ nāsti upādānakāraṇanāśāt
kāryanāśasyāvaśyamaṅgīkaraṇīyatvāt

8

p. २६२)
atha tadeva viśadayati-
māyāśaktitirodhānācchive bhedavikalpanā /
ātmanastadvināśe tu nādvaitātkiñcidiṣyate

8

śive māyāśaktestirodhānāt prasaraṇād ātmano jīvasya bhedavikalpanā
syāt / tadvināśe māyāprasaraṇasya nāśe advaitāt kiñcid īṣadbhedo'pi neṣyate
necchāviṣayīkriyate

9

nanu śivajīvayoḥ patipaśulakṣaṇabhedaśravaṇāt kathaṃ kiñcidbhedo'pi
neṣyata ityuktamityatra-
ahameko na me kaścinnāhamanyasya kasyacit /
na taṃ paśyāmi yasyāhaṃ na taṃ paśyāmi yo mama //
iti devīkālottaravacanānusāreṇa śivali"gaikyasya prasiddhaśivādvaitaṃ
pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
paśutvaṃ ca patitvaṃ ca māyāmohavikalpitam /
tasmin pralayamāpanne kaḥ paśuḥ ko nu vā patiḥ

9

spaṣṭam

10

athāsya saṃsārasya bhedavalmīkaniṣṭhasarparūpatvāt kimasyauṣadhamityatrāha-
ghorasaṃsārasarpasya bhedavalmīkaśāyinaḥ /
bādhakaṃ paramādvaitabhāvanā paramauṣadham

10

bhedavalmīkaśāyino jaḍājaḍabhedaḥ jīvājīvabhedaḥ jīvajaḍabhedaḥ
jīveśvarabhedaḥ jaḍeśvarabheda
ityevaṃrūpapañcavidhabhedaviśiṣṭavalmīkasthitasya ghorasaṃsārasarpasya
jananamaraṇādibhayaṅkarasya saṃsārasarpasya bādhakamauṣadhaṃ
paramādvaitabhāvanā jaḍacetanaikyabhāvanetyarthaḥ

11

p. २६३)
nanvasya saṃsārasya bhedabuddhisamutpannamahāsāgaratvādimaṃ
kenopāyena ko vā taratītyatrāha-
bhedabuddhisamutpannamahāsaṃsārasāgaram /
advaitabuddhipotena samuttarati deśikaḥ

11

deśikaḥ śivaliṅgaikya ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

12

nanviyaṃ saṃsṛtiḥ kāmarakṣaḥkriyākarī kālarātrirbhavati(ntī) kena
naśyatītyatrāha-
ajñānatimirodriktā kāmarakṣaḥkriyākarī /
saṃsārakālarātristu naśyedadvaitabhānunā

13

tasmādadvaitabhāvasya sadṛśo nāsti yoginām /
upāyo ghorasaṃsāramahātāpanivṛttaye

14

ajñānatimirodriktā ajñānalakṣaṇagāḍhāndhakāreṇotpannā satī
kāmarakṣaḥkriyākarī kāmalakṣaṇarākṣasakṛtyaṃ kurvatī saṃsārakālarātriḥ
advaitabhānunā śivādvaitasūryeṇa naśyatītyarthaḥ // १२-१३ //
atha śivādvaitātiśayamuktvā sūtradvayenaikyasthalaṃ samāpayati-
advaitabhāvanājātaṃ kṣaṇamātre'pi yatsukham /
tatsukhaṃ koṭivarṣeṇa prāpyate naiva bhogibhiḥ

15

cittavṛttisamālīnajagataḥ śivayoginaḥ /
śivānandaparisphūrtirmuktirityabhidhīyate

16

bhogibhī rājabhogibhirityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam // १४-१५ //
p. २६४)
ityaikyasthalam
atha ācārasampattisthalam
atha- yathā raviḥ sarvarasān prabhuṅkte hutāśanaścāpi hi sarvabhakṣakaḥ /
tathaiva yogī viṣayān prabhuṅkte na lipyate karmaśubhāśubhaiśca /
iti śivarahasyavacanānusāreṇa liṅgaikyasya sadācārasampattiṃ
dvādaśasūtraiḥ pratipādayati-
śivaikabhāvanāpannaśivatvo dehavānapi /
deśiko hi na lipyeta svācāraiḥ sūtakādibhiḥ

16

śivaikabhāvanayā labdhaśivatvavān deśikaḥ śivaliṅgaikyo dehavānapi
jīvanmuktaḥ san sūtakādibhiḥ sūtakaprabhṛtibhiḥ svācāraiḥ svecchācāraiḥ na
lipyetetyarthaḥ

17

kasmādityatrāha-
śivādvaitaparijñāne sthite sati manasvinām /
karmaṇāṃ kiṃ nu bhāvyaṃ syādakṛtena kṛtena vā

17

manasvināṃ liṅgaikyaniṣṭhacittavṛttīnāṃ śivādvaitajñāne sthire sati
akṛtena karmaṇā duṣkarmaṇā kṛtena vā satkarmaṇā vā kiṃ nu bhāvyaṃ syāt
na kiñcidapi syādityarthaḥ

18

tatkuta ityatrāha-
śambhorekatvabhāvena sarvatra samadarśanaḥ /
kurvannapi mahākarma na tatphalamavāpnuyāt

18

sarvatra samadarśano loṣṭāśmakāñcanādiṣu sarvatra samadarśanaḥ
śivaliṅgaikyaḥ śambhorekatvabhāvena aikyabhāvena mahākarma
puṇyapāparūpa mahākarma kurvannapi
p. २६५)
tatphalaṃ nāpnuyāt / sarvasyāpi śivamayatvena darśanāt tallepo nāstīti bhāvaḥ

19

sukṛtī duṣkṛtī vāpi brāhmaṇo vāntyajo'pi vā /
śivaikabhāvayuktānāṃ sadṛśo bhavati dhruvam

19

śivaikabhāvayuktānāṃ sarvatra śivābhedajñānayuktānāṃ
śivaliṅgaikyānāṃ sukṛtī puṇyātmā vā duṣkṛtī pāpātmā vā brāhmaṇo
antyajo vā śvapaco vā sadṛśaḥ samāno bhavati dhruvaṃ niścayaḥ

20

nanu śivajñānināmapi varṇāśramaprāptadharmāḥ kathaṃ tyajanīyā
ityatrāha-
varṇāśramasadācārairjñāninā kiṃ prayojanam /
laukikastu sadācāraḥ phalābhāve'pi bhāvyate

20

varṇāśramaprāptairbrāhmaṇādivarṇabrahmacaryādyāśramaprāptaiḥ
sadācāraiḥ jñānināṃ śivajñānināṃ kiṃ prayojanaṃ na kiñcit
prayojanamityarthaḥ / kuta ityatrāha laukikastu sadācāro
varṇāśramagatanityanaimittikasadācāraḥ phalābhāve'pi bhāvyate vidhīyata
ityarthaḥ

21

nanu jñānināmapi śarīrasambandhasya vidyamānatvāt kathaṃ te
parityajanīyāḥ akaraṇe pratyavāyaśravaṇādityatrāha-
nirdagdhakarmabījasya nirmalajñānavahninā /
dehivad bhāsamānasya dehayātrā tu laukikī

21

nirmalaśivasaṃvidvahninā punarutpattiśaṅkāśūnyatvena nitarāmatiśayena
p. २६६)
dagdhapuṇyapāpalakṣaṇakarmabījavataḥ śivajñāninaḥ pratyavāyasambandho
nāstyeva / dagdhapaṭanyāyena śarīrīva bhasamānasya tasya dehayātrā tu
karacaraṇasañcālanādivyavahṛtistu laukikī videhakaivalyaparyantamanuvartata
ityasthiretyarthaḥ

22

atha- tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye'tha saṃpatsye [chā० u० ६/१४/२] tasya
putrā dāyamupayanti suhṛdaḥ sādhukṛtyāṃ dviṣantaḥ pāpakṛtyāma yathā
puṣkarapalāśa āpo na śliṣyanta evamevavidi pāpaṃ karma na śliṣyate [chā० u०
४/१४/३] sa uttamaḥ puruṣaḥ sa tatra paryeti [chā० u० ८/१२/३] iti
chāndogyaśrutyanusāreṇāha-
śivajñānasamāpannasthiravairāgyalakṣaṇaḥ /
svakarmaṇā na lipyeta padmapatramivāmbhasā

22

śivajñānalabdhadṛḍhavairāgyacihnaḥ śivaliṅgaikyaḥ svakarmaṇā
svecchākarmaṇā ambhasā jalena padmapatramiva na lipyeta ityarthaḥ

23

yathā vāyuḥ suśīghro'pi muktvākāśaṃ na gacchati iti
niḥśvāsakārikānusāreṇa śivaliṅganiṣṭhasya sarvāpi kriyā
śivaliṅgapūjārūpeti pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
gacchaṃstiṣṭhan svapan vāpi jāgran vāpi mahāmatiḥ /
śivajñānasamāyogācchivapūjāparaḥ sadā

23

mahāmatiḥ śivaliṅgaikyaḥ gacchan gamanasamaye tiṣṭhan sthitisamayesvapan
nidrāsamaye jāgran viṣayadarśanasamaye sadā nirantaraṃ
śivajñānasamāyogāt śivānusandhānasambandhāt śivapūjāparaḥ
liṅganiṣṭha ityarthaḥ

24

p. २६७)
nanu viṣayadarśanasamaye kathaṃ śivānusandhānamityatrāha-
yadyatpaśyati sāmodaṃ vastu lokeṣu deśikaḥ /
śivadarśanasampattistatra tatra mahātmanaḥ

24

deśikaḥ śivaliṅgaikyaḥ lokeṣu yadyadvastu ghaṭapaṭādikaṃ sāmodaṃ
prītiyuktaṃ sat paśyati tatra tatra tasmistasmin vastuni mahātmanaḥ
śivaliṅgaikyasya śivadarśanasampattiḥ śivālokanasampattirbhavet śivātirekeṇa
padārthāntarābhāvāt cinmayatvabuddhirbhavedityarthaḥ

25

atha-
ātmā tvaṃ girijā matiḥ paricarāḥ prāṇāḥ śarīraṃ gṛhaṃ
pūjā te viṣayopabhogaracanā nidrā samādhisthitiḥ /
sañcāraḥ padayoḥ pradakṣiṇavidhiḥ stotrāṇi sarvā giro
yadyatkarma karomi tattadakhilaṃ śambho tavārādhanam //
ityabhiyuktavacanānusāreṇa trikaraṇaśuddhaśivaliṅgapūjopacāraṃ
tribhiḥ sūtraiḥ pratipādayan ācārasampattisthalaṃ samāpayati-
yadyaccintayate yogī manasā śuddhabhāvanaḥ /
tattacchivamayatvena śivadhyānamudāhṛtam

25

śuddhabhāvano nirmalabhāvanāvānityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

26

yatkiñcid bhāṣitaṃ loke svecchayā śivayoginā /
p. २६८)
śivastotramidaṃ sarvaṃ yasmāt sarvātmakaḥ śivaḥ

26

spaṣṭam

27

yā yā ceṣṭā samutpannā jāyate śivayoginām /
sā sā pūjā maheśasya sarvadā tadgatātmanām

27

śivayogināṃ śivaliṅgaikyānāṃ yā yā ceṣṭā kāyakriyā jāyate
tadgatātmanāṃ śivaliṅge tādātmyena praviṣṭasvarūpavatāṃ teṣāṃ sā sā
kriyā sarvadā maheśasya śivaliṅgasya pūjetyarthaḥ

28

ityācārasampattisthalam
athaikabhājanamasthalam
atha- pare'vyaye sarva ekībhavanti [muṃ० u० ३/२/७] iti
muṇḍakopaniṣadvacanānusāreṇa sarvācārasampattimataḥ śivaliṅgaikyasya
ekabhājanasthalaṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
viśvaṃ śivamayaṃ ceti sadā bhāvayato dhiyā /
śivaikabhājanātmatvādekabhājanamucyate

28

liṅgaikyasya śivaikyabhājanātmatvāt śivaikāśrayatvād
ekabhājanasthalamityucyata ityarthaḥ

29

nanu kimanena bhavatītyatrāha-
svasya sarvasya lokasya śivasyādvaitadarśanāt /
ekabhājanayogena prasādaikyamatirbhavet

29

svasya svātmanaḥ sarvasya lokasya samastajanasya advaitadarśanād ahamiti
cidaikyadarśanād ekabhājanayogena ekakūṭatvena prasādaikyamatiḥ śivaprasāda
eva
p. २६९)
svaprasādaḥ svaprasāda eva śivaprasādaḥ sa eṣa svātirikta iva bhāsamānasya
śivabhaktasya prasāda iti prasādaikyamatirbhavediti
caramūrtipādodakaprasādāvapi śivasya svasya ca yogyāviti bhāvaḥ

30

nanu śivasya viśvasyaikarūpatve tayoḥ sthitiḥ kathamityatrāha-
śive viśvamidaṃ sarvaṃ śivaḥ sarvatra bhāsate /
ādhārādheyabhāvena śivasya jagataḥ sthitiḥ

30

śive viśvaṃ viśvasmin śiva iti bījāṅkuranyāyenādhārādheyabhāvena
sambandhena sāmarasyena śivasya jagataḥ sthitirityarthaḥ

31

evaṃ cidekabhājanatāṃ prāptasya māyikabhedena prayojanaṃ nāstītyāha-
cidekabhājanaṃ yasya cittavṛtteḥ śivātmakam /
nānyat tasya kimetena māyāmūlena vastunā

31

yasya liṅgaikyasya cittavṛrttemanovyāpārasya cid manovyāpārarūpā
jñaptireva śivātmakamekabhājanaṃ śivasvarūpaikabhājanam tasya
māyāmūlena māyāmūlakena etena bhedena kim kiṃ prayojanam na
kiñcitprayojanamityarthaḥ

32

nanvidaṃ viśvaṃ kathaṃ śivātmakamityatrāha-
citprakāśayate viśvaṃ tadvinā nāsti vastu hi /
cidekaniṣṭhacittānāṃ kiṃ māyāparikalpitaiḥ

32

viśvaṃ ghaṭādyupalakṣitanikhilaprapañcaṃ citprakāśayate / tadvinā
citprakāśaṃ vinā vastu ghaṭādivastu nāsti / viṣayasattvopagame saṃvideva
bhagavatī śaraṇamiti prābhākarā api manyante / ato yadyadadhīnatayā bhāsate
tattadātmakaṃ
p. २७०)
jalataraṅgādivaditi cidekaniṣṭhacittānāṃ māyāparikalpitaiḥ
prāpañcikavedyapadārthaiḥ kiṃ prayojanamityarthaḥ

33

athaikabhājanasthalaṃ samāpayati-
vṛttiśūnye svahṛdaye śivalīne nirākule /
yaḥ sadā vartate yogī sa mukto nātra saṃśayaḥ

33

yaḥ śivayogī vṛttiśūnye vyāpāraśūnye nirākule kṣobharahite śivalīne
śivaliṅgaikyabhūte svahṛdaye sadā vartate sa muktaḥ jīvanmukta ityarthaḥ / atra
sandeho nāstītyarthaḥ

34

ityekabhājanasthalam
atha sahabhojanasthalam
atha agrāhyamagrāhyeṇa vāyuṃ vāyavyena somaṃ saumyena grasati svena
tejasā tasmādupasaṃhartre mahāgrāsāya vai namo namaḥ
ityatharvaśrutyanusāreṇaikabhājanasthalaniṣṭhasya sahabhojanasthalaṃ daśabhiḥ
sūtraiḥ pratipādayati-
guroḥ śivasya śiṣyasya svasvarūpatayā smṛtiḥ /
sahabhojanamākhyātaṃ sarvagrāsātmabhāvataḥ

34

śrīguroḥ śivaliṅgasya śiṣyasya ca svarūpatayā svātmābhedena
asmatpratyayānatiriktatvena smṛtiḥ sarvagrāsātmabhāvato ghaṭo mayā jñātaḥ
paṭo mayā jñātaḥ caitro mayā jñātaḥ maitro mayā jñāta iti
viśvabhedagrasanameva svarūpatvāt sahabhojanam anubhūtapadārthasya punaḥ
svātmaviśrāntatvena parāmarśanalakṣaṇaṃ sahabhojanamityarthaḥ

35

p. २७१)
atha niṣkarṣamāha-
śivaṃ viśvaṃ guruṃ sākṣād yojayennityamātmani /
ekatvena cidākāre tadidaṃ sahabhojanam

35

sākṣāccidākāra ātmani śivaṃ guruṃ viśvaṃ ca ekatvena ekarupatvena
nityaṃ samyojayet / saṃyojanaṃ nāma asmadrūpānatiriktatvena parāmarśanaṃ
yadasti tadidaṃ sahabhojanam / atra guruśivayorasmadrūpānatiriktatvāt
svātmaikyena saṃyojanaṃ sambhavati idaṃrūpatayā bhāsamānasya jaḍasya
kathamātmaikyasaṃyojanaṃ sambhavatīti nāśaṅkanīyam
tasyāpyuktarītyātmaviśrāntatvāt / anyathā smṛtirna syāt saṃsārasyāpi
saviṣayatvenaivātmasamavetatvāt

36

atha punarapi niṣkarṣamāha-
ayaṃ śivo guruścaiṣa jagadetaccarācaram /
ahaṃ ceti matiryasya nāstyasau viśvabhojakaḥ

36

ayaṃ śivaḥ eṣa guruḥ svāmī etatsthāvarajaṅgamātmakaṃ viśvam ahaṃ
ca iti yasya buddhirbhedabuddhirnāsti so'sau śivaliṅgaikyo viśvabhojako
jagadbhedabhakṣaka ityarthaḥ

37

atheto'pi niṣkarṣamāha-
ahaṃ bhṛtyaḥ śivaḥ svāmī śiṣyo'haṃ gurureva vai /
iti yasya matirnāsti sa cādvaitapade sthitaḥ

37

śivaḥ svāmī ahaṃ bhṛtya eṣa gururahaṃ śiṣya iti yasya
matirbhedabuddhirnāsti sa ca śivaliṅgaikyaḥ advaitapade
viśvabhedagrāsātmakaśivādvaitasthāne sthitaḥ tiṣṭhatītyarthaḥ

38

p. २७२)
athaivaṃvidhasahabhojanasampanna eva viśvahomīti kathyata ityāha-
parāhantāmaye svātmapāvake viśvabhāsvati /
idantāhavyahomena viśvahomīti kathyate

38

viśvaprakāśe utkṛṣṭamūlāhaṅkāramaye svātmāgnau
idantārūpahavanadravyahomena viśvahomīti kathyata ityarthaḥ

39

nanu kāsau parāhantetyatrāha-
ahaṃ śivo guruścāhamahaṃ viśvaṃ carācaram /
yayā vijñāyate samyak pūrṇāhanteti sā smṛtā

39

śivo'haṃ gururahaṃ ca carācaraṃ viśvamahamiti yayā cityā samyag
vijñāyate atra - pratyavamarśātmāsau citiḥ svarasavāhinī parā vāg yā /
ādyantapratyāhṛtavarṇagaṇā satyahantā sā // [tulanīya - citiḥ
pratyavamarśātmā parāvāk svarasoditā / svātantryametanmukhyaṃ
tadaiśvaryaṃ paramātmanaḥ // (ī० pra० १/५/१३)] iti pañcāśikāśāstrasthityā
deśakālādyākārakṛtasaṅkocarāhityena
tadvācakasakalamātṛkārṇakroḍīkāralakṣaṇapratyāhṛtākārahakāra-
sammelanātmakatadantargatavedyasaṃskāralakṣaṇabinduspandasphuritaparaśakti-
śivātmakatvena sthūlaprapañcotpatteḥ prāk tatkāraṇatvenāṇḍarasanyāyena
sāmānyato'hamiti paścād anyavyāmiśramasvatantraṃ
bhedāśakyāvabhāsanaṃ pratibimbamiti tallakṣaṇayogasāmyena pratibimbagatyā
viśvamayatvena svātantryeṇa bhāsamānā pūrṇāhanteti smṛtetyarthaḥ

40

p. २७३)
athoktalakṣaṇaviśvahomyeva jñānayajñadīkṣita ityāha-
ādhāravahnau cidrūpe bhedajātaṃ jagaddhaviḥ /
juhoti jñānayajvā yaḥ sa jñeyo viśvahavyabhuk

40

cidrūpe jñānasvarūpe ādhāravahnau ājñācakragatavahnau bhedajātaṃ
māyākalpitaṃ jagaddhaviḥ viśvahaviḥ yo juhoti sa viśvahavyabhug
viśvahavirbhoktā jñānayajvā jñānayajñadīkṣita iti jñeyo jñātuṃ yogya
ityarthaḥ

41

nanu pratyakṣavahnau tadvyatiriktakāṣṭhādau nikṣipte sati tannāśo (na)
dṛśyate jñānāgnau nikṣiptajagato nāśaḥ kathamityatrāha-
cidākāre parākāśe parāmanandabhāsvati /
vilīnacittavṛttīnāṃ kā vā viśvakramasthitiḥ

41

cidākāre parākāśe ūrdhvahṛtkamalakarṇikāvivare
paramānandabhāsvati nityānandamayamahāliṅgākhyabhānau
vilīnacittavṛttīnāṃ layībhūtamanovyāpāravatāṃ liṅgaikyānāṃ
viśvakramasthitiḥ viśvavyāpāravartanam (kā) kāpi nāstītyarthaḥ

42

atha tasya sahabhojanasampannasya liṅgaikyasya muktisvarūpaṃ
sūtradvayena kathayati-
nirastaviśvasambādhe niṣkalaṅke cidambare /
bhāvayellīnamātmānaṃ sāmarasyasvabhāvataḥ

43

saiṣā vidyā parā jñeyā sattānandaprakāśinī /
muktirityucyate sadbhirjaganmohanivartinī

44

nivāritajananamaraṇādikleśe doṣarahite cidākāśasvarūpe mahāliṅge
aṅgaśabdavācyamātmānaṃ svarūpahānivṛddhivyatirekeṇa
sajātīyasamānasamarasabhāvena līnaṃ sthirasiddhimantaṃ bhāvayet / saiṣā
saccidānandasvarūpaprakāśinī parā vidyeti jñātuṃ yogyā jaganmohanivartinī
viśvabhedabhrāntinivartinī parā muktiriti satpuruṣairucyata ityarthaḥ // ४२-४३ //
p. २७४)
athāyaṃ śivaliṅgaikya eva mokṣalakṣmīnivāsasthānabhūta ityuktvā
sahabhojanasthalaṃ samāpayati-
bhaktādidhāmārpitadharmayogāt prāptaikabhāvaḥ paramādbhutena /
śivena cidvyomamayena sākṣānmokṣaśriyo bhājanatāmupaiti

14

iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇa śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
siddhāntaśikhāmaṇau śivaliṅgaikyasya caturvidhasthalaprasaṅgo nāma
caturdaśaḥ paricchedaḥ

44

cidvyomamayena ūrdhvahṛtkamalamadhyasthacidākāśasvarūpeṇa
paramādbhutena paramāścaryarūpeṇa śivena śivaliṅgena
svarūpahānivṛddhivyatirekeṇa samānasamarasatvena labdhaikatvavān
śivaliṅgaikyo bhaktādidhāmārpitadharmayogād
bhaktādisthalagatasadācārasambandhāt pratyakṣamokṣalakṣmyā bhājanatām
āśrayatvam upaitiprāpnotītyarthaḥ

14

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇḍadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
śivaliṅgaikyasya caturvidhasthalaprasaṅganāmā caturdaśaḥ paricchedaḥ

1

pañcadaśaḥ paricchedaḥ
atha liṅgasthalāni dīkṣāgurusthalam
atha bhaktādiśivaliṅgaikyāntaṣaṭsthaloktapiṇḍādisahabhojanānta-
catuścatvāriṃśadavāntarasthalanirūpatisadācārasampannasya liṅgaikyasya
varṇāśramādisaṅkalpavikalpaśūnyatvena prākṛtācāranivṛttyā
sahabhojanasampannatvālliṅgarūpatvena tadācaraṇīyaliṅgācārasthalāni
nirūpayati śrīreṇukaḥ-
ṣaṭsthaloktasadācārasampannasya yathākramam /
liṅgasthalāni kathyante jīvanmuktiparāṇi ca

1

aṅgaṣaṭsthaloktasadācārasampannasya śivaliṅgaikyasya krameṇa
jīvanmuktiparāṇi liṅgaṣaṭsthalāni kathyanta ityarthaḥ

2

athāgastyapraśnaḥ / agastya uvāceti-
bhaktādyaikyāvasānāni ṣaḍuktāni sthalāni ca /
liṅgasthalāni kānīha kathyante kati vā punaḥ

2

spaṣṭam

3

śrīreṇuka uvāca
gurvādijñānaśūnyāntā bhaktādisthalasaṃśritāḥ /
sthalabhedāḥ prakīrtyante pañcāśat sapta cādhunā

3

p. २७६)
bhaktādyaikyāntāṅgaṣaṭsthalasaṃśritā
dīkṣāgurvādivṛttijñānaśūnyāntāḥ saptottarapañcāśalliṅgasthalabhedā
adhunā kathyanta ityarthaḥ

4

atha bhaktasthalagataliṅgasthalabhedān sūtratrayeṇa kathayati-
ādau nava sthalānīha bhaktasthalasamāśrayāt /
kathyante guṇasāreṇa nāmānyeṣāṃ pṛthak śṛṇu

4

iha liṅgaṣaṭsthale bhaktasthalasamāśrayād ādau navasthalāni
guṇasāreṇa śreṣṭhatvena / eṣāṃ navasthalānāṃ nāmāni pṛthak pṛthak
kathyante / śṛṇvityarthaḥ

5

atha tānyuddiśati-
dīkṣāgurusthalaṃ pūrvaṃ tataḥ śikṣāgurusthalam /
prajñāgurusthalaṃ cātha kriyāliṅgasthalaṃ tataḥ

6

bhavaliṅgasthalaṃ cātha jñānaliṅgasthalaṃ tataḥ /
svayaṃ paraṃ caraṃ ceti teṣāṃ lakṣaṇamucyate

7

spaṣṭam // ५-६ //
atha-
dīyate ca yathā jñānaṃ kṣīyate ca malatrayam /
sā dīkṣā samjñitā tasyāṃ gururdīkṣāgururmataḥ //
iti vātulottaravacanānusāreṇa śivaliṅgaikya eva dīkṣāgururiti kathayati-
dīyate paramaṃ jñānaṃ kṣīyate pāśabandhanam /
yayā dīkṣeti sā tasyāṃ gururdīkṣāguruḥ smṛtaḥ

7

p. २७७)
yayā paramajñānam utkṛṣṭaśivajñānaṃ dā dāne iti dhātugatyā
dīyate pāśabandhanaṃ malamāyādipāśabandhanaṃ kṣi kṣaye iti dhātugatyā
kṣīyate sā dīkṣeti matā sammatā tasyāṃ citkriyālakṣaṇadīkṣāyāṃ guruḥ gṛ
nigaraṇe iti dhātugatyā upadeśakṛcchivaliṅgaikyo dīkṣāgururiti smṛta ityarthaḥ

8

atha gurusvarūpaṃ viśadayati-
guṇātītaṃ gukāraṃ ca rūpātītaṃ rukārakam /
guṇātītamarūpaṃ ca yo dadyāt sa guruḥ smṛtaḥ

8

gukāraṃ prākṛtaguṇātītam rukāram aśuddhamāyārūpātītam
guṇātītamarūpaṃ ca maṇḍalatrayātmakaguṇatrayaṃ
jyotirmayabaindavakalāśūnyacinmayavastu yo dadāti upadiśati sa guruḥ smṛtaḥ
gururiti smṛta ityarthaḥ

9

athaitatprasaṅgādācāryasvarūpaṃ ca viśadayati-
ācinoti ca śāstrārthānācāre sthāpayatyalam /
svayamācarate yasmādācāryastena cocyate

9

śāstrārthān vīraśaivaśāstrarahasyārthān prakaṭīkṛtya kathayati ācāre
vīraśaivācāre śiṣyān alam ādhikyena sthāpayati niyamayati svayaṃ ca
vīraśaivācārān ācarate tena hi tena kāraṇena-ācāryo [ācāryo ityasya sthāne
kaṭhopaniṣadi āścaryo iti pāṭho labhyate /] vaktā kuśalo'sya labdhaḥ [kaṭhopa०
१/२/७] iti kaṭhavallīśrutyanusāreṇācārya ityucyate ityarthaḥ

10

atha deśikaśabdanirvacanaṃ ca kṛtvā śivaliṅgaikya eva jagadgururiti
p. २७८)
sūtradvayenoktadīkṣāgurusthalaṃ samāpayati-
ṣaḍadhvātītayogena yatate yastu deśikaḥ /
māyābdhitāraṇopāyaheturviśvaguruḥ śivaḥ

10

jñānānmuktiṃ diśati yaḥ sa deśika iti smṛtaḥ iti kāmikavākyaprasiddho
yo deśikaḥ ṣaḍadhvatītayogena adhvanāmadhvapate śreṣṭhasyādhvanaḥ
pāramaya iti śrutiprasiddhavarṇapadādiṣaḍadhvātītayogena yatate
udyogavānāste sa śivaḥ śivaliṅgaikyo māyābdhitāraṇopāyahetubhūto
jagadgururityarthaḥ

11

atha kathamayaṃ jagadgururityāha-
akhaṇḍaṃ yena caitanyaṃ vyajyate sarvavastuṣu /
ātmayogaprabhāveṇa sa gururviśvabhāsakaḥ

11

sarvavastuṣu nīlapītādisakalavastuṣu ātmayogaprabhāveṇa
svānubhavabalād akhaṇḍaṃ saccidānandātmakaṃ caitanyaṃ yena vyajyate
nīlapītādipratiniyatapadārthāvabhāsanakāle'pyahamityakhaṇḍa-
caitanyamanuvartata eva anyathā tadvedyadarśanaṃ na syāditi sphuṭīkriyate sa
gururviśvabhāsako viśvaprakāśaka ityarthaḥ

12

iti dīkṣāgurusthalam
atha śikṣāgurusthalam
atha-
bodhyabodhakabhāvena jñānadvāreṇa śāsyate /
śiṣyo hi yena guruṇā sa śikṣāgururucyate //
iti vātulottaravacanānusāreṇa śikṣāgurusthalaṃ nirūpayati-
dīkṣāgururasau śikṣāhetuḥ śiṣyasya bodhakaḥ /
praśnottarapravaktā ca śikṣāgururitīrtate

12

p. २७९)
asau dīkṣāguruḥ śiṣyasya bodhakaḥ san praśnottarapravaktā
śiṣyakṛtapraśnasyottaraṃ datvā śikṣāhetuśca śikṣākaraṇaḥ san
śikṣāgururiti kathyata ityarthaḥ

13

athāmumevārthaṃ sphuṭayati-
bodhako'yaṃ samākhyāto bodhyametaditi sphuṭam /
śiṣye niyujyate yena sa śikṣāgururucyate

13

ayaṃ śivasiddhāntabodhakaḥ paratattvaprakāśaka ityarthaḥ na so'sti
pratyayo loke yaḥ śabdānugamādṛte [anuviddhamiva jñānaṃ sarvaṃ śabdena
bhāsate // iti ślokottarārddham / vākyapa० १/१२३ /] iti vaiyākaraṇokteḥ sphuṭaṃ
deśikopadeśasphuṭībhūtam etat śivayogajñānaṃ bodhyam iti yena guruṇā
śiṣyaḥ samākhyāto bodhakaḥ san niyujyate niyamyate sa śikṣāgururityucyata
ityarthaḥ

14

atha- ācāryaḥ pūrvarūpaṃ antevāsyuttararūpaṃ vidyā sandhiḥ [tai० u०
२/२-३] ācāryo'ntevāsinamanuśāsti [tai० u० ११/१] iti śrutyanusāreṇa dvaividhyena
tatsvarūpaṃ varṇayati-
saṃsāratimironmāthiśaraccandramarīcayaḥ /
vāco yasya pravartante tamācāryaṃ pracakṣate

14

yasya vāca upadeśavākyāni saṃsāratimiravināśane śaraccandramarīcaya
iva pravartante tam ācāryaṃ santaṃ pracakṣate kathayanti

15

p. २८०)
dadāti yaḥ patijñānaṃ jaganmāyānivartakam /
advaitavāsanopāyaṃ tamācāryavaraṃ viduḥ

15

yo jaganmāyānivartakaṃ prāpañcikabhedabhrāntinivartakaṃ patijñānam
patiṃ viśvasyātmeśvaraṃ śāśvataṃ śivamacyutam [nā० u० १३/१] iti
nārāyaṇopaniṣatprasiddhasvātmābhinnaśivajñānaṃ dadāti prakāśayati tam
ācāryavaram ācāryaśreṣṭhaṃ santaṃ viduḥ jānantītyarthaḥ

16

atha śivādvaitajñānasampannaḥ san śiṣyasandehavāraka eva guruḥ
śreṣṭha iti sūtradvayenāha-
pūrvapakṣaṃ samādāya jagadbhedavikalpanam /
advaitakṛtasiddhānto gurureṣa guṇādhikaḥ

16

jagadbhedavikalpanaṃ prāpañcikabhedadvaividhyaviśiṣṭaṃ pūrvapakṣaṃ
samādāya aṅgīkṛtya advaitakṛtasiddhāntavāneṣa guruḥ śikṣāgurureva
guṇādhikaḥ śreṣṭha ityarthaḥ

17

sandehavanasandohasamucchedakuṭhārikā /
yatsūktidhārā vimalā sa gurūṇāṃ śikhāmaṇiḥ

17

vimalā nirmalā yatsūktidhārā yasya gurorupadeśavākyadhārā
sandehavanasandohasamucchedakuṭhārikā saṃśayāraṇyasamucchedaparaśuḥ sa
gurūṇāṃ śikhāmaṇiḥ śreṣṭha ityarthaḥ

18

athemamevārthaṃ viśeṣayati sūtradvayena-
yatsūktidarpaṇābhoge nirmale dṛśyate sadā /
mokṣaśrīrbimbarūpeṇa sa gururbhavatārakaḥ

18

p. २८१)
nirmale yasyopadeśoktidarpaṇamaṇḍale mokṣalakṣmīrbimbarūpeṇa
pratibimbarūpeṇatyarthaḥ dṛśyate prakāśate sa gururbhavatārakaḥ
saṃsārārṇavatāraka ityarthaḥ

19

atha prakārāntareṇāha-
śiṣyāṇāṃ hṛdayālekhyaṃ pradyotayati yaḥ svayam /
jñānadīpikayā'nena guruṇā kaḥ samo bhavet

19

yaḥ śrīguruḥ śiṣyāṇāṃ hṛdayālekhyaṃ hṛtkamalasthanijarūpacitraṃ
jñānadīpikayā jñānadīpena pradyotayati prakāśayati anena guruṇā
śikṣāguruṇā kaḥ samo bhavet na ko'pi sama ityarthaḥ

20

athaitādṛśagururasti vetyatrāsti durlabha ityuktvā śikṣāgurusthalaṃ
samāpayati-
paramādvaitavijñānaparamauṣadhidānataḥ /
saṃsāraroganirmāthī deśikaḥ kena labhyate

20

śivakāruṇyarahitena kenāpi na labhyata ityarthaḥ

21

iti śikṣāgurusthalam
atha jñānagurusthalam
atha-
śivarūpānusandhāyi jñānaṃ yenopadiśyate /
mumukṣormokṣasiddhyarthaṃ sa jñānagururucyate //
p. २८२)
iti vātulottaravacanānusāreṇa jñānagurusthalaṃ nirūpayati-
upadeṣṭopadeśānāṃ saṃśayacchedakārakaḥ /
samyagjñānapradaḥ sākṣādeṣa jñānaguruḥ smṛtaḥ

21

upadeśānāṃ rahasyārthānām upadeṣṭā upadeśakṛt
saṃśayacchedakārakaḥ śiṣyasandehavāraka eṣa śikṣāgurureva samyak sākṣād
jñānapradaḥ pratyakṣībhūtaśivo jñānapradaḥ san jñānagururiti smṛta
ityarthaḥ

22

nanu śivajñānaṃ kīdṛśaṃ tatkathaṃ pratyakṣīkarotītyatrāha-
nirastaviśvasambhedaṃ nirvikāraṃ cidambaram /
sākṣātkaroti yo yuktyā sa jñānagururucyate

22

nirastaviśvasambhedaṃ na kiñcidavediṣamiti
śūnyapratītibalānnirākṛtaviśvabhedaṃ vikārarahitaṃ cidākāśaṃ cidvyoma
yuktyā sphuṭatarabhāsamānanīlakhādipramātranveṣaṇadvārā
pāramārthikapramātṛlābha ihopadiśyata iti
śivādvaitaśāstroktasvānubhavayuktyā yaḥ pratyakṣīkaroti sa
jñānagururityarthaḥ

23

atha śivajñānaṃ prastauti sūtradvayena-
kalaṅkavānasau candraḥ kṣayavṛddhipariplutaḥ /
niṣkalaṅkasthito jñānacandramā nirvikāravān

23

kṣayavṛddhipariplutaḥ kṣayavṛddhipīḍyamānaḥ asau candraḥ kalaṅkavān
/ nirvikāravān vikārarahito jñānacandramāḥ ciccadraḥ niṣkalaṅkasthitaḥ
kalaṅkarahitaḥ san tiṣṭhatītyarthaḥ

24

pārśvasthatimiraṃ hanti pradīpo maṇinirmitaḥ /
sarvagāmi tamo hanti bodhadīpo niraṅkuśaḥ

24

p. २८३)
maṇinirmito ratnanirmito dīpaḥ pārśvasthāndhakāraṃ nivārayati
niraṅkuśo'nargalo bodhadīpaścitpradīpaḥ sarvagāmi tamaḥ sarvatra
vidyamānaṃ tamo nivārayatītyarthaḥ

25

atha śivajñānopadeśatatparaṃ śrīguruṃ sūtradvayena prastauti-
sarvārthasādhakajñānaviśeṣādeśatatparaḥ /
jñānācāryaḥ samastānāmanugrahakaraḥ śivaḥ

25

bhogamokṣalakṣaṇasarvaprayojanasādhakaśivajñānaviśeṣopadeśāsakto
jñānagurureva samastānāṃ mumukṣūṇām anugrahakaraḥ sākṣācchiva
ityarthaḥ

26

kaṭākṣacandramā yasya jñānasāgaravardhanaḥ /
saṃsāratimiracchedī sa gururjñānapāragaḥ

26

yasyācāryasya kaṭākṣacandramāḥ śivajñānodadhivardhanaḥ
saṃsāratimiracchedī sa guruḥ śrīguruḥ jñānapāragaḥ
parāparajñānapāraṅgata ityarthaḥ

27

atha tameva guruṃ bhānutvena varṇayan tato'pyādhikyaṃ pratipādayati-
bahistimiravicchettā bhānureṣa prakīrtitaḥ /
bahirantastamaśchedī vibhurdeśikabhāskaraḥ

27

eṣa bhānuḥ bahistimiravicchettā bāhyāndhakāranivārakaḥ vibhuḥ
cidvyāpako deśikabhāskaro jñānācāryasūryo bahirantastamaśchedī nāyaṃ
śiva iti viṣayagatamajñānam nāhaṃ śiva ityantargatājñānaṃ ca bhinattīti
prakīrtitaḥ

28

p. २८४)
atha śivavedakaṃ śivajñānaṃ sūcayitvā jñānagurusthalaṃ
sūtradvayena samāpayati-
kaṭākṣaleśamātreṇa vinā dhyānādikalpanam /
śivatvaṃ bhāvayedyatra sa vedaḥ śāmbhavo mataḥ

28

dhyānadhāraṇādisaṅkalpaṃ vinā śrīguroḥ
kṛpā'pāṅgadarśanamātreṇa śivatvaṃ bhāvayet sphuṭaṃ bhavet sa vedaḥ
śāmbhava iti mataḥ sammata ityarthaḥ

29

śivavedakare jñāne datte yena sunirmale /
jīvanmukto bhavecchiṣyaḥ sa gururjñānasāgaraḥ

29

yena śrīguruṇā śivavedakare svātmaśivatāsphuṭīkaraṇapravīṇe nirmale
śivajñāne datte sati śiṣyo jīvannapi muktaḥ syāt sa guruḥ śivajñānasāgara
ityarthaḥ

30

iti jñānagurusthalam
atha kriyāliṅgasthalam
atha- iṣṭamūrjaṃ tapasānuyacchati ityārthvaṇī śrutiḥ etadvivaraṇarūpeṇa-
sakalaṃ dṛkkalāgrāhyamiṣṭaliṅgasthalaṃ mahat /
iṣṭāvāptikaraṃ sākṣādaniṣṭaparihārakam //
iṣṭamūrjaṃ svabhaktānāmanuyacchati sarvadā /
iṣṭaliṅgamiti prāha tasmādātharvaṇī śruti //
iti vātulatantravacanena jñānagurupadiṣṭakriyā yatra layaṃ gacchati
tatkriyāliṅgasthalamiti saptabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
gurorvijñānayogena kriyā yatra vilīyate /
tatkriyāliṅgamākhyātaṃ sarvairāgamapāragaiḥ

30

guroḥ jñānaguroḥ vijñānayogena viśeṣajñānayogena kriyā yatra
p. २८५)
yasminnadhikaraṇe vilīyate tatkriyāliṅgaṃ
kriyārthakamiṣṭaliṅgamityāgamapāragaiḥ śivasiddhāntapāraṅgataiḥ
sarvairvīraśaivācāryairākhyātaṃ proktamityarthaḥ

31

nanu kiṃ tatsvarūpamityatrāha-
parānandacidākāraṃ parabrahmaiva kevalam /
liṅgaṃ sadrūpatāpannaṃ lakṣyate viśvasiddhaye

31

nityānandasvarūpaṃ sad antarmukhajñānasvarūpaṃ sad astitārūpaṃ
gataṃ kevalaṃ parabrahmaiva viśvasiddhaye samastasatkriyāsiddhyarthaṃ liṅgam
iṣṭaliṅgamiti lakṣyata ityarthaḥ

32

atha sā siddhiḥ kathaṃ bhavatītyatrāha-
liṅgameva paraṃ jyotirbhavati brahma kevalam /
tasmāt tatpūjanādeva sarvakarmaphalodayaḥ

32

paraṃjyotiḥ svarūpaṃ kevalaṃ parabrahmaiva kriyārthaliṅgam / tasmāt
tatpūjanādeva sarvakarmaphalodayaḥ sakalasatkarmaphalāvirbhāvo bhavati jāyata
ityarthaḥ

33

tasmālliṅgameva śreṣṭhamityāha-
parityajya kriyāḥ sarvā liṅgapūjaikatatparāḥ /
vartante yoginaḥ sarve tasmālliṅgaṃ viśiṣyate

33

sarve yoginaḥ sanakādisamastayoginaḥ sarvāḥ kriyāḥ samastā
yogādikriyāḥ parityajya iṣṭaliṅgapūjaikatatparāḥ santo vartante tasmālliṅgaṃ
kriyāliṅgaṃ viśiṣyata ityarthaḥ

34

p. २८६)
nanu sanakādīnāṃ yajñādikriyāparityāgaḥ kiṃ nibandhana ityatrāha-
yajñādayaḥ kriyāḥ sarvā liṅgapūjāṃśasammitāḥ /
iti yatpūjyate siddhaistatkriyāliṅgamucyate

34

yajñādayaḥ kriyāḥ sarvā liṅgapūjāleśabhājina iti matvā
sanakādibhiḥ siddhairyalliṅgaṃ pūjyate tasmātkriyāliṅgaṃ
sakalakriyārthaliṅgamityucyata ityarthaḥ

35

tasmālliṅgapūjāsampannasya kāpi kriyā māstvityāha-
kiṃ yajñairagnihotrādyaiḥ kiṃ tapobhiśca duścaraiḥ /
liṅgārcanaratiryasya sa siddhaḥ sarvakarmasu

35

sarvakarmasu sakalakarmaviṣaye siddhaḥ siddhimānityarthaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam

36

atha kimu brahmādayo'pīṣṭaliṅgapūjāmahimnaiva
jagannirmāṇādikriyāsiddhimantaḥ santaḥ svasvasthāneṣu lasantityuktvā
kriyāliṅgasthalaṃ samāpayati-
brahmaviṣṇvādayaḥ sarve vibudhā liṅgamāśritāḥ /
siddhāḥ svasvapade bhānti jagattantrādhikāriṇaḥ

36

siddhāḥ prasiddhāścetyarthaḥ / jagattantrādhikāriṇaḥ
jagannirmāṇādikriyādhikāriṇa ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

37

iti kriyāliṅgasthalam
athabhāvaliṅgasthalam
p. २८७)
atha- bhāvagrāhyamanīḍyākhyaṃ bhāvābhāvakaraṃ param /
kalāsargakaraṃ devaṃ ye viduste jahustanum // [sve० u० ५/१४] iti
śvetāśvataraśrutyanusāreṇa niṣkaḷaṃ bhāvaliṅgaṃ syād bhāvagrāhyaṃ
parātparam iti vātulatantravacanānusāreṇa ca kriyeva bhāvo'pi yatra layaṃ
gacchati tadbhāvalayakāraṇībhūtaprāṇaliṅgamiti bhāvaliṅgasthalaṃ
nirūpayati-
kriyā yathā layaṃ prāptā tathā bhāvo'pi līyate /
yatra tad deśikairuktaṃ bhāvaliṅgamiti sphuṭam

37

yathā kriyālayasthānaṃ kriyāliṅgaṃ tathā bhāvalayasthānaṃ
bhāvaliṅgaṃ bhāvalayakāraṇībhūtaṃ prāṇaliṅgamiti deśakaiḥ
sphuṭamuktamityarthaḥ

38

athānayoḥ kiṃ vaiśiṣṭyamityatra bhāvaliṅgaṃ sūtradvayena viśeṣayati-
bhāvena gṛhyate devo bhagavān paramaḥ śivaḥ /
kiṃ tena kriyate tasya nityapūrṇo hi sa smṛtaḥ

38

bhagavān ṣaḍguṇaiśvaryasampannaḥ parameśvaro bhāvena gṛhyate
nirmalāntaḥkaraṇavṛttyā prakāśyata iti tena bāhyakriyālayena kiṃ kiṃ
prayojanam na kiñcitprayojanamityarthaḥ / kuta ityatrāha saḥ parameśvaro hi
yasmāt kāraṇānnityapūrṇo nityatṛpta iti smṛtaḥ tasmāt kāraṇāt
kriyāpūjanena prayojanaṃ nāstītyarthaḥ

39

akhaṇḍaparamānandabodharūpaḥ paraḥ śivaḥ /
bhaktānāmupacāreṇa bhāvayogāt prasīdati

39

aparicchinnaparamānandacidrūpaḥ parameśvaraḥ śivabhaktānāṃ
bhaktipūrvakamānasopacāreṇa bhāvayogād manassanniveśāt prasīdati prasanno
bhavatīti bhāvaliṅgaṃ praśastamiti bhāvaḥ

40

p. २८८)
tasmād bhāvaliṅgameva praśastamiti kaṇṭhoktyaivāha-
mṛcchilāvihitālliṅgād bhāvaliṅgaṃ viśiṣyate /
nirastasarvadoṣatvād jñānamārgapraveśanāt

40

mṛcchilādinirmitālliṅgād bhāvaliṅgaṃ
bhāvalayakāraṇībhūtaprāṇaliṅgaṃ viśiṣyate viśiṣṭaṃ bhavati / kuta
ityatrāha nirastasarvadoṣatvāt chedanabhedanādidoṣarahitatvād
jñānamārgapraveśanāditi

41

atha bhāvaliṅginaṃ kathayati-
vihāya bāhyaliṅgāni cilliṅgaṃ manasi smaran /
pūjayed bhāvapuṣpairyo bhāvaliṅgīti kathyate

41

yo mṛcchilādinirmitabāhyaliṅgāni parityajya tatprāṇeṣvantarmanaso
liṅgamāhuḥ ityātharvaṇaśrutiprasiddhacinmayaprāṇaliṅgaṃ manasi hṛtkamale
smaran san bhāvapuṣpaiḥ bhāvakalpitāhiṃsādyaṣṭapuṣpaiḥ pūjayet sa
bhāvaliṅgīti bhāvagocarībhūtaprāṇaliṅgavāniti kathyata ityarthaḥ

42

atha tatprāṇaliṅgapūjaka eva śivayogīti kathyate-
mūlādhāre'thavā citte bhrūmadhye vā sunirmalam /
dīpākāraṃ yajan liṅgaṃ bhāvadravyaiḥ sa yogavān

42

mūlādhāre mūlakamale athavā citte madhyahṛdaye bhrūmadhye
ūrdhvahṛdaye vā dīpākāram hṛdayakamalamadhye dīpavadvedasāraṃ
praṇavamayamatarkyaṃ yogibhirdhyānagamyam iti
yogaśāstraprasiddhadīpopamam atyantanirmalaṃ liṅgaṃ prāṇaliṅgaṃ
bhāvadravyaiḥ pūrvoktabhāvapuṣpairyaḥ pūjayet sa yogavān
śivayogavānityarthaḥ

43

p. २८९)
atha bhāvapūjāmeva viśeṣayitvā śivayogī kriyāliṅganiṣṭho neti
kathayati-
svānubhūtipramāṇena jyotirliṅgena saṃyutaḥ /
śilāmṛddārusambhūtaṃ na liṅgaṃ pūjayatyasau

43

asau śivayogī svānubhūtipramāṇena
ahamasmītyakarmakasvānubhavapramāṇena jyotirliṅgena cinmayaprāṇaliṅgena
saṃyuktaḥ san pāṣāṇamṛtkāṣṭhanirmitaṃ liṅgaṃ na pūjayed
nārcayatītyarthaḥ

44

atha bhāvasiddhajyotirliṅgapūjāṃ viśiṣṭīkṛtya bhāvaliṅgasthalaṃ
samāpayati-
kriyārūpā tu yā pūjā sā jñeyā svalpasaṃvidām /
āntarā bhāvapūjā tu śivasya jñānināṃ matā

44

śivasya śivaliṅgasya kriyārūpā tu yā pūjā
karmakāṇḍaprasiddhakriyāsvarūpiṇī yā pūjā'sti sā svalpasaṃvidām
ajñānināmeva matā sammatā satī jñeyā / āntarā bhāvapūjā tu
jñānakāṇḍaprasiddhāntaḥpūjā jñānināṃ paripūrṇaśivajñānināṃ matā
sammatā

45

iti bhāvaliṅgasthalam
atha jñānaliṅgasthalam
atha- acintyaṃ cāprameyaṃ ca vyaktāvyaktaṃ paraṃ ca yat /
sūkṣmātsūkṣmataraṃ jñānaṃ tanme manaḥ śivasaṅkalpamastu // iti
śrutyanusāreṇa parātparaṃ tu yatproktaṃ tṛptiliṅgaṃ taducyate /
bhāvanātītamavyaktaṃ paraṃ brahma śivābhidham // iti
pravṛttavātulottaravacanānusāreṇa ca bhāvaliṅgaprakāśakajñānalayasthānaṃ
tṛptiliṅgāparaparyāyaṃ jñānaliṅgasthalaṃ nirūpayati-
tadbhāvajñāpakajñānaṃ layaṃ yatra samaśnute /
tajjñānaliṅgamākhyātaṃ śivatattvārthakovidaiḥ

45

tadbhāvajñāpakajñānaṃ tadbhāvaliṅgaprakāśakajñānaṃ yatra layaṃ
gacchati tad
p. २९०)
jñānaliṅgaṃ jñānāśrayībhūtatṛptiliṅgamiti
śivatattvarahasyārthavedibhirvīraśaiverākhyātamityarthaḥ

46

atha tadeva viśadayati-
trimūrtibhedanirmuktaṃ triguṇātītavaibhavam /
brahma yad bodhyate tattu jñānaliṅgamudāhṛtam

46

brahmaviṣṇurudralakṣaṇamūrtitrayabhedarahitaṃ
sattvarajastamorūpaguṇatrayottirṇaturyaturyātītasampattimad brahma bodhyate
śrutigurutvānubhavaiḥ prakāśyate tajjñānaliṅgaṃ
jñānasyāśrayībhūtatṛptiliṅgamityucyata ityarthaḥ

47

atha tad jñānaliṅgaṃ sūtradvayena viśeṣayati-
sthūle kriyāsamāpattiḥ sūkṣme bhāvasya sambhavaḥ /
sthūlasūkṣmapadātīte jñānameva parātmani

47

sthūle sthūlarūpeṣṭaliṅge kriyārūpapūjāsampattiḥ sūkṣme
prāṇaliṅge bhāvodbhavaḥ nirmalatvamityarthaḥ / sthūlasūkṣmapadātīte
parātmani tṛptiliṅgarūpaparamātmani jñānameva

48

nanu upāsanārthaṃ sthūlasūkṣmarūpāṇi
śivasyāvaśyamapekṣaṇīyānītyatrāha-
kalpitāni hi rūpāṇi sthūlāni paramātmanaḥ /
sūkṣmāṇyapi ca taiḥ ki vā parabodhaṃ samācaret

48

paramātmanaḥ sthūlasūkṣmarūpāṇāṃ māyākalpitatvena
kevalamumukṣūṇāṃ taiḥ prayojanābhāvāt parabodhaṃ
parabrahmamayatṛptiliṅgameva samācared utkṛṣṭatvena jānīyādityarthaḥ

49

p. २९१)
atha utkṛṣṭaparabodhābhijña eva jñānaliṅgīti kathayati-
parātparaṃ tu yad brahma paramānandalakṣaṇam /
śivākhyaṃ jñāyate yena jñānaliṅgīti kathyate

49

parātparaṃ viśvāpekṣayā paramutkṛṣṭaśaktitattvaṃ tadāśrayatvāt
tato'pyutkṛṣṭaṃ paramānandalakṣaṇaṃ śivākhyaṃ yatparabrahma tad yena
jñāyate sa jñānaliṅgīti bhaṇyata ityarthaḥ

50

atha jñānaliṅgyeva paramukta ityuktvā jñānaliṅgasthalaṃ samāpayati-
bāhyakriyāṃ parityajya cintāmapi ca mānasīm /
akhaṇḍajñānarūpatvaṃ yo bhajenmukta eva saḥ

50

yo bāhyakriyām iṣṭaliṅgasambandhinīṃ bāhyakriyāpūjām mānasīṃ
cintāmapi ca prāṇaliṅgasambandhinīmāntaradhyānapūjāṃ ca parityajya
akhaṇḍajñānarūpatvaṃ paripūrṇatṛptiliṅgaṃ bhajet sa mukta evetyarthaḥ

51

iti jñānaliṅgasthalam
atha svayaṃsthalam
atha- paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate / sa uttamaḥ puruṣastatra
paryeti [chā० u० ८/१२/३] iti chāndogyaśruteḥ-
prāṇaliṅgaparijñānānandaḥ sa śivalāñchanaḥ /
bāhyakarmaparityāgī sa svayaṃ liṅgamucyate //
p. २९२)
iti vātulottaravacanācca jñānaliṅgyeva svayaṃsthalasampanna iti nirūpayati-
tadbhāvajñāpakajñānaṃ yatra jñāne layaṃ vrajet /
tadvāneṣa samākhyātaḥ svābhidhāno manīṣibhiḥ

51

tadbhāvajñāpakajñānalayasthānavāneṣa jñānaliṅgī svābhidhānaḥ
svayaṃliṅgābhidhāna iti manīṣibhiḥ śivajñānibhiḥ samākhyāt ityarthaḥ

52

atha tadācāraṃ prakāśayati sūtracatuṣṭayena-
svacchandācārasantuṣṭo jyotirliṅgaparāyaṇaḥ /
ātmasthasakalākāraḥ svābhidho munisattamaḥ

52

jyotirliṅgaparāyaṇo bāhyaliṅgavaimukhyena cilliṅganiṣṭhaḥ
svairācārasantuṣṭaḥ śivātmani vidyamānasakalākāravān muniśreṣṭha eva
svayaṃliṅgābhidhānavānityarthaḥ

53

nirmamo nirahaṅkāro nirastakleśapañcakaḥ /
bhikṣāśī samabuddhiśca muktaprāyo munirbhavet

53

viṣayeṣu mamatāśūnyaḥ śarīrādiṣvahamityabhimānaśūnyaḥ
avidyādipañcakleśarahitaḥ bhikṣānnabhoktā loṣṭāśmakāñcaneṣu
samabuddhimān muniḥ svayaṃliṅgābhidhānavān yatiḥ muktaprāyaḥ
paramuktasadṛśaḥ syāt caramadehatvāditi

54

yadṛcchālābhasantuṣṭo bhasmaniṣṭho jitendriyaḥ /
samavṛttirbhaved yogī bhikṣuke vā nṛpe'thavā

54

spaṣṭam

55

p. २९३)
paśyan sarvāṇi bhūtāni saṃsārasthāni sarvaśaḥ /
smayamānaḥ parānande līnātmā vartate sudhīḥ

55

sudhīḥ śobhanabuddhimān svayaṃliṅgayatiḥ sarvaśaḥ sarvatra
saṃsārasthāni saṃsāracakrasthitāni sarvāṇi bhūtāni paśyan smayamānaḥ san
vismayavān san parānanda paramānandamayamahāliṅge līnātmā layaṃ gataḥ
san vartata ityarthaḥ

56

atha tasya yatīśvarasya nityakarmoktvā svayaṃsthalaṃ samāpayati-
dhyānaṃ śaivaṃ tathā jñānaṃ bhikṣā caikāntaśīlatā /
yateścatvāri karmāṇi na pañcamamiheṣyate

56

śivajñānaṃ śivādhikyajñānam śivadhyānam bhikṣāhāraḥ
ekāntaśīlatvam-yateḥ svayaliṅgaśivayogina etāni catvāri karmāṇi / pañcakarma
necchāviṣayīkriyate

57

iti svayaṃsthalam
atha carasthalam
atha-ātmaratirātmakrīḍa ātmamithuna ātmānandaḥ sa svarāḍ bhavati /
tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati [chā० u० ७/२५/२] iti chāndogyaśruteḥ /
ahaṃmamatvaśūnyātmā nijabodhaikarūpadṛk /
svayameva svayaṃ bhūtvā caratīti caraḥ smṛtaḥ //
iti vātulottaravacanācca sa svayaṃliṅgasampanna eva svayaṃ bhūtvā
sañcaratīti caraliṅgasthalarūpa iti kathayati-
p.२९४)
svarūpajñānasampanno dhvastāhaṃmamatākṛtiḥ /
svayameva svayaṃ bhūtvā caratīti carābhidhaḥ

57

svayaṃliṅgīti śeṣaḥ / nirastāhaṅkāramamakāravān
svasvarūpajñānasampannaḥ svayaṃliṅgī svayameva svayaṃ bhūtvā caratīti
caraliṅgābhidhānavānityarthaḥ

58

atha tasya caraliṅgasyācāraṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
kāmakrodhādinirmuktaḥ śāntidāntisamanvitaḥ /
samabuddhyā cared yogī sarvatra śivabuddhimān

58

spaṣṭam

59

idaṃ mukhyamidaṃ hīnamiti cintāmakalpayan /
sarvatra sañcared yogī sarvaṃ brahmeti bhāvayan

51

yogī śivayogītyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

60

na sammāneṣu samprītiṃ nāvamāneṣu ca vyathām /
kurvāṇaḥ sañcared yogī kūṭasthe svātmani sthitaḥ

60

kūṭasthe svātmani turyasākṣikapratyagātmalakṣaṇanijarūpe vidyamānaḥ
śivayogī sammāneṣu samprītimavamāneṣu duḥkhaṃ ca na kurvāṇaḥ
akurvāṇaḥ san sañcaret

61

p. २९५)
aprākṛtairguṇaiḥ svīyaiḥ sarvaṃ vismāpayan janam /
advaitaparamānandamudito dehivaccaret

61

śivādvaitodbhūtaparamānandasantoṣitaḥ śivayogī aprākṛtairlokottaraiḥ
svakīyairguṇaiḥ sarvajanaṃ vismayayuktaṃ santaṃ kurvan san śarīrīva caret
caratītyarthaḥ

62

na prapañce nije dehe na dharme na ca duṣkṛte /
gatavaiṣamyadhīrdhīro yatiścarati dehivat

62

gatavaiṣamyadhīḥ vidhiniṣedhādiṣu vigataviṣamabuddhiḥ dhīraḥ
sthiracittaḥ yatiḥ śivayogī nije dehe sati dehivat prākṛtavat prapañce na carati
dharme puṇyakṛtye pāpakṛtye'pi na caratītyarthaḥ

63

atha caraliṅgasthalaṃ samāpayati-
prākṛtaiśvaryasampattiparāṅmukhamanaḥsthitiḥ /
cidānandanijātmastho modate munipaṅgavaḥ

63

prakṛtitattvasamudbhūtabrahmaviṣṇvādyaiśvaryasampattivimukhī-
bhūtacittavṛttiryatiśreṣṭhaścidānandasvarūpaniṣṭhaḥ san modate
sukhamanubhavannāsta ityarthaḥ

64

iti carasthalam
atha parasthalam
atha - tadbrahmāhamiti jñātvā brahma sampadyate param ityamṛta [bra० bi०
u० ८] (brahma)-binduśruteḥ-
svayaṃ svayaṃtvamāsādya carato na paraḥ smṛtaḥ /
p. २९६)
asau tato'tītavarṇāśramatvena paraḥ smṛtaḥ //
iti vātulottaravacanācca svarūpasiddhatvena caratastasya śivayogī-śvarasya
paraṃ nāstīti jñānasya paraliṅgasthalaṃ saptabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
svayameva svayaṃ bhūtvā carataḥ svasvarūpataḥ /
paraṃ nāstīti bodhasya paratvamabhidhīyate

64

svayameva svayaṃ bhūtvā caratastasya śivayoginaḥ svasvarūpataḥ paraṃ
nāstīti jñānasya paraliṅgatvamabhidhīyata ityarthaḥ

65

atha tasya vartanāprakāramāha-
svatantraḥ sarvakṛtyeṣu svaṃ paratvena bhāvitaḥ /
tṛṇīkurvan jagajjālaṃ vartate śivayogirāṭ

65

svaṃ paratvena viśvādhikatvena bhāvitaḥ parāmṛṣṭaḥ śivayogirāṭ
śivayogīśvaraḥ sarvakṛtyeṣu svatantraḥ san jagajjālaṃ jagatsamūhaṃ
tṛṇīkurvan san vartata ityarthaḥ

66

atha sa kathaṃ modata ityatrāha-
varṇāśramasamācāramārganiṣṭhāparāṅmukhaḥ /
sarvotkṛṣṭaṃ svamātmānaṃ paśyan yogī tu modate

66

yogī śivayogītyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

67

atha kimidaṃ sarvotkṛṣṭatvamityatrāha-
viśvātītaṃ parambrahma śivākhyaṃ citsvarūpakam /
tadevāhamiti jñānī sarvotkṛṣṭaḥ sa ucyate

67

spaṣṭam

68

p. २९७)
nanu brahmasvarūpatve brahmavanmukta eva syādityatrāha-
acalaṃ dhruvamātmānamanupaśyannirantaram /
nirastaviśvavibhrāntirjīvanmukto bhavenmuniḥ

68

acalamacañcalaṃ dhruvaṃ nityamātmānaṃ svarūpaṃ
nirantaramakhaṇḍitvena anupaśyan ananyatvena paśyan muniḥ śivayogī
nirastaviśvavibhrāntiḥ nirākṛtaprāpañcikabhrāntimān san jīvanmukta
āhāravyavahārādinā jīvannapi punarjanmāntarābhāvānmukta ityarthaḥ

69

nanu varṇāśramagatasamācāraparityāgena karmadevatāḥ kupitā
bhavantīti kathaṃ jīvanmukta ityatrāha-
brahmādyāḥ kiṃ nu kurvanti devatāḥ karmamārgagāḥ /
karmātītapadasthasya svayaṃ brahmasvarūpiṇaḥ

69

svayaṃ svayameva brahmasvarūpiṇaḥ brahmasvarūpavān san
karmātītapadasthasya puṇyapāpādikarmakāṇḍottīrṇasthānagatasya
śivayoginaḥ karmamārgagā brahmaviṣṇvādyā devatāḥ kiṃ nu kurvanti na
kimapi kartuṃ kuśalā ityarthaḥ

70

punarayaṃ śivayogyevājñānaṃ vimocayatītyāha-
svecchayā sañcared yogī vimuñcan dehamānitām /
darśanaiḥ sparśanaiḥ sarvājñānapi vimocayet

70

dehamānitāṃ dehābhimānaṃ vimuñcan śivayogī svecchayā
sañcarannapi svairācārasampanno'pi darśanasparśanābhyāṃ sarvānajñān
prākṛtajanān vimocayed muktān kuryādityarthaḥ

71

p. २९८)
atha-nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti divyam iti śrute
paraliṅgarūpaśivayogīśvara eva śivabhāvasampannatvājjīvanmukta ityuktvā
parasthalaṃ samāpayati-
nitye nirmalabhāvane nirupame nirdhūtaviśvabhrame
sattānandacidātmake paraśive sāmyaṃ gataḥ saṃyamī /
pradhvastāśramavarṇadharmanigalaḥ svacchandasañcāravān
dehīvādbhutavaibhavo vijayate jīvanvimuktaḥ sudhīḥ

15

iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇa śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
siddhāntaśikhāmaṇau liṅgasthale bhaktasthalagatanavavidhaliṅgaprasaṅgo nāma
pañcadaśaḥ paricchedaḥ samāptaḥ

71

nitye nirmalasvarūpe upamātīte nirastasamastadoṣe saccidānandātmake
paraśive jñātṛtvakartṛtvayogāt sāmyaṃ gataḥ
pradhvastacaturvarṇacaturāśramadharmaśṛṅkhalaḥ svacchandācāravān
svecchācāravān jīvanmuktaḥ sudhīḥ paraliṅgarūpaśivayogī dehīva
dehavānapi adbhutavaibhavaḥ san āścaryabhūtamahattvasampattimān san vijayate
sarvotkarṣeṇa vartata ityarthaḥ

15

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
bhaktasthalasya navavidhaliṅgaprasaṅganāmā pañcadaśaḥ paricchedaḥ

1

ṣoḍaśaḥ paricchedaḥ
atha kriyāgamasthalam
athāgastyapraśnaḥ / agastya uvāceti-
sthalānāṃ navakaṃ proktaṃ bhaktasthalasamāśrayam /
māheśvarasthale siddhaṃ sthalabhedaṃ vadasva me

1

spaṣṭam

2

śrīreṇukaḥ pratyuttaraṃ vakti reṇuka uvāceti-
māheśvarasthale santi sthalāni nava tāpasa /
kriyāgamasthalaṃ pūrvaṃ tato bhāvāgamasthalam

3

jñānāgamasthalaṃ cātha sakāyasthalamīritam /
tato'kāyasthalaṃ proktaṃ parakāyasthalaṃ tataḥ

4

dharmācārasthalaṃ cātha bhāvācārasthalaṃ tataḥ /
jñānācārasthalaṃ ceti kramādeṣāṃ bhidocyate

5

spaṣṭam // २-४ //
p. ३००)
atha- yānyanavadyāni karmāṇi tāni sevitavyāni no itarāṇi [tai० u० ११/१] iti
śruteḥ alpakriyā bahuphalaṃ vīraśaive maheśvari iti vātulatantravacanācca
pūrvoktaparasthalasampannaḥ śivayogīśvara eva śivaḥ tasya pūjaiva kriyā
tatparāgama eva kriyāgama iti kriyāgamasthalaṃ nirūpayati-
śivo hi paramaḥ sākṣāt pūjā tasya kriyocyate /
tatparā āgamā yasmāt tadukto'yaṃ kriyāgamaḥ

5

paramaḥ pūrvoktaparaliṅgaśivayogīśvara eva sākṣācchivo hi
pratyakṣībhūtaḥ śivaḥ tasya pūjā kriyocyate kriyetyucyata ityarthaḥ / āgamā
yasmāt kāraṇāt tatparāḥ kriyāpradhānāḥ tat tasmāt kāraṇād ayaṃ
kriyāgama ityucyata ityarthaḥ

6

atha tatpūjākriyāmeva pañcabhiḥ sūtrairviśeṣayati-
prakāśate yathā nāgniraraṇyāṃ manthanaṃ vinā /
kriyāṃ vinā tathāntaḥstho na prakāśo bhavecchivaḥ

6

araṇyāṃ dārupātre vahnirmanthanaṃ vinā yathā na prakāśate tathā
pūjākriyāṃ vinā antaḥstho liṅgamadhyasthaḥ śivaḥ prakāśo na
bhavedityarthaḥ

7

atha sā pūjā kathaṃ kartavyetyatrāha-
na yathā vidhilopaḥ syādyathā devaḥ prasīdati /
yathāgamaḥ pramāṇaṃ syāttathā karma samācaret

7

vidhilopa iti kartavyatālakṣaṇaniyamalopa ityarthaḥ / vidherlope śivo na
prasīdati tathāgamasyāprāmāṇyaṃ prāpnuyāt / tasmāt yathā vidherlopo na
bhavati tathā pūjā kartavyetyarthaḥ

8

p. ३०१)
nanu śivapūjā kimarthaṃ kartavyetyatrāha-
vidhiḥ śivaniyogo'yaṃ tasmād vihitakarmaṇi /
śivārādhanabuddhyaiva nirataḥ syād vicakṣaṇaḥ

8

vihitakarmaṇi śāstroktakarmaṇyayaṃ vidhiḥ śivapūjā kartavyeti vidhiḥ
śivaniyogaḥ śivasyājñārūpaḥ tasmād vicakṣaṇaḥ pravīṇaḥ
śivārādhanabuddhau nirata āsaktaḥ syāt anyathā śivājñānalaṅghane
narakaṃ vrajedityarthaḥ

9

atha śivapūjāprakāraḥ kathaṃ jñātavya ityatrāha-
gurorādeśamāsādya pūjayet parameśvaram /
pūjite parameśāne pūjitāḥ sarvadevatāḥ

9

gurūpadiṣṭaprakāreṇa śivaliṅgaṃ pūjayet / tasmin pūjite sarve devāḥ
pūjitāḥ syuḥ śivaliṅgasya sarvadevamayatvena sarvadevāḥ prasannāḥ
syurityarthaḥ

10

nanu śivapūjanasya kiṃ phalamityatrāha-
sadā śivārcanopāyasāmagrīvyagramānasaḥ /
śivayogarato yogī mucyate nātra saṃśayaḥ

10

sarvadā
śivaliṅgapūjāsādhanasāmagrīsampādanarūpaśivayoganiṣṭhaḥ śivayogī
malamāyādipāśamukto bhavati / asminnarthe saṃśayo nāstītyarthaḥ

11

nanu- jñānādeva tu kaivalyam ityādivacanairjñānasyaiva
mokṣasādhatvaṃ pratīyate na karmaṇa ityāśaṅkya-
na kriyārahitaṃ jñānaṃ na jñānarahitā kriyā /
apaśyannandhako dagdho'gacchan paṅguśca dahyate //
p. ३०२)
iti śivarahasyavacanānusāreṇa samādhatte-
andhapaṅguvadanyo'nyasāpekṣo jñānakarmaṇī /
phalautpattau viraktasya tasmāt taddvayamācaret

11

jñānakarmaṇī jñānakriye andhapaṅguvadanyonyasāpekṣe iti taddvayaṃ
jñānakriyādvayam / tasmāt phalotpattau parāparamuktirūpaphalotpattau virakta
ācaredityarthaḥ

12

nanu siddhajñānināṃ karmaṇā prayojanaṃ nāstītyatrāha-
jñāne siddhe'pi viduṣāṃ karmāpi viniyujyate /
phalābhisandhirahitaṃ tasmāt karma na santyajet

12

na karmaṇā iti śruteḥ kāmyakarmaparatvād viduṣāṃ jñāne siddhe'pi
vedānte'gnihotravat phalāpekṣārahitaṃ karma vidhīyata eva
tattadāśramavihitakarmaparityāge pātityāt-
jñānaṃ pradhānaṃ na tu karmahīnaṃ
karma pradhānaṃ na tu cidvihīnam /
tasmād dvayoreva bhavet
prasiddhirnahyekapakṣo vihagaḥ prayāti //
ityabhiyuktokteśca niṣkāmakarmānuṣṭhānaṃ na santyajedityarthaḥ

13

athācārasyādhikyaṃ pratipādayati-
ācāra eva sarveṣāmalaṅkārāya kalpyate /
ācārahīnaḥ puruṣo loke bhavati ninditaḥ

13

spaṣṭam

14

p. ३०३)
tasmāt satkarmācaraṇavān bhavedityuktvā kriyāgamasthalaṃ samāpayati-
jñānenācārayuktena prasīdati maheśvaraḥ /
tasmādācāravān jñānī bhavedādehapātanam

14

spaṣṭam

15

iti kriyāgamasthalam
atha bhāvāgamasthalam
atha-yaṃ yathopāsate tadeva bhavati yadbhāvaṃ tadbhavati yathākāri
tathācāri tathā bhavati iti bṛhadāraṇyakaśruteḥ śivabhāvānusandhānācchivo
bhāve prakāśate iti yogajāgamasthiteśca niṣkāmakarmānuṣṭhānavato
viraktasya bhāvacihnameva bhāvāgamasthalamiti nirūpayati-
bhāvacihnāni viduṣo yāni santi virāgiṇaḥ /
tāni bhāvāgamatvena vartante sarvadehinām

15

virāgiṇaḥ asatkriyāphalaviraktasya viduṣo jñāninaḥ śivayoginaḥ yāni
bhāvacihnāni santi tāni sarvadehināṃ prākṛtānāṃ bhāvāgamatvena vartanta
ityarthaḥ

16

atha pūrvoktajñānācārāpekṣayā bhāva eva viśiṣṭa iti sūtradvayena kathayati-
śivo'hamiti bhāvo'pi śivatāpattikāraṇam /
na jñānamātraṃ nācāro bhāvayuktaḥ śivo bhavet

16

śivo'hamiti bhāvaḥ śivatvaprāptikāraṇam jñānamātraṃ na
śivatāpattikāraṇaṃ na bhavatītyarthaḥ / ācāraḥ kevalasatkriyācāro'pi na
śivatvaprāptikāraṇaṃ na kintu bhāvayuktaḥ śivo'hamiti bhāvena saṃyukta eva
śivaḥ śivasvarūpo bhavedityarthaḥ

17

p. ३०४)
nanu jñānabhāvayoḥ ko bheda ityatrāha-
jñānaṃ vastuparicchedo dhyānaṃ tadbhāvakāraṇam /
tasmāt jñāte mahādeve dhyānayukto bhavet sudhīḥ

17

vastupariccheda idametādṛśamiti vastusvarūpanirṇāyakaṃ jñānam
tadbhāvakāraṇaṃ nirṇītasya vastuno bhāvasya dharmalābhasya kāraṇaṃ
dhyānaṃ tadevāhamiti mananam / tasmāt śive jñāte sati sudhīḥ sujñānī
dhyānayukto bhāvena saṃyukto bhavet syādityarthaḥ

18

atha kathaṃ bhāvayedityatrāha-
antarbahiśca sarvatra paripūrṇaṃ maheśvaram /
bhāvayet paramānandalabdhaye paṇḍitottamaḥ

18

antarbahiśca śarīrāntarbahiścetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

19

atha sā kriyāpūjā bhāvarahitā ced vṛtheti sadṛṣṭāntaṃ sūtradvayenāha-
arthahīnā yathā vāṇī patihīnā yathā satī /
śrutihīnā yathā buddhirbhāvahīnā tathā kriyā

19

śrutihīnā vedaśrutisammatirahitā buddhirjñānamityarthaḥ

20

cakṣurhīno yathā rūpaṃ na kiñcidvīkṣituṃ kṣamaḥ /
bhāvahīnastathā yogī na śivaṃ draṣṭumīśvaraḥ

20

īśvaraḥ samartha ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

21

p. ३०५)
bhāvaśuddhena manasā pūjayet parameṣṭhinam /
bhāvahīnāṃ na gṛhaṇāti pūjāṃ sumahatīmapi

21

bhāvaśuddhena dhyānaśuddhenetyarthaḥ / saḥ sa parameśvara ityarthaḥ /
śiṣṭaṃ spaṣṭam

22

atha-
bhramadbhramaracintāyāṃ kīṭo'pi bhramarāyate /
śivacintāsamākrāntaḥ śivarūpī bhaved dhruvam //
iti vīrāgamavacanānusāreṇa bhāvamahattvaṃ prakāśayati-
nairantaryeṇa sampanne bhāve dhyātuṃ śivaṃ prati /
tadbhāvo jāyate yadvat krimeḥ kīṭasya cintanāt

22

krimeḥ kīṭasya bhramarasya cintanād yadvad yathā tadbhāvo
bhramarakīṭabhāvo jāyate tathā bhāve citte cittaviśiṣṭe śivaṃ dhyātuṃ
nairantaryeṇa sampanne sati tadbhāvaḥ śivasvarūpa eva jāyate śivaṃ pratīyata
ityarthaḥ

23

atha niṣkalaśivacintane yadyasamarthaḥ tadvibhūtiṃ vā cintayedityuktvā
bhāvāgamasthalaṃ samāpayati-
niṣkalaṅkaṃ nirākāraṃ parabrahma śivabhidham /
nirdhyātumasamartho'pi tadvibhūtiṃ vibhāvayet

23

tadvibhūtiṃ sarvajñatvādimahadaiśvaryamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

24

iti bhāvāgamasthalam
p. ३०६)
atha jñānāgamasthalam
atha- jñānī vijñānatatparaḥ ityamṛtabinduśrute
jñānametacchaivasaṃstham iti patiparātantravacanācca
tadbhāvāgamasampannasya parayogino jñānacihnameva jñānāgamasthalamiti
pratipādayati-
parasya jñānacihnāni yāni santi śarīriṇām /
tāni jñānāgamatvena pravartante vimuktaye

24

parasya bhāvāgamasampannasya paramaśivayogino jñānacihnānyeva
prākṛtānāṃ paśujanānāṃ vimuktaye tadgataye jñānāgamatvena pravartanta
ityarthaḥ

25

atha- yatheha karmacito lokaḥ kṣīyate evamevāmutra puṇyacito lokaḥ
kṣīyate [chā० u० ८/१/६] jñātvā devaṃ mṛtyupāśān chinatti [tulanīya-
jñātvāṃ devaṃ sarvapāśāpahāniḥ (śve० u० १/११)] iti śrutyanusāreṇa
pūrvoktakevalabhāvakarmabhyāṃ phalaṃ nāstītyuktvā jñānameva pañcabhiḥ
sūtrairviśeṣayati-
bhāvena kiṃ phalaṃ pusāṃ karmaṇāṃ vā kimiṣyate /
bhāvakarmasamāyuktaṃ jñānameva vimuktidam

25

ahaṃ brahmāsmītyaparokṣajñānaṃ jñānamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

26

kevalaṃ karmamātreṇa janmakoṭiśatairapi /
nātmanāṃ jāyate muktirjñānaṃ mukterhi kāraṇam

26

hi na karmaṇā [kai० u० ३] iti tarati śokamātmavit [chā० u० ७/१/३]
ityādibahuśrutyādiprasiddho'yamarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

27

p. ३०७)
atha karmaṇā muktirnāstītyedeva na kintu karma jñānahīnaṃ cet punaḥ
saṃsārakāraṇamityāha-
jñānahīnaṃ sadā karma puṃsāṃ saṃsārakāraṇam /
tadeva jñānayogena saṃsāravinivartakam

27

spaṣṭam

28

atha jñānahīnaṃ karma kathaṃ punaḥ saṃsārakāraṇamityatrāha-
phalaṃ kriyāvatāṃ puṃsāṃ svargādyaṃ naśvaraṃ yataḥ /
tasmāt sthāyiphalaprāptyai jñānameva samabhyaset

28

te taṃ bhuktvā svargalokaṃ viśālaṃ kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti
[bha० gī० ९/२१] ityādivacanabalāt kevalakriyāniṣṭhānāṃ puṃsāṃ svargādyaṃ
phalaṃ naśvaraṃ nāśaśīlam tasmāt sthāyimokṣaphalaprāptyai jñānameva
samyagabhyasedityarthaḥ

29

nanu tajjñānaṃ kathamabhyasanīyamityatrāha-
śāstrābhyāsādiyatnena sadgurorupadeśataḥ /
jñānameva samabhyasyet kimanyena prayojanam

29

śāstrābhyāsādiyatnena
nigamāgamaśiraḥsiddhavīraśaivaśāstrābhyāsādiprayatnena
sadgurorupadeśato'nugrahād jñānameva śivajñānameva samabhyasyet
samyagabhyāsaṃ kuryāt / anyena
pāśavahavirbhakṣaṇopayuktapūrvamīmāṃsādiśāstreṇa kiṃ prayojanam? na
kiñcit prayojanamityarthaḥ

30

atha tajjñānamahattvaṃ sūtradvayena prakāśayati-
p. ३०८)
jñānaṃ paraśivādvaitaparipākaviniścayaḥ /
yena saṃsārasambandhavinivṛttirbhavet satām

30

parabrahmaliṅgādanyannāstīti paripakvaniścaya eva jñānam yena
jñānena satāṃ saṃsārabādhānivṛttirbhavediti

31

atha tadeva viśadayati-
śivātmakamidaṃ sarvaṃ śivādanyanna vidyate /
śivo'hamiti yā buddhistadeva jñānamuttamam

31

spaṣṭam

32

atha tajjñānamahattvaṃ sūtradvayena prakāśayati-
andho yathā purasthāni vastūni ca na paśyati /
jñānahīnastathā dehī nātmasthaṃ vīkṣate śivam

32

spaṣṭam

33

nanu śivadarśanena kimityatrāha-
śivasya darśanāt puṃsāṃ janmaroganivartanam /
śivadarśanamapyāhuḥ sulabhaṃ jñānacakṣuṣām

33

atra syāditi śeṣaḥ / janmaroganivartanaṃ syāditi sambandhaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam

34

tasmād jñānena vinā ajñānanivṛttirnāstītyuktvā jñānāgamasthalaṃ
samāpayati-
p. ३०९)
dīpaṃ vinā yathā gehe nāndhakāro nivartate /
jñānaṃ vinā tathā citte moho'pi na nivartate

34

jñānaṃ vinā śivajñānaṃ vinetyarthaḥ / moho'jñānam / śiṣṭaṃ spaṣṭam

35

iti jñānāgamasthalam
atha sakāyasthalam
atha- śarīramādyaṃ khalu dharmasādhanam [ku० saṃ०] iti
vacanānusāreṇa tacchivajñānasampannasya yoginaḥ śarīrasya
kriyābhāvajñānakāraṇatvenātmatvanirūpaṇādayaṃ lokaḥ sakāya iti
ṣaḍbhiḥ sūtraiḥ sakāyasthalaṃ pratipādayati-
parasya yā tanurjñeyā'dehakarmābhimāninaḥ /
tayā sakāyo loko'yaṃ tadātmatvanirūpaṇāt

35

adehakarmābhimāninaḥ sthūlo'hamahaṃ karomīti laukikavad
dehakarmābhimānaśūnyasya parasya pūrvoktajñānasampannasya yoginaḥ
parairjñeyā yā tanurasti tayā tanvā tadātmatvanirūpaṇāt taccharīrasya
ātmatvanirūpaṇād ayaṃ lokaḥ sakāya iti kāyena sahita ityarthaḥ

36

nanu dehābhimānaśūnyasya parayoginaḥ kāyāpekṣā kimarthamityatrāha-
kāyaṃ vinā samastānāṃ na kriyā na ca bhāvanā /
na jñānaṃ yattato yogī kāyavāneva sañcaret

36

yadyasmāt kāraṇāt samastānāṃ ca kāyaṃ vinā
kriyādhyānaśūnyatvāt śivajñānasampannaḥ śivayogī kāyavāneva
sañcarediti

37

p. ३१०)
nanvasya yoginaḥ śivajñānasampannatvāt kimiti kāyāpekṣetyatrāha-
śivaikajñānayuktasya yogino'pi mahātmanaḥ /
kāyayogena siddhyanti bhogamokṣādayaḥ sadā

37

mokṣasya jñānamūlatvāt jñānasya kāyamūlatvāditi bhāvaḥ

38

atra dṛṣṭāntamāha-
kāṣṭhaṃ vinā yathā vahnirjāyate na prakāśavān /
mūrtiṃ vinā tathā yogī nātmatattvaprakāśavān

38

spaṣṭam

39

punaśca dṛṣṭāntāntaramāha-
mūrtyātmanaiva devasya yathāpūjyatvakalpanā /
tathā dehātmanaivāsya pūjyatvaṃ parayoginaḥ

39

spaṣṭam

40

kimuta śivo'pi mūrtyātmanaiva sṛṣṭyādīn karotītyāha-
niṣkalo hi mahādevaḥ paripūrṇaḥ sadāśivaḥ /
jagatsṛṣṭyādisaṃsiddhyai mūrtimāneva bhāsate

40

spaṣṭam

41

atha brahmādidivyajñānino'pi kāyavanta evetyāha-
p. ३११)
brahmādyā devatāḥ sarvā munayo'pi mumukṣavaḥ /
kāyavanto hi kurvanti tapaḥ sarvārthasādhakam

41

spaṣṭam

42

atha-vairāgyeṇa vapustyāgo naiva kāryo manīṣibhiḥ iti
devīkālottaravacanānusāreṇa śarīrasya sakalasiddhimūlatvānna tatparityāgo
yukta ityuktvā sakāyasthalaṃ samāpayati-
tapo hi mūlaṃ sarvāsāṃ siddhīnāṃ yajjagattraye /
tapastatkāyamūlaṃ hi tasmāt kāyaṃ na santyajet

42

sarvāsāṃ siddhīnāṃ tapaḥ kāraṇam tapasaḥ śarīraṃ kāraṇam tasmāt
kāyaṃ vairāgyeṇa na parityajediti

43

iti sakāyasthalam
atha akāyasthalam
atha-acchāyam [vṛ० u० ३/८/८] aśarīram [chā० u० ८/१२/१] iti śruteḥ
parayoginaścaupacārikadehitvādakāya iti pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
aupacārikadehitvājjagadātmatvabhāvanāt /
māyāsambandharāhityādakāyo hi paraḥ smṛtaḥ

43

para uktalakṣaṇasakāyaḥ parayogī aupacārikadehitvād
dehābhimānaśūnyatvād jagadātmatvabhāvanāt svaśaktipracayo viśvam [śi०
sū० ३/३०] iti śivasūtrasthiteḥ sarvaṃ viśvaṃ
śivasvabhāvabhūtacitkriyāśaktimayam tadviṣayatvāt anyathā
tadbāhyatvenāprameyakāryaṃ syāditi cintanād māyāsambandharahityāt ata
evānyonyabhāvalakṣaṇabhedabuddhirāhityād akāya iti smṛtaḥ hi prasiddha
ityarthaḥ

44

p. ३१२)
nanvasya dehābhimānaśūnyatvenākāyatve'pi dehasambandhasya
vidyamānatvāt tatkṛtavikāro'sti kimityatrāha-
parasya dehayoge'pi na dehāśrayavikriyā /
śivasyeva yatastasmādakāyo'yaṃ prakīrtitaḥ

44

śivasya dehayoge'pi yathā śarīraprayuktakāmādivikāro nāsti tathā
parayoginaḥ śivatulyatvād dehaprayuktavikāro nāstītyarthaḥ

45

nanvakāyakāyatvena bhāsanaṃ kiṃprayuktamityatrāha-
paraliṅge vilīnasya paramānandacinmaye /
kuto dehena sambandho dehivadbhāsanaṃ bhramaḥ

45

draṣṭadṝṇāṃ bhrama ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

46

atha dehasambandhe satyapi tena bādhakaṃ nāstītyāha-
dehābhimānahīnasya śivabhāve sthitātmanaḥ /
jagadetaccharīraṃ syād dehenaikena kā vyathā

46

dehābhimānaśūnyatvena śivabhāve sthitasvarūpavata etatparayoginaḥ
śivavad viśvaṃ śarīraṃ syādityekena śarīreṇa kā vyathā na kā'pītyarthaḥ

47

atha śivavat svātantryābhāvāt kasmānnāstītyatrāha-
p. ३१३)
śivajñānaikaniṣṭhasya nāhaṅkārabhavabhramaḥ /
na cendriyabhavaṃ duḥkhaṃ tyaktadehābhimāninaḥ

47

śivāhaṃbhāvaniṣṭhasya paricchinnaśarīrāhaṅkāraśūnyatvād
nāhamīśvara iti tatkṛtabhrāntirindriyajanyaṃ duḥkhaṃ ca nāstītyarthaḥ

48

athoktārthameva sphuṭīkṛtyākāyasthalaṃ samāpayati-
na manuṣyo na devo'haṃ na yakṣo naiva rākṣasaḥ /
śivo'hamiti yo buddhyāt tasya kiṃ dehakarmaṇā

48

tasyākāyasya śārīrakakarmaṇā kim kiṃ prayojanam na kimapītyarthaḥ /
śiṣṭaṃ spaṣṭam

49

ityakāyasthalam
atha parakāyasthalam
sa evai (vedai) tatparamaṃ brahmadhāma [muṃ० u० ३/२/१] iti muṇḍakaśruteḥ
akāyaparayogī prakṛtimāyātīta iti parabrahmaśarīratvāt parakāya iti pañcabhiḥ
sūtraiḥ pratipādayati-
vaśīkṛtatvāt prakṛtermāyāmārgātivartanāt /
parakāyo'yamākhyātaḥ satyajñānasukhātmakaḥ

49

ayamakāyaḥ śivayogī prakṛtervaśīkṛtatvād
vaśīkṛtermāyāmārgollaṅghanāt satyajñānasukhātmakaḥ
saccidānandasvarūpavān parakāya ityākhyāta ityarthaḥ

50

p. ३१४)
nanvevaṃ parakāyatve kathite'pi sthūlaśarīrasya vidyamānatvāt
kathamadhunaiva parakāyatvamityatrāha-
parabrahmavapuryasya prabodhānandabhāsuram /
prākṛtena śarīreṇa kimetenāsya jāyate

50

cidānandābhyāṃ prakāśamānaṃ parabrahma yasya vapuḥ śarīraṃ
jāyate asya parakāyasya prākṛtena śarīreṇa kim?
anyonyabhedābhāvabuddhirūpamāyāmārgollaṅghanena
tatkāryarūpaprakṛtitattvasya vaśīkaraṇāt sāgarataraṅganyāyena
svādhīnīkaraṇāt prakṛtisambhavena śarīreṇa kiṃ bādhakam? na kimati
bādhakamityarthaḥ

51

nanu tathāpi śarīrameva pratibandhakamityatrāha-
samyagjñānāgnisandagdhajanmabījakalevaraḥ /
śivatattvāvalambī yaḥ parakāyaḥ sa ucyate

51

samyagjñānāgninā dṛḍhataraśivādvaitajñānāgninā sandagdhaṃ
punarutpattiśaṅkā yathā na bhavati tathā samyag dagdhaṃ janmaiva bījaṃ yasya
tādṛśaḥ kalevaro bhavāntarakāraṇībhūtasūkṣmaśarīro yasya sa tathāvidhaḥ
śivatattvāvalambī paraśivasvarūpavān yo asti saḥ parakāya ityucyata ityarthaḥ /
janmarogapravartakasya sūkṣmaśarīrasya naṣṭatvāt sthūlaśarīre satyapi
bādhakaṃ nāstīti bhāvaḥ

52

nanu śarīrasya vidyamānatvenendriyavyāpārānuvṛtterbādhakamevetyatrāha-
indriyāṇi manovṛttivāsanāḥ karmasambhavāḥ /
yatra yānti layaṃ tena sakāyo'yaṃ parātmanā

52

karmasambhavāḥ karmapāśasambhūtā manovṛttivāsanā
indriyārthavāsanā indriyāṇi ca daśendriyavyāpārā yatra layaṃ yānti tena
parātmanā parabrahmaṇā ayaṃ eṣa
p. ३१५)
parakāyaḥ sakāyaḥ kāyena sahitaḥ san vartate / etatkāyasyāpi brahmamayatvāditi
bhāvaḥ

53

nanu śarīrasya kathaṃ brahmamayatvamityatrāha-
parāhantāmanuprāpya paśyed viśvaṃ cidātmakam /
sadeho'tibhramastasya niścitā hi śivātmatā

53

parāhantāṃ parabrahmaparaśivaparātmaparyāyaparatattvameva svayamiti
bhāvamanuprāpya viśvaṃ sakalajagajjālaṃ cidātmakaṃ
parabrahmasvabhāvabhūtacitkriyāntargatatvāttanmayamiti yaḥ paśyati tasya
sadehaḥ dehena saha vartamānatvam atibhramaḥ paśyatāṃ prākṛtānāṃ
bhramaḥ / niścitā hi śivātmatā kintu tasya śarīrasya śivātmatā niścitā
śaktimayatvāditi

54

tarhi sa parakāyaḥ śivavadakāyaḥ san paramamukta eva syādityatrāha-
svasvarūpaṃ cidākāraṃ jyotiḥ sākṣādvicintayan /
dehavānapi nirdeho jīvanmukto hi sādhakaḥ

54

svasvarūpaṃ sākṣāccidākaraṃ jyotiriti cintayan sādhako dehavānapi
punardehāntarābhāvānnirdeho jīvanmukta iti hi prasiddhamityarthaḥ

55

tadevopapādayati-
dehastiṣṭhatu vā yātu yoginaḥ svātmabodhinaḥ /
jīvanmuktirbhavet sadyaścidānandaprakāśinī

56

p. ३१६)
atra dṛṣṭāntamāha-
ātmajñānāvasānaṃ hi saṃsāraparipīḍanam /
sūryodaye'pi kiṃ lokastimireṇoparuddhyate

56

uparudhyate vyāpyata ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

57

atha parakāyasthalaṃ samāpayati-
dehābhimānanirmuktaḥ kalātītapadāśrayaḥ /
kathaṃ yāti paricchedaṃ śarīreṣu mahābudhaḥ

57

śarīrakalābhimānaśūnyaḥ san śarīrasya pāñcabhautikatvāt
tatkāraṇībhūtanivṛttyādikalātītaparabrahmapadāśrito mahābudhaḥ
paramajñānī parakāyaḥ śarīreṣu paricchedaṃ parimitatvaṃ kathaṃ kena
prakāreṇa yāti? na kenāpi yātītyarthaḥ

58

iti parakāyasthalam
atha dharmācārasthalam
atha-ya(dyeva)davidyādhigamaḥ sva(gamasya)dharmasyānucaraṇaṃ
svāśrameṣvevānukramaṇaṃ svadharma eva saṃvardhate
stambhaśākhevetarāṇyanenordhvabhāg bhavatyanyathā patati [mai० u० ४/३] iti
maitreyaśrutestasya parakāyasyācāra eva sarvajanānāṃ dharmācāra iti
dharmācārasthalaṃ pratipādayati-
tasyaiva parakāyasya samācāro ya iṣyate /
sa dharmaḥ sarvalokānāmupakārāya kalpyate

58

tasya parabrahmakāyasya śivayogino ya ācāra icchāviṣayīkriyate sa dharmaḥ
p. ३१७)
san samastajanānām upakārāya kalpyata ityarthaḥ

59

atha taddharmācāraṃ sūtratrayeṇa kathayati-
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayā kṣamā /
dānaṃ pūjā japo dhyānamiti dharmasya saṃgrahaḥ

59

dānaṃ sahajadānam pūjā śivaliṅgapūjā dhyānaṃ śivaliṅgacintanam
japaḥ śaivapañcākṣarābhyāsa ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

60

nanvidaṃ dharmācaraṇaṃ kimarthaṃ kartavyamityatrāha-
śivena vihito yasmādāgamairdharmasaṃgrahaḥ /
tasmāttamācaran vidvān tatprasādāya kalpyate

60

āgamaiḥ śivena dharmasamūho vihita iti vidheya eva /
tasmāddharmācāravān śivaprasādāya samartho bhavati anyathā
śivaprasādaśūnyaḥ san narakaṃ vrajedityarthaḥ

61

nanu sa dharmaḥ kathaṃ kartavya ityatrāha-
adharmaṃ na spṛśet kiñcid vihitaṃ dharmamācaret /
taṃ ca kāmavinirmuktaṃ tamapi jñānapūrvakam

61

vihitamahiṃsādirūpamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

62

p. ३१८)
atha tajjñānaṃ kīdṛśamityatra-
mātṛvat paradārāṃśca paradravyāṇi loṣṭhavat /
ātmavat sarvabhūtāni yaḥ paśyati sa dharmirāṭ //
iti śrutyanusāreṇa sūtradvayenāha-
ātmavat sarvabhūtāni saṃpaśyed yogavittamaḥ /
jagadekātmatābhāvānnigrahādivirodhataḥ

62

yogavittamo yogīśvaro jagadekātmatābhāvājjagataḥ
prakāśaikarūpatvacintanānnigrahādivirodhato
nigrahānugrahayoravakāśābhāvāt sarvabhūtāni ātmavat svātmavat
saṃpaśyet apakṣapātena paśyedityarthaḥ

63

evaṃ paśyato mamakāro naivetyāha-
eka eva śivaḥ sākṣājjagadetaditi sphuṭam /
paśyataḥ kiṃ na jāyeta mamakāro hi vibhramaḥ

63

śiva eka evaitajjagaditi sphuṭaṃ sākṣāt paśyataḥ kiṃ na jāyet? sarvaṃ
syādeva / tasmin jagati mamakāraḥ pratiniyatamastu mametyabhimāno vibhramo
nāstītyarthaḥ

64

atha taddharmācāraṃ virakto'pi na tyajedityāha-
dharma eva samastānāṃ yataḥ saṃsiddhikāraṇam /
niḥspṛho'pi mahāyogī dharmamārgaṃ ca na tyajet

64

saṃsiddhikāraṇaṃ bhogamokṣakāraṇamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

65

p. ३१९)
nanu jñānināṃ kiṃ dharmācaraṇenetyatrāha-
jñānāmṛtena tṛpto'pi yogī dharma na saṃtyajet /
ācāraṃ mahatāṃ dṛṣṭvā pravartante hi laukikāḥ [tulanīya- yadyadācarati
śreṣṭhastattadevetaro janaḥ / sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvarttate // (bha० gī०
३/२१)]

65

jñānāmṛtena śivajñānāmṛtena tṛpto'pi mahāyogī lokahitārthaṃ
dharmācāraṃ na parityajedityarthaḥ

66

atha kāraṇāntaramapyāha-
sadācārapriyaḥ śambhuḥ sadācāreṇa pūjyet /
sadācāraṃ vinā tasya prasādo naiva jāyate

66

jñānino'pi śivaprasādasiddhyarthamahiṃsādharmācaraṇamāvaśyakamiti
bhāvaḥ

67

iti dharmācārasthalam
atha bhāvācārasthalam
atha-
jyotīrūpaṃ śivaṃ pūrṇaṃ viśvatejonivartakam /
āśayaṃ bhāsayantaṃ ca bhāvayastanmayo bhavet //
iti kāmikavacanānusāreṇa dharmācārasampannasya śivayogino bhāva eva
sarveṣāṃ bhāvācāra ityupapādayati-
bhāva evāsya sarveṣāṃ bhāvācāraḥ prakīrtitaḥ /
bhāvo mānasaceṣṭātmā paripūrṇaḥ śivāśrayaḥ

67

asya dharmācārasampannasya śivayogino bhāva eva sarveṣāṃ
prākṛtānāṃ bhāvācāra iti parikīrtitaḥ / bhāvo nāma ka ityatrāha mānaseti /
p. ३२०)
manovyāpārarūpaḥ san paripūrṇaśivāśrayo'ntarbahiśca pūrṇaśiva eva
āśrayo yasya tādṛśastu viśeṣaṇabhāva ityarthaḥ

68

atha bhāvayuktakarma sūtradvayena viśeṣayati-
bhāvanāvihitaṃ karma pāvanādapi pāvanam /
tasmād bhāvanayā yuktaṃ paradharmaṃ samācaret

68

spaṣṭam

69

nanu bhāvena kimityatrāha-
bhāvena hi manaḥśuddhirbhāvaśuddhiśca karmaṇā /
iti sañcintya manasā yogī bhāvaṃ na saṃtyajet

69

spaṣṭam

70

nanu bhāvena karmasiddhiścet pratibandhakaṃ syādityatrāha-
śivabhāvanayā sarvaṃ nityanaimittikādikam /
kurvannapi mahāyogī guṇadoṣairna bādhyate

70

śiva eva karteti śivabhāvanayā (karma) kurvan yogī guṇadoṣairna lipyata
ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

71

p. ३२१)
nanu parayogīśvarasya nityanaimittikakarmasaṅgābhāvāt kathaṃ
tadācaraṇamaṅgīkṛtamityatrāha-
antaḥ prakāśamānasya saṃvitsūryasya santatam /
bhāvena yadupasthānaṃ tatsandhyāvandanaṃ viduḥ

71

antaḥ ūrdhvaṃ hṛtkamale nirantaraṃ bhāsamānasya cidādityasya bhāvena
yadupasthānamanuvartanam tat sandhyāvandanamiti vīraśaivācāryā
jānantītyarthaḥ

72

tarhi homo'pyāvaśyaka iti sa kīdṛśa ityatrāha-
ātmajyotiṣi sarveṣāṃ viṣayāṇāṃ samarpaṇam /
antarmukhena bhāvena homakarmeti gīyate

72

ātmajyotiṣi cidagnau antarmukhena bhāvena abahirmukhena bhāvena
sarveṣāṃ viṣayāṇāṃ yatsamarpaṇaṃ sāgarataraṅganyāyena layacintanaṃ
tadekalolībhāvacintanaṃ yadasti tad homakarmeti gīyate kathyata ityarthaḥ

73

evaṃ nityanaimittikakarmāṇi bhāvayan saṅgarahitaḥ syādityāha-
bhāveyat sarvakarmāṇi nityanaimittikāni ca /
śivaprītikarāṇyeva saṅgarāhityasiddhaye

73

saṃsārasambandhanivṛttyarthaṃ nityanaimittikāni sarvāṇi karmāṇi
śivaprītikārāṇyeveti bhāvayedityarthaḥ

74

nanu karmaṇaḥ saṅgahetutvāt kathaṃ saṅgarāhityaṃ syādityatrāha-
śive niveśya sakalaṃ kāryākāryaṃ vivekataḥ /
vartate yo mahābhāgaḥ sa saṅgarahito bhavet

74

p. ३२२)
vivekataḥ kartā kārayitā karma tatphalaṃ ca śiva eveti vivekataḥ
kāryākāryaṃ kartuṃ yogyamayogyaṃ ca śive niveśya samarpya yo mahābhāgo
mahāpuruṣo vartate sa saṅgarahito bhavasaṅgarahita ityarthaḥ

75

nanu bhavasaṅgarāhityaṃ śivadarśanena vinā na sambhavatītyatrāha-
ātmānamakhilaṃ vastu śivamānandacinmayam /
ekabhāvena satataṃ sampaśyanneva paśyati

75

ātmānaṃ svātmānaṃ akhilaṃ vastu sarvaṃ viśvam ānandacinmayaṃ
paraśivaṃ ca ekabhāvena ekatvena satataṃ paśyanneva
cidrūpatvācchivajīvaikyaṃ śivasvabhāvabhūtacitkriyāvyāptatvāt
tadabāhyatvena sarvaṃ viśvaṃ śivātmakamiti paśyanneva paśyati śivaṃ
paśyatītyarthaḥ

76

iti bhāvācārasthalam
atha jñānācārasthalam
atha-satyaṃ jñānamanantaṃ brahma [tai० u० २/१/१] iti śrutestasya
bhāvācārasampannasya śivayogino jñānācāra eva sarvadehināṃ jñānācāra
iti jñānācārasthalaṃ nirūpayati-
asya jñānasamācāro yoginaḥ sarvadehinām /
jñānācāro yadukto'yaṃ jñānācāraḥ sa kathyate

76

bhāvācārasampannasyāsya yogino jñānasamācāra eva sarvadehināṃ
jñānācāra iti yadyasmāt kāraṇāduktaḥ tasmātkāraṇāt so'yaṃ jñānācāra
iti kathyata ityarthaḥ

77

p. ३२३)
atha tajjñānācārameva lakṣaṇapūrvakaṃ sūtratrayeṇa kathayati-
śivādvaitaparaṃ jñānaṃ jñānamityucyate budhaiḥ /
siddhena vāpyasiddhena phalaṃ jñānāntareṇa kim

77

śivādvaitameva paraṃ pradhānaṃ yasya tādṛśaṃ jñānaṃ
budhairjñānamityucyate śāstrasiddhena vā tadasiddhena vā jñānāntareṇa
bhinnajñānena kiṃ phalam na kimapītyarthaḥ

78

atha tatkathamityatrāha-
nirmalaṃ hi śivajñānaṃ niḥśreyasakaraṃ param /
rāgadveṣādikaluṣaṃ bhūyaḥ saṃsṛtikāraṇam

78

śivajñānaṃ śivādvaitajñānaṃ nirmalam āṇavādimalasaṅgarahitaṃ
sat paraṃ niḥśreyakāraṇaṃ sarvotkṛṣṭamokṣapradamityarthaḥ /
tadvyatiriktabhedajñānaṃ rāgadveṣādikaluṣaṃ kāmakrodhādimiśraṃ sad
bhūyaḥ punaḥ punaḥ saṃsṛtikāraṇaṃ yātāyātakāraṇamiti hi
prasiddhamityarthaḥ

79

evaṃ jñānasvarūpamuktvā tadācārasvarūpaṃ kathayati-
paripūrṇaṃ mahājñānaṃ paratattvaprakāśakam /
avalambya pravṛtto yo jñānācāraḥ sa ucyate

79

paratattvaprakāśakaṃ paripūrṇam apiricchinnaṃ mahājñānaṃ
śivādvaitajñānamavalambya dhṛtvā ya ācāraḥ pravṛttaḥ sa jñānācāra
ityucyata ityarthaḥ

80

atha tajjñānācāriṇaṃ prakāśayati-
nirvikalpe pare dhāmni niṣkale śivanāmani /
jñānena yojayet sarvaṃ jñānācārī prakīrtitaḥ

80

p. ३२४)
niṣkale niravayave nirvikalpe bhedarahite śivanāmani śiva ityabhidhānavati
pare dhāmni parabrahmādhāre sarvaṃ jagajjālaṃ jñānena abhedajñānena yo
yojayet sa jñānācārīti kīrtita ityarthaḥ

81

atha tasya jñānācāriṇaḥ karmakārpaṇyaṃ nāstīti sūtradvayena kathayati-
jñānaṃ muktipradaṃ prāpya gurudṛṣṭiprasādataḥ /
kaḥ kuryāt karmakārpaṇye vāñchāṃ saṃsāravardhane

81

muktipradaṃ parāparamokṣapradaṃ śivajñānaṃ
gurukṛpādṛṣṭiprasannatāvaśāt prāpya saṃsāravardhane karmakārpaṇye
vāñchām icchāṃ kaḥ kuryāt? na ko'pi kuryādityarthaḥ

82

kuta ityatrāha-
karma jñānāgninā dagdhaṃ na prarohet kathañcana /
yadāhuḥ saṃsṛtermūlaṃ pravāhānugataṃ budhāḥ

82

yatkarma budhāḥ saṃsṛtermūlaṃ mūlakāraṇaṃ sat pravāhānugataṃ
jalapravāhanyāyenānāditvena śruteranugataṃ sad āhuḥ tatkarmabandhanaṃ
śivajñānāgninā dagdhaṃ sat kathañcana kenāpi prakāreṇa na prarohed
nāṅkuredityarthaḥ

83

tarhi karmabandhanaṃ kasyetyatrāha-
jñānena hīnaḥ puruṣaḥ karmaṇā baddhyate sadā /
jñāninaḥ karmasaṅkalpā bhavanti kila niṣphalāḥ

83

yathā puṣkarapalāśa āpo na śliṣyante evamevaṃvidi pāpakarma na
śliṣyate sa uttamaḥ puruṣaḥ iti chāndogyaśruteḥ
advaitabhaktiyuktasya yoginaḥ sakalāḥ kriyāḥ /
santi dagdhapaṭanyāyāt kriyāmātrā hi na kriyāḥ //
p. ३२५)
iti vīrāgamokteśca jñāninaḥ karmapāśo nāstītyarthaḥ

84

atha jñānācārasthalaṃ samāpayati-
śuddhācāre śuddhabhāvo vivekī
jyotiḥ paśyan sarvataścaivamekam /
jñānadhvastaprākṛtātmaprapañco
jīvanmuktaśceṣṭate divyayogī

16

iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇa śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
siddhāntaśikhāmaṇau māheśvarasthalāśritanavaliṅgaprasaṅgo nāma
ṣoḍaśaḥ paricchedaḥ

84

śuddhācāre nirmalajñānācāre śuddhabhāve nirmalabhāvavān vivekī
evaṃ pratiyogirahitaṃ śaivaṃ tejaḥ sarvataḥ paśyan
jñānadhvastaprākṛtātmaprapañcaḥ
śivādvaitajñānanāśitaprakṛtinyadehaprapañcavān divyayogī
svayaṃprakāśarūpaḥ śivayogī jīvanmuktaḥ san ceṣṭate laukikavad
vyavaharatītyarthaḥ

16

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
māheśvarasthalāśritanavaliṅgaprasaṅganāmā ṣoḍaśaḥ paricchedaḥ

1

saptadaśaḥ paricchedaḥ
atha prasādisthalam
(atha kāyānugrahasthalam)
athāgastyapraśnaḥ / agastya uvāceti-
sthalāni tāni coktāni yāni māheśvarasthale /
vadasva sthalabhedaṃ me prasādisthalasaṃśritam

1

vadasva upadiśetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

2

śrīreṇuka uvāca
sthalabhedā nava proktāḥ prasādisthalasaṃśritāḥ /
kāyānugrahaṇaṃ pūrvamindriyānugrahaṃ tataḥ

3

prāṇānugrahaṇaṃ paścāt tataḥ kāyārpitaṃ matam /
karaṇārpitamākhyātaṃ tato bhāvārpitaṃ matam

4

śiṣyasthalaṃ tataḥ proktaṃ śuśrūṣāsthalameva ca /
tataḥ sevyasthalaṃ caiṣāṃ kramaśaḥ śṛṇu lakṣaṇam

5

atha kāyānugrahasthalam
p. ३२७)
atha-śuciḥ samagrīvaśiraḥ śarīraḥ [kai० u० ५] iti kaivalyaśruteḥ sa
jñānācāravān śivayogī svarūpaśarīraṃ darśayannanugṛhṇātīti
kāyānugrāhaka iti sūtratrayeṇa nirūpayati-
anugṛhṇāti yallokān svakāyaṃ darśayannasau /
tasmādeṣa samākhyātaḥ kāyānugrahanāmakaḥ

5

asau jñānācārasampannaḥ śivayogī yadyasmāt kāraṇāt svakāyaṃ
darśayan san lokān prākṛtān (janān) anugṛhṇātyanugrahaṃ karoti tasmādeṣa
kāyānugrahanāmakaḥ kāyānugraha ityabhidhānavāniti samākhyāta ityarthaḥ

6

tatkathamityatra dṛṣṭāntamāha-
yathā śivo'nugṛhṇāti mūrtimāviśya dehinaḥ /
tathā yogī śarīrasthaḥ sarvānugrāhako bhavet

6

śivo yathā candraśekharādimūrtimāviśya dehinaḥ prāṇino'nugrahaṃ
karoti tathā yogī śarīrasthaḥ san śivadīkṣāsaṃskṛtadivyaśarīrasthaḥ san
sarvānugrāhakaḥ syādityarthaḥ

7

atha śivavadasaṅgaścetyāha-
śivaḥ śarīrayoge'pi yathā saṅgavivarjitaḥ /
tathā yogī śarīrastho niḥsaṅgo vartate sadā

7

sukhaduḥkhādisaṅgarahita ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

8

p. ३२८)
evaṃ śivayoginaḥ śivasamānatvamuktvā tasya māyāprapañcadarśanaṃ
nāstīti śiva eveti pañcabhiḥ sūtrairdṛṣṭāntapūrvakamupapādayati-
śivabhāvanayā yuktaḥ sthirayā nirvikalpayā /
śivo bhavati nirdhūtamāyāveśapariplavaḥ

8

atra śivayogīti śeṣaḥ / bhedarahitayā dṛḍhayā śivo'haṃbhāvanayā
yukto nivāritamāyāveśopaplavaḥ san śiva eva bhavatītyarthaḥ

9

nanu kathaṃ tasya māyāveśopaplavo nāstītyatrāha-
cittavṛttiṣu līnāsu śive citsukhasāgare /
avidyākalpitaṃ vastu nānyat paśyati saṃyamī

9

jñānānandayoḥ samudrasthānāpanne paramaśive cittavṛttiṣu
manovyāpāreṣu layaṃ gateṣu satsu śivayogī māyākalpitavastvantaraṃ na
paśyatītyarthaḥ

10

atra dṛṣṭāntamāha-
nedaṃ rajatamityukte yathā śuktiḥ prakāśate /
nedaṃ jagaditi jñāte śivatattvaṃ prakāśate

10

ukte jñāta ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

11

atha punardṛṣṭāntamāha-
yathā svapnakṛtaṃ vastu prabodhenaiva śāmyati /
tathā śivasya vijñāne saṃsāraṃ naiva paśyati

11

eṣa śivayogītyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

12

p. ३२९)
atha punardṛṣṭāntamāha-
ajñānameva sarveṣāṃ saṃsārabhramakāraṇam /
tannivṛttau kathaṃ bhūyaḥ saṃsārabhramadarśanam

12

yathā śuktyajñānaṃ rajatabhrāntikāraṇam tathā
śivaviṣayakamajñānaṃ saṃsārabhrāntikāraṇam / tannivṛttau
śuktyajñānanivṛttau yathā rajatabhramo nivartate tathā
śivaviṣayakājñānanivṛttau sāṃsārikabhedabhrāntidarśanaṃ nāstītyarthaḥ /
yathā śuktireva rajatam tathā śiva eva viśvamiti bhāvaḥ

13

tasmādayaṃ śivayogī jīvanmukta iti vadan kāyānugrahasthalaṃ samāpayati-
galitāhaṅkṛtigranthiḥ krīḍākalpitavigrahaḥ /
jīvanmuktaścared yogī dehivannirupādhikaḥ

13

nivṛttaparicchinnaśarīrādyahaṅkāravān krīḍārthaṃ
svecchāparikalpitakalevaraḥ ata eva nirupādhikaḥ pratibandharahita ityarthaḥ /
jīvanmuktaḥ san dehivat dehavāniva lokānugrahārthaṃ sañcaredityarthaḥ

14

iti kāyānugrahasthalam
athendriyānugrahasthalam
p. ३३०)
atha-trirunnataṃ sthāpya samaṃ śarīraṃ hṛdīndriyāṇi manasā
sanniveśya [śve० u० २/८] iti śvetāśvataraśrutyanusāreṇa tasyā
kāyānugrahasampannasya śivayogina indriyavivecanameva
sarveṣāmindriyānugrahasthalamiti nirūpayati-
darśanāt parakāyasya karaṇānāṃ vivekataḥ /
indriyānugrahaḥ proktaḥ sarveṣāṃ tattvavedibhiḥ

14

parakāyasya sarvotkṛṣṭakāyānugrahasampannasya śivayogino darśanāt
karaṇānāmindriyāṇāṃ vivekataḥ sarveṣāṃ prākṛtānāmindriyānugraha iti
tattvavedibhistattvajñānibhiḥ proktaḥ kathita ityarthaḥ

15

atha tatkathamityatra tadindrayavyāpāraṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
indriyāṇāṃ samastānāṃ svārtheṣu sati saṅgame /
rāgo vā jāyate dveṣastau yogī parivarjayet

15

loke samastānāṃ śrotrādīndriyāṇāṃ svasvaviṣayeṣu sambandhe sati
rāgo vā dveṣo vā jāyate / yogī śivayogī tau rāgadveṣau parivarjayet
parityajetetyarthaḥ

16

evaṃ ca yogīndriyavyāpārasya lokottaratvādanugrahakaratvamiti bhāvaḥ-
indriyāṇāṃ bahirvṛttiḥ prapañcasya prakāśinī /
antaḥ śive samāveśo niṣprapañcasya kāraṇam

16

spaṣṭam

17

p. ३३१)
evaṃ sthite-
kṣaṇamantaḥ śivaṃ paśyan kevalenaiva cetasā /
bāhyārthānāmanubhavaṃ kṣaṇaṃ kurvan dṛgādibhiḥ

18

sarvendriyanirūḍho'pi sarvendriyavihīnavān /
śivāhitamanā yogī śivaṃ paśyati nāparam

19

antaḥ antarmukhaḥ san kevalena cetasā bāhyendriyasaṅgarahitena cittena
kṣaṇaṃ śivaṃ paśyan dṛgādibhiścakṣurādibāhyendriyaiḥ bāhyārthānāṃ
śabdādibāhyaviṣayāṇām anubhavaṃ kṣaṇaṃ kurvan śivāhitamanā yogī
śive niveśitacittaḥ parayogī sarvendriyānirūḍho'pi sarvendriyāsakto'pi
sarvendriyavihīnavān san śivaṃ paśyati antarbahiśca śivameva paśyati aparaṃ
tadanyaṃ na paśyatīti tadindriyavivecanamanugrahakaramiti bhāvaḥ // १७-१८ //
nanvevamantarbahiśca śivaṃ paśyataḥ śivayogino'pi
prākṛtajanavajjarāmaraṇādidarśanāt kathaṃ lokānugrāhakatvamityatrāha-
na jarā maraṇaṃ nāsti na pipāsā na ca kṣudhā /
śivāhitendriyasyāsya nirmānasya mahātmanaḥ

19

śivāhitendriyasya śivaniveśitendriyavyāpāravato nirmānasya
dehādyabhimānaśūnyasya mahātmano mahāpuruṣasya asya śivayogino
jarāmaraṇaṃ nāsti tayoḥ śarīradharmatvāt kṣutpipāse ca na staḥ tayoḥ
prāṇadharmatvāditi

20

sarveṣu gātreṣu śiraḥ pradhānaṃ sarvendriyāṇāṃ nayanaṃ pradhānam
indriyāṇāṃ mano nātho manonāthastu mārutaḥ iti purāṇavacanānusāreṇa
sarvendriyavyāpārakāraṇībhūtamanomārutanigrahaṃ sūtratrayeṇa
prakāśayati-
mano yatra pravarteta tatra sarvandriyasthitiḥ /
p. ३३२)
śive manasi saṃllīne kva cendriyavicāraṇā

20

yatra manasthitiḥ (tatra) sarvendriyasthitiḥ manasi śive saṃllīne sati
indriyavicāraṇā indriyavyāpāraḥ kva? nāstītyarthaḥ

21

yadyat paśyan dṛśā yogī manasā cintayatyapi /
tattat sarvaṃ śivākāraṃ saṃvidrūpaṃ prakāśate

21

yogī śivayogī dṛśā yadyat paśyati manasā cintayati tattat sarvaṃ
cidrūpaṃ śivākāraṃ sat prakāśate manuta ityarthaḥ

22

anenāntarbāhyendriyanigrahaprakāro darśitaḥ / atha
prāṇanigrahaprakāraṃ darśayati-
karaṇaiḥ sahitaṃ prāṇaṃ manasyādhāya saṃyamī /
yojayet sa śivaḥ sākṣād yatra nāsti jagadbhramaḥ

22

karaṇairnetrādikaraṇaiḥ sahitaṃ prāṇaṃ prāṇavāyuṃ manasyādhāya
saṃsthāpya yaḥ saṃyamī śivayogī yatra brahmaṇi yojayet netrādikaraṇānāṃ
mana eva prāṇarūpam mano vāyurūpaṃ vegavattvāt loke kvacillakṣye
netracañcalaṃ cet prāṇavāyunirodhadvārā manolayasyānubhūyamānatvācca
trayāṇāmaikyāt sāmarasyena saṃyojayet sa sākṣācchiva eva / tasya jagadbhramo
viśvabhedabhrāntirnāsti cittavṛttirbrahmaṇi līnā ced bāhyendriyavyāpāro
nivartate tadabhāvād vibhedabhrāntirnāstītyarthaḥ

23

athendriyānugrahasthalaṃ samāpayati-
sarvendriyapravṛttyā ca bahirantaḥ śivaṃ yajan /
svacchandacārī sarvatra sukhī bhavati saṃyamī

23

p. ३३३)
saṃyamī śivayogī sarvendriyapravṛttyā ca antarbāhyendriyapravartanena
śivam iṣṭaprāṇarūpaśivaliṅga yajan pūjayan sarvatra svecchācārī bhūtvā
sukhī bhavati sukhamanubhavannāsta ityarthaḥ

24

itīndriyānugrahasthalam
atha prāṇānugrahasthalam
atha-prāṇān prapīḍyeha sa muktaceṣṭaḥ kṣīṇe prāṇe nāsikayocchvasīta
[śve० u० २/९] iti śvetāvataraśrutyanusāreṇendriyānugrahasampannasya
śivayoginastātparyāvalokanameva sarveṣāṃ prāṇānugrahasthalaṃ nirūpayati-
śivasya parakāyasya yat tātparyāvalokanam /
tatprāṇānugrahaḥ proktaḥ sarveṣāṃ tattvadarśibhiḥ

24

parakāyasya indriyānugrahasampannasya parabrahmakāyasya śivasya
śivayogino yattātparyāvalokanaṃ prāṇavāyunirodhena yattātparyāvalokanamasti
tatsarveṣāṃ prāṇānugraha iti tattvadarśibhistattvajñānibhiḥ prokta ityarthaḥ

25

atha tattātparyavalokanaṃ kīdṛśamityāha-
prāṇo yasya layaṃ yāti śive paramakāraṇe /
kutastasyendriyasphūrtiḥ kutaḥ saṃsāradarśanam

25

yasya śivayoginaḥ prāṇaḥ prāṇavāyuḥ paramakāraṇe śive
brahmādikāraṇeśānāmapi [brahmā viṣṇū rudra īśvaraḥ sadāśivaśceti
pañcakāraṇeśāḥ /] kāraṇībhūte paraśive layaṃ yāti tasya śivayogina
indriyasphūrtirindriyavyāpāraḥ kutaḥ? nāstītyarthaḥ / evaṃ ca
niṣprapañcaśivaliṅgadarśanaṃ tattātparyāvalokanamiti bhāvaḥ

26

p. ३३४)
atha tatkathamityatrāha-
karaṇeṣu nivṛtteṣu svārthasaṅgāt prayatnataḥ /
taiḥ samaṃ prāṇamāropya svānte śāntamatiḥ svayam

26

kevalakumbhena śive prāṇavāyau layaṃ gate sati karaṇeṣu
cakṣurādikaraṇeṣu svārthasaṅgāt śabdādisvaviṣayasambandhāt prayatnataḥ
svayameva nivṛtteṣu satsu svānte manasi tairindriyaiḥ samaṃ prāṇamāropya
saṃyojya śāntamatī rāgadveṣarahitaḥ syāt

27

evaṃ sthite-
śāntatvāt prāṇavṛttīnāṃ manaḥ śāmyati vṛttibhiḥ /
tacchāntau yogināṃ kiñcicchivādanyanna dṛśyate

27

prāṇavṛttīnāṃ recakapūrakarūpaprāṇavṛttīnāṃ śāntatvāt
kevalakumbhakena nivṛttatvāt mano vṛttibhiḥ saṅkalpavikalparūpavṛttibhiḥ
samaṃ śāmyati tacchāntau satyāṃ yogināṃ śivādanyanna kiñcidapi dṛśyata
ityarthaḥ

28

athātra śaṅkāṃ sūtradvayenodbhāvya tṛtīyena nirākaroti-
prāṇa eva manuṣyāṇāṃ dehadhāraṇakāraṇam /
tadādhāraḥ śivaḥ proktaḥ sarvakāraṇakāraṇam

28

spaṣṭam

29

p. ३३५)
asyottaram-
nirādhāraḥ śivaḥ sākṣāt prāṇastena pratiṣṭhitaḥ /
tadādhārā tanurjñeyā jīvo yenaiva ceṣṭate

29

tadādhārā prāṇādhāretyarthaḥ

30

yenaiva prāṇenaiva jīvaśceṣṭata iti sarvasammatatvena śive prāṇasya
līnatvād dehaḥ kathaṃ tīṣṭhatīti śaṅkā? asyottaram-
śive prāṇo vilīno'pi yogino yogamārgataḥ /
svaśaktivāsanāyogād dhārayatyeva vigraham

30

yoginaḥ śivayogino yogamārgataḥ kevalakumbharūpayogamārgāt
prāṇaḥ śive vilīno'pi layaṃ gato'pi svaśaktivāsanāyogād
nijaśaktisaṃskārabalād vigrahaṃ śarīraṃ dhārayatyevetyarthaḥ

31

tarhi sa kathaṃ tiṣṭhatītyatra sūtradvayena kathayati-
sa cābhyāsavaśād bhūyaḥ sarvatattvātivartini /
niṣkalaṅke nirākāre nirastāśeṣaviklave

31

sa ca jīvātmāśrayībhūtaprāṇavāyurbhūyo'bhyāsavaśāt
sarvatattvātivartini bhūmyādiśivāntatattvoparivartini niṣkalaṅke
jarāmaraṇādidoṣarahite nirākāre ata eva prākṛtanīlapītādyākārarahite
nirastāśeṣaviklave nivṛttasamastabādhe

32

cidvilāsaparisphūrtiparipūrṇasukhāhvaye /
śive vilīnaḥ sarvātmā yogī calati na kvacit

32

cidvilāsabāhulyena paripūrṇasukhādvaye paripūrṇānandasvarūpeṇa
dvitīyaśūnye paramaśive vilīnasarvātmā layībhūtasarvavyāpāravān yogī
śivayogī kvacit kutracit kadāpi na calati na spandata ityarthaḥ

33

p. ३३६)
atha kimiva na calatītyatrāha-
pradhvastavāsanāsaṅgāt prāṇavṛttiparikṣayāt /
śivaikībhūtasarvātmā sthāṇuvad bhāti saṃyamī

33

saṃyamī śivayogīśvaraḥ pradhvastavāsanāsaṅgād
vinaṣṭaviṣayavāsanāsamparkāt prāṇavṛttikṣayāt
prākṛtavaikṛtarūpaprāṇavyāpāranāśāt śivaikībhūtasarvātmā
śivaliṅgaikarasībhūtasarvendriyavyāpāravān san sthāṇuvat kāṣṭhavad
niścalatvena bhātītyarthaḥ

34

iti prāṇānugrahasthalam
atha kāyārpitasthalam
atha-
yadā śivāya svātmānaṃ dattavān deśikātmane /
tadā śaivo bhaved devi na tato'sti punarbhavaḥ //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa prāṇānugrahasampannasya yogyaṃ
kāyārpitasthalaṃ nirūpayati-
śivasya pararūpasya sarvānugrāhiṇo'rcane /
tyāgo dehābhimānasya kāyārpitamudāhṛtam

34

sarvānugrāhiṇaḥ sarvānugrāhakasya pararūpasya parabrahmakāyasya
prāṇānugrahasampannasya parayoginaḥ śivasyārcane śivaliṅgapūjāviṣaye
dehābhimānasya tyāgaḥ kāyārpitamityudāhṛtamityarthaḥ

35

p. ३३७)
atha kimanena bhavatītyatrāha-
yadā yogī nijaṃ dehaṃ śivāya vinivedayet /
tadā bhavati tadrūpaṃ śivarūpaṃ na saṃśayaḥ

35

tadrūpaṃ yoginaḥ svarūpaṃ śivarūpaṃ bhavatītyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

36

nanu dehamātraṃ samarpaṇīyaṃ vā yadyanyatkiñcidasti vetyatrāha-
indriyaprītihetūni viṣayāsaṅgajāni ca /
sukhāni sukhacidrūpe śivayogī nivedayet

36

indriyaprītikāraṇībhūtaviṣayasambandhotpannasukhaṃ cidānandarūpe
śive nivedayedityarthaḥ

37

atha tatkathamityatrāha-
darśanāt sparśanād bhukteḥ śravaṇād ghrāṇanādapi /
viṣayebhyo yadutpannaṃ śive tatsukhamarpayet

37

viṣayebhya etadvyatiriktavastrābharaṇādiviṣayebhya ityarthaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam

38

atha dehadvāreṇa yadyatsukhaṃ prāptaṃ tatsarvaṃ śivaliṅgāya
samarpaṇīyamiti vadan kāyārpitasthalaṃ samāpayati-
dehadvāreṇa yadyat syāt sukhaṃ prāsaṅgamātmanaḥ /
tattannivedayan śambhoryogī bhavati nirmalaḥ

38

dehadvāreṇa dehasambaddhadaśendriyadvāreṇa yadyatsukhaṃ svasya prāsaṅgaṃ
prasaktaṃ syāt
p. ३३८)
tattatsukhaṃ śambhoḥ śivaliṅgasya nivedayan samarpayan san yogī śivayogī
nirmalo nirlepaḥ san carati sañcaratītyarthaḥ / kāyikasukhasamarpaṇameva
kāyārpaṇamiti bhāvaḥ

39

iti kāyārpitasthalam
atha karaṇārpitasthalam
atha-
yastu vijñānavān bhavati yuktena manasā sadā /
tasyendriyāṇi vaśyāni sadaśvā iva sāratheḥ [kaṭhopa० १/३/६] //
iti kaṭhavallīśrutyanusāreṇa kāyārpitasampannasya karaṇārpitasthalaṃ
nirūpayati-
āsañjanaṃ samastānāṃ karaṇānāṃ parātpare /
śive yat tadidaṃ proktaṃ karaṇārpitamāgame

39

parātpare viśvasmādutkṛṣṭaparaśaktyapekṣayotkṛṣṭe śive śivaliṅge
samastānām antarbāhyavartināṃ karaṇānāṃ yadāsañjanaṃ
saṃyojanakartṛtvamasti tadidaṃ karaṇārpitamityāgame vīraśaivasiddhānte
proktaṃ kathitamityarthaḥ

40

atha karaṇārpakaṃ kathayati-
yadyatkaraṇamālambya bhuṅkte viṣayajaṃ sukham /
tattacchive samarpyaiṣa karaṇārpaka ucyate

40

yatkaraṇamālambya viṣayajaṃ sukhaṃ yad bhuṅkte tatkaraṇasambaddhaṃ
tadviṣayasukhaṃ śivaliṅge samarpya eṣa kāyārpitasampannaḥ karaṇārpaka
ityucyata ityarthaḥ

41

p. ३३९)
atha tatprakāraṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
ahaṅkāramadodriktamantaḥkaraṇavāraṇam /
badhnīyād yaḥ śivālāne sa dhīraḥ sarvasiddhimān

41

ahaṅkāramamakārarūpordhvādhomadamattamanobuddhicittalakṣaṇāntaḥ
karaṇagajaṃ yaḥ śivālāne śivaliṅgarūpabandhanastambhe badhnīyāt saḥ
sarvasiddhimān dhīraḥ

42

nanvindriyāṇām bāhulyānmanomātrabandhanena kathaṃ dhīratvamityatrāha-
indriyāṇāṃ samastānāṃ manaḥ prathamamucyate /
vaśīkṛte śive tasmin kimanyaistadvaśānugaiḥ

42

prathamaṃ kāraṇamityarthaḥ indriyāṇāṃ mano nāthaḥ iti śruteḥ /
śiṣṭaṃ spaṣṭam

43

nanvetāvatā kimityatrāha-
indriyāṇāṃ vaśīkāro nivṛttiriti gīyate /
lakṣīkṛte śive teṣāṃ kutaḥ saṃsāragāhanam

43

indriyavaśīkaraṇameva nivṛttiriti vidvadbhirgīyate / teṣāmindriyāṇāṃ
śivaliṅge lakṣīkṛte sati saṃsāranimajjanaṃ kutaḥ nāstītyarthaḥ

44

nanvindriyavaśīkāramātreṇa kathaṃ saṃsāranivṛttirityatrāha-
saṃsāraviṣakāntārasamucchedakuṭhārikā /
upaśāntirbhavet puṃsāmindriyāṇāṃ vaśīkṛtau

44

p. ३४०)
upaśāntirnirapekṣetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

45

nanu nirapekṣāmātreṇa kathaṃ karmabandhanivṛttirityatrāha-
indriyaireva jāyante pāpāni sukṛtāni ca /
teṣāṃ samarpaṇādīśe kutaḥ karmanibandhanam

45

spaṣṭam

46

nanu śivārpitapadārthairabhivṛddhiśravaṇāt śive
puṇyapāpasamarpaṇena tadabhivṛddhiḥ kasmānna bhavatītyatrāha-
prakāśamāne cidvahnau bahirantarjaganmaye /
samarpya viṣayān sarvān muktavajjāyate janaḥ

46

vahniprakṣiptapadārthānāṃ nāśadarśanād bahirantarbhāsamāne
viśvarūpe cidagnirūpaśivaliṅge samarpitānāṃ padārthānāmapi
nāśo'vaśyamaṅgīkaraṇīya ityabhivṛddhyabhāvāt samastaviṣayān tatra
samarpya jano jananamaraṇaparipīḍito dehī muktavajjāyata ityarthaḥ

47

nanu vahnisamarpaṇasya homarūpatvāt kiṃ tatsādhanamityatrāha-
cittadravyaṃ samādāya jagajjātaṃ mahāhaviḥ /
cidvahnau juhvatāmantaḥ kutaḥ saṃsāraviplavaḥ

47

jagataḥ pañcatanmātrarūpatvena śabdādiviṣayarūpaṃ
haviścittadravyaṃ saṅgṛhya antaḥ hṛdayakamalasthacidvahnau juhvatāṃ
śivayogināṃ saṃsārabādhaḥ kutaḥ? nāstītyarthaḥ

48

p. ३४१)
nanvevaṃrūpaviśvahavanena muktavajjāyamāno janaḥ kīdṛgrūpa ityatrāha-
ātmajyotiṣi cidrūpe prāṇavāyunibodhite /
juhvan samastaviṣayān tanmayo bhavati dhruvam

48

prāṇavāyuprakāśite cidrūpe ātmajyotiṣi śivāgnau
tattatkaraṇajanyasukhādiviṣayān juhvan arpayan śivayogī
tanmayaścinmayaśivasvarūpa eva bhavati jāyate (iti) dhruvaṃ niścayaḥ

49

nanu karaṇānāṃ prākṛtatvena kathaṃ tajjanyasukhādi
śivasamarpaṇayogyamityatrāha-
indriyāṇi samastāni śarīraṃ bhogasādhanam /
śivapūjāṅgabhāvena bhāvayan muktimāpnuyāt

49

śarīrādīnāṃ śivapūjāṅgatvāt tajjanyasukhādyapi
śivasamarpaṇayogyamevetyarthaḥ / idaṃ karaṇārpaṇaṃ kāyārpaṇasthale
prasaṅgāduktamiti na paunaruktyam

50

iti karaṇārpitasthalam
atha bhāvārpitasthalam
atha-
tasmāt prapañcasambandhabhāvaṃ hitvā śivātmakam /
bhāvamāśritya yatnena kuryād vyāpṛtimīśvare //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa karaṇārpitasampannasya śivayogino
vidhīyamānaṃ bhāvārpaṇaṃ nirūpayati-
śive niścalabhāvena bhāvānāṃ yatsamarpaṇam /
bhāvārpitamidaṃ proktaṃ śivasadbhāvavedibhiḥ

50

śive śivaliṅgaviṣaye niścalabhāvena sthirabhāvena bhāvānāṃ
yatsamarpaṇam tadidaṃ bhāvārpitamiti śivasadbhāvavedibhiḥ proktamityarthaḥ

51

p. ३४२)
atha ko nāma bhāva ityatrāha-
cittasthasakalārthānāṃ mananaṃ yattu mānase /
tadarpaṇaṃ śive sākṣānmānaso bhāva ucyate

51

mānaso manovikāro bhāvo bhāva ityucyate vikāro mānaso bhāvaḥ
ityamaraḥ / mānase manovikāre bhāve cittasthasakalārthānāṃ
cittaniṣṭhasakalapadārthānāṃ yanmananam anubhavarūpacintanaṃ yadasti tat
sākṣāt pratyakṣībhūte śive śivaliṅge arpaṇaṃ arpitamityucyate ityarthaḥ

52

atha tadbhāvasvarūpaṃ pañcabhiḥ sūtrairviśeṣayati-
bhāva eva hi jantūnāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ /
bhāvaśuddhau bhavenmuktirviparīte tu saṃsṛtiḥ

52

spaṣṭam

53

atha kā nāma bhāvaśuddhirityatrāha-
bhāvasya śuddhirākhyātā śivo'hamiti yojanā /
viparītasamāyoge kuto duḥkhanivartanam

53

śivo'hamiti svasvarūpānubhavayoga eva bhāvasya śuddhiriti
vidvadbhirākhyātā / viparītasamāyoge sati nāhaṃ śiva iti viparītayoge sati
duḥkhanirvatanaṃ sāṃsārikaduḥkhanivṛttiḥ kutaḥ? nāstītyarthaḥ

54

p. ३४३)
nanvidamiti bhāsamānaṃ viśvaṃ kathaṃ bhāvanīyamityatra-bhoktā
bhojyaṃ preritāraṃ ca matvā sarvaṃ proktaṃ trividhaṃ brahma caitat [śve० u०
१/१२] iti śvetāśvataraśrutyanusāreṇa kathayati-
bhoktā bhogyaṃ bhojayitā sarvametaccarācaram /
bhāvayan śivarūpeṇa śivo bhavati vastutaḥ

54

bhoktā jīvo bhogyaṃ bhogayogyaṃ vastu avyaktaṃ bhojayitā bhogadaḥ
śivaḥ / carācarametatsarvaṃ jagajjālaṃ
svanijasvabhāvabhūtacitkriyāśaktikāryatvāt śivarūpeṇa bhāvayan śivayogī
vastutaḥ paramārthataḥ śivo bhavati śiva eva bhavatītyarthaḥ / atra vastuta
ityanenāsya mukhyapakṣatvaṃ sūcitam

55

atha pakṣāntareṇa bhāvanāṃ kathayati-
mithyeti bhāvayan viśvaṃ viśvātītaṃ śivaṃ smaran /
sattānandacidākāraṃ kathaṃ baddhumihārhati

55

viśvaṃ svātiriktādhyāsalakṣaṇāvidyākāryatvād mithyeti bhāvayan
viśvātītaṃ viśvottīrṇaṃ śivaṃ sattānandacidākāraṃ
nityaparipūrṇasaccidānandasvarūpaṃ smaran malamāyādipāśairbaddhuṃ
kathamihārhati? na kenāpi prakāreṇārhatītyarthaḥ

56

atha bhāvanāntaramāha-
sarvaṃ karmārcanaṃ śambhorvacanaṃ tasya kīrtanam /
iti bhāvayato nityaṃ kathaṃ syāt karmabandhanam

56

kriyamāṇaṃ sarvaṃ karma śambhoḥ śivaliṅgasyārcanam kathyamānaṃ
sarvaṃ vacanaṃ tasya śivaliṅgasya kīrtanaṃ stutiḥ iti nityaṃ bhāvayataḥ
karmakṛtabandhanaṃ kathaṃ syāt? na kenāpi prakāreṇa bhavedityarthaḥ

57

p. ३४४)
atha jīvanmuktikarīṃ bhāvanāṃ kathayan bhāvārpitasthalaṃ samāpayati-
sarvendriyagataṃ saukhyaṃ duḥkhaṃ vā karmasambhavam /
śivārthaṃ bhāvayan yogī jīvanmukto bhaviṣyati

57

śrotrādisarvendriyagataṃ saukhyaṃ sukhaṃ pāpakarmasambhavaṃ
duḥkhaṃ vā śivārthaṃ śivaliṅgārpitapadārthatvena bhāvayan śivayogī
jīvanmuktaḥ syādityarthaḥ

58

iti bhāvārpitasthalam
atha śiṣyasthalam
yathā siddharasasparśāt tāmraṃ bhavati kāñcanam /
gurūpadiṣṭaśravaṇācchiṣyastattvamayastathā //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa tadbhāvārpitasampannena parayoginā
śikṣaṇīyaśiṣyasthalaṃ kathayati-
śāsanīyo bhavedyastu parakāyena sarvadā /
tatprasādāttu mokṣārthī sa śiṣya iti kīrtitaḥ

58

parakāyena parabrahmakāyena bhāvārpitasampannena śivayoginā yaḥ
sarvadā śāsanīyaḥ śikṣaṇīyo bhavet tatprasādāt tadbhāvārpitasampannasya
prasādāt mokṣārthī parāparamokṣāpekṣī saḥ śiṣya iti kīrtitaḥ kathita
ityarthaḥ

59

p. ३४५)
atha prakārāntareṇa tallakṣaṇamāha-
bhāvo yasya sthiro nityaṃ manovākkāyakarmabhiḥ /
gurau nije guṇodāre sa śiṣya iti gīyate

59

yasya bhāvo guṇodāre jñānavairāgyādiguṇonnate nije gurau śrīgurau
manovākkāyakarmabhirdhyānastotrapūjārūpakarmabhirnityaṃ sthiro dṛḍho
bhavet sa śiṣya iti gīyate kathyata ityarthaḥ

60

atha mukhyaśiṣyalakṣaṇamāha-
śānto dāntastapaśśīlaḥ satyavāk samadarśanaḥ /
gurau śive samānasthaḥ sa śiṣyāṇāmihottamaḥ

60

yaḥ śāntaḥ antarindriyanigrahavān dānto bāhyendriyanigrahavān
tapaśśīlo yamaniyamādyaṣṭāṅgalakṣaṇatapoyoganiṣṭhaḥ
[yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇā-
dhyānasamādhayo'ṣṭāvaṅgāni (pā० yo० sū० २/२९] san satyavāg
yathārthavādī san samadarśano loṣṭasuvarṇādiṣu samānabuddhimān san
śrīgurau śivaliṅge ca samadarśanavān san vartate sa iha loke śiṣyāṇāmuttamaḥ
śreṣṭha ityarthaḥ

61

atha śiṣyācāraṃ sūtradvayena kathayati-
gurumeva śivaṃ paśyecchivameva guruṃ tathā /
naitayorantaraṃ kiñcidvijānīyādvicakṣaṇaḥ

61

vicakṣaṇaḥ śiṣya ityarthaḥ

62

p. ३४६)
śivācāre śivadhyāne śivajñāne ca nirmale /
gurorādeśamātreṇa parāṃ niṣṭhāmavāpnuyāt

62

niṣṭhāṃ viśvāsaṃ prāpnuyādityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

63

atha śrīgurukṛpākaṭākṣamahattvaṃ sūtradvayena kathayati-
brahmāṇḍabuddhudodbhūtaṃ māyāsindhuṃ mahattaram /
guroḥ kavalayatyāśu kaṭākṣavaḍavānalaḥ

63

brahmāṇḍarūpabudbudānām udbhūtamudbhavanaṃ yasmin sa
brahmāṇḍabudbutodbhūta ityarthaḥ / tādṛśaṃ mahattaraṃ māyāsindhuṃ
guroḥ kaṭākṣavaḍavānalo jhaṭiti kavalayati grasatītyarthaḥ / netrasya taijasatvād
vaḍavānalatvena varṇanam

64

guroḥ kaṭākṣavedhena śivo bhavati mānavaḥ /
rasavedhād yathā loho hematāṃ pratipadyate

64

mānavaḥ śiṣyajan ityarthaḥ / samyagāveśo vedha ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

65

athaivaṃ gurumahattvajñānī gurorājñāṃ na laṅghayedityāha-
na laṅghayed gurorājñāṃ jñānameva prakāśayan /
śivāsaktena manasā sarvasiddhimavāpnuyāt

65

śivāsaktena śivadhyānaniṣṭhena manasā jñānaṃ
śivādvaitajñānamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

66

p. ३४७)
atha gurūpadeśarahasyaṃ sūcayati-
śivādanyajjaganmithyā śivaḥ saṃvitsvarūpakaḥ /
śivastvamiti nirdiṣṭo guruṇā mukta eva saḥ

66

jagat śivādanyaditi mithyā śivasvarūpamevetyarthaḥ / tatkathamityatrāha-
śivaḥ saṃvitsvarūpaka iti / viśvasya cidantargatatvāttaraṅgādivaccinmayatvam
anyathā cidbāhyatvenāstītyatra mānābhāvādasadeva syāditi bhāvaḥ /
śivastvamiti cidrūpatvāditi bhāvaḥ aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā
tattvamasi śvetaketo [chā० u० ६/९/४] iti chāndogyaśruteḥ / iti yaḥ śiṣyaḥ
śrīguruṇopadiṣṭaḥ sa mukta va jīvanmukta evetyarthaḥ

67

atha śiṣyasthalaṃ samāpayati-
gurorlabdhvā mahājñānaṃ saṃsārāmayabheṣajam /
modate yaḥ sukhī śāntaḥ sa jīvanmukta eva hi

67

yaḥ śiṣyoḥ guroḥ śrīguroḥ saṃsārāmayabheṣajaṃ
bhavarogasyauṣadhaṃ mahājñānaṃ labdhvā sukhī śivasukhī san modate
sukhamanubhavannāste sa śānto rāgadveṣarahito jīvanmukta eveti hi prasiddha
ityarthaḥ

68

iti śiṣyasthalam
atha śuśrūṣusthalam
atha-
tasmādupaśritāt samyak sahajaṃ prāpya sadguroḥ /
anāyāsena satatamātmābhyāsarato bhavet //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa sa śiṣya eva gurusevātatparaḥ san
rahasyārthajijñāsuḥ śuśrūṣuriti sūtratrayeṇa kathayati-
bodhyamānaḥ sa guruṇā parakāyena sarvadā /
p. ३४८)
tacchuśrūṣārataḥ śiṣyaḥ śuśrūṣuriti kīrtyate

68

parabrahmakāyena śrīguruṇā sadā bodhyamānaḥ sa śiṣyaḥ
tacchuśrūṣāratastasmācchrotumicchāyāṃ lampaṭaḥ san śuśrūṣuriti kīrtyate
kathyata ityarthaḥ

69

atha tatpraśnaprakāraṃ pradarśayati-
kiṃ satyaṃ kiṃ na vā satyaṃ ka ātmā kaḥ paraḥ śivaḥ /
iti śravaṇasaṃsakto guroḥ śiṣyo viśiṣyate

69

satyaṃ nityaṃ kim asatyam anityaṃ kim ātmā jīvaḥ kaḥ paraḥ śivaḥ
paramātmā ka iti guroḥ śrīguroḥ sakāśāt śravaṇasaṃsakta
uttaravākyaśravaṇatatparaḥ śiṣyaḥ śuśrūṣuḥ śiṣyo viśiṣyate
kevalasevāsaktaśiṣyāpekṣayā viśiṣyata ityarthaḥ

70

nanu kathaṃ śreṣtha ityatrāha-
śrutvā śrutvā gurorvākyaṃ śivasākṣātkriyāvaham /
upaśāmyati yaḥ svānte sa muktipadamāpnuyāt

70

yaḥ śuśrūṣuḥ śiṣyaḥ śivapratyakṣīkaraṇakriyāvahaṃ
śrutisammatopadeśavākyaṃ śrīguroḥ śrutvā śrutvā asakṛdityarthaḥ svānte
citte upaśāmyati śānto bhavati sa muktipadamāpnuyād labhetetyarthaḥ

71

nanu sevāmātreṇa gurormuktaḥ kiṃ na syācchiṣya ityatrāha-
na budhyati gurorvākyaṃ vinā śiṣyasya mānasam /
tejo vinā sahasrāṃśoḥ kathaṃ sphurati paṅkajam

71

gurūpadeśavākyaṃ vinā śiṣyasya mānasaṃ hṛtkamalaṃ na budhyati na
vikasati / tatra dṛṣṭāntaḥ-sahasrāṃśoḥ sūryasya tejo vinā paṅkajaṃ kathaṃ
sphurati vikasati na kathañcidapi vikasati tathetyarthaḥ

72

p. ३४९)
punaśca dṛṣṭāntāntaramāha-
sūryasyodayamātreṇa sūryakāntaḥ prakāśate /
gurorālokamātreṇa śiṣyo bodhena bhāsate

72

gurūpadeśavākyānnālokamātreṇetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

73

atha-tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchet samitpāṇiḥ śrotriyaṃ
brahmaniṣṭham [muṃ० u० १/१२] iti muṇḍakaśrutivākyānusāreṇa
tacchravaṇārthaṃ gurusamarpaṇaprakāramāha-
advaitaparamānandaprabodhaikaprakāśakam /
upāyaṃ śṛṇuyācchiṣyaḥ sadguruṃ prāpya sāñjaliḥ

73

upāyanapāṇiḥ sadgurumadhigamya sāñjaliḥ mukulitakarayugalaḥ san
apratiyogiparamānandaprabodhasya mukhyatayā prakāśakam upāyam
upadeśarahasyarūpopāyaṃ śiṣyaḥ śṛṇuyāt praśnapūrvakaṃ
śṛṇuyādityarthaḥ

74

atha praśnaprakāramupapādayati-
kiṃ tattvaṃ paramaṃ jñeyaṃ kena sarve pratiṣṭhitāḥ /
kasya sākṣātkriyā muktiḥ kathayeti samāsataḥ

74

bho śrīguro jñeyaṃ paramaṃ tattvaṃ kim kena vastunā sarve carācarāḥ
pratiṣṭhitāḥ kasya sākṣātkāreṇa muktirmokṣo bhavet etatsarvaṃ samāsataḥ
saṃgraheṇa kathaya upadiśetyarthaḥ

75

p. ३५०)
atha-
tasmai sa vidvānupasannāya samyak
praśāntacittāya śamānvitāya /
yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda satyaṃ
provāca tāṃ tattvato brahmavidyām [muṃ० u० १/१३] //
iti muṇḍakaśrutyanusāreṇa tatpraśnottaraṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ kathayati-
iti praśne kṛte pūrvaṃ śiṣyeṇa niyatātmanā /
brūyāt tattvaṃ gurustasmai yena syāt saṃsṛterlayaḥ

75

niyatātmanā ekāgracittenetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

76

atha kṛtapraśnasya krameṇottaraṃ vakti-
śiva eva paraṃ tattvaṃ cidānandasadākṛtiḥ /
sa yathārthastadanyasya jagato nāsti nityatā

76

saccidānandasvarūpaḥ śiva eva paraṃ tattvaṃ jñātuṃ yogyaṃ
paratattvam / sa yathārthaḥ nitya ityarthaḥ / tadanyasya cidvijātīyatvena
bhāsamānasya jagato viṣṇvādiviśvasya nityatvaṃ śivavat sanātanatvaṃ
nāstītyarthaḥ

77

atha kena sarve pratiṣṭhitā ityasyottaramāha-
ayathārthaprapañco'yaṃ pratitiṣṭhati śaṅkare /
sadātmani yathā śuktau rajatatvaṃ vyavasthitam

77

ayathārthaḥ anitya ityarthaḥ / tatra dṛṣṭāntaḥ-sadātmani
jñānakarmalakṣaṇobhayendriyajñānagocarībhūtatvād vyāvahārikasadrūpe
śuktau śuktikāśakale rajatatvaṃ
jñānendriyamātragocaratvenottarakṣaṇabādhyamānaprātītikarajatatvaṃ
vyavasthitaṃ yathā tiṣṭhati tathā sanātane
śaṅkare'nityaprapañcastiṣṭhatītyarthaḥ

78

p. ३५१)
atha kasya sākṣātkāreṇa muktirityasyottaramāha-
śivo'hamiti bhāvena śive sākṣātkṛte sthiram /
mukto bhavati saṃsārānmohagranthervibhedataḥ

78

śivo'hamiti bhāvena dṛḍhabhāvena śive pratyakṣīkṛte sati vibhedato
viśeṣabhedataḥ saṃsārāt saṃsārarūpād mohagrantherajñānagranthermukto
bhavatītyarthaḥ

79

athaivamuktārthe śiṣyaṃ niyojayati-
śivaṃ bhāvaya cātmānaṃ śivādanyaṃ na cintaya /
evaṃ sthire śivādvaite jīvanmukto bhaviṣyasi

79

bho śiṣya tvam ātmānaṃ tvāṃ śivaṃ santaṃ bhāvaya
śivaśivabhaktayorātmatvāviśeṣāditi bhāvaḥ / idamiti bhāsamānaṃ viśvamapi
śivādanyaṃ na cintaya
śivasvabhāvabhūtacitkriyāntargatatvājjalataraṅganyāyena śivasvarūpameveti
cintayetyarthaḥ / evaṃ śivādvaite sthire sati jīvanmukto jīvannapi mukto
bhaviṣyasītyarthaḥ

80

atha śuśrūṣusthalaṃ samāpayati-
evaṃ pracoditaḥ śiṣyo guruṇā guṇaśālinā /
śivameva jagat paśyan jīvanmukto'bhijāyate

80

evamanena prakāreṇa jñānavairāgyādiguṇasampannena śrīguruṇā
prakarṣeṇa bodhitaḥ śiṣyo jagajjālaṃ śivameva paśyan
śivātiriktāvidyāmayamityapaśyan
śivasvabhāvabhūtacitkriyāśaktimayatvācchivātmakameva paśyan san
jīvanmukto'bhijāyata ityarthaḥ

81

p. ३५२)
iti śuśrūṣusthalam
atha sevyasthalam
atha-
bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare [muṃ० u० २/२/८] //
iti muṇḍakopaniṣaddhacanānusāreṇa dṛṣṭiḥ sthirā yasya vinaiva dṛśyaṃ
vāyuḥ sthiro yasya vinā prayatnam / cittaṃ sthiraṃ yasya vināvalambaṃ sa eva
yogī sa guruḥ sa sevyaḥ // iti yogajāgamavacanānusāreṇa ca
gurūpadeśasiddhaśuśrūṣureva sevya iti tadīyasthalaṃ nirūpayati-
guruvākyāmṛtāsvādāt prāptabodhamahāphalaḥ /
śuśrūṣureva sarveṣāṃ sevyatvāt sevya ucyate

81

gurūpadeśavākyarūpāmṛtarasāsvādanena
samprāptaśivādvaitajñānamahāphalavān śuśrūṣureva sarvaiḥ sevyatvāt
sevya ityucyate ityarthaḥ

82

atha sa sevya eva guruvat pūjanīya iti sūtratrayeṇāha-
gurūpadiṣṭe vijñāne cetasi sthiratāṃ gate /
sākṣātkṛtaśivaḥ śiṣyo guruvat pūjyate sadā

82

vijñāne śivādvaitalakṣaṇaviśeṣajñāna ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

83

nanu sa sevyaḥ pūjanīyo'stu guruvat kasmāt pūjanīya ityatrāha-
jñānādādhikyasampattirguroryasmādupasthitā /
tasmājjñānāgamācchiṣyo guruvat pūjyatāṃ vrajet

83

śrīguroryasmād jñānād adhikasampattirupasthitā samāgatā tasmād
p. ३५३)
jñānāgamāt śiṣyaḥ śrīgururiva pūjyatāṃ vrajed gacchedityarthaḥ

84

atha hetvantaramāha-
śivo'hamiti bhāvasya nairantaryād viśeṣataḥ /
śivabhāve samutpanne śivavat pūjya eva saḥ

84

śivo'hamiti bhāvasya nairantaryād niravakāśarūpād viśeṣād
abhyāsaviśeṣāt śivabhāve śivatve samutpanne sphuṭībhūte sati sa śuśrūṣuḥ
śivavat pūjya evetyarthaḥ

85

nanvasya sasaṅgatvāt śivasyāsaṅgatvāt kathaṃ śivavat
pūjanīyatvamityatrāha-
viṣayāsaktacitto'pi viṣayāsaṅgavarjitaḥ /
śivabhāvayuto yogī sevyaḥ śiva ivāparaḥ

85

atra śivabhāvayuta iti hetugarbhaviśeṣaṇam / yogī śuśrūṣuḥ śivayogī
viṣayaniṣṭhacittavānapi viṣayasaṅgavarjita eva śivabhāvadārḍhyād dvitīyaḥ
śiva iva sevyaḥ pūjanīya ityarthaḥ

86

muktaḥ saṃśayapāśataḥ sthiramanā bodhe ca muktiprade
mohaṃ dehabhṛtāṃ dṛśā vighaṭayan mūlaṃ mahāsaṃsṛteḥ /
sattānandacidātmake nirupame śaive parasmin pade
līnātmā kṣayitaprapañcavibhavo yogī janaiḥ sevyate

17

p. ३५४)
iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
vīraśaivadharmanirṇaye siddhāntaśikhāmaṇau
prasādisthalāśritanavaliṅgaprasaṅgo nāma saptadaśaḥ paricchedaḥ

86

saṃśayapāśataḥ ahaṃ śivo vā na veti sandehapāśato mukto vimukto
muktiprade parāparamuktiprade bodhe ca śivādvaitajñāne sthiramanāḥ sthiracitto
mahāsaṃsṛteḥ saṃsārasya mūlaṃ mūlakāraṇībhūtaṃ dehabhṛtāṃ mohaṃ
dehināmajñānaṃ dṛśā kṛpādṛṣṭyā vighaṭayan nivārayan
saccidānandasvarūpe upamātīte śaive parasmin pade līnātmā
tadekalolībhūtanijasvarūpavān yogī śivayogī kṣayitaprapañcavibhavaḥ san
svaśaktilīnīkṛtaviśvaprapañcavaibhavaḥ san janaiḥ sevyate pūjyata ityarthaḥ /
asya prasādino'ṅgatrayasyaitalliṅgatrayaṃ krameṇa saṃyojanīyamiti
sampradāyaḥ

17

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇṭadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
prasādisthalāśritanavaliṅgaprasaṅganāmā saptadaśaḥ paricchedaḥ

1

aṣṭādaśaḥ paricchedaḥ
(athātmasthalam)
atha prāṇaliṅgisthalabhedāḥ kathyante / athāgastyapraśnaḥ-
prasādisthalasambaddhāḥ sthalabhedāḥ prakīrtitāḥ /
prāṇaliṅgisthalārūḍhān sthalabhedān vadasva me

1

sthalabhedān avāntarabhedānityarthaḥ / vadasva upadiśetyarthaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam

2

atha śrīreṇukastadbhedaṃ sūtratrayeṇa nirūpayati-
sthalānāṃ navakaṃ proktaṃ prāṇaliṅgisthalāśritam /
ādāvātmasthalaṃ proktamantarātmasthalaṃ tataḥ

3

paramātmasthalaṃ paścānnirdehāgamasaṃjñakam /
nirbhāvāgamasaṃjñaṃ ca tato naṣṭāgamasthalam

4

ādiprasādanāmātha tato'pyantyaprasādakam /
sevyaprasādakaṃ cātha śṛṇu teṣāṃ ca lakṣaṇam

5

spaṣṭam // २-४ //
p. ३५६)
atha-eṣa ātmā apahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko'vijighatso'pipāsaḥ
satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ [chā० u० ८/१/४] iti chāndogyaśrutyusāreṇāyaṃ
sevya evātmetyātmasthalaṃ nirūpayati-
jīvabhāvaṃ parityajya yadā tattvaṃ vibhāvyate /
gurośca bodhayogena tadātmāyaṃ prakīrtitaḥ

5

ayaṃ sevya eva śrīguroḥ śivajñānasambandhena jīvabhāvaṃ jīvatvaṃ
parityajya yadā paratattvaṃ vibhāvyate tadā ātmeti parikīrtita ityarthaḥ

6

atha ko'yaṃ jīva ityatra-
vālāgraśatabhāgena śatadhā kalpitena tu /
bhāga ātmā sa vijñeyaḥ sa cānantyāya kalpyate //
iti śvetāśvataraśrutyanusāreṇa jīvasvarūpaṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ
pratipādayati-
vālāgraśatabhāgena sadṛśo hṛdayasthitaḥ /
anaśnan karmaphalaṃ sarvamātmā sphurati dīpavat

6

vālāgreti keśāgraśatabhāgena sadṛśaḥ san svārjitakarmaphalaṃ
bhuñjan san hṛdaye hṛdayakamale sthitaḥ tiṣṭhatītyarthaḥ / nanvevaṃ cet
śarīraikadeśaniṣṭhatvena pāde me vedanā śirasi sukhamiti
sarvāṅgīṇacaitanyopalabdhiḥ kathamityāśaṅkyāha-dīpavaditi / dīpasya
gṛhaikadeśaniṣṭhatve'pi svaprabhayā sampūrṇagṛhaṃ vyāpya
tadantargatasakalavastuprakāśakatvaṃ yathā tadvad jīvasya śarīraikadeśa-
niṣṭhatve'pi prajñayā śarīraṃ samāruhya iti śrutestadbuddhervyāpakatvena
sarvaṃ śarīraṃ vyāpya sarvāṅgīṇacaitanyamanubhavan ātmā jīvātmā
sphurati prakāśata ityarthaḥ

7

p. ३५७)
nanvevaṃvidharūpaṃ jīvasya svābhāvikaṃ kimityatrāha-
ātmāpi sarvabhūtānāmantaḥkaraṇamāśritaḥ /
aṇubhūto malāsaṅgādādikarmaniyantritaḥ

7

sarvabhūtānāṃ pañcabhūtānām ātmāpi paramārthato
vyāpakatvāśrayo'pi malāsaṅgād āṇavādimalavyāpanād aṇubhūtaḥ
paramaṇudatisūkṣmaḥ san ādikarmaniyantritaḥ prācīnakarmapāśabaddhaḥ san
antaḥkaraṇamāśrito'haṅkāramāśritavānityarthaḥ

8

athaivamahaṅkārasambandhād dehasambandho'pi prāpta ityatrāha-
japāyogādyathā rāgaḥ sphaṭikasya maṇerbhavet /
tathā'haṅkārasambandhādātmano dehamānitā

8

parimitāhaṅkārasambandhād dehasambandhaḥ prāpta ityarthaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam

9

nanu sarvadoṣarahitasyātmanaḥ kathamuktaprakāreṇa śarīrasambandha ityatrāha-
aśarīro'pi sarvatra vyāpako'pi nirañjanaḥ /
ātmā māyāśarīrasthaḥ paribhramati saṃsṛtau

9

parāparamokṣakāraṇībhūtaśuddhavidyāśarīravattvenāśarīro'pi
aparicchinnatvād vyāpako'pi doṣarahitatvānnirañjano'pi
kalādikṣitiparyantatriṃśattattvakāraṇībhūtasvakīyādhomāyāśakti-
parikalpitacandrakalāviśiṣṭaśarīravān san saṃsāre paribhramatītyarthaḥ

10

p. ३५८)
athaivaṃrūpajīvasyātmatvaprāptiprakāramāha-
ātmasvarūpavijñānaṃ dehendriyavibhāgataḥ /
akhaṇḍabrahmarūpeṇa tadātmaprāptirucyate

10

dehendriyavibhāgata
uktalakṣaṇamāyikaprākṛtasattvādiguṇakāryarūpaśarīrendriyādivyatiriktatvena
akhaṇḍabrahmarūpeṇa aparicchinnabrahmarūpeṇa ātma vijñānaṃ
svasvarūpajñānaṃ yadā bhavati tadātmaprāptirātmatvalābha ucyate
ātmalābhānna paraṃ vidyate / neti sati na hṛdyaḥ iti śruterityarthaḥ

11

nanvaparicchinnaṃ brahma paricchinnaśarīraviśiṣṭaṃ kimarthaṃ jātamityatrāha-
na cāsti dehasambandho nirdehasya svabhāvataḥ /
ajñānakarmayogena dehī bhavati bhuktaye

11

aśarīrasya paramātmanaḥ paramārthataḥ śarīrasambandho nāstyeva
tathāpi bhuktaye-
yathā nṛpaḥ sārvabhaumaprabhāvāmodabṛhitaḥ /
krīḍan karoti pādātidharma taddharmadharmitaḥ //
iti śivadṛṣṭiśāstroktadṛṣṭāntena akhaṇḍarasāsvādaparibṛṃhito'pi
khaṇḍarasāsvādanārthamicchāyāmajñānakarmayogena
svātantryaparikalpitāṇavādimalasambandhena dehī bhavati
ghṛtakāṭhinyanyāyenāṃśataḥ śarīrī bhavati / tasmādaṃśībhūtasya
jñānādimalasambandhānnṛpa ivāhaṃ śiva iti jñānaṃ nāstīti bodhyam /
asminnarthe-sa vai naiva reme / tasmādekākī na ramate / sa dvitīyamaicchat / sa
etāvānāsa [śi० dṛ० १/३७-३८; bṛ० u० १/४/३] / tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat /
tadanupraviśya sacca tyaccābhavat [tai० u० ६/४] iti śrutiḥ / viṣṭabhyāhamidaṃ
kṛtsnamekāṃśena sthito jagat [bha० gī० १०/४२/५] iti mamaivāṃśo jīvaloke
jīvabhūtaḥ sanātanaḥ [bha० gī० १५/७] iti bhagavaduktiśca / śivasya
niraṃśatve'pi svatantratvāt svātantraparikalpitāṃśabhāvaḥ
p. ३५९)
sambhavati vatsāpaharaṇadṛṣṭāntāt / kriyā hi karmaṇyeva viśrāmyenna tu
kartarīti nyāyānnātmano bandhaḥ / vastutastu-ātmā vā idameka evāgra āsīt [ai०
u० १/१] iti śruteḥ kalā saptadaśī deśī svāntarlīnacarācarā ityāgamokteḥ-
idaṃ pūrvaṃ jagatsarvaṃ pralaye pārameśvare /
māyābhinne svamāyākhyakāraṇābhedarūpataḥ //
vartate vāsanārūpeṇaiva nābhāvarūpataḥ /
iti pārāśaropapurāṇavacanācca sarvaṃ
viśvamaṇḍarasanyāyenātmasamavetacitkriyāsāmarasyalakṣaṇacidambaraśaktau
tādātmyenāstīti paramātmasthale vakṣyamāṇarītyā vahnirvisphuliṅgāniva
svatādātmyāpannān citkaṇān tattatkarmānusāreṇa sṛjatyavati saṃharati
tirayate'nugṛhṇātīti na kācidanupapattiḥ

12

tarhyasau jīvaḥ kiṃnāmaka ityatrāha-
nāsau devo na gandharvo na yakṣo naiva rākṣasaḥ /
na manuṣyo na tiryakca na ca sthāvaravigrahaḥ

12

tattaccharīrayogena tattannāmnā virājitaḥ / spaṣṭam

13

p. ३६०)
tarhyayaṃ kīdṛśa ityatra-svasvakṛtaduṣkarmaṇā parameśvarapreraṇayā
baddhāḥ saṃsāriṇo jīvāḥ iti vṛddhajābālaśrutyanusāreṇa
dṛgyugaikyāvalokamiva dvaitādvaitasāmarasyātmanaḥ śivasya
svātantryaparikalpitajīvopādhinā nānārūpāḥ santaḥ śivasya
krīḍābhājanarūpā ityāha-
nānākarmavipākāśca nānāyonisamāśritāḥ /
nānāyogasamāpannā nānābuddhiviceṣṭitāḥ

14

nānāmārgasamārūḍhā nānāsaṅkalpakāriṇaḥ /
asvatantrāśca kiñcijjñāḥ kiñcitkartṛtvahetavaḥ /
līlābhājanatāṃ prāptāḥ śivasya paramātmanaḥ

15

nānāvidhaprācīnakarmavipākavaśād devāḥ ṣoḍaśalakṣāṇi
ityudāhṛtavacanānusāreṇa devatiryaṅmanuṣyādinānāyonisamāpannā
nānāvidhasvargabhogopāyacintakā nānāvidhabuddhyākrāntāḥ santo
nānāvidhavaiṣṇavādidarśanamārgapraviṣṭā nānāsaṅkalpakāriṇaḥ
kiñcijjñāḥ kiñcitkartṛtvakāraṇībhūtāḥ svātantryaśūnyā jīvāḥ
paramātmanaḥ śivasya līlābhājanatāṃ gatāḥ krīḍābhāṇḍarūpā ityarthaḥ //
१३-१४ //
athaite kiṃ yāntītyatrāha-
coditāḥ parameśena svasvakarmānurūpataḥ /
svarga vā narakaṃ vāpi prāṇino yānti karmiṇaḥ

15

spaṣṭam

16

atha svarganarakayorvā teṣāṃ sthairyamasti kimityatrāha-
punaḥ karmāvaśeṣeṇa jāyante garbhakoṭarāt /
jātā mṛtāḥ punarjātāḥ punarmaraṇabhājinaḥ /
p. ३६१)
bhramanti ghorasaṃsāre viśrāntikathayā vinā

16

viśrāntikathayā svasvarūpāviśrāntivārtāvyatirekeṇetyarthaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam

17

nanvevaṃ cet saṃsāracakraparibhramaṇaṃ śāśvataṃ kimityatrāha-
jīvatvaṃ duḥkhasarvasvaṃ tadidaṃ malakalpitam /
nirasyate gurorbodhājjñānaśaktiḥ prakāśate

17

jīvatvamāṇavādimalakalpitam ajñānādimalakalpitamityarthaḥ / tasmād
duḥkhasarvasvarūpam / tadidaṃ duḥkhasarvasvarūpaṃ jīvatvaṃ gurorbodhāt
śrīgurūpadiṣṭaśivādvaitabodhāt nirasyate nivāryate jñānaśaktiḥ
svasvarūpajñānaśaktisāmarthyaṃ prakāśyata ityarthaḥ

18

ityātmasthalam
athāntarātmasthalam
atha-
sūryo yathā sarvalokasya cakṣurna
lipyate cākṣuṣairbāhyadoṣaiḥ /
ekastathā sarvabhūtāntarātmā na
lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ [kaṭhopa० २/५/११] //
iti kaṭhavallīśrutyanusāreṇa nirākṛtajīvabhāvasyātmano'ntarātmatvaṃ
bhavatīti nirūpayati-
yadā nirastaṃ jīvatvaṃ bhaved gurvanubodhataḥ /
tadāntarātmabhāvo'pi nirastasya bhaved dhruvam

18

p. ३६२)
gurvanubodhato gurūpadeśājjīvatvaṃ jīvabhāvo yadā nirastaṃ bhavet
tadā nirastasya nirastajīvabhāvavata ātmano'ntarātmabhāvo bhavet syāt dhruvaṃ
niścaya ityarthaḥ

19

athāntarātmasvarūpaṃ sūtratrayeṇa kathayati-
dehasthito'pyayaṃ jīvo dehasaṅgavivarjitaḥ /
bodhāt parātmabhāvitvādantarātmeti kīrtitaḥ

19

ayaṃ jīvo dehasthito'pi dehasaṅgarahitaḥ san bodhāt svasvarūpajñānāt
parātmabhāvitvāt paramātmano bhāvavattvād antarātmeti kathyata ityarthaḥ

20

atha prakārāntareṇopapādayati-
ātmāntarālavartitvājjīvātmaparamātmanoḥ /
yogādubhayadharmāṇāmantarātmeti kīrtitaḥ

20

ātmā nirastajīvabhāvavān sevyaḥ śiṣyopadeśasamaye
jīvātmaparamātmanorantarālavartitvāt madhyavartitvādityarthaḥ / tadā
śiṣyabuddhiśikṣakatvena tadantaryāmitayā śivadharmayogād
āhāravyāhāradervidyamānatvena jīvadharmayogāt / evamubhayadharmāṇāṃ
yogād antarātmeti kīrtita iti

21

atha prakārāntareṇāha-
ahaṅkārasya sambandhānmanuṣyatvādivibhramaḥ /
na svabhāva iti jñānādantarātmeti kathyate

21

paricchinnasvarūpāhaṃbhāvavaśād manuṣyatvādivibhramaḥ syāt na
svabhāvata iti jñānāt paricchinnasvarūpatvaṃ na svābhāvikamiti jñānād
antarātmeti kathyata ityarthaḥ

22

p. ३६३)
athāsya śarīrasambandho'sti na vetyatra dṛṣṭāntapūrvakaṃ sūtratrayeṇāha-
yathā padmapalāśasya na saṅgo vāriṇā bhavet /
tathā dehajuṣo'pyasya na śarīreṇa saṅgatiḥ

23

nīḍasthito yathā pakṣī nīḍādbhinnaḥ pradṛśyate /
dehasthitastathātmāyaṃ dehādanyaḥ prakāśyate

24

spaṣṭam // २२-२३ //
atha punardṛṣṭāntamāha-
ācchādyate yathā candro meghairāsaṅgavarjitaiḥ /
tathātmā dehasaṅghātairasaṅgapariveṣṭitaḥ

24

candra āsaṅgavarjitaiḥ svasya sarvatra saṅgarahitairmeghairyathā
ācchādyate tathā ātmā nivṛttajīvabhāvaḥ sevyo dehasaṅghātaiḥ
sthūlādidehasamūhaiḥ asaṅgaḥ san pariveṣṭita ityarthaḥ

25

tarhyayaṃ kaṃ paśyannāsta ityatrāha-
nirmamo nirahaṅkāro nirastopādhiviklavaḥ /
dehastho'pi sadā hyātmā śivaṃ paśyati yogataḥ

25

viklavo bādhaḥ / yogo yogasāmarthyam / śiṣṭaṃ spaṣṭam

26

p. ३६४)
tarhi śivaṃ paśyannayaṃ tathā bhāsata ityatrāha-
bhoktṛbhojyaparityāgāt prerakasya prasādataḥ /
bhoktṛtābhāvagalitaḥ sphuratyātmā svabhāvataḥ

26

bhoktṛbhojyaparityāgād bhoktṛjīvena bhojyaviṣayaparityāgāt
prerakasyeśvarasya prasannatāvaśād bhoktṛtābhāvagalitaḥ san
bhoktṛlakṣaṇajīvabhāvaviyuktaḥ san svabhāvato
jīveśvarasādhāraṇībhūtātmatvasvarūpataḥ sphurati prakāśata ityarthaḥ

27

athāntarātmasthalaṃ samāpayati-
sarveṣāṃ prerakatvena śambhurantaḥsthitaḥ sadā /
tatparijñānayogena yogī nandati muktavat

27

spaṣṭam

28

ityantarātmasthalam
atha paramātmasthalam
atha-
evaṃ viditvā paramātmarūpaṃ
guhāśayaṃ niṣkalamadvitīyam /
samastasākṣiṃ sadasadvihīnaṃ
prayāti śuddhaṃ paramātmarūpam [kai० u० २/२२-२३] //
iti kaivalyaśrutyanusāreṇa ayamantarātmaiva nirmalatvena paramātmeti
nirūpayati-
p. ३६५)
nirdhūte tatprabodhena male saṃsārakāraṇe /
sāmarasyāt parātmasthāt paramātmāyamucyate

28

ayamantarātmā saṃsārakāraṇe male'jñāne tatprabodhena
tacchivādvaitajñānena nirdhūte sati nivārite sati parātmasthāt paramātmasthāt
sāmarasyāt samarasabhāvāt paramātmetyucyata ityarthaḥ

29

atha ko'yaṃ paramātmetyatrāha-
sarveṣāmātmabhedānāmutkṛṣṭatvāt svatejasā /
paramātmā śivaḥ proktaḥ sarvago'pi prakāśavān

29

svatejasā nijatejasā sarvago'pi sarvavyāpako'pi prakāśavān śivaḥ
sarveṣāmātmabhedānām utkṛṣṭatvāt paramātmeti prokta ucyate ityarthaḥ

30

atha prakārāntareṇa tallakṣaṇamāha-
brahmāṇḍabudbudastomā yasya māyāmahodadhau /
unmajjanti nimajjanti paramātmā sa ucyate

30

spaṣṭam

31

atha tatsvarūpameva dṛṣṭāntapūrvakaṃ sūtratrayeṇa kathayati-
yasmin jyotirgaṇāḥ sarve sphuliṅgā iva pāvakāt /
utpatya vilayaṃ yānti tadrūpaṃ paramātmanaḥ

31

yasmin vastuni sarve jyotirgaṇāḥ samastajīvatejaḥsamūhā vahnerjātā
visphuliṅgā iva utpatya vilayaṃ yānti tatparamātmano rūpaṃ svarūpamityarthaḥ

32

p. ३६६)
atha prakārāntareṇāha-
yasmin samastavastūni kallolā iva vāridhau /
sambhūya layamāyānti tadrūpaṃ paramātmanaḥ

32

yasmin vastuni bhūmyādisamastatattvāni samudre bṛhattaraṅgā iva
sambhūya layamāyānti tatparamātmano rūpam

33

punaḥ prakārāntareṇāha-
nirastamalasambandhaṃ niḥśeṣajagadātmakam /
sarvatattvopari proktaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ

33

nivāritāṇavādimalasambandhaṃ
nāmarūpātmakasakalajagajjīvanabhūtaṃ paramātmanaḥ svarūpaṃ
bhūmyādiśivāntasakalatattvopari proktam

34

atha paramātmā kathaṃ prakāśata ityatrāha-
yathā vyāpya jagatsarvaṃ svabhāsā bhāti bhāskaraḥ /
tathā svaśaktibhirvyāpya paramātmā prakāśate

34

bhāskaraḥ svakāntyā jagatsarvaṃ vyāpya yathā vartate tathā paramātmā
dhūmāvatyādisvakīyapañcaśaktibhirviśvaṃ vyāpya prakāśata ityarthaḥ /
tathāhi- sṛjyasya pāñcabhautikatvād bhūmyāṃ dhūmāvatyaparaparyāyā
tirodhānaśaktiḥ jale puṣṭilakṣaṇā pālanaśaktiḥ tejasi
viśvaprakāśakatālakṣaṇā sṛṣṭiśaktiḥ vāyau śoṣakatālakṣaṇā
saṃhāraśaktiḥ nabhasi vyāpakaśivaikīkaraṇapravīṇānugrahātmikā
p. ३६७)
vibhutāśaktiḥ / evaṃ pañcabhirviśvaṃ vyāpya vartata ityarthaḥ /
ukto'yamarthaḥ pañcāśikāśāstre-
dhūmāvatī pṛthivyāṃ hlādāpsu śucau tu bhāsvatī prathate /
vāyau spandā vibhvī nabhasi vyāptaṃ jagat tābhiḥ //
dhūmāvatī tirodhau bhāsvatyavabhāsane'dhvanāṃ śaktiḥ /
kṣobhe spandā vyāptau vibhvī hlādā ca puṣṭau syāt //
iti / evaṃ svaśaktibhirviśvaṃ vyāpya vartata ityarthaḥ / atra svakāntyā
viśvaṃ vyāpya bhāsamānasya sūryasya yathā'bhedaḥ tathā
śivādviśvasyābhedo nāśaṅkanīyaḥ bhūmyādeḥ śaktirūpatvāt śaktīnāṃ
śivasvabhāvatvāt / naivaṃ viśvaṃ sāratejorūpam kintu sambandhamātram
sarvāṃśe dṛṣṭāntābhāvād vyāptāveva dṛṣṭānta iti

35

nanvevaṃ viśvavyāpakatvena bhāsamānatvādīśvarasya
viśvavikāratvaṃ kasmānna sambhavati ityākṣepasyottaraṃ vadan
paramātmasthalaṃ samāpayati-
viśvato bhāsamāno'pi viśvamāyāvilakṣaṇaḥ /
paramātmā svayaṃjyotīrūpo jīvātmanāṃ bhavet

35

paramātmā viśvasmin sarvatra bhāsamāno'pi viśvamāyāvilakṣaṇo
viśvopādānakāraṇībhūto vyomavad viśvagataṣaḍbhāvavikāra [jāyate'sti
varddhate vipariṇamate'pakṣīyate naśyati iti ṣaḍbhāvavikārā nirukta uktāḥ /]
doṣarahitaḥ san saccidānandasvarūpeṇa jīvātmānāṃ
saṃsāraheyabuddhisampannānāṃ jyotīrūpo buddhiprakāśako bhavatīti

36

p. ३६८)
iti paramātmasthalam
atha nirdehāgamasthalam
atha-
āśrayo dvandvamityuktaṃ dvandvatyāgāt paro damaḥ /
jīvanmuktaḥ sadā yogī dehatyāgādvimucyate //
iti devīkālottaravacanānusāreṇa dehadharmaṃ nirākṛtya
paramātmasvarūpabhāvanāvataḥ śivayogino nirdehagamasthalaṃ nirūpayati-
dehino'pi parātmatvabhāvinonirahaṅkṛteḥ /
nirastadehadharmasya nirdehāgama ucyate

36

paramātmatvabhāvino'haṅkāramamakāraśūnyasya nirastadehadharmasya
nirastasthūlatvādidehadharmavato dehino dehavataḥ śivayogino nirdehāgamo
nirdehaprāptirucyate kathyata ityarthaḥ

37

atha paramātmabhāvavataḥ śivayogino dehasambandho nāstīti ṣaḍbhiḥ
sūtraiḥ pratipādayati-
galite mamatāhante saṃsārabhramakāraṇe /
parāhantāṃ praviṣṭasya kuto dehaḥ kuto ratiḥ

37

śarīraḥ prītiśca kuta ityarthaḥ

36

kevale niṣprapañcaughe gambhīre cinmahodadhau /
nimagnamānaso yogī kathaṃ dehaṃ vicintayet

38

nivṛttacarācaraprapañcasamūhavati agādhe citsamudre nimagnacittaḥ
śivayogī dehaṃ
p. ३६९)
kena prakāreṇa cintayet? na kenāpītyarthaḥ

39

aparicchedyamātmānaṃ cidambaramiti smaran /
dehayoge'pi dehasthairvikārairna vilipyate

39

svātmānaṃ paricchedarahitacidākāśaṃ smaran śivayogī dehe satyapi
dehasthendriyavikārairna lipyata ityarthaḥ

40

akhaṇḍasaṃvidākāramadvitīyaṃ sukhātmakam /
paramākāśamātmānaṃ manvānaḥ kutra muhyati

40

svātmānamakhaṇḍādvitīyacidānandākāraṃ paramākāśaṃ santaṃ
manvānaḥ ākāśaśarīraṃ brahma satyātma prāṇārāmaṃ mana ānandaṃ
śāntisamṛddham iti chāndogya (taittirīya) [tai० u० १/६/२] śrutyanusāreṇa jānan
śivayogī kutra kasminnadhikaraṇe śarīryahamiti muhyati? na kutrāpi
brahmātiriktadeśābhāvādityarthaḥ

41

nanvākāśāsyāpi ghaṭādyupādhinā parimitirdṛśyata ityatrāha-
upādhivihitā bhedā dṛśyante caikavastuni /
iti yasya matiḥ so'yaṃ kathaṃ dehamito bhavet

41

spaṣṭam

42

atha tatkuta ityatrāha-
bhedabuddhiḥ samastānāṃ paricchedasya kāraṇam /
abhedabuddhau jātāyāṃ paricchedasya kā kathā

42

p. ३७०)
ghaṭākāśadṛṣṭāntena bhedastāvadaupādhika iti jñāte abhedabuddhau
dṛḍhāyāṃ vastuparicchedakāraṇībhūtabhedabuddheḥ śithilatvāt
paricchedavārtā na kāpītyarthaḥ

43

atha tadadvaitaṃ prakaṭīkṛtya nirdehāgamasthalaṃ samāpayati-
śivo'hamiti yasyāsti bhāvanā sarvagāminī /
tasyā dehena sambandhaḥ kathaṃ syādamitātmanaḥ

43

śivo'hamiti sarvavyāpakībhūtā śivādvaitabhāvanā yasya
śivayogino'sti tasya aparimitātmanaḥ paricchinnaśarīreṇa sambandhaḥ kathaṃ
syāt? na kathañcidapītyarthaḥ

44

iti nirdehāgamasthalam
atha nirbhāvāgamasthalam
atha-
naivordhvaṃ dhārayeccittaṃ na madhyaṃ nāpyadhaḥ kvacit /
antarbhāvavinirmuktaṃ sadā kuryānnirāśrayam //
iti devīkālottaravacanānusāreṇa nirdehāgamasampannasya śivayogino
nirbhāvāgamasthalaṃ nirūpayati-
vyatirekāt svarūpasya bhāvāntaranirākṛteḥ /
bhāvo vikāranirmukto nirbhāvāgama ucyate

44

svarūpasya nirdehasvarūpasya vyatirekād vyatiriktatvād
bhāvāntaranirākṛteranyabhāvanirākaraṇād vikāranirmukta
indriyavikāravinirmukto bhāvo manobhāvo nirbhāvāgama ityucyata ityarthaḥ

45

p. ३७१)
atha tannirbhāvalakṣaṇaṃ pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
ahaṃ brahmeti bhāvasya vastudvayasamāśrayaḥ /
ekībhūtasya cidvyomni tadabhāvo viniścitaḥ

45

ahaṃ brahmeti bhāvasyāhamiti brahmeti vastudvayākṣepo bhavet cidvyomni
ekībhūtasya samarasībhūtasya bhāvasya tadabhāvo vastudvayākṣepābhāvo
viniścito viśeṣeṇa niścita ityarthaḥ

46

athāhaṃ brahmāsmīti bhāvasya koṭidvayāvagāhitvena vikalpaghaṭitatvād
ahamityekabhāvasya vikalpaśūnyatvād ekabhāvena sthitasya
māyikajātibhedādivāsanā nāstītyāha-
ekabhāvanirūḍhasya niṣkalaṅke cidambare /
kva jātivāsanāyogaḥ kva dehitvaṃ paribhramaḥ

46

nirañjane cidākāśe tādātmyenārūḍhasya śivayogino
jātivarṇāśramavāsanāsambandhaḥ kva? dehitvaṃ śarīravattvaṃ kva?
saṃsāracakraparibhramaṇaṃ ca kvetyarthaḥ

47

nanvevaṃ ced dhyānādīnāṃ kā gatirityatrāha-
śūnye cidambare sthāne dūre vāṅmānasādhvanaḥ /
vilīnātmā mahāyogī kena kiṃ vā'pi bhāvayet

47

yato vāco nivartante aprāpya manasā saha [tai० u० २/४/१] iti
śrutervāṅmanomārgāgocare nīlapītādyākāraśūnye cidākāśasthāne
tādātmyāpannaḥ śivayogī kena prakāreṇa kiṃ vā vastu bhāvayet? kenāpi
prakāreṇa kimapi vastu bhāvanāyogyaṃ na sambhavatītyarthaḥ

48

p. ३७२)
nanu vidhiniṣedhavāsanāśūnyatve nindāprāptirbhavedityatrāha-
aviśuddhe viśuddhe vā sthale dīptiryathā raveḥ /
patatyevaṃ sadādvaitī sarvatra samavṛttimān

48

raveḥ sūryasya dīptiḥ prakāśo viśuddhasthale'viśuddhasthale ca yathā
patati evaṃ śivādvaitī sadā sarvatra samavṛttimān samānabuddhivṛttimān san
sañcaratītyarthaḥ

49

kathaṃ sañcaratītyatrāha-
na bibheti jarāmṛtyorna kṣudhāyā vaśaṃ vrajet /
paripūrṇanijānandaṃ samāsvādan mahāsukhī

49

mahāsukhī bhūtvā sañcaratītyarthaḥ // śiṣṭaṃ spaṣṭam

50

iti nirbhāvāgamasthalam
atha naṣṭāgamasthalam
athaivaṃ nirbhāvāgamasampannasya bhedajñānābhāvena
tannaṣṭāgamasthalaṃ prakāśayati-
bhedaśūnye mahābodhe jñātrāditrayahīnakaḥ /
jñānasya naṣṭabhāvena naṣṭāgama ihocyate

50

dvaitaśūnye mahāśivajñāne
jñātṛjñānajñeyātmakatripuṭīmayaprapañcaśūnyatvād iha
nirbhāvāgamasampannaśivayogiviṣaye jñānasya bhedajñānasya naṣṭabhāvena
naṣṭatvena naṣṭāgama ityucyata ityarthaḥ

51

p. ३७३)
nanu śivayoginaḥ kathaṃ tripuṭīmayaprapañcaśūnyatvamityatrāha-
advaitavāsanāviṣṭacetasāṃ parayoginām /
paśyatāmantarātmānaṃ jñātṛtvaṃ kathamanyathā

51

anyathā jñātṛtvaṃ svātiriktapadārthāntarajñātṛtvamityarthaḥ / antaḥ
svahṛdaya ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

52

nanu tasyānyathā jñātṛtvābhāve kiṃ prakāśata ityatrāha-
akartā'hamavettā'hamadeho'haṃ nirañjanaḥ /
iti cintayataḥ sākṣāt saṃvideva prakāśate

52

evaṃ cintayataḥ śivayoginaḥ jñātṛjñānajñeyavihīno'pi sadājñānam
iti śrutestripuṭīmayaprapañcanāśaṃ kṛtvā viśiṣṭaśivādvaitajñānameva
prakāśate / ayameva naṣṭāgamaprakāśa iti bhāvaḥ

53

atha tasya jñeyāntaraṃ ca nāstyevetyāha-
nirastabhedajalpasya nirīhasya praśāmyataḥ /
sve mahimni vilīnasya kimanyajjñeyamucyate

53

nirastabhedajalpasya dvitīyādbhayameva paśyanti iti
bṛhadāraṇyakaśruteryuktyā ca nirākṛtadvaitavākyasya praśāmyato
rāgadveṣarahitasya sve mahimni svavimarśe vilīnasya tadekaniṣṭhasya nirīhasya
viraktasya śivayogino jñeyaṃ jñātuṃ yogyam anyat kim? na kimapītyarthaḥ /
nanvatra yuktiḥ kimiti cet ucyate-bhedo nāma kimanyonyābhāvo vā vaidharmyaṃ
vā vastusvarūpaṃ veti tredhā vikalpaḥ / ādye tatrānyatvaṃ bhāvasvabhāvo vā
bhedanibandhanaḥ kaścidupādhirveti dvidhā vikalpaḥ / tatra nādyaḥ
bhāvasyābhāvatvaprasaṅgāt anyatvasya
p. ३७४)
bhāvasvabhāvatvāt bhāvādanyo'bhāva iti prasiddhatvāt / nanu bhāvānāṃ
bāhulyād bhāvasya bhāvāntarānyatvaṃ svabhāva iti cet astu tasya
viśeṣaghaṭitatvāt / iha tu bhedasāmānyalakṣaṇapraviṣṭānyatvasya
praśnaviṣayatvena na taduttaraṃ bhavitumarhati tasya bhedasiddhyanantarabhāvitvāt
/ kiñca bhāvasya bhāvāntarānyatvaṃ svabhāva iti niyamastattadbhāvakṛto vā
tadvyatiriktamahāpuruṣakṛto vā? nādyaḥ ghaṭādibhāvasya jaḍatvena
kartṛtvābhāvāt / na dvitīyaḥ kalpanāyāḥ
prāgananyatvenāntarālikatayānyatvasya tatsvabhāvatvāsambhavāt / nanu na
kenāpi kṛtaḥ kintu svataḥsiddha iti cet tarhi svaprakāśo'pi bhavet brahmavat
svataḥsiddhatvāt / nanu brahmāpi mānāntarasiddhamiti na svataḥsiddhamiti
vācyam nityatvena kārakavyāpārāsambhavāt svaprakāśatvena
jñāpakavyāpārāsambhavāt anyathā jaḍatvaprasaṅgāt / nāpyanyatvaṃ
bhedanibandhanaḥ kaścidupādhiḥ ātmāśrayādidoṣaprasaṅgāt / nāpi dvitīyaḥ
ghaṭe paṭatvaṃ nāsti paṭe ghaṭatvaṃ nāsti vaidharmyam evaṃvidhaniścayasya
ghaṭapaṭabhedasiddhyanantarabhāvitvāt / na ca
ghaṭapaṭayostantumayatvamṛṇmayatvābhyāṃ bhedaḥ siddha eveti vācyam ghaṭa
eva mṛṇmayatvaṃ paṭe (ca)
tantumayatvamityasādhāraṇapratīterghaṭapaṭabhedasiddhyadhīnatvāt tasyā
adyāpi sādhyakoṭipraviṣṭatvāt / kiñca tantumayatvamṛṇmayatvayorbhedastatra
tadavayavabhedāditi paramāṇuparyālocanāyāṃ niravayavatvena bhedāgrahād
mūlakṣayakāriṇyanavasthā syāditi / nāpi tṛtīyaḥ vastusvarūpaṃ hi
vastvantarasvarūpānanugāmītyaṅgīkaraṇīyam anyathā
svarūpasāṅkaryāpatteḥ evaṃ cedaṃ rajatamityatra śuktireva rajatākāreṇa
niścīyata iti bhrāntijñānocchedaprasaṅgāt / dūratvādidoṣavaśāt tathā
niścīyata iti cet tarhi iṅgalādikamapi rajatatvena kuto na niścīyate? na ca
viśeṣadarśanasāmagrī pratibandhiketi vācyam śuktikāyāmapi
viśeṣādarśanasāmagrīsattvenānāropaprasaṅgāt /
aviśeṣadarśanasāmagrīprābalyādāropaḥ sambhavatīti cenna vastvantare
vastvantarasvarūpamanupraviṣṭamityaṅgīkaraṇīyatvenānanupraviṣṭamiti
vaktumaśakyatvena svarūpasāṅkaryāpatteranivāryatvena
bhedavādocchedaprasaṅgāt pūrvoktadoṣaprasaṅgācca / kiñca vastuni
bhāsamāno bhedastad vastusvarūpābhinno vā bhinno vā syāt? nādyaḥ
atyantavirodhād bhedasyābhedatāsambhavāt / na dvitīyaḥ so'pi bhedaḥ kīdṛśa
ityuparyupari vicāryamāṇo'navasthāmevopasthāpayatīti viśrāntyabhāvāt /
nāpyabhedātyantābhāvo bhedaḥ ātmāśrayaprasaṅgāt / nāstyaikyapratiyogī
ekatvasya pratiyogyabhāvāt dvitvādīnāṃ tanmūlakatvāt / nāpi vibhāgaḥ tasya
saṃyogapūrvavatvena pūrvāparadiśoḥ pūrvapaścimācalayośca kadāpi
saṃyogābhāvena bhedābhāvaprasaṅgāt / tasmāt
p. ३७५)
gatyantarābhāvena bhedavyavahārasiddhyarthaṃ sakalasāmarasyātmano
maheśvarasyecchāvaśāt sāgarataraṅganyāyenābhedaparyavasāyitvena
kalpitavibhāgo bheda ityaṅgīkaraṇīyatvenāpyabheda eva siddhyatīti
śivādvaitasiddhāntavādināṃ yuktirīdṛśīti vicakṣaṇairvimarśanīyeti

54

athoktasūtratrayārthameva viśeṣayati-
ekībhūte nijākāre saṃvidā niṣprapañcayā /
kena kiṃ vedanīyaṃ tadvettā kaḥ paribhāṣyate

54

nijākāre svasvarūpe niṣprapañcayā saṃvidā śivādvaitajñānena
ekībhūte sati sāmarasye sati kena kiṃ vastu vedanīyaṃ jñeyaṃ syāt tadvettā
jñānena jñeyavettā ca ka iti paribhāṣyate nātaḥ paraṃ veditavyaṃ hi kiñcit iti
śruteḥ veditavyaṃ na kiñcana
ityāgamokteścānyonyābhāvanibandhanabhedaghaṭita-
māyikatripuṭīmayaprapañcadarśanaṃ śivayogināṃ nāstītyarthaḥ

55

tarhi kīdṛśaṃ prapañcadarśanaṃ syādityatra vadan naṣṭāgamasthalaṃ
samāpayati-
mahāsattā mahāsaṃvid viśvarūpā prakāśate /
tadvinā nāsti vastvekaṃ bhedabuddhiṃ vimuñcataḥ

55

mahāsattā gaganakusumamityādau arthavatpadayoreva
sammelanarūpasaṃyogāt tadupari vibhaktiyogāccārthavattvād
gaganakusumamaṅgīkaraṇīyamiti
sadasatsakalavastuvyāpakatvānmahāsattetyucyate hṛdayollekhaṃ vinā
gaganakusumamiti vyavahārāsambhavānmahāsaṃvidityucyate / evaṃ
svaśiracchāyānullaṅghanamiva [tulanīya- svapadā svaśiraśchāyāṃ
yadvallaṅghitumīhate / pādoddeśe śiro na syāttatheyaṃ baindavī kalā //]
sadasadviśvavyāpakībhūtaṃ
p. ३७६)
brahmacaitanyameva jagadrūpeṇa bhāsate na tadvyatiriktaṃ kiñciditi
bhedabuddhiṃ vimuñcataḥ śivayogino mahāsattāsphurattākacaitanyaṃ vinā
ekaṃ vastu anyadvastu nāsti sāgarataraṅganyāyena
tadbuddherabhedaviśrāntatvāditi

56

iti naṣṭāgamasthalam
athādiprasādisthalam
atha-
yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo
vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai /
taṃ mahādevamātmabuddhiprakāśaṃ
mumukṣurvai śaraṇamahaṃ prapadye // [śve० u० ६/१८]
iti śvetāśvataramantrānusāreṇa naṣṭāgamasampannaśivayogyeva
sarvādibhūtaśivaprasādavānityādiprasādītyucyata iti tadīyasthalaṃ
pratipādayati-
sarvādhiṣṭhātṛkaḥ śambhurādistasya prasādataḥ /
ādiprasādītyukto'yaṃ nirvikārapade sthitaḥ

56

viśvādhārabhūmitvāttanniyāmakatvācchambhurādiḥ
sṛṣṭyādipañcakṛtyamūlakāraṇam / tasya sarvādibhūtasya śambhoḥ prasādato
nirvikārapade vikārarahitanaṣṭāgamasthale sthito'yaṃ śivayogī ādiprasādī
ādiprasādavānityarthaḥ

57

atha tasya mahattvaṃ caturbhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
anekajanmaśuddasya nirahaṅkārabhāvinaḥ /
aprapañcasyādidevaḥ prasīdati vimuktaye

57

anekajanmabhiḥ śuddhātmanaḥ paricchinnadehādyabhimānaśūnyasya
aprapañcasya
p. ३७७)
prāpañcikabhedarahitasya śivayogina ādidevaḥ sarvādidevaḥ śivo vimuktaye
paramokṣāya prasīdati prasanno bhavatītyarthaḥ

58

śivaprasādasampattyā śivabhāvamupeyuṣi /
śivādanyajjagajjālaṃ dṛśyate na ca dṛśyate

58

śivaprasādaprāptyā śivatvamupeyuṣi viṣaye jagajjālaṃ jagatsamūhaṃ
śivādanyaditi dṛśyate idantvena dṛśyaṃ sanna ca dṛśyate / bhedasya
nirākṛtatvāt sāgarataraṅganyāyenābhedena dṛśyata ityarthaḥ

59

śambhoḥ śivaprasādena saṃsāracchedakāriṇā /
mohagranthiṃ vinirbhidya muktiṃ yānti vivekinaḥ

59

nityānityavivekinaḥ saṃsāracchedakāriṇā śivaprasādenaiva
ajñānagranthiṃ vidārya paramokṣaṃ yāntītyarthaḥ

60

nanu śivaprasādena vinā muktirnāsti vetyatrāha-
vinā prasādamīśasya saṃsāro na nivartate /
vinā sūryodayaṃ loke kutaḥ syāt tamaso layaḥ

60

spaṣṭam

61

p. ३७८)
atha śivasya sarvātmasvapakṣapātena kṛpāprasādaṃ
saṃsūcyādiprasādisthalaṃ samāpayati-
sarvānugrāhakaḥ śambhuḥ kevalaṃ kṛpayā prabhuḥ /
mocayet sakalān jantūn na kiñcidiha kāraṇam

61

prabhuḥ svatantraḥ sarvānugrāhakaḥ sarvahito'pi śambhuḥ śivaḥ
kevalaṃ kṛpayaiva sakalān jantūn prāṇino mocayet pāśamuktān kuryāt iha
pāśamocanaviṣaye śambhoḥ kiñcitkāraṇaṃ ca nāsti sarvānugrahakṛtyasya
tatsvabhāvatvāditi

62

ityādiprasādisthalam
athāntyaprasādisthalam
atha-
aṇoraṇīyān mahato mahīyānā-
tmāsya jantornihito guhāyām /
tamakratuṃ paśyati vītaśoko
dhātuḥ prasādānmahimānamīśam // [kaṭhopa० १/२/२०]
iti kaṭhavallīśrutyuktaprakāreṇa tadādiprasādyeva sarvāśrayaḥ san
antyasya śivasyānubhavaprasādavānityantyaprasādisthalaṃ nirūpayati-
layaḥ sarvapadārthānāmantya ityucyate budhaiḥ /
prasādo'nubhavastasya tadvānantyaprasādavān

62

sarvapadārthānāṃ bhūmyādiśivāntapadārthānāṃ layo layāśrayaḥ
paraśiva evāntyaḥ sarvāntya iti budhairucyate / tasya sarvāntyasya śivasya
anubhavaḥ sākṣātkāra eva prasādaḥ tadvān tadanubhavate
ādiprasādyevāntyaprasādavānityucyata ityarthaḥ

63

p. ३७९)
atha sarvapadārthalayaprakāraṃ sūtradvayena kathayati-
devatiryaṅmanuṣyādivyavahāravikalpanā /
māyākṛtā pare tattve tallaye tatkṣayo bhavet

63

tallaye māyālaya ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

64

ayaṃ kathaṃ māyākṣaya ityatrāha-
sākṣātkṛte pare tattve saccidānandalakṣaṇe /
kva padārthaparijñānaṃ kuto jñātṛtvasambhavaḥ

64

saccidānandasvarūpe parabrahmaṇi pratyakṣīkṛte sati māyāyā
nivṛttatvāt tatkalpitapadārthaparijñānaṃ kva? jñātṛtvasambhavo
jñeyajñānātiriktajñātṛtvasya āvirbhāvaśca kva? jñeyādyapekṣayā
jñātṛtvasya kalpitatvāditi bhāvaḥ

65

atra dṛṣṭāntamāha-
suṣuptasya yathā vastu na kiñcidapi bhāsate /
tathā muktasya jīvasya na kiñcidvastu dṛśyate

65

muktasya jīvasya jīvanmuktasyetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

66

atra jīvanmuktasya padārthadarśanamastīti nāśaṅkanīyam
śivābhedenaiva darśanāt prākṛtatvena kimapi na dṛśyata iti / atha
jīvanmuktasvarūpaṃ kīdṛśamityatra sūtradvayena kathayati-
yathākāśamavicchinnaṃ nirvikāraṃ svarūpataḥ /
tathā muktasya jīvasya svarūpamavaśiṣyate

66

p. ३८०)
avaśiṣyate prakāśata ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

67

atha sa jīvanmuktaḥ kiṃ jānan kiṃ kurvan kathaṃ tiṣṭhatītyatrāha-
na kiñciṃdapi muktasya dṛśyaṃ kartavyameva vā /
sukhasphūrtisvarūpeṇa niścalā sthitirucyate

67

spaṣṭam

68

atha jīvanmuktasya dṛśyaṃ kartavyaṃ kuto nāstītyatra
vadannantyaprasādisthalaṃ samāpayati-
śivādvaitaparijñānaśithilāśeṣavastunaḥ /
kevalaṃ saṃvidullāsadarśinaḥ kena ko bhavet

68

śivādvaitaparijñānena nivṛttasakalabhedavastunaḥ ata eva kevalaṃ
cidvilāsaṃ paśyataḥ śivayogino jñānendriyavyāpāreṇa
karmendriyavyāpāreṇa vā kenāpi kiṃ bhavet kiṃ prayojanaṃ syāt na
kiñcidityanayorādyantaprasādayorupakramopasaṃhāranyāyenaikyaṃ
vimarśanīyam

69

ityantyaprasādisthalam
atha sevyaprasādisthalam
atha-
antaḥśarīra evāyaṃ bāhyaṃ eva na saṃsthitaḥ /
mahānandaprasādo'yaṃ sarvatraivāvabhāsate //
iti sarvajñānottaravacanānusāreṇa
sevyaśivaguruprasādasampanno'ntyaprasādyeva sevyaprasādīti sutratrayeṇa
kathayati-
sevyo guruḥ samastānāṃ śiva eva na saṃśayaḥ /
p. ३८१)
prasādo'sya parānandaprakāśaḥ parikīrtyate

69

samastānāṃ sevyaḥ śrīguruḥ śiva evātra sandeho nāsti / asya prasādaḥ
śrīgururūpaśivaprasāda eva parānandaprakāśa iti kīrtyate

70

sevyo guruḥ smṛto hyasya prasādo'nubhavo mataḥ /
tadekāveśarūpeṇa tadvān sevyaprasādavān

70

guruḥ śivasvarūpaśrīgurureva sevya iti smṛtaḥ / asya śivarūpasya
śrīguroranubhava upadeśānubhava eva prasāda iti sammataḥ / tadekāveśarūpeṇa
tayorguruprasādayorekībhāvena tadvān tatprasādavānantyaprasādyeva
sevyaprasādavān sevyaprasādīti hi prasiddha ityarthaḥ

71

gurudevaḥ paraṃ tattvaṃ paratattvaṃ guruḥ smṛtaḥ /
tadekatvānubhāvena na kiñcidavaśiṣyate

71

guruśivayoḥ śaktiśaktimadbhāvena tayoraikyānusandhānena jñātavyaṃ
na kiñcidavaśiṣyate sarvasyāpi viśvasya śivaśaktimayatvāditi

72

atha paramānandavataḥ sevyaprasādinaḥ kvāpi prītirnāstīti sūtratrayeṇa
kathayati-
aparicchedyamātmasthamavāṅmanasagocaram /
ānandaṃ paśyatāṃ puṃsāṃ ratiranyatra kā bhavet

72

paricchedarahitaṃ vāṅmānasayoragocaraṃ svasvarūpaṃ paramānandam
aparokṣeṇa paśyatāṃ śivayogināmanyatra viṣayeṣu ratirabhilāṣo na kvāpi
syādityarthaḥ

73

p. ३८२)
jñānāmṛtena tṛptasya kimanyairbhojyavastubhiḥ /
jñānādeva parānandaṃ prakāśayati sacchivaḥ

73

jñānāmṛtena santuṣṭasya
śivayogino'nyaiścitpīyūṣavyatiriktairbhojyapadārthaiḥ kim? na kiñcit ityarthaḥ /
sacchivo'gneruṣṇatvaprakāśakatvādaya iva śivasya saccidānandāḥ
svabhāvāstādṛśaḥ śivo jñānādeva nijajñānādeva parānandaṃ
svasvabhāvabhūtanityānandaṃ prakāśayatīti

74

atha tadeva viśadayati-
muktireva parā tṛptiḥ saccidānandalakṣaṇā /
nityatṛptasya muktasya kimanyairbhogasādhanaiḥ

74

nityatṛptasya sarvajñatādyupalakṣitanityatṛptimato muktasya
paramamuktimataḥ śivayogina ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

75

atha tasya paramuktasyāntarbahiḥ kimapi karma nāstīti nirūpayati-
na bāhyaṃ karma tasyāsti na cāntarnaiva kutracit /
śivaikyajñānarūḍhasya dehabhrāntiṃ vimuñcataḥ

75

svarūpahānivṛddhivyatirekeṇa sajātīyasamānasamarasabhāvena
śivaikyajñānamāruhya dehabhrāntiṃ vimuñcatastasya sevyaprasādino
bahiraṅgavidhīyamānapūjākarma nāsti antaścāntaraṅge
vidhīyamānadhyānādikarma nāsti kutracit kvāpi
bindutirobhāvamalamāyādyupalakṣitakarmapāśo'pi nāstītyarthaḥ

76

p. ३८३)
atha prasādisthalaṃ samāpayati-
na karmabandhe na tapoviśeṣe
na mantrayogābhyasane tathaiva /
dhyāne na bodhe ca tathātmatattve
manaḥpravṛttiḥ parayogabhājām

18

iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
vīraśaivadharmanirṇaye siddhāntaśikhāmaṇau
prāṇaliṅgisthalaviṣayanavavidhaliṅgaprasaṅgo nāmāṣṭādaśaḥ paricchedaḥ

76

parayogabhājāṃ sarvotkṛṣṭaparaśivayogabhājāṃ sevyaprasādināṃ
manaḥpravṛttiścittavṛttirmantrayogābhyasane'japāgāyatrīrūpaso'haṃmantra-
yogābhyāse na nāstītyarthaḥ / tathaiva karmabandhe
ṣaṭkarmabandhatrayarūpahaṭhayoge'pi na tapoviśeṣe yogānāṃ
viśiṣṭarājayoge'pi na dhyāne'nāhatabrahmadhyānarūpalayayoge'pi na kintu
tathātmatattve tadyogacatuṣṭayacaitanyasvarūpe bodhe svasvarūpajñāne
manaḥpravṛttiḥ syādityarthaḥ / ayaṃ bhāvaḥ-
deśikopadeśenāparadehapāṇipādaguhyāni prathamaṃ saṃśodhya bandhayitvā
tadanantaraṃ parāpaśyantīmadhyamāvaikharīsvarūparudraviṣṇubrahmendrādi-
daivatalayarājahaṭhamantrayogāt krameṇa pūrvakāyasya
karṇākṣināsārasanāsu saṃyojyānantaraṃ
pūrvāparakāyakīlakabhūtabindumāyākāryarūpavāktvacau niścalīkṛtya
sarvayogajñānajananakṣetrabhūtāvimuktakṣetre
parabrahmaparaśivaparaliṅgāparaparyāyanāmabhiḥ saṃsevya
svasvarūpasevitasevyaprasādītyarthaḥ / etalliṅgatrayaṃ
prāṇaliṅgino'ṅgatrayasya krameṇa sambandhayediti sevyaprasādisthalam

18

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇḍadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
prāṇaliṅgisthalaviṣayanavavidhaliṅgaprasaṅgo nāmāṣṭādaśaḥ paricchedaḥ

1

ekonaviṃśaḥ paricchedaḥ
atha śaraṇasthalam
(atha dīkṣāpādodakasthalam)
athāgastya praśnaḥ agastya uācetiḥ-
sthalabhedāḥ samākhyātāḥ prāṇaliṅgisthalāśrayāḥ /
kathaya sthalabhedaṃ me śaraṇasthalasaṃśritam

1

spaṣṭam

2

atha śrīreṇukasya uttaraṃ vakti reṇuka uvāceti-
śaraṇasthalamāśritya sthaladvādaśakaṃ mayā /
ucyate nāma sarveṣāṃ sthalānāṃ śṛṇu tāpasa

2

sthalānāmavāntarasthalānāmityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

3

ata tāni sthalāni sūtratrayeṇoddiśati-
dīkṣāpādodakaṃ pūrvaṃ śikṣāpādodakaṃ tataḥ /
jñānapādodakaṃ cātha kriyāniṣpattikaṃ tataḥ

4

bhāvaniṣpattikaṃ cātha jñānaniṣpattikaṃ tataḥ /
piṇḍākāśasthalaṃ cātha bindvākāśasthalaṃ tataḥ

5

mahākāśasthalaṃ cātha kriyāyāśca prakāśanam /
p. ३८६)
bhāvaprakāśanaṃ paścāt tato jñānaprakāśanam /
svarūpaṃ pṛthageteṣāṃ kathayāmi yathākramam

6

spaṣṭam // ३-५ //
atha-ācāryaḥ pūrvarūpaṃ antevāsyuttararūpaṃ vidyāsandhiḥ [tai० u०
३/२-३] iti śrutyuktaprakāreṇa
asmāt pravitatād bandhāt parasaṃsthānirodhakāt /
dīkṣainaṃ mocayet pūrvaṃ śaivaṃ dhāma nayatyapi //
iti svāyambhuvavacanānusāreṇa cāsya sevyaprasādinaḥ
sulabhadīkṣāpādodakasthalaṃ nirūpayati-
dīkṣayā'pagatadvaitaṃ yajjñānaṃ guruśiṣyayoḥ /
ānandasyaikyametena dīkṣāpādodakaṃ smṛtam

6

guruśiṣyayoḥ sevyaguruśiṣyayorānandasyaikyaṃ nijānandaikībhūtaṃ
dīkṣayā'pagatadvaitaṃ
jñānadānamalakṣayarūpacitkriyādīkṣānivāritadvaitaṃ yajjñānamasti
etenānena jñānena dīkṣāpādodakaṃ sevyaprasādinaḥ
sulabhabhūtadīkṣāpādodakamiti smṛtam /
śivadīkṣāgatadvaitajñānavadguruśiṣyanijānandaikyameva
dīkṣāpādodakamityarthaḥ

7

p. ३८७)
atha dīkṣāsañjātaguruśiṣyaikyameva dīkṣāpādodakamiti pakṣāntareṇāha-
athavā pādaśabdena gurureva nigadyate /
śiṣyaścodakaśabdena tayoraikyaṃ tu dīkṣayā

7

athavā tanna cet pādaśabdena śrīgurureva kathyate udakaśabdena śiṣyo
nigadyate dīkṣayā nijakarasañjātaśiṣyamūrdhni
ghrāṇasvarūpadīkṣāviśeṣeṇa tayoraikyaṃ tu
pādodakaśabdavācyaguruśiṣyaikyaṃ dīkṣāpādodakamiti smṛtamityarthaḥ

8

atha dīkṣāprakāśitasatyajñānānandaikyameva dīkṣāpādodakamiti
pakṣāntareṇa kathayati-
paramānanda evoktaḥ pādaśabdena nirmalaḥ /
jñānaṃ codakaśabdena tayoraikyaṃ tu dīkṣayā

8

pādaśabdena malarahitaparabrahmānanda ucyate udakaśabdena
brahmasvarūpajñānamucyate dīkṣayā hṛtkamalamadhyasthaciddīkṣayā
tayoraikyaṃ tu vijñānamānandaṃ brahma [bṛ० u० ३/९/२८] iti śruteḥ /
dharmadharmisvarūpānandajñānaikyaṃ dīkṣāpādodakamiti smṛtamityarthaḥ

9

atha-
yato vāco nivartante aprāpya manasā saha /
ānandaṃ brahmaṇo vidvān na bibheti kutaścana // [tai० u० २/४/९]
iti brahmo(taittirīyo)paniṣadvākyānusāreṇa tajjñānānandameva viśeṣayati-
parasaṃvitprakāśātmā paramānandabhāvanām /
adhigamya mahāyogī na bhedaṃ kvāpi paśyati

9

mahāyogī tatpādodakadīkṣāsampannaḥ śivayogī
parasaṃvitprakāśātmā parabrahmasvarūpajñānaprakāśasvarūpavān san
paramānandabhāvanām adhigamya bhedaṃ nityaparipūrṇajñānānandabhedaṃ
kvāpi na paśyati tadbāhyadeśābhāvāditi

10

p. ३८८)
ata eva nānyat kāṅkṣatītyāha-
deśakālādyavacchedavihīnaṃ nityanirmalam /
ānandaṃ prāpya bodhena nānyat kāṅkṣati saṃyamī

10

saṃyamī śivayogī deśakālādyavacchedavihīnaṃ deśakālākāreṣu
vicchedarāhityena vidyamānaṃ nityanirmalamānandaṃ brahmānandaṃ bodhena
brahmajñānasvarūpeṇaiva prāpya anyanna kāṅkṣati
tadvyatiriktavastvantarābhāvāditi

11

atha dīkṣāpādodakasthalaṃ samāpayati-
jñānāmṛtamapi svacchaṃ gurukā(yaika) [māṃ० ka० ३/१७]sambhavam /
āsvādya ramate yogī saṃsārāmayavarjitaḥ

11

gurukṛpodbhūtaṃ nirmalaṃ brahmajñānāmṛtamāsvādya
dīkṣāpādodakasampannaḥ śivayogī bhavarogamuktaḥ san svasvarūpe krīḍata
ityarthaḥ

12

iti dīkṣāpādodakasthalam
atha śikṣāpādodakasthalam
atha-
māyāmaya(mātra)midaṃ dvaitamadvaitaṃparamārthataḥ /
vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit //
upadeśādayaṃ vādo jñāte dvaitaṃ na vidyate //
p. ३८९)
iti muṇḍakaśrutyanusāreṇa taddīkṣāpādodakasampannasya śivayoginaḥ
śikṣāpādodakaṃ sūtradvayena kathayati-
guruśiṣyamayaṃ jñānaṃ śikṣā yoginamīryate /
tayoḥ samarasatvaṃ hi śikṣāpādodakaṃ smṛtam

12

yā śikṣā guruśiṣyamayaṃ jñānaṃ
pūrvavatpādodakaśabdavācyaguruśiṣyayostanmayībhūtajñānaṃ yoginaṃ
taddīkṣāpādodakasampannaśivayoginam īryate prerayati
tayostacchikṣājñānayoḥ samarasatvaṃ hi sāmarasyaṃ hi śikṣāpādodakamiti
smṛtamityarthaḥ

13

athaivaṃrūpajñānāmṛtaṃ kaiḥ kena kasmāllabhyata ityatrāha-
mathitācchāstrajaladheryuktimanthānavaibhavāt [tulanīya- ghṛtamiva payasi
nigūḍhaṃ bhūte bhūte ca vasati vijñānam / satataṃ manthayitavyaṃ manasā
manthānabhūtena / (bra० bi० u० २०)]
guruṇā labhyate bodhasudhā sumanasāṃ gaṇaiḥ

13

yuktimanthānavaibhavād yuktirūpamanthanadaṇḍasāmarthyād mathitāt
śāstrajaladhernigamāgamātmakavīraśaivaśāstrasamudrād guruṇā
śikṣācāryeṇa bodhasudhā śivādvaitajñānāmṛtaṃ sumanasāṃ
gaṇairdīkṣāpādodakasvīkāreṇa śuddhacittānāṃ śivayogināṃ
samūhairlabhyate yathā suraguroḥ samudramathanavicāreṇa surāṇāṃ sudhā
prāptā tathetyarthaḥ

14

atha tasya śivayogino dharmadharmisvarūpacidānandayostattvaṃ
sūtratrayeṇa viśeṣayati-
jñānacandrasamudbhūtāṃ paramānandacandrikām /
p. ३९०)
paśyanti paramākāśe muktirātrau mahādhiyaḥ

14

mahādhiyaḥ sūkṣmadṛśaḥ śivayogino muktirātrau
paramuktilakṣaṇagāḍhāndhakāravati paramākāśe parabrahmaṇaḥ
sadrūpahṛdayākāśe jñānacandrasamudbhūtāṃ ciccandrabhittau āvirbhūtāṃ
paramānandamayīṃ candrikāṃ jyotsnāṃ paśyanti svasvarūpatvena
parāmṛśantītyarthaḥ

15

athaivamapāraparamānandacandrikāyāṃ dṛṣṭāyāmanyad draṣṭavyaṃ
śrotavyaṃ ca nāstītyāha-
dṛsṭe tasmin paramānande deśakālādivarjite /
draṣṭavyaṃ vidyate nānyacchrotavyaṃ jñeyameva vā

15

deśakālādyakhaṇḍite tasmin parānande dṛṣṭe sati anyad draṣṭavyaṃ
cakṣuṣā draṣṭavyaṃ śrotavyaṃ śravaṇena śrotavyaṃ jñeyameva vā jñātuṃ
yogyaṃ vā na (kimapi) vidyate sarvasyāpi padārthasya tatkāryatvena
tadabhinnatvādityarthaḥ

16

atha nānyacca kāṅkṣatītyāha-
ātmānandena tṛptasya kā spṛhā viṣaye sukhe /
gaṅgājalena tṛptasya kūpatoye kuto ratiḥ

16

ātmānandena nijānandenetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

17

nanu nijānandena tṛptasya parayoginaḥ parimitirasti na vetyatrāha-
yasminnaprāptakallole sukhasindhau nimajjati /
sāmarasyānmahāyogī tasya sīmā kuto bhavet

17

spaṣṭam

18

p. ३९१)
nanvasya yoginaḥ kadācit kutracidvā bhedabhrāntiḥ sambhavati kimityatra
vadan śikṣāpādodakasthalaṃ samāpayati-
guruprasādacandreṇa niṣkalaṅkena cāruṇā /
yanmanaḥkumudaṃ nityabodhitaṃ tasya ko bhramaḥ

18

nityabodhitaṃ nirantaravikasitamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

19

iti śikṣāpādodekasthalam atha jñānapādodakasthalam
atha-
nādhyakṣaṃ nāpi tallaiṅgaṃ na śabdamapi śāṅkaram /
jñānamābhāti vimalaṃ sarvathā sarvavastuṣu //
iti mṛgendravacanānusāreṇa tacchikṣāpādodakasampannasya sulabhaṃ
jñānapādodakaṃ prakāśayati-
tadaikyasampadānandajñānaṃ jñānagururmataḥ /
tatsāmarasyaṃ śiṣyasya jñānapādodakaṃ viduḥ

19

ānandajñānam vijñānamānandaṃ brahma [bṛ० u० ३/९/२८] iti
śrutiprasiddhapādodakaśabdavācyānandajñānameva jñānagururiti mataḥ
sammataḥ tadaikyasampadā tadānandajñānayoraikyasampattyā tatsāmarasyaṃ
tayoḥ samarasa(ī) bhāvaḥ śiṣyasya śikṣāpādodakasampannasya śivayogino
jñānapādodakaṃ sad vidurjānantītyarthaḥ

20

atha tajjñānacandraprakāśaṃ sūtratrayeṇopadiśati-
avidyārāhunirmukto jñānacandraḥ sunirmalaḥ /
p. ३९२)
prakāśate parākāśe parānandamahādyutiḥ

20

ajñānalakṣaṇarāhusparśarahito'tyantanirmalo
malavāsanāleśato'pyasaṃspṛṣṭa iti yāvat jñānacandraḥ
śivādvaitajñānacandraḥ parānandamahādyutiḥ
paramānandarūpamahākalāprakāśavān san parākāśe
sarvotkṛṣṭahṛdayākāśe prakāśate rājata ityarthaḥ

21

tarhyayaṃ jñānacandraḥ kiṃ vardhayatītyatrāha-
ajñānameghanirmuktaḥ pūrṇajñānasudhākaraḥ /
ānandajaladhervṛddhimanupaśyan vibhāsate

21

nāhaṃ śiva ityajñānāvaraṇanirmukto'ṇḍarasanyāyenāhamiti viśvataḥ
paripūrṇajñānacandraḥ svatantratālakṣaṇanijānandasamṛddhasya
vṛddhimanupaśyan vibhātītyarthaḥ

22

athaivaṃvidhajñānacandrodaye ke kiṃ paśyantītyatrāha-
jñānacandrodaye jāte dhvastamohatamobharāḥ /
paśyanti paramāṃ kāṣṭhāṃ yoginaḥ sukharūpiṇīm

22

śivajñānacandrodaye jāte sati vinaṣṭājñānāndhakārabharāḥ
śivayoginaḥ paramānandasvarūpiṇīṃ paramāṃ kāṣṭhāṃ svasvarūpasthitiṃ
paśyantītyarthaḥ

23

evaṃ candratvena varṇitaṃ śivajñānaṃ sūryatvena varṇayan vicitraṃ
darśayati-
māyārajanyā virame bodhasūrye prakāśite /
nirastasarvavyāpāraścitraṃ svapiti saṃyamī

23

loke tāvanniśāvasāne sūryodaye jāte sati sarvo'pi loko vinidraḥ san
savyāpāro bhavati māyārūpaniśāvasāne cidāditye prakāśite sati saṃyamī
p. ३९३)
yogijano nirastavyāpāraḥ san svapitīti citram / ukto'yamarthaḥ
śrībhagavadgītāyām-
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī /
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ // [bha० gī० २/६९]
iti

24

atha tasya parānandāvirbhāvastadetyatrāha-
anādyavidyāvicchittivelāyāṃ parayoginaḥ /
prakāśate parānandaḥ prapañcena vinā kṛtaḥ

24

anādyavidyāvicchittivelāyāṃ māyārajanyā virama eva prapañcena vinā
kṛto nirupādhikaparamānandāvirbhāva ityarthaḥ

25

nanu śivayoginaḥ prapañca eva santīti kathaṃ nirupādhikānandāvirbhāva
ityatrāha-
nityānande nijākāre vimale paratejasi /
vilīnacetasāṃ puṃsāṃ kuto viśvavikalpanā

25

nityānandasvarūpe vimale nirmale nijākāre nijasvarūpavati paratejasi
cidāditye vilīnacittānāṃ puṃsāṃ satpuruṣāṇāṃ śivayogināṃ
viśvakalpanā kuta ityarthaḥ

26

p. ३९४)
atha jñānapādodakasampannasya śivayoginaḥ pūrṇānandasya
brahmādīnāmapyānando na sama iti sūtradvayena kathayati-
kuto brahmā kuto viṣṇuḥ kuto rudraḥ kuto raviḥ /
sākṣātkṛtaparānandajyotiṣaḥ sāmyakalpanā

26

brahmādīnāmānandasya sākṣātkṛtaparānandajyotiṣaḥ śivayogina
ānandāṃśaleśatvāditi bhāvaḥ asyaivānandasyānyāni bhūtāni
mātrāmupajīvanti iti śruteḥ yogiśivayorabhedāditi

27

imamarthameva sphuṭayati-
aparokṣaparānandavilāsasya mahātmanaḥ /
brahmaviṣṇvādayo devā viśeṣāḥ sukhabindavaḥ

27

mahātmano jñānapādodakasampannasya śivayogina ityarthaḥ / śiṣṭaṃ
spaṣṭam

28

atha tajjñānānandameva viśiṣya jñānapādodakasthalaṃ samāpayati-
yanmātrāsahitaṃ loke vāñchanti viṣayaṃ narāḥ /
tadaprameyamānandaṃ paramaṃ ko na vāñchati

28

narā janā loke iha loke yanmātrāsahitaṃ yasya cidānandasyāṃśena
sahitaṃ viṣayasukhaṃ vāñchanti tadaprameyaṃ tasya viṣayajñānasukhasya
aprameyamaparimitaṃ parānandaṃ brahmānandaṃ ko na vāñchati sarve'pi
vāñchantītyarthaḥ

29

p. ३९५)
iti jñānapādodakasthalam
atha kriyāniṣpattisthalam
atha-
advaitabhaktiyuktasya yoginaḥ sakalā kriyā /
āste dagdhapaṭanyāyāt kriyāmātraṃ hi na kriyā //
iti vīratantravacanānusāreṇa eṣa jñānapādodakasampanna eva
rajjusarpanyāyena kalpitakriyāniṣpattimāniti kriyāniṣpattisthalaṃ viśadayati-
parakāye kriyāpattiḥ kalpitaiva prakāśate /
rajjau bhujaṅgavad yasmāt kriyāniṣpattimānayam

29

parabrahmakāye jñānapādodakasampanne śivayogini kriyāniṣpattī rajjau
sarpatvavad yasmāt kāraṇāt kalpitaiva prakāśate tasmādayaṃ
jñānapādodakasampannaḥ śivayogī kriyāniṣpattimānityarthaḥ

30

ata eva jñāninaḥ karmaphalaṃ nāstīti ṣaḍbhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
jñānināṃ yāni karmāṇi tāni no janmahetavaḥ /
agnidagdhāni bījāni yathā nāṅkurakāraṇam

30

jñānināṃ karmabījāni jñānāgnidagdhānīti vahnidagdhabījavan-
nāṅkurakāraṇamityarthaḥ

31

asmirthe - jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmāsātakurute'rjuna [bha० gī०
४/३७] iti bhagavaduktiḥ / tasmād jñāninaḥ kṛtenāpi karmaṇā prayojanaṃ
nāstītyāha-
karmaṇā kiṃ kṛtenāpi jñānino nirahaṅkṛteḥ /
p. ३९६)
vikriyā pratibimbasthā kiṃ karoti himadyuteḥ

31

ahaṃ karomīti mūlāhaṅkāraśūnyasya śivajñāninaḥ kṛtenāpi
karmaṇā prayojanaṃ nāsti yathā pratibimbasthavikāro bimbarūpasya candrasya
nāsti jñānino'pratibimbacaitanyarūpatvāditi bhāvaḥ

32

atha jñānini pratīyamānā kriyā kalpitetyatra dṛṣṭāntamāha-
candrasya meghasambandhād yathā gamanakalpanā /
tathā dehasya sambandhādāropyā syāt kriyātmanaḥ

32

spaṣṭam

33

atha karma kurvato'pi jñāninaḥ karmalepo nāstītyatra dṛṣṭāntamāha-
jñānī karmanirūḍho'pi lipyate na kriyāphalaiḥ /
ghṛtādinā yathā jihvā bhoktrī cāpi na lipyate

33

nirūḍhastatpara ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

34

nanu jihvāyā jalatattvamayatvenāṅgulyādivad ghṛtādilepo nāsti
jñāninaḥ kasmāt karmaphalalepo nāstītyatra cāha-
nirastopādhisambandhe jīve yā yā kriyāsthitiḥ /
sā sā pratītimātreṇa niṣphalā cātra līyate

34

nivṛttamūlāhaṅkārasambandhe cidrūpe jīvanmukte yā yā kriyāsthitirasti
sā sā dagdharajjunyāyena pratītimātreṇa sthitvā niṣphalā satī svātmanyeva
līyata ityarthaḥ / karmalepasyāhaṅkāro mūlamiti śivajñāninastadabhāvāt
karmalepo
p. ३९७)
nāstīti bhāvaḥ

35

nanu jñāninaḥ karmalepo yathā nāstītyucyate tathā tasya karmaiva nāstīti
kuto nocyata ityatrāha-
gacchaṃstiṣṭhan svapan vāpi na niṣkarmāsti kaścana /
svabhāvo dehināṃ karma jñānināṃ tattu niṣphalam

35

anena rajjubhujaṅganyāyena śivayogini kriyāniṣpattirāropitetyetatparāstam
karma dehināṃ svabhāva ityuktatvāditi

36

atha kriyāniṣpatteḥ sarvadehasvabhāvatve'pi jñāninaḥ karmalepo nāstīti
vadan kriyāniṣpattisthalaṃ samāpayati-
paripūrṇamahānandabhāvinaḥ śuddhacetasaḥ /
na bhavet karmakārpaṇyaṃ nānābhogaphalapradam

36

nirmalāntaḥkaraṇasya nityaparipūrṇaparānandānubhāvinaḥ śivayogino
nānāvidhabhogaphalapradaṃ puṇyapāpalakṣaṇakarmapīḍanaṃ na bhavenna
syādityarthaḥ

37

iti kriyāniṣpattisthalam
atha bhāvaniṣpattisthalam
atha-
cireṇa sādhyamānasya bhāvukairvigatakramaiḥ /
sthirabhāvo hi bhāvasya bhāvaniṣpattirucyate //
p. ३९८)
iti kiraṇatantravacanānusāreṇa tatkriyāniṣpattimān śivayogī
śuktirajatanyāyena bhāvaniṣpattimāniti pratipādayati-
bhāvaḥ pratīyamāno'pi parakāye tu kalpitaḥ /
śuktau rajatavad yasmād bhāvaniṣpattimānayam

37

parakāye kriyāniṣpattimati citkāye pratīyamāno bhāvo yasmāt
śuktirajatavat kalpitaḥ tasmādayaṃ kriyāniṣpattimān śivayogī
bhāvaniṣpattimānityarthaḥ

38

atha jñānayogino bhāvasambandhābhāve'pi saccidānandākāre paraśive
bhāvaḥ sthāpanīya iti pañcabhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
bhāvena nāsti sambandhaḥ kevalajñānayoginaḥ /
tathāpi bhāvaṃ kurvīta śive saṃsāramocake

38

spaṣṭam

39

nanu paripūrṇajñāninaḥ kiṃ bhāvenetyatrāha-
paripūrṇaprabodhe'pi bhāvaṃ śambhau na varjayet /
bhāvo hi nihitastasmin bhavasāgaratārakaḥ

39

paripūrṇasadānandabodhasvarūpe śambhau bhāvaṃ na varjayet / kutaḥ?
ityatrāha - tasmin śambhau sthāpito bhāvaḥ saṃsārasāgaratāraka iti hi prasiddha
ityarthaḥ

40

anenāsya bhāvasyārthakriyākāritvena śuktirajatavailakṣaṇyaṃ sūcitam /
p. ३९९)
tasmācchambhau bhāvaḥ sthirīkaraṇīya iti bhāvaḥ / tarhi sa bhāvo nityaḥ
kimityatrāha-
nivartya janmajaṃ duḥkhaṃ bhāvaḥ śaivo nivartate /
yathā kāṣṭhādikaṃ dagdhvā svayaṃ śāmyati pāvakaḥ

40

janmajaṃ duḥkhaṃ bhavarogamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam / anena
nityamukto bhavati

41

atha bhavaroganivṛttyanantaraṃ bhāvasya prayojanaṃ nāsti vetyatrāha-
prakāśite śivānande tadbhāvaiḥ kiṃ prayojanam /
siddhe sādhye cireṇāpi sādhanaiḥ kiṃ prayojanam

41

bhavaroganivṛttyanantaraṃ nityānande prakāśite sati śivabhāvaiḥ
prayojanaṃ nāsti / tatra dṛṣṭāntaḥ - bahukāle sādhye siddhe sati sādhanairyathā
prayojanaṃ nāsti tathetyarthaḥ

42

tarhi bhāvalayānantaraṃ yogī kathaṃ bhāsata ityatrāha-
ekīkṛte śive bhāve jñānena saha saṃyamī /
vismitātmasamāveśaḥ śivabhāve vibhāsate

42

kāryanāśaḥ kāraṇātmanāśasthitireveti bhāve vṛttijñānena saha
śivaikalolībhūte sati bhāvaniṣpattimān śivayogī
āścaryasaṅkalpitasvasvarūpasamāveśavān san śivo'hamiti bhāve prakāśata
ityarthaḥ

43

atha bhāvajñānayorabhedamupapādya bhāvaniṣpattisthalaṃ samāpayati-
p. ४००)
na bhāvena vinā jñānaṃ na bhāvo jñānamantarā /
mokṣāya kāraṇaṃ proktaṃ tasmādubhayamāśrayet

43

bhāvena vinā vṛttijñānaṃ nāsti tena (vṛttijñānena) vinā bhāvo nāstīti
bhāvajñānayoranyonyakāraṇatvaṃ proktam / tasmānmokṣāya
tadubhayamāśrayediti

44

iti bhāvaniṣpattisthalam
atha jñānaniṣpattisthalam
atha-
yathā manaḥ pare tattve labdhalakṣyaṃ vilīyate /
tathā hyaśeṣavijñānaṃ vināśamupagacchati //
iti niśvāsakārikānusāreṇa so'yaṃ bhāvaniṣpanna eva svapnavad
jñānaniṣpattimāniti kathayati-
jñānasya vyavahāre'pi jñeyābhāvāt svabhāvataḥ /
svapnavajjñānaniṣpattyā jñānaniṣpanna ityasau

44

vyavahāre viśvavyāvahārikajñānasya svabhāvataḥ sthiratvena
jñeyābhāvād viṣayābhāvād asau bhāvaniṣpattimān śivayogī
asthirasvapnasadṛśajñānaniṣpattyā jñānaniṣpattimāniti procyata ityarthaḥ

45

p. ४०१)
atha tadevopapādayati-
svapnajātaṃ yathā jñānaṃ saha svārthairnivartate /
tathātmani prakāśe tu jñāne jñeyaṃ nivartate

45

svapnotpannaṃ jñānaṃ yathā svaviṣayaiḥ saha nivartate tathā svasvarūpe
prakāśite sati jāgraddaśājñānena saha jñeyaṃ viśvaṃ nivartata ityarthaḥ

46

nanu svarūpe prakāśite jñeyaṃ kasmānnivartata ityatrāha-
paripūrṇe mahānande paramākāśalakṣaṇe /
śive vilīnacittasya kuto jñeyāntare kathā

46

spaṣṭam

47

nanu jñānaniṣpattisampannasya śivayogino jñānaṃ kīdṛśamityatrāha-
akhaṇḍānandasaṃvittisvarūpaṃ brahma kevalam /
mithyā tadanyadityeṣā sthitirjñānamihocyate

47

brahma paraśivākhyaṃ brahma kevalākhaṇḍānandasaṃvitsvarūpam /
tadanyad tadvyatiriktaṃ mithyaivedamiti bhāsamānaṃ jagajjālaṃ mṛṣetyeṣā
sthitirjñānamihocyate jñānaniṣpattisthalaṃ kathyata ityarthaḥ

48

atha viśeṣalakṣaṇaṃ darśayati-
sattātmanā'nuvṛttaṃ yad ghaṭādiṣu paraṃ hi tat /
p. ४०२)
vyāvartamānā mithyeti sthitirjñānamihocyate

48

sadeva somyedamagra āsīt [chā० u० ६/२/९] iti śruteḥ sattātmanā
sadrūpabrahmaṇā param avyayatvāt pareṣu ghaṭādiṣu anuvṛttamanugataṃ
yannāmarūpamasti tad mithyeti vyāvartamānā nivāryamāṇā sthitiriha
jñānamityucyata ityarthaḥ

49

nanvevaṃ cedāvidyakabrahmādvaitāpekṣayāsya svatantraśivādvaitasya
ko viśeṣa ityatrāha-
akāraṇamakāryaṃ yadaśeṣodhivarjitam /
tadbrahma tadahaṃ ceti niṣṭhā jñānamudīryate

49

yadvastu na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate na tatsamaścābhyadhikaśca
dṛśyate [śve० u० ६/८] iti śvetāśvataraśruteḥ kāryakāraṇaśūnyaṃ
sadaśeṣopādhivarjitam tadbrahma tat tadbrahmaiva ahaṃ ca cirādidamiti
bhāsamānaṃ pāñcabhautikam evaṃ carācaramayaṃ viśvamiti
niṣṭhādārḍhyaṃ jñānamityutkṛṣṭatvenocyata ityarthaḥ

50

athaivaṃ cidrūpabrahmaṇi sāmarasyajñānaniṣpattimataḥ śivayoginaḥ
svātirekeṇa tripuṭīmayaprapañcavyavahāro nāstīti vadan jñānaniṣpattisthalaṃ
samāpayati-
jñātāpyahaṃ jñeyamidamiti vyavahṛtiḥ kutaḥ /
abhedabrahmasvārasye nirastākhilavastuni

50

neha nānāsti kiñcana [vṛ० u० ४/४/१९] iti
śruternirastasamastaprāpañcikabhedavadadvitīyabrahmasāmarasye satyahaṃ
jñātā jñeyamidamiti vyavahṛtiḥ kutaḥ? vyavahāraḥ kasmāt? na
kasmādapītyarthaḥ

51

p. ४०३)
iti jñānaniṣpattisthalam
atha piṇḍākāśasthalam
atha-
eka eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ /
ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jalacandravat // [bra० vi० u० १२]
ityamṛtabindūpaniṣadvacanānusāreṇa jñānaniṣpattisampannasya
sulabhībhūtapiṇḍākāśasvarūpaṃ sūtratrayeṇa nirūpayati-
yathā piṇḍastha ākāśastathātmā pūrṇa ucyate /
etadarthaviveko yaḥ piṇḍākāśasthalaṃ viduḥ

51

pūrṇa ākāśo yathā piṇḍe tiṣṭhati tathā piṇḍastha ātmā pūrṇa ucyate
asyeti śeṣaḥ / asya jñānaniṣpattisampannasya śivayogina etadarthaviveko'sti
tatpiṇḍākāśasthalaṃ sad jānantītyarthaḥ

52

atha vyatirekamukhenāha-
ghaṭopādhiryathākāśaḥ paripūrṇaḥ svarūpataḥ /
tathā piṇḍasthito hyātmā paripūrṇaḥ prakāśate

52

ghaṭopādhiviśiṣṭa ākāśo yathā svasvarūpataḥ pūrṇaḥ tathā
śarīrastha ātmā svasaccidānandasvarūpataḥ paripūrṇaḥ san prakāśata
ityarthaḥ

53

atha piṇḍākāśavivekavantaṃ kathayati-
p. ४०४)
antaḥsthitaṃ parākāśaṃ śivamadvaitalakṣaṇam /
bhāvayed yaḥ sumanasā piṇḍākāśaḥ sa ucyate

53

hṛdayākāśasthitaṃ mahācidākāśasvarūpam eka eva rudro na dvitīyāya
tasthe (tasthuḥ) [śve० u० ३/२] iti śruteradvitīyam śiva eko dhyeyaḥ
ityatharvaśikhāśrutiprasiddhaparaśivaṃ nirālambena manasā yo dhyāyet sa
piṇḍākāśasvarūpa ityucyata ityarthaḥ

54

atha-
dehaḥ śivālayaḥ sākṣāttatrāsate paramaḥ śivaḥ /
iti niścayasadbhāvaḥ piṇḍajñaṃ liṅgamucyate //
iti vātulottaravacanānusāreṇaivaṃ dhyāyataḥ śarīrameva śivāgāram
tasya śivo bhāsata iti sūtradvayena kathayati-
śivāgāramidaṃ proktaṃ śarīraṃ bodhadīpitam /
ṣaṭtriṃśattattvaghaṭitaṃ sumanaḥpadmapīṭhakam

54

śivādibhūmyantaṣaṭtriṃśattattvamayastambhakuḍyādinirmitaṃ
hṛtkamalalakṣaṇapadmapīṭhena yuktaṃ jñānadīpena prakāśamānamidaṃ
śarīrameva śivāgāramiti proktamityarthaḥ

55

parākāśasvarūpeṇa prakāśaḥ parameśvaraḥ /
hṛdākāśaguhālīno dṛśyate'ntaḥ śarīriṇām

55

cidākāśasvarūpeṇa prakāśamānaḥ parameśvaraḥ prāṇināṃ
hṛdguhāvilīnaḥ san upadeśasiddhairdṛśyata ityarthaḥ

56

p. ४०५)
kathaṃ dṛśyata ityatra pakṣāntareṇa kathayati-
etacchivapuraṃ proktaṃ saptadhātusamāvṛtam /
atra hṛtpaṅkajaṃ veśma sūkṣmāmbaramanoharam

57

tatra sannihitaṃ sākṣāt saccidānandalakṣaṇam /
nityasiddhaḥ prakāśātmā jalasthākāśavacchivaḥ

58

saptadhātubhiḥ pūryata ityetaccharīrameva śivapuraṃ pattanamityarthaḥ /
atra piṇḍalakṣaṇaśivarājadhānyāṃ sūkṣmabhūtāntarākāśaramyaṃ
hṛtkamalamevāntaḥpuram / tatra nityaparipūrṇatvena siddhaḥ san
saccidānandasvarūpaparaśivo hṛdayasya svacchatvena jalāntargatākāśavat
sākṣātprakāśarūpaḥ san tiṣṭhatītyarthaḥ // ५६-५७ //
nanvaparicchinnaḥ parameśvaraḥ kathaṃ paricchinnahṛtkamale tiṣṭhatītyatra
vadan piṇḍākāśasthalaṃ samāpayati-
antarākāśabimbasthamaśeṣopādhivarjitam /
ghaṭākāśa iva cchinnaṃ bhāvayeccinmayaṃ śivam

58

hṛdayākāśasthānasthaṃ samastopādhirahitaṃ cinmayaṃ śivaṃ
ghaṭākāśa iva vicchinnaṃ vibhāvayedityarthaḥ

59

iti piṇḍākāśasthalam
atha bindvākāśasthalam
atha-
sadāśivāditattvānāṃ kāraṇaṃ vyāpakaḥ paraḥ /
bindurūpaḥ śivo dhyeyo bindvākāśa itīryate //
p. ४०६)
iti kiraṇāgamavacanānusāreṇa tatpiṇḍākāśasthalasampannasya
sulabhībhūtabindvākāśasthalaṃ nirūpayati-
yathākāśo vibhurjñeyaḥ sarvaprāṇyupari sthitaḥ /
tathātmetyupamānārthaṃ bindvākāśasthalaṃ viduḥ

59

sarvaprāṇyuparivartyākāśo yathā vibhuḥ san jñātuṃ yogyaḥ tathāsya
piṇḍākāśasthalasampannasya śivayogina ātmā
sarvaprāṇyuparivartyākāśavad vyāpakībhūtaḥ san vijñātuṃ yogya
ityupamānārthameva bindvākāśasthalaṃ vidurjānantītyarthaḥ

60

atha-
vāyuryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva /
ekastathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahu(hi)śca //
iti kaṭhavallīśrutyuktadṛṣṭāntapūrvakaṃ caturbhiḥ sūtraistadeva pratipādayati-
yathaiko vāyurākhyātaḥ sarvaprāṇigato vibhuḥ /
tathātmā vyāpakaḥ sākṣāt sarvaprāṇigataḥ svayam

60

samastaprāṇināṃ prāṇarūpaṃ gato vāyureka eva vyāpakaḥ
sannākhyātaḥ tathāhamiti svayaṃ sākṣāt sarvaprāṇigata ātmā vyāpaka
ityarthaḥ

61

yathā vahnirameyātmā sarvatraiko'pi bhāsate /
tathā śambhuḥ samastātmā paricchedavivarjitaḥ

61

aparimitasvarūpavāneko'gniryathāsāravaidyutapārthivavāḍavakālāgni-
rūpeṇa
p. ४०७)
viśvavyāpakaḥ san bhāsate tathā sarvacaitanyātmakaścidvahnirūpaparameśvara
eka eva devadānavamānavatiryaksthāvararūpacarācaraprāṇiṣvahamiti
vyaktāvyaktarūpeṇa vyāpakaḥ san virājata ityarthaḥ

62

sarveṣāṃ dehināmantaścit tato'yaṃ prakāśate /
tasmin pratiphalatyātmā śivo darpaṇavad vibhuḥ

62

samastadehināmantaḥ cittaṃ tu ceto hṛdayaṃ kamalaṃ salilaṃ jalam
ityabhidhānakośaprasiddhahṛdayakamalaṃ darpaṇavat prakāśate / tasmin
cittadarpaṇe vyāpakībhūtaḥ śiva ātmā san pratiphalatītyarthaḥ

63

eko vaśīkṛtaḥ saṃvitprakāśātmā parātparaḥ /
sarvaprāṇigato bhāti tathāpi vibhurucyate

63

viśvotkṛṣṭaparāśaktyapekṣayā śreṣṭhaścitprakāśātmā śiva eka eva
sarvaprāṇihṛdayakamalaṃ gatvā tatparimitaḥ san bhāti tathā
sarvānusyūtatvādvibhurityucyata ityarthaḥ

64

atha bindvākāśasthalaṃ samāpayati-
eka eva yathā sūryastejasā bhāti sarvagaḥ /
tathātmā śaktibhedena śivaḥ sarvagato bhavet

64

p. ४०८)
sūrya eka eva svakīyavṛṣṭihimoṣṇakiraṇatejasā vyāpakaḥ san yathā
bhāti tathā śivasvarūpa ātmā svakīyecchājñānādiśaktibhirviśvavyāpakaḥ
sannāsta ityarthaḥ

65

iti bindvākāśasthalam
atha mahākāśasthalam
atha-
vyomākāraṃ mahāsūkṣmaṃ vyāpakaṃ yo na bhāvayet /
saṃsārī sa bhavelloke bījakośakrimiryathā //
iti devīkālottaravacanānusāreṇoktalakṣaṇabindvākāśasthalasampannasya
sulabhaṃ mahākāśasthalaṃ sūtradvayena kathayati-
piṇḍāṇḍasthaṃ yathākāśaṃ na bhinnaṃ tadvadātmanaḥ /
abhinnaḥ paramātmeti mahākāśasthalaṃ viduḥ

65

brahmāṇḍapiṇḍāṇḍagatamākāśaṃ yathā na bhinnam tathāsya
bindvākāśasampannasya śivayogina ātmanaścaitanyāt paramātmā bhinno
netyabhinnameva mahākāśasthalaṃ sad jānantītyarthaḥ

66

yathā na bhinnamākāśaṃ ghaṭeṣu ca maṭheṣu ca /
tathāṇḍeṣu ca piṇḍeṣu sthito hyātmā na bhidyate

66

spaṣṭam

67

atha mahāliṅgameva mahākāśamiti sūtratrayeṇa kathayati-
p. ४०९)
anirdeśyamanaupamyamavāṅmanasagocaram /
sarvatomukhasampannaṃ sattānandaṃ cidātmakam

68

kālātītaṃ kalātītaṃ kramayogādivarjitam /
svānubhūtipramāṇasthaṃ jyotiṣāmudayasthalam

69

śivākhyaṃ paramaṃ brahma paramākāśalakṣaṇam /
liṅgamityucyate sadbhiryadvinā na jagatsthitiḥ

70

kalātītamaṣṭatriṃśatkalātītaṃ kramayogavivarjitam
utpattyādikramayogarahitaṃ jyotiṣāmudayasthalam arkādijyotiṣāmutpattisthānam
ahamiti svānubhūtipramāṇagamyamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam // ६७-६९ //
athoktamarthameva sūtradvayena viśeṣayati-
paramākāśamavyaktaṃ prabodhānandalakṣaṇam /
liṅgaṃ jyotirmayaṃ prāhurlīyante yatra yoginaḥ

70

yatra mahākāśe śivayogino līyanta iti taṃ mahākāśamavyaktaṃ
mandabhāgyairgantumaśakyaṃ saccidānandalakṣaṇaṃ jyotirmayaṃ liṅgamiti
santaḥ prāhurityarthaḥ

71

saṃvideva parā kāṣṭhā paramānandarūpiṇī /
tāmāhuḥ paramākāśaṃ munayo muktasaṃśayāḥ

71

vigatasaṃśayā vasiṣṭhādimunayo yaṃ mahākāśamāhuḥ /
kimityāhurityatra tanmahākāśaṃ paramānandarūpiṇī sarvotkṛṣṭā
citirevetyāhurityarthaḥ

72

p. ४१०)
atha tasmin mahākāśe jagajjālasyābhedaṃ dṛṣṭāntapūrvakaṃ darśayati-
taraṅgādi yathā sindhoḥ svarūpānnātiricyate /
tathā śivāccidākāśād viśvametanna bhidyate

72

spaṣṭam

73

atha punardṛṣṭāntāntaramāha-
yathā puṣpapalāśādi vṛkṣarūpānna bhidyate /
tathā śivāt parākāśājjagato nāsti bhinnatā

73

spaṣṭam

74

nanu cidākāśasya niravayavatvāt kathaṃ tatra viśvaṃ sthitaṃ
satprakāśata ityatrāha-
yathā jyotīṃṣi bhāsante bhūtākāśe pṛthak pṛthak /
tathā bhānti parākāśe brahmāṇḍāni viśeṣataḥ

74

jyotīṃṣi nakṣatrāṇītyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

75

atha tamevātha bandhaviśeṣyamahākāśasthalaṃ samāpayati-
nirastopādhi [kādācitkatve satītaravyāvarttakatvamupādhitvam]
sambandhaṃnirmalaṃ saṃvidātmakam /
parākāśaṃ jagaccitravilāsālambabhittikam

75

p. ४११)
uktaviśeṣaṇaviśiṣṭaparākāśaṃ
jagajjālarūpacitravilāsasyādhārabhūtamityarthaḥ /
etatpiṇḍākāśādiliṅgatrayaṃ śaraṇasyāṅgatrayasya saṃyojanīyam

76

iti mahākāśasthalam
atha kriyāprakāśasthalam
atha - kriyāvantaḥ śrotriyā brahmaniṣṭhāḥ iti muṇḍakaśrutyanusāreṇa
[mu० u० ३/२/१०] mokṣapradaṃ caihikasaukhyadaṃ ca sarvottaraṃ śāṅkarakarma
satyam iti yogajāgamavacanānusāreṇa ca mahākāśasvarūpaśivayogyeva
tatsvarūpānusandhānarūpakriyāprakāśavāniti kathayati-
śivasya paripūrṇasya cidākāśasvarūpiṇaḥ /
ātmatvenānusandhānāt kriyādyotanavān yamī

76

mahākāśasvarūpaḥ śivayogī
paripūrṇacidākāramahākāśasvarūpiṇaḥ śivasya
svātmatvenānusandhānarūpakriyāvāniti kriyāprakāśanavānityucyata ityarthaḥ

77

atha - parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca
[śve० u० ६/८] iti śvetāśvataraśrutyanusāreṇa-
jñānakriyātmikā sāpi satyā nityoditaprabhā /
ananyā syācchivāt saiva vastuto mūrtireśvarī //
iti pauṣkaravacanānusāreṇa ca tadanusandhānakriyāmeva
sūtratrayeṇopapādayati-
niṣkalaṅkacidānandagaganopamarūpiṇaḥ /
śivasya paripūrṇasya vṛttiścaitanyarūpiṇī

77

evamuktarūpasya śivasya vṛttiḥ asmīti kriyārūpā sthitiḥ caitanyarūpiṇī
śivavaccitsvarūpiṇītyarthaḥ

78

p. ४१२)
atha śivayoginaḥ svarūpāmarśanakriyāpi tādṛśītyāha-
niṣkalaṅke nirākāre nitye paramatejasi /
vilīnacittavṛttasya tathā śaktiḥ kriyocyate

78

uktarūpe paraśivatejasi vilīnacittavyāpārasya
śivayogino'nusandhānarūpā yā kriyāśaktiḥ sā tathā
paraśivatejorūpiṇītyucyata ityarthaḥ

79

nanu kiṃ tadanusandhānenetyatrāha-
sarvajñaḥ sarvakartā ca sarvagaḥ parameśvaraḥ /
tadaikyacintayā yogī tādṛśātmā prakāśate

79

sarvajñaḥ pañcakṛtyasampannaḥ sarveśvara īśvaraḥ iti
vṛddhajābālaśruteḥ parameśvaraḥ sarvajñaḥ sarvakartā sarvavyāpaka iti
buddhvā yogī śivayogī samānasamarasaikyadhyānena tādṛgātmā
tatprakārasvarūpavān prakāśata ityarthaḥ

80

nanu śivayogina indriyavyāpārasya vidyamānatvāt kathaṃ śivaṃ
paśyatītyāha-
sarvendriyāṇāṃ vyāpāre vidyamāne'pi saṃyamī /
pratyunmukhena manasā śivaṃ paśyan pramodate

80

pratyunmukhena paścimacakrābhimukhena manasetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

81

atha kīdṛśaṃ śivaṃ kathaṃ paśyan modata ityatrāha-
kūṭasthamacalaṃ prājñaṃ guṇātītaṃ guṇottaram /
śivatattvaṃ svarūpeṇa paśyan yogī pramodate

81

p. ४१३)
guṇottaraṃ jñānavairāgyādiguṇaiḥ śreṣṭhaṃ prājñaṃ kuśalinaṃ
kūṭasthaṃ turyasākṣikapratyagātmādisaṃjñitaṃ guṇātītaṃ
māyikasattvādiguṇātītam acalaṃ śivatattvaṃ svarūpeṇa svasvarūpeṇa paśyan
śivayogī pramodata ityarthaḥ

82

atha citkriyārūpasvarūpasampannasya śivayogino
gaganatalabhāsamānagandharvanagarīva sarvā kriyā tāvadasthireti vadan
prakāśata iti proktaṃ kriyāprakāśasthalaṃ samāpayati-
parātmani kriyā sarvā gandharvanagarīmukhā /
prakāśata iti proktaṃ kriyāyāstu prakāśanam

82

parātmani paraśivasvarūpaśivayogiviṣaye sarvā kriyā vyomni
gandharvanagarīva prakāśata iti kriyāyāḥ prakāśanaṃ tu
kriyāprakāśanasthalamiti proktamityarthaḥ

83

iti kriyāprakāśanasthalam
atha bhāvaprakāśasthalam
atha-
svadayāpūrṇabhāvasya svenaivāpacitasya ca /
tasyaiva bhāsate bhāve so'yamādimaheśvaraḥ //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa tatkriyāprakāśanasampannasya
śivayoginaḥ sulabhaṃ bhāvaprakāśasthalaṃ nirūpayati-
taraṅgādyā yathā sindhau na bhidyante tathātmani /
bhāvā buddhyādayaḥ sarve yattad bhāvaprakāśanam

83

taraṅgaphenādayo bhāvā yathā samudre na bhidyante tathā sarve
buddhyādayo bhāvā ātmani kriyāprakāśasampanne śivayogicaitanye na
bhidyanta iti yat tadbhāvaprakāśanaṃ syādityarthaḥ

84

p. ४१४)
atha tadbhāvanāṃ pañcabhiḥ sūtrairviśeṣayati-
śiva eva jagatsarvaṃ śiva evāhamityapi /
bhāvayan paramo yogī bhavadoṣairna bādhyate

84

sarvaṃ jagacchiva eva tasmādahamapi śiva eveti bhāvayan mahāśivayogī
sāṃsārikadoṣairna bādhyata ityarthaḥ

85

śivabhāve sthire jāte nirlepasya mahātmanaḥ /
ye ye bhāvāḥ samutpannāste te śivamayāḥ smṛtāḥ

85

nirlepasya viṣayeṣu leparahitasyetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

86

atha te ke bhāvā ityatrāha-
advitīyaśivākārabhāvanādhvastakarmaṇā /
na kiñcid bhāvyate sākṣāt śivādanyanmahātmanā

86

evaṃ rūpeṇa śivayoginā yadyad bhavyate tatsarvaṃ śivamayamiti bhāvaḥ

87

atha tatkathamityatrāha-
galitājñānabandhasya kevalātmānubhāvinaḥ /
yatra yatrendriyāsaktistatra tatra śivātmatā

87

uktarūpasya yogino yatra yatra bhāvarūpendriyāsaktistatra tatra
bhāvamayaśivātmatetyarthaḥ

88

p. ४१५)
nanu rāgadveṣādibhāvānāṃ bandhahetutvāt kathaṃ
śivamayatvamityatrāha-
rāgadveṣādayo bhāvāḥ saṃsārakleśakāraṇam /
teṣāmuparamo yatra tatra bhāvaḥ śivātmakaḥ

88

yatra śivayogini bandhakāraṇībhūtarāgadveṣādibhāvānāmuparamo'sti
tatra tasmin śivayogini bhāvaḥ śivātmaka ityarthaḥ

89

tasmādīdṛśaṃ śivayoginaṃ tāmasī śaktirnākrāmatīti vadan
bhāvaprakāśasthalaṃ samāpayati-
yathā sūryasamākrāntau na śaknoti tamaḥ sadā /
tathā prakāśamātmānaṃ nāvidyākramati svayam

89

andhakāro yathā sūryamāvarituṃ na samarthaḥ tathā
prakāśamātmānaṃ svacchaprakāśarūpaṃ śivayoginamajñānalakṣaṇaṃ
tama āvarituṃ na samarthamityarthaḥ

90

iti bhāvaprakāśanasthalam
atha jñānaprakāśanasthalam
atha-
gavāmanekavarṇānāṃ kṣīrasyāpyekavarṇatā /
kṣīravat paśyate jñānaṃ liṅginastu gavāṃ yathā // [bra० bi० u० १९]
p. ४१६)
ityamṛtabindūpaniṣadvacanānusāreṇa-
śivādismaraṇaṃ jñānaṃ jñānāt sattā prakāśate /
sattayānandasamprāptirānandāccaiva siddhidaḥ //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa ca tadbhāvaprakāśanasampannasya
śivayoginaḥ sulabhaṃ jñānaprakāśaṃ nirūpayati-
mukhyārthe'sambhave jāte lakṣaṇāyogasaṃśrayāt /
tajjñānayojanaṃ yattaduktaṃ jñānaprakāśanam

90

mukhyārthe'ṅgaliṅgayormukhyārthe asambhave jāte sati aghaṭite jāte sati
lakṣaṇāyogasaṃśrayāt kāryakāraṇopādhiviśiṣṭajīveśvarasaṃjñakāṅga-
liṅgayorlakṣaṇāyogasamāśrayaṇena tajjñānayojanaṃ yat
tadaṅgaliṅganiṣṭhajñānadvayasya samānasamarasabhāvena saṃyojanaṃ yadasti
tat tasya bhāvaprabhāvaprakāśanasampannasya śivayogino
jñānaprakāśanamityuktaṃ bhavati / ayaṃ bhāvaḥ-
ghaṭāvacchinnākāśamahākāśavat kūṭasthaparacaitanyasya nityasambandha eva
lakṣaṇārthaḥ / ghaṭajalāvacchinnākāśameghajalāvacchinnākāśayorivāṅga-
liṅgayorupādhireva mukhyārthaḥ / taccaitanyasāmarasyajñānameva
jñānaprakāśa iti

91

p. ४१७)
atha tadeva sūtratrayeṇa viśeṣayati-
muktasya jñānasambandho jñeyābhāvaḥ svabhāvataḥ /
upādhisahitaṃ jñānaṃ na bhedamativartate

91

muktasya paramuktasya lakṣaṇārthakajñānasambandhaḥ svabhāvato
jñeyābhāva ātmāśrayādidoṣarāhityena jñeyaśūnyo vedyaśūnya ityarthaḥ /
upādhisahitaṃ jñānaṃ tasya paramuktasya
mukhyārthabhūtaliṅgāṅgopādhiviśiṣṭajñānaṃ bhedaṃ nātivartate
bhedamanatikramya vartate upādhināśa eva jñānasāmarasyamityarthaḥ

92

jñānamityucyate sadbhiḥ paricchedo'pi vastunaḥ /
parātmanyaparicchede kuto jñānasya sambhavaḥ

92

vastuno liṅgāṅgarūpavastunaḥ paricchedaḥ khaṇḍitvaṃ jñānamiti
dvaitajñānamiti sadbhiḥ satpuruṣairucyate / aparicchede'khaṇḍite parātmani
nirupādhikamahācaitanye hi dvaitaprasiddhasya jñānasya sambhava udbhavaḥ
kutaḥ? nāstītyarthaḥ

93

jñānasyāviṣaye tattve śivākhye citsukhātmani /
ātmaikatvānusandhānaṃ jñānamityucyate budhaiḥ

93

jñānasya svaprakāśatvāt svātiriktasaṃvidantarasyā'viṣaye'gocare
citsukhātmani cidānandasvarūpe śivākhye paraśivākhye tattve vastuni
ātmaikatvānusandhānaṃ svātmana ekatvānusandhānaṃ jñānamiti
budhairvidvadbhirucyata ityarthaḥ

94

p. ४१८)
tacchivajñānameva brahmajñānamiti sūtratrayeṇa kathayati-
aparicchinnamānandaṃ sattākāraṃ jaganmayam /
brahmeti lakṣaṇaṃ jñānaṃ brahmajñānamihocyate

94

sattāmanatikrāntatvādviśvasya tanmayatvamityarthaḥ / svarūpato hyasataḥ
sattāsambandhāsambhavāt svarūpataḥ sataḥ sattāntarānapekṣaṇāt
sadrūpatvameveti niṣkarṣaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

95

brahmajñāne samutpanne viśvopādhivivarjite /
sarvaṃ saṃvinmayaṃ bhāti tadanyannaiva dṛśyate

95

viśvopādhivivarjite viśvabhedarahite brahmajñāne samutpanne āvirbhūte
sati sarvaṃ viśvaṃ saṃvinmayaṃ bhāti cicchaktimayamiti bhāti / tadanyat
śivaśaktyorabhedāt tadanyad brahmātiriktaṃ na dṛśyata ityarthaḥ

96

tasmādadvaitavijñānamapavargasya kāraṇam /
bhāvayan satataṃ yogī saṃsāreṇa na lipyate

96

tasmādapavargasya parāparamokṣasya kāraṇaṃ śivādvaitajñānaṃ
satataṃ bhāvayan śivayogī saṃsāreṇa na lipyata ityarthaḥ

97

atha jñānaprakāśasthalaṃ samāpayati-
nitye nirmalasattvayogiṣu pare nirvāsane niṣkale
sarvātītapade carācaramaye sattātmani jyotiṣi /
saṃvidvyomni śive vilīnahṛdayastadbhedavaimukhyataḥ
sākṣāt sarvagato vibhāti vigaladviśvaḥ svayaṃ saṃyamī

19

iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
vīraśaivadharmanirṇaye siddhāntaśikhāmaṇau
śaraṇasthalaviṣayadvādaśavidhaliṅgaprasaṅgo nāmaikonaviṃśaḥ paricchedaḥ

97

nitye nirantare nirmalasattvayogiṣu pare śuddhasattvaguṇavatsu prādhānyena
vartamāne nirvāsane vedyavāsanārahite niṣkale niravayave sarvātītapade
sarvottīrṇasthānabhūte carācaramaye
carācaraprapañcopādānakāraṇībhūtacitkriyālakṣaṇacidambaraśaktisvarūpe
sattātmani paramārthikasattārūpiṇi jyotiṣi bhāsamāne saṃvidvyomni śive
cidākāśarūpaparaśive vilīnahṛdayaḥ tadbhedavaimukhyataḥ śivādanyatve
vimukhībhūtatvāt sarvagato viśvavyāpakaḥ saṃyamī śivayogī vigaladviśvaḥ
san vigalitaviśvabhedavibhavaḥ san svayaṃ sākṣādviśeṣeṇa bhāti prakāśata
ityarthaḥ / śivaśaraṇayoḥ satipatitvādestalliṅgatrayaṃ śaraṇasyāṅgatrayasya
yojyam

19

iti jñānaprakāśanasthalam
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇḍadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
śaraṇasthalaviṣayadvādaśavidhaliṅgaprasaṅgo nāmaikonaviṃśaḥ paricchedaḥ

1

viṃśaḥ paricchedaḥ
(athaikyasthalam)
athāgastyapraśnaḥ-
sthalabhedāstvayā proktāḥ śaraṇasthalasaṃśritāḥ /
aikyasthalagatān brūhi sthalabhedān gaṇendra me

1

sthalabhedā avāntarasthalabhedā ityarthaḥ / agre'pi tathā / śiṣṭaṃ
spaṣṭam

2

athāsya praśnasyottaraṃ vakti-
sthalānāṃ navakaṃ caikyasthale'smin parikīrtyate

2

spaṣṭam

3

atha tadavāntarasthalabhedaṃ sūtratrayeṇoddiśati-
tatsvīkṛtaprasādaikyasthalamādau prakīrtitam /
śiṣṭodanasthalaṃ cātha carācaralayasthalam

4

bhāṇḍasthalaṃ tataḥ proktaṃ bhājanasthalamuttamam /
aṅgālepasthalaṃ paścāt svaparājñāsthalaṃ tataḥ

5

bhāvābhāvavināśaṃ ca jñānaśūnyasthalaṃ tataḥ /
tadeṣāṃ kramaśo vakṣye śṛṇu tāpasa lakṣaṇam

6

spaṣṭam // ३-५ //
p. ४२१)
atha aikyasthalagatasvīkṛtaprasādaikyasthalam
atha - jñānaprasādena viśuddhasattvastatastu taṃ paśyate niṣkalaṃ
dhyāyamānaḥ [mu० u० ३/१/८] iti muṇḍakaśrutyanusāreṇa-
jñānotpattinimittiṃ tu kriyā caryā prakīrtitā /
yogaṃ sālambanaṃ tyaktvā niṣprapañcaṃ vicintayet // [de० kā० २५]
iti devīkālottaravacanānusāreṇa ca tajjñānaprakāśasampannaḥ
śivayogyeva jñānaprasādasvīkārāt svīkṛtaprasādīti nirūpayati-
mukhyārtho lakṣaṇārthaśca yatra nāsti cidātmani /
viśṛṅkhalatayā tasya prasādaḥ svīkṛto bhavet

6

cidātmani yatra jñānaprakāśasampanne śivayogini mukhyārtho
jīveśvaraviyogarūpamukhyārtho nāsti lakṣaṇārthaśca
nirupādhikaśivātmanornityāviyogarūpalakṣaṇārthaśca nāsti tasya śivayogino
viśṛṅkhalatayā niraṅkuśatvena prasādaḥ pūrṇajñānaprasādaḥ
svīkṛto'ṅgīkṛto bhavedityarthaḥ

7

athaitadarthameva sūtradvayena viśadayati-
mātṛmeyapramāṇādivyavahāre vihāriṇīm /
saṃvitsākṣātkṛtiṃ labdhvā yogī svātmani tiṣṭhati

7

mātṛmānaprameyāditripuṭīmayaprapañcaprathamavyavahāre
ramamāṇāṃ pūrṇacitsākṣātkṛtiṃ labdhvā yogī jñānaprakāśasampannaḥ
śivayogī svātmani svīkṛtaprasādavati svasvarūpe tiṣṭhatītyarthaḥ

8

p. ४२२)
athaivaṃrūpasya śivayoginaḥ pāśabandhanaṃ nāstītyatrāha-
advaitabodhanirdhūtabhedāveśasya yoginaḥ /
sākṣātkṛtamahāsaṃvitprakāśasya kva bandhanam

8

śivādvaitabodhanivāritāṅgaliṅgalakṣaṇajīveśvarabhedāveśavataḥ
aparokṣīkṛtanirmalacitprakāśasya śivayoginaḥ pāśapañcakād
bhūtabandhanaṃ kutaḥ? nāstītyarthaḥ

9

atha tasya pūrṇajñāninaḥ prapañcadarśanaṃ nāstīti sūtratrayeṇa
sadṛṣṭāntaṃ kathayati-
cidātmani śive nyastaṃ jagadetaccarācaram /
jñāyate tanmayaṃ sarvamagnau kāṣṭhādikaṃ yathā

9

agnau nyastaṃ kāṣṭhādikaṃ yathāgnimayaṃ sad dṛśyate tathā śive
sthāpitaṃ viśvaṃ cinmayameva dṛśyate śivasya cidagnirūpatvāditi bhāvaḥ

10

nanu vahnau kāṣṭhamiva śive viśvaṃ na kenāpi nyastam śivenaiva
kalpitam tatkathaṃ tanmayaṃ sadbhātītyatrāha-
na bhāti pṛthvī na jalaṃ na tejo naiva mārutaḥ /
nākāśo na paraṃ tattvaṃ śive dṛṣṭe cidātmani

10

mṛttikāyāṃ jñātāyāṃ ghaṭaśarāvādikaṃ sarvaṃ yathā
mṛṇmayameva [tulanīya- yathā saumyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛnmayaṃ
vijñātaṃ syād vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam /
(chā० u० १/१/४)] na tadvyatiriktamiti jñāyate tathā cidātmani śive dṛṣṭe sati
tatkāryatvād bhūmyādikaṃ tadbhinnatvena na bhāti tadātmakatvenaiva
bhātītyarthaḥ

11

p. ४२३)
evaṃ śivātmakaṃ viśvaṃ tatraiva līnaṃ cintayan yogī na lipyata ityatrāha-
jyotirliṅge cidākāre jvalatyantarnirantaram /
vilīnaṃ nikhilaṃ tattvaṃ paśyan yogī na lipyate

11

antaḥ hṛdrūpāṣṭadalakamalamadhye nirantaraṃ cidrūpe jyotirliṅge
mahāliṅge jvalati sati prakāśite sati tasmin mahāliṅge śivayogī nikhilaṃ tattvaṃ
śivādibhūmyantaṃ vilīnaṃ layībhūtaṃ paśyan san na lipyate
tanukaraṇabhuvanabhogātmakaṣaṭtriṃśattattvairna lipyata ityarthaḥ

12

athaitadarthameva homarūpeṇa viśeṣayati-
antarmukhena manasā svātmajyotiṣi cinmaye /
sarvānapyarthaviṣayān juhvan yogī pramodate

12

antarmukhena manasā pratyunmukhena manasā cinmaye
svasvarūpavahniprakāśe samastapadārthān juhvan tādātmyena samarpayan
śivayogī pramodata ityarthaḥ

13

atha svīkṛtaprasādisthalaṃ samāpayati-
saccidānandajaladhau śive svātmani nirmalaḥ /
samarpya sakalān bhuṅkte viṣayān tatprasādataḥ

13

nirmalaḥ śivayogī saccidānandānāṃ samudrabhūte svātmani
svaprakāśātmani śive sakalān śabdādipadārthān samarpya
tatprasādatastatprasādarūpeṇa bhuṅkta iti

14

p. ४२४)
iti svīkṛtaprasādisthalam
atha śiṣṭodanasthalam
atha - māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyāt [śve० u० ४/१०] iti śrutyanusāreṇa-
granthijanyaṃ kalākālavidyārāganṛmātaraḥ /
guṇadhīgarvacittākṣamātrābhūtānyanukramāt // [mṛ० taṃ० vi० pā० १०.१]
iti mṛgendravacanānusāreṇa ca taccitprasādasvīkāravataḥ śivayogino
māyātattvameva śiṣṭodanamiti sūtracatuṣṭayena kathayati-
prakāśate yā sarveṣāṃ māyā saivodanākṛtiḥ /
līyate tatra cilliṅge śiṣṭaṃ tatparikīrtitam

14

yā māyā miśrā śuddhādhvanivāsināṃ
tanukaraṇabhuvanabhogarūpiṇī adhomāyā'sti saiva sarveṣāṃ prakāśate līyate
ca / tat kalādibhūmyantatriṃśattattvātmakamāyātattvameva cilliṅge jñānacihne
tatra viṣaye tatsvīkṛtaprasādiviṣaye śiṣṭodanākṛtiravaśiṣṭodanākāravaditi
prakīrtitamityarthaḥ

15

jagadaṅge parigraste māyāpāśavijṛmbhite /
svātmajyotiṣi bodhena tadekamavaśiṣyate

15

māyāpāśavijṛmbhite
kalādikṣityantatriṃśattattvātmakamāyāpāśanibaddhe jagadaṅge
viśvaśarīravati svātmajyotiṣi svasvarūpajñāne bodhena svātmajñānena
parigraste sati ākrānte sati tadekaṃ tanmāyātattvamekamevāvaśiṣyata ityarthaḥ

16

nanu śārīrikasvarūpasya bodhākrāntatvāt kathaṃ
māyātattvamavaśiṣyata ityatrāha-
p. ४२५)
akhaṇḍasaccidānandaparabrahmasvarūpiṇaḥ /
jīvanmuktasya dhīrasya māyā kaiṅkaryavādinī

16

akhaṇḍasaccidānandalakṣaṇaparabrahmaiva yasya svarūpaṃ tādṛśasya
jīvanmuktasya dhīrasya jitendriyasya śivayogino māyā kaiṅkaryavādinī
dāsabhāvaṃ vadantī satyāsta ityarthaḥ

17

evaṃrūpāyāṃ sthitau-
viśvasammohinī māyā bahuśaktiniraṅkuśā /
śivaikatvamupetasya na puraḥ sthātumīhate

17

jaganmohinī māyā bahuvidhaśaktibhiranargalāpi śive
samānasamarasabhāvamupetasya śivayoginaḥ purato mohakatvena sthātuṃ nehate
necchatītyarthaḥ

18

atha tasya śivaikyasya viṣayanāśaṃ sūtratrayeṇa kathayati-
jyotirliṅge cidākāre nimagnena mahātmanā /
bhujyamānā yathāyogaṃ naśyanti viṣayāḥ svataḥ

18

spaṣṭam

19

atha kathaṃ layaṃ gacchantītyatrāha-
śabdādayo'pi viṣayā bhujyamānāstadindriyaiḥ /
ātmanyeva vilīyante saritaḥ sāgare yathā

19

kāraṇāntaravyatirekeṇa nadīsāgaranyāyena svata eva layaṃ
gacchantītyarthaḥ /
p. ४२६)
svīkṛtaprasādastailavat sārabhūtacidānandaḥ śiṣṭodanastu
piṇyākavanniḥsārā māyeti tadbhogo niḥsāraḥ san naśyatīti bhāvaḥ

20

athaivaṃ vinaṣṭaviṣayasamūhavān śivayogī kathamāsta ityatra vadan
śiṣṭodanasthalaṃ samāpayati-
arthajātamaśeṣaṃ tu grasan yogī praśāmyati /
svātmanaivāsthito bhānustejojālamaśeṣataḥ

20

śivayogī aśeṣaṃ padārthasamūhaṃ svasvarūpeṇa grasan tejojālaṃ
svakiraṇasamūham aśeṣato niśeṣaṃ yathā bhavati tathā grasannupasaṃharan
āsthito bhānuriva astaṃ gacchan bhānuriva śāmyati svastho bhavatītyarthaḥ

21

iti śiṣṭodanasthalam
atha carācaralayasthalam
atha - so'vidyāgranthiṃ vikiratīha somya [mu० u० २/१/१०] iti
muṇḍakaśrutyanusāreṇa-
viṣasambandhinī śaktiryathā mantrairnirudhyate /
yathā na taditi kṣīṇamevaṃ puso malakṣayaḥ //
iti kiraṇāgamavacanānusāreṇa ca
kevalacitprasādasvīkāreṇāvaśiṣṭamāyodanaḥ śivayogī carācare pratyekaṃ
paripakvānusāreṇa vyāptamalaśaktiṃ paripakvānusāreṇa vināśakaraṇena
carācaravināśaka iti kathayati-
liṅgaikye tu samāpanne caraṇācaraṇe gate /
nirdehī sa bhavedyogī carācaravināśakaḥ

21

caraṇācaraṇe gate carācaraprapañcagate liṅgaikye mahāliṅgatādātmye
samāpanne prāpte sati sa yogī śiṣṭodanasampannaḥ śivayogī nirdehī bhūtvā
carācaravināśako jaṅgamasthāvaragatamalaśaktivināśako bhavedityarthaḥ

22

p. ४२७)
atha sa śivayogī carācaravyāptamalaśaktinivāraṇena māyāprapañcaṃ
na paśyatīti ṣaḍbhiḥ sūtraiḥ pratipādayati-
anādyavidyāmūlā hi pratītirjagatāmiyam /
svātmaikabodhāt tannāśe kuto viśvaprakāśanam

22

idametādṛgiti pratiniyataviśvabhuvanapratītirlīlāśaktyanādikalpitamā-
yaiva mūlakāraṇavatī svātmaikabodhāt svātmaiveti bodhāt
svātmapradhānībhūtajñānāt tannāśe malaśaktināśe viśvaprakāśanaṃ
tanmūlakajagaddarśanaṃ kuto nāstītyarthaḥ

23

nanvidaṃ viśvaṃ kutra layaṃ gacchatītyatrāha-
yathā meghāḥ samudbhūtā vilīyante nabhastale /
tathātmani vilīyante viṣayāḥ svānubhāvinaḥ

23

nabhaḥsthale meghāḥ sambhūya vilīyante tathā svasvarūpānubhāvinaḥ
śivayogina ātmani caitanye viṣayāḥ śabdādiviṣayāḥ samudbhūtā utpannāḥ
santo vilīyanta ityarthaḥ

24

athedaṃ viśvaṃ svātmaikabodhāt kathaṃ naśyatītyatrāha-
svapne dṛṣṭaṃ yathā vastu prabodhe layamaśnute /
tathā sāṃsārikaṃ sarvamātmajñāne vinaśyati

24

ātmajñāne satītyarthaḥ / nanvevaṃ cedviśvasya
svapnasādṛśyāṅgīkārānmithyātvaprasaṅga iti nāśaṅkanīyam svapnenāpi
phalāpha ladarśanāt retaḥpātādidarśanācca satyatvameveti / śiṣṭaṃ spaṣṭam

25

p. ४२८)
punaśca kāraṇāntaramāha-
jāgratsvapnasuṣuptibhyaḥ parāvasthāmupeyuṣaḥ /
kiṃ vā pramāṇaṃ ki jñeyaṃ kiṃ vā jñānasya sādhanam

25

parāvasthāṃ
tanutrayāśritajāgradādyavasthātītabodhakhecarīmudrāsulabha-
sarvotkṛṣṭaturīyāvasthām upeyuṣo gatasya śivayoginaḥ kiṃ vā pramāṇaṃ kiṃ
jñeyaṃ kiṃ vā jñānasya sādhanam? tripuṭīmayaprapañcottīrṇatvāt
taddarśanaṃ nāstīti bhāvaḥ

26

atha tatturyātītapadaṃ viśadayati-
turyātītapadaṃ yattad dūraṃ vāṅmanasādhvanaḥ /
anupraviśya tadyogī na bhūyo viśvamīkṣate

26

yatturyātītapadaṃ maunāntamudrāsulabhaturyātītasthānamasti
vāṅmanasādhvano dūraṃ stutidhyānayoraviṣayaṃ tatturyātītasthānam
anupraviśya tadyogī turyasthānayogavān śivayogī bhūyo viśvaṃ nekṣate na
paśyatītyarthaḥ

27

kuta ityatrāha-
nānyat paśyati yogīndro nānyajjānāti kiñcana /
nānyacchṛṇoti sandṛṣṭe cidānandamaye śive

27

cidānandasvarūpe śive saṃdṛṣṭe satīti śeṣaḥ / aparokṣīkṛte sati
yogīndro nijasvarūpasthaḥ śivayogīśvaraḥ anyat svātiriktaṃ rūpaṃ na paśyati
tādṛśaṃ śabdajālaṃ na śṛṇoti kimapi tadanyaṃ na jānātītyarthaḥ /
malaśaktikṣayād māyikarūpādidarśanaṃ nāstīti bhāvaḥ

28

p. ४२९)
athoktārthaṃ sphuṭayan carācaramalanāśasthalaṃ samāpayati-
asadeva jagat sarvaṃ sadiva pratibhāsate /
jñāte śive tadajñānaṃ svarūpamupapadyate

28

sarvaṃ jagad asadeva śivātirekeṇa nāstyeva sadiva pratibhāsate
malaśaktivaśāt tadvyatirekeṇa sadiva bhāsate śive saccidānandalakṣaṇe paraśive
jñāte sākṣātkṛte sati tadajñānaṃ bhedapratītikāraṇaṃ tanmūlājñānaṃ
naṣṭaṃ sat svarūpaṃ kāraṇībhūtacicchaktyākāram upapadyate
gacchatītyarthaḥ / tasmāt śivātirekeṇa svavimarśanaṃ śivayogino nāstītyarthaḥ

29

iti carācaramalalayasthalam
atha bhāṇḍasthalam
atha-
ūrdhvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ /
tadeva śuklaṃ tad brahma tadevāmṛtamucyate //
tasmin lokāḥ śitāḥ sarve tadu nātyeti kaścan / iti kaṭhavallīśrutyanusāreṇa-
yathā kuṇḍalinīśaktirmāyākarmānusāriṇī /
nādabindvādikaṃ kāryaṃ tasyā iti jagatsthitiḥ // [ka० u० ६/१]
ita viśvasārottaravacanānusāreṇa ca carācaramalaśaktivināśakasya
p. ४३०)
śivayogino vicārarūpaḥ parabindureva bhāṇḍasthalamiti nirūpayati-
brahmāṇḍaśatakoṭīnāṃ sargasthitilayān prati /
sthānabhūto vimarśo yastadbhāṇḍasthalamucyate

29

anekakoṭibrahmāṇḍasṛṣṭisthitilayān pratyādhārabhūto yo vimarśaḥ
asya carācaramalavināśakasya śivayoginaḥ śabdabrahmarūpavicāro'sti tada
bhāṇḍasthalamityucyata ityarthaḥ

30

atha tadvimarśasvarūpaṃ viśadayati-
vimarśākhyā parāśaktirviśvodbhāsanakāriṇī /
sākṣiṇī sarvabhūtānāṃ samindhe sarvatomukhī

30

ṣaḍadhvasphāralakṣaṇaśabdārthavicāraparatvena vimarśākhyā
parāśaktiḥ śuddhamāyā viśvodbhāsanakāriṇī
svakāryarūpajñānādibhirviśvaprakāśinī sarvatattvānāṃ sākṣiṇī
sarvatomukhī satī samindhe śuddhādhvavāsināṃ
paraśaktisadāśiveśvaravidyātattvalakṣaṇatanukaraṇabhuvanabhogarūpeṇa
prakāśata ityarthaḥ

31

atha tāmeva vimarśakalāṃ viśeṣayati-
viśvaṃ yatra layaṃ yāti vibhātyātmā cidākṛtiḥ /
sadānandamayaḥ sākṣāt sā vimarśamayī kalā

31

spaṣṭam

32

atha bhāṇḍasthalārthaṃ sūcayan
tattvaprasiddhaliṅgāṅgarūpaśivajīvayoḥ sa vimarśa evāśraya iti sūtradvayena
pratipādayati-
parāhantāsamāveśaparipūrṇavimarśavān /
sarvajñaḥ sarvagaḥ sākṣī sarvakartā maheśvaraḥ

32

p. ४३१)
maheśvaraḥ parameśvaraḥ parāhantāsamāveśaparipūrṇavimarśavān
śivajīvasādhāraṇībhūtātmatattvākramaṇena paripūrṇavimarśavān san
sarvajñaḥ sarvakartā sarvagaḥ sarvavyāpakaḥ karmasākṣī bhavet anyathā
sphaṭikādiprakāśavajjaḍo [tulanīya- prāgivārtho'prakāśaḥ syāt
prakāśātmatayā vinā / na ca prakāśo bhinnaḥ syādātmārthasya prakāśatā //
(ī० pra० १/५/२ tathā svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ viduranyathā /
prakāśo'rthoparakto'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ // (ī० pra० १/५/११) bhavediti bhāvaḥ

33

atha kiṃ tasya svarūpamityatrāha-
viśvādhāramahāsaṃvitprakāśaparipūritam /
parāhantāmayaṃ prāhurvimarśaṃ paramātmanaḥ

33

paramātmanaḥ ahamasmi prathamajā ṛtasya pūrvaṃ devebhyo amṛtasya
nābhiḥ [tai० u० ३/१०/६] iti śruteḥ ahamādirhi devānām [bha० gī० १०/२/४] ahaṃ
sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate [bha० gī० १०/८] iti bhagavadukteśca
parasaṃvidrūpasyāhamātmanaḥ śivasya mahāsaṃvitprakāśaparipūritaṃ
mahācitprakāśaparipūrṇaṃ viśvādhāraṃ
viśvarūpāvidyālakṣaṇādhomāyādhāraṃ parāhantāmayam yathā ghaṭasya
kambugrīvādimattvaṃ tadanatiriktam tathā ahamo bhāvo'hanteti pṝ
pālanapūraṇayoḥ iti
dhātugatyāṇḍarasanyāyenāśuddhamiśraśuddhādhvalakṣaṇasakalaviśvataḥ
pūrṇajīvanabhūtaparāhantāmayordhvamāyārūpaṃ vimarśaṃ santaṃ
prāhuḥ śivādvaitaśāstrapravīṇāḥ prakarṣeṇāhurityarthaḥ / ayaṃ bhāvaḥ-
pādo'sya viśvā bhūtāni [ṛ० saṃ० ८/४/१७] iti śruteścarācaraprapañcasya
māheśvarīyacitkriyālakṣaṇacaravistārarūpatvāt
tatpratisphuraṇāyamānordhvamāyārūpā vimarśaśaktireva
ghṛtakīṭanyāyenaikadeśavikārībhūtā-
vāgīśvarī parā vidyā kuṭilā kuṇḍalī parā /
śuddhamāyāparo binduḥ śabdabrahmeti kathyate //
p. ४३२)
iti pauṣkaravacanaprasiddhaparyāyanāmavatī ṣaḍadhvajananīti
deśikopadeśena vijñeyā / asyāścidrūpatvena
niraṃśatve'pyaghaṭanaghaṭanāpaṭīyastvena
svātantryakalpitāṃśabhedasambhavānna kācidanupapattiriti

34

vimarśabhāṇḍavinyastaviśvatattvavijṛmbhaṇaḥ /
ananyamukhasamprekṣī muktaḥ svātmani tiṣṭhati

34

mukto māyāpāśapaṭalanirmuktaḥ śivayogī
vimarśabhāṇḍasthāpitaśaktyādipṛthivyantasamastatattvabudbudaḥ san
svātmanyevonmukhaḥ san svasvarūpeṇa tiṣṭhatītyarthaḥ

35

iti bhāṇḍasthalam
atha bhājanasthalam
atha-
parāsya śaktirvipulā vikartā (rtrī)
svābhāvikī rudrasamānadharmiṇī /
jñānakriyecchādisahasrarūpā
tanme manaḥ śivasaṅkalpamastu // [vājasaveya saṃhitāyāmidaṃ sūktaṃ
nopalabhyate /]
iti śivasaṅkalpaśrutyanusāreṇa-
p.४३३)
yā sā māheśvarī śaktiḥ sarvānugrāhikā śivā /
dharmānuvartanādeva pāśa ityupacaryate // [mṛ० taṃ० vi० pā० ७/११]
iti mṛgendravacanānusāreṇa ca tadbhāṇḍasthalasampannasya śivayogino
vimarśasyāśrayībhūtā tirobhāvaśaktireva bhājanamiti sūtradvayena
nirūpayati-
samastajagadaṇḍānāṃ sargasthityantakāraṇam /
vimarśo bhāsate yatra tad bhājanamihocyate

35

samastabhuvanāṇḍasṛṣṭyādikāraṇībhūtavimarśaparabinduryatra
tirodhānarūpaśivasamavetaśaktau bhāsate tat tacchaktisvarūpam iha
bhāṇḍasthalasampannaśivayogiviṣaye bhājanamityucyate / ayaṃ bhāvaḥ-
pañcakañcukayuktacaitanyasya puruṣa ityabhidhānavataḥ
pāśatrayānusāriṇyāḥ śivaśaktestirobhāva ityupacāraḥ

36

vimarśākhyā parā śaktirviśvavaicitryakāriṇī /
yasmin pratiṣṭhitā brahma tadidaṃ viśvabhājanam

36

viśvavaicitryakāriṇī vimarśākhyā parakuṇḍalinī śaktiryasmin
tirobhāvaśakterdṛkkriyāsvarūpe pratiṣṭhitā brahma brahmasvarūpaṃ tadidaṃ
vahnyuṣṇatvaśuklapaṭanyāyena [yathā vahneruṣṇatvaṃ vahneḥ pṛthaṅna
bhavati athavā śuklapaṭasya śauklyaṃ paṭādanyanna bhavati tathā śaktiḥ
śaktimato bhinnā na bhavati /] svasamavetatirobhāvaśaktidṛkkriyāsvarūpaṃ
viśvabhājanamityarthaḥ

37

atha tirobhāvavimarśayoḥ kiñcinmiśrībhāvaṃ sūtradvayena prakāśayati-
antaḥkaraṇarūpeṇa jagadaṅkurarūpataḥ /
p. ४३४)
yasmin vibhāti cicchaktirbrahmabhūtaḥ sa ucyate

37

cicchaktiḥ sthūlavedyatirobhāvalakṣaṇā
samavetaśaktirjagadaṅkurarūpato jagadaṅkurakāraṇībhūtena
antaḥkāraṇarūpeṇa mūlāhaṅkārarūpeṇa yasmin parabindau bhāti sa
vimarśākhyaparabindureva brahmabhūtaḥ parabrahmākhyaparaśiva ityucyate /
taccidvyaktimatparabindureva mahāliṅgamityarthaḥ

38

nanvahaṅkāramiśravānmithyābhūtaḥ kimityatrāha-
yathā candre sthirā jyotsnā viśvavastuprakāśinī /
tathā śaktirvimarśātmā prakāre brahmaṇi sthitā

38

candre sthirā jyotsnā candrikā viśvavastu sarvaviśvaṃ prakāre ekadeśe
yathā prakāśinī prakāśayati tathā brahmaṇi dṛkkriyātmakaparaśive sthirā
sthireṇa sthitā vimarśaśaktiḥ parāmarśamayī parāśaktiḥ viśvavastu sarvaṃ
jagat prakāre svasvātantryakalpitāṃśe prakāśinī prakāśayatītyarthaḥ /
manovācāmagocaratvena paśujanānāṃ tirohitvāt tirodhānaśaktiriti prasiddhā
yā asti tathyakarmakasphūrtirūpāyāścitkriyāśakteḥ
parabrahmaparaśivaparaliṅgādināmāni mukhyāni mahābindvādīnāṃ
gauṇānīti vivekaḥ

39

nanu mukhyaprakāśātmakaṃ brahma śaktyekarūpaṃ sat kathamāsta ityatrāha-
akāraḥ śiva ākhyāto hakāraḥ śaktirucyate /
śivaśaktimayaṃ brahma sthitamekamahaṃpade

39

akṣarāṇāmakāro'smi [bha० gī० १०/३३] iti bhagavadukteḥ akāro vai sarvā
vāk [ai० ā० २/३/६] iti śruteśca akāraḥ saptadaśīyaḥ śiva ityākhyātaḥ hakāraḥ
śaktiḥ hakāro'ntyaḥ kalārūpaḥ ityāgamokteścaitanyarūpiṇī
dṛkkriyāśaktirityucyate / śivaśaktimayam evaṃ śivaśaktirūpaṃ brahma
parabrahma ekaṃ sad ahaṃpade
p. ४३५)
ahamiti sthāne svarūpe sthitaṃ kālatraye'pi vartata ityarthaḥ / anenāhaṃrūpaṃ
brahmeti vadanto vaiyāsikāḥ pratyuktāḥ nityāparokṣaṃ brahmetyaṅgīkṛtatve
tadvyatiriktasya kathañcidapyadṛśyatvāditi

40

athaivaṃrūpāhantāṃ prāpya śivayogī viśvarūpaḥ san pratibhātītyāha-
ahantāṃ paramāṃ prāpya śivaśaktimayīṃ sthirām /
brahmabhūyaṅgato yogī viśvātmā pratibhāsate

40

paramāṃ deśakālākārottīrṇāṃ śivaśaktimayīṃ
śivābhinnaśaktimayīm ahantāṃ saptadaśīyacitkalāṃ prāya svātmābhedena
sthirāṃ sthirībhūtāṃ jñātvā vimṛśya brahmabhūyaṅgato brahmasvarūpaṃ
gataḥ śivayogī viśvātmā jagadrūpaḥ san pratibhāsate prakāśata ityarthaḥ

41

atha kathaṃ viśvarūpaḥ san śivayogī bhāsata ityatra-
yathā nyagrodhabījasthaḥ śaktirūpo mahādrumaḥ /
tathā hṛdayabījasthaṃ jagadetaccarācaram //
iti śrīparātriṃśikāśāstroktaprakāreṇa vadan bhājanasthalaṃ samāpayati-
vṛkṣasthaṃ patrapuṣpādi vaṭabījasthitaṃ yathā /
tathā hṛdayabījasthaṃ viśvametat parātmanaḥ [tulanīya- yathā
nyagrodhabījasthaḥ śaktirūpo mahādrumaḥ / tathā hṛdayabījasthaṃ jagadetat
carācaram // (parātrīśikā २५)]

41

vṛkṣasthaṃ vaṭavṛkṣasthaṃ patrapuṣpādi samastaṃ yathā vaṭabīje
sthitaṃ tiṣṭhatītyarthaḥ tathā etad viśvaṃ samastaṃ parātmanaḥ
parabrahmarūpasya bhājanasthalasampannasya śivayogino hṛdayabījastham kalā
saptadaśī jñeyā svāntarlīnacarācarā ityāgamokteḥ
athādyāstithayaḥ sarvāḥ svarā bindvavasānakāḥ /
tadantaḥkālayogena somasūryau prakīrtitau //
pṛthivyādīni tattvāni puruṣāntāni pañcasu /
kramāt kādiṣu vargeṣu makārānteṣu suvrate //
vāyvagnisalilendrāṇāṃ dhāraṇānāṃ catuṣṭayam /
tadūrdhve śādi vikhyātaṃ purastād brahmapañcakam //
amūlāttatkramājjñeyā kṣāntā sṛṣṭirudāhṛtā / [pa० trī० ५]
iti śrīparātriṃśikāśāstroktaprakāreṇa
ādikṣāntapañcāśadvarṇānāṃ deśakālākārarūpatvāt
pratyavamarśātmāsau citiḥ svarasavāhinī parā vāg yā /
ādyantapratayāhṛtavarṇagaṇā satyahantā sā // [vi० pa० ९]
iti pañcāśikāśāstrasthityā kṣakārasya kaṣayogarūpatvena
hakārasyaivāntyatvād
deśakālākāravācakasakalamātṛkārṇakroḍīkāralakṣaṇa-
pratyāhṛtākārahakārarūpaśivaśaktisammelanasphuritatadantargatavedya-
saṃskāralakṣaṇabinduspandamayanaraśaktiśivātmakā'haṃparāmarśa-
rūpacitkriyāsāmarasyalakṣaṇahṛdayabīje tādātmyena tiṣṭhatītyarthaḥ / atra
akārādihakārāntasūkṣmādivākśaktirūpo vimarśastadātmakāhaṃpade
paśujanāgocaratvena bhāsamānānāhatanādalakṣaṇaparāvākśaktimayī
cicchaktistirodhānaśaktiriti rahasyam
na so'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamādṛte /
anuviddhamiva jñānaṃ sarvaṃ śabdena gamyate (bhāsate) // [vā० pa० १/११५]
iti vaiyākaraṇavacanānusārāditi

42

p. ४३७)
iti bhājanasthalam
atha aṅgālepasthalam
atha - yathā puṣpakarapalāśa āpo na śliṣyante evameva pāpakarma na
śliṣyate [chā० u० ४/१४/३] iti chāndogyaśrutyanusāreṇa-
evaṃbhūtasya karmāṇi kriyamāṇāni yoginaḥ /
prayānti naiva lipyante puṇyāpuṇyāni saṃkṣayam //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa ca tirobhāvalakṣaṇadṛkkriyābhājanavataḥ
śivayoginaḥ karmāṅgaṃ lepakaṃ na bhavatītyaṅgālepa iti sūtratrayeṇa
kathayati-
dikkālādyanavacchinnaṃ cidānandamayaṃ mahat /
yasya rūpamidaṃ khyātaṃ so'ṅgālepa ihocyate

42

digdeśakālatraye'pi paricchedarahitaṃ cidānandasvarūpaṃ bṛhad idaṃ
prādurbhūtadṛkkriyārūpaṃ yasya tirobhāvabhājanasampannasya śivayogino
rūpaṃ svarūpamiti khyātam sa tadbhājanasthalasampannaḥ śivayogī
aṅgakarmaleparahita iti ihocyata ityarthaḥ

43

atra dṛṣṭāntamāha-
samastajagadātmā'pi saṃvidrūpo mahāmatiḥ /
lipyate naiva saṃsārairyathā dhūmādibhirnabhaḥ

43

sakalajagaccaitanyātmakaḥ san cidrūpo mahādhīmān śivayogī
dhūmameghādibhirnabho yathā na lipyate tathā saṃsārapāpakarmabhirna lipyata
ityarthaḥ

44

p. ४३८)
kuta ityatrāha-
na vidhirna niṣedhaśca na vikalpo na vāsanā /
kevalaṃ citsvarūpasya galitaprākṛtātmanaḥ

44

[tulanīya - na nirodho na
cotpattirna baddho na ca bādhakaḥ / na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā
// (paṃ० da० ६/३५)]
galiteti nivṛttaprākṛtakarmaprayatnavataḥ kevalaṃ cidrūpasya śivayogino
na vidhiḥ vidhyuktakarma nāsti na niṣedhaśca niṣidhyamānakarmāpi nāsti na
vikalpaḥ asti nāstīti vikalpo nāsti na vāsanā tadvāsanāpi nāstītyarthaḥ

45

atha vāsanārahitasya śivayogino'bhedajñānaṃ sadṛṣṭāntaṃ
sūtradvayena viśeṣayati-
ghaṭādiṣu pṛthagbhūtaṃ yathākāśaṃ na bhidyate /
tathopādhigataṃ brahma nānārūpaṃ na bhidyate

45

ghaṭamaṭhādiṣu pṛthagbhūtaṃ vyoma yathā na bhinnam tathā
devadānavādyupādhigataṃ brahma nānārūpamapi na bhidyata ityarthaḥ

46

anaśvaramanirdeśyaṃ yathā vyoma prakāśate /
tathā brahmāpi caitanyamatra vaiśeṣikī kalā

46

vyoma nāśarahitamanupamaṃ sad yathā prakāśate tathā brahmāpi
prakāśate / atra brahmaṇi caitanyaṃ dṛkkriyārūpaṃ vaiśeṣikī kalā
jaḍabhūtabhūtākāśāpekṣayā viśeṣībhūtakaleti cidākāśarūpaṃ
brahmetyarthaḥ / atrānaśvaratvaṃ niravayavatvaṃ na nityatvamiti bodhyam
jaḍatvāditi

47

p. ४३९)
atha cidākāśarūpaḥ śivayogī pūrṇa ityuktvā aṅgālepasthalaṃ
samāpayati-
na devatvaṃ na mānuṣyaṃ na tiryaktvaṃ na cānyathā /
sarvākāratvamākhyātaṃ jīvanmuktasya yoginaḥ

47

jīvanmuktasya yoginaḥ karmapāśarahitatvāt puṇyakarmasiddhadevatvaṃ
nāsti puṇyapāpamiśratodbhūtamānuṣyamapi nāsti pāpajanyatiryakprāṇitvaṃ
ca nāsti tadvyatirekeṇa māyāgarbhe malamūrcchitatvena vidyamānatāpi nāsti
kintu sarvatra paripūrṇacidākāśarūpatvamākhyātam /
nityaparipūrṇacitprasādavataḥ śivayoginaḥ
siddhāntaprasiddhamāyāmalabindutirobhāvakarmarūpapañcapāśabandho
nāstīti bhāvaḥ

48

ityaṅgālepasthalam
atha svaparājñasthalam
atha - yathā priyayā (striyā) saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda
nāntaram evamevāyaṃ puruṣaḥ prājñenātmanā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ
kiñcana veda nāntaram [vṛ० u० ४/३/३१] iti bṛhadāraṇyakaśruteḥ-
svayaṃ svasya paro naiva na paraḥ svasya vidyate /
iti dhārye'pi saṃlīne tasmin jñeyaṃ na tasya hi //
iti sarvajñānottaravacanācca aṅgālepaḥ śivayogī
prāthamikapañcasthalapratipāditapāśapañcakarāhityena svaṃ paraṃ na
jānātīti pratipādayati-
aprameye cidākāre brahmaṇyadvaitavaibhave /
vilīnaḥ kiṃ nu jānāti svātmānaṃ parameva vā

48

aparimite'sphuraṇarūpe ekamevādvitīyaṃ brahma [chā० u० ६/२/१] iti
śruteḥ svagatasajātīyavijātīyabheda[ekasminneva śarīre imau hastāvimau
pādāviti svagatabhedaḥ / eko gauranyasmād goḥ bhinna iti sajātīyo bhedaḥ /
gauraśvād bhinna iti vijātīyo bhedaḥ /] śūnye parabrahmaṇi sāmarasyaṃ
gato'ṅgālepaḥ svātmānaṃ vā paraṃ vā jānāti kim? na jānātītyarthaḥ

49

p. ४४०)
atha amumevārthaṃ pañcabhiḥ sūtrairviśeṣayati-
yatra nāsti bhidāyogādahaṃ tvamiti vibhramaḥ /
na saṃyogo viyogaśca na jñeyajñātṛkalpanā

50

na bandho na ca muktiśca na devādyabhimānitā /
na sukhaṃ naiva duḥkhaṃ ca nājñānaṃ jñānameva vā

51

notkṛṣṭatvaṃ na hīnatvaṃ nopariṣṭānna cāpyadhaḥ /
na paścānnaiva purato na dūre kiñcidantare

52

sarvākāre cidānande satyarūpiṇi śāśvate /
parākāśamaye tasmin pare brahmaṇi nirmale

53

ekībhāvamupetānāṃ yogināṃ paramātmanām /
parāparaparijñānaparihāsakathā kutaḥ

54

yatra advaitavaibhavavati brahmaṇi yogād dṛgdvayavat
samānasamarasayogād ahaṃ tvamiti bhedavibhramo nāsti
ubhayorapyahaṃpratyayaikatvaviśrāntatvāt / saṃyogaviyogau ca na staḥ
jñeyajñātṛkalpanā ca yatra nāsti bandho muktiśca yatra nāsti
devatvādyabhimāno'pi yatra nāsti na sukhaṃ vaiṣayikasukhaṃ yatra nāsti naiva
tādṛg duḥkhaṃ nendriyajaṃ jñānaṃ na śreṣṭhatvaṃ na nikṛṣṭatvaṃ
noparibhāgo na cādhobhāgo na paścādbhāgo na pūrvabhāgaśca / tasminnadūre
kiñciddūre sarvasvarūpe cidānandasatyarūpiṇi śāśvate nirmale
parākāśamaye brahmaṇi ekībhāvaṃ gatānām ata eva
parabrahmasvarūpāṇāṃ śivayogināṃ paraṃ svaṃ ca jānāmīti
parihāsaprasaṅgaḥ kutaḥ? vyāpakatvādekatvānnāstītyarthaḥ // ४९-५३ //
p. ४४१)
athemamarthameva viśeṣayan svaparājñasthalaṃ samāpayati-
deśakālānavacchinnatejorūpasamāśrayāt /
svaparajñānavirahāt svaparājñasthalaṃ viduḥ

54

tejorūpaṃ citprakāśarūpamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

55

iti svaparājñasthalam
atha bhāvābhāvalayasthalam
atha-
nidrāntaṃ jāgaritāntaṃ cobhau yo vā na paśyati /
mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati // [ka० u० २/२१]
iti kaṭhavallīśrutyanusāreṇa
bhāvābhāvadvayātītaṃ svapnajāgaraṇātigam /
mṛtyujīvananirmuktaṃ tattvaṃ tattvavido viduḥ //
iti yogajāgamavacanānusāreṇa ca tatsvaparajñānaśūnyasya śivayogino
bhāvābhāvau na sta iti nirūpayati-
tvantāhantāvinirmukte śūnyakalpe cidambare /
ekībhūtasya siddhasya bhāvābhāvakathā kutaḥ

55

paricchinnaśarīraviśiṣṭatvamahaṃbhāvarahite śūnyasadṛśe cidākāśe
ekarasībhūtasya svaparajñānaśūnyasya siddhasya śivayogino
bhāvābhāvaprasaṅgaḥ kutaḥ? nāstītyarthaḥ

56

p. ४४२)
atha tadbhāvābhāvalayasvarūpaṃ sūtradvayena pratipādayati-
ahaṃbhāvasya śūnyatvādabhāvasya tathātmanaḥ /
bhāvābhāvavinirmukto jīvanmuktaḥ prakāśate

56

ahaṃbhāvarāhityād ātmanaḥ ayamātmā brahma [ai० u० ५/३] iti
prasiddhaparamātmano'bhāvasya tathā śūnyatvājjīvanmuktaḥ
svaparajñānaśūnyaḥ san amanaskatandrimudrāsthitaḥ śivayogī
bhāvābhāvavinirmuktaḥ ahamiti paricchinnadehāhaṃbhāvaḥ ātmā
nāstītyabhāvaḥ evaṃrūpabhāvābhāvaśūnyaḥ san svasvarūpeṇa prakāśate /
sakaladuḥkhabhoktā san suptilayagāmimūlāhaṅkāro'stīti bhāvena
sarvasākṣikatvenāvasthātraye'pyavacchedena bhāsamānacaitanyaṃ
nāstītyabhāvena ca vivikta eva bhāvābhāvarahita ityarthaḥ

57

sukhaduḥkhādibhāveṣu nābhāvo bhāva eva vā /
vidyate citsvarūpasya nirlepasya mahātmanaḥ

57

uktalakṣaṇamūlāhaṅkāraleparahitasya citsvarūpasya mahāpuruṣasya
sukhaduḥkhādisambandheṣvabhāvo bhāva eva vā na vidyate nirlepatvena
vyāpakatvādityarthaḥ

58

evaṃ bhāvābhāvaśūnyasya kimapi na dṛśyata ityatrāha-
yasmin jyotiṣi cidrūpe dṛśyate naiva kiñcana /
sadrūpaṃ vāpyasadrūpaṃ bhāvābhāvaṃ vimuñcataḥ

58

spaṣṭam

59

p. ४४३)
atha bhāvābhāvalayasthalaṃ samāpayati-
pratīyamānau vidyete bhāvābhāvau na kutracit /
liṅgaikye sati yattasmād bhāvābhāvalayasthalam

59

prakāśamānau bhāvābhāvau śivaliṅgaikarasībhūtamahāpuruṣaviṣaye
kvacidapi yasmāt kāraṇānna vidyete na staḥ tasmād
bhāvābhāvalayasthalamityuktamityarthaḥ

60

iti bhāvābhāvalayasthalam
atha jñānaśūnyasthalam
atha - apa apsvagnimagnau vāyuṃ vāyau vyomni vyoma lakṣayet /
evamantargataṃ cittaṃ puruṣo pratimucyate iti maitreyaśrutyanusāreṇa-
sarvaśūnyaṃ nirābhāsaṃ sāmarasyaṃ tathā bhavet /
ghṛte ghṛtaṃ yathā nyastaṃ kṣīre kṣīraṃ yathaiva ca //
iti sarvajñānottaravacanānusāreṇa ca svaparajñānaśūnyatvena
bhāvābhāvalayasampannasya śivayogino'bhedasulabhajñānaśūnyasthalaṃ
sūtratrayeṇa nirūpayati-
parāparasamāpekṣabhāvābhāvavivecanam /
jñānaṃ brahmaṇi tannāsti jñānaśūnyasthalaṃ viduḥ

60

parāparajñānābhilāṣayuktabhāvābhāvavivekavajjñānaṃ brahmaṇi
parabrahmasvarūpe bhāvābhāvalayasampanne śivayogini nāsti tad
jñānaśūnyasthalamiti viduḥ jānantītyarthaḥ

61

tarhi sa kathaṃ tiṣṭhatītyatrāha-
jale jalamiva nyastaṃ vahnau vahnirivārpitam /
pare brahmaṇi līnātmā vibhāgena na dṛśyate

61

p. ४४४)
jalamiśrajalamiva vahnisthāpitavahniriva parabrahmasvarūpamahāliṅge
layībhūtabhāvābhāvaprayatnavān śivayogī bhinnabhāvena na dṛśyate na
tiṣṭhatītyarthaḥ jñānaśūnyatvāditi / atra dvaitajñānaśūnyaśivādvaite
jalavahnidṛṣṭānta āpyataijasasthalarūpadṛgyugaikyavat samānasamarasarūpaḥ na
tu svarūpahānivṛddhikaraḥ samudrajalavaditi

62

sarvātmani pare tattve bhedaśaṅkāvivarjite /
jñātrādivyavahārotthaṃ kuto jñānaṃ vibhāvyate

62

spaṣṭam

63

atha tadeva sūtratrayeṇa viśeṣayati-
nirvikāraṃ nirākāraṃ nityaṃ sīmāvivarjitam /
vyomavat paramaṃ brahma nirvikalpatayā sthitam

64

na pṛthvyādīni bhūtāni na grahā naiva tārakāḥ /
na devā na manuṣyāśca na tiryañco na cāpare

65

tasmin kevalacinmātrasattānandaikalakṣaṇe /
tvantāhantādisaṃrūḍhaṃ vijñānaṃ kena bhāvyate

66

mṛdādivadvikārarahitaṃ nīlapītādyākārarahitam avadhirahitaṃ paraṃ
brahma vyomavannirvikalpatayā bhedarāhityena sthitaṃ tiṣṭhati / ata eva bhinnatayā
pratīyamānabhūmyādibhūtāni na ādityādinavagrahāśca na
aśvinyāditārakāśca na viṣṇvādidevāśca na manuṣyāśca na
tiryakprāṇinaśca na pare ca na (bhavanti) / tasmāt kevalasaccidānandasvarūpe
brahmaṇi tvamahamādikavyavahārotthaviśeṣajñānaṃ kena bhāvyate? na kenāpi
bhāvyata ityarthaḥ // ६३-६५ //
p. ४४५)
atha - etajjñeyaṃ nityamevātmasaṃsthaṃ nātaḥ paraṃ veditavyaṃ ca
kiñcit [śve० u० १/१२] iti śvetāśvataraśrutyanusāreṇa kevalaṃ jñeyamityuktaṃ
veditavyaṃ ca kiñcana iti devīkālottaravacanānusāreṇa ca
svasvarūpajñāninastripuṭīmayaprapañcajñānaṃ nāstīti pañcabhiḥ sūtraiḥ
pratipādayati-
jñeyābhāvādviśeṣeṇa śūnyakalpaṃ vibhāvyate /
jñātṛjñeyādibhiḥ śūnyaṃ śūnyaṃ jñānādibhirguṇaiḥ

67

ādāvante ca madhye ca śūnyaṃ sarvatra sarvadā /
dvitīyena padārthena śūnyaṃ śūnyaṃ vibhāvyate

68

jñeyābhāvāt sakalavastuviṣayakajñānābhāvena
jñeyapadārthaśūnyatvāt saṃvideva bhagavatī viṣayasattvogame śaraṇam iti
prābhākarairapyaṅgīkṛtatvāt śūnyakalpaṃ jñānamiti śeṣaḥ vibhāvyate /
tasmād jñātṛjñeyāditripuṭīmayaprapañcaśūnyaṃ
jñānādibhirjñānecchādiguṇaiśca śūnyam ādyantamadhyeṣu sarvatra sarvadā
śūnyam / kenetyatra dvitīyena padārthena śūnyamiti / tasmāt śūnyaṃ
śūnyajñānaṃ vibhāvyate // ६६-६७ //
atha tatkimityatrāha-
kevalaṃ saccidānandaprakāśādvayalakṣaṇam /
śūnyakalpaṃ parākāśaṃ parabrahma prakāśate

68

kevalasaccidānandaprakāśādvitīyaśūnyacihnam ata eva śūnyasadṛśaṃ
parabrahma mahākāśarūpaṃ sat prakāśata ityarthaḥ

69

p. ४४६)
athaivaṃrūpe brahmaṇi tādātmyāpannasya vikalpajñānotpattirna
sambhavatītyatrāha-
śūnyajñānādisaṅkalpe śūnyasarvārthasādhane /
jyotirliṅge cidākāre svaprakāśe niruttare /
ekībhāvamupetasya kathaṃ jñānasya sambhavaḥ

69

śūnyajñānecchādisaṅkalpavati śūnyasarvārthasādhane
svasmāduttararahite paramaśivaliṅgajyotīrūpacidākārasvaprakāśe ekībhāvaṃ
gatasya śivayogino jñānasya sambhavo vṛttijñānāvirbhāvaḥ kathaṃ syāt? na
kathañcidapītyarthaḥ

70

atha - neti netyasthūlamanaṇvahrasvamadīrghamaplutam [vṛ० u० ३/९/२६] iti
bṛhadāraṇyaśrutyanusāreṇa
anākhye tu nirālambe hyagrāhye bhāvavarjite /
nistattve yojito mukta iti śāstrasya niścayaḥ //
iti niśvāsakārikātantrānusāreṇa
paśupaśupatiyogo dṛgyugaikyaprayogo
gaganagaganadeśaḥ sindhusindhupradeśaḥ /
samasamarasarūpo bhinnabhinnasvarūpo niśi
samarasakāntāvallabhāśleśakāntaḥ //
iti trayītantrayuktiyuktābhiyuktoktyanusāreṇa ca paramuktalakṣaṇamuktvā
jñānaśūnyasthalaṃ samāpayati-
yasya kāryadaśā nāsti kāraṇatvamathāpi vā /
śeṣatvaṃ naiva śeṣitvaṃ sa muktaḥ para ucyate

70

yasya sarvaṃ neti neti nivārya tattvātītasya svasvarūpasampannasya
kāryāvasthā nāsti athāpi vā tanna cetkāraṇatvaṃ ca nāsti yasya
parabrahmaparaśivaliṅgādiparyāyanāmoccāravataḥ svasvarūpasampannasya
śeṣatvam avaśeṣatvaṃ śeṣitvaṃ śeṣavattvaṃ ca nāsti sa nityaparipūrṇaḥ
saccidānandasvarūpaparamukta evetyucyata ityarthaḥ /
p. ४४७)
ayaṃ bhāvaḥ - anīśaścātmā badhyate bhoktṛbhāvād jñātvā devaṃ mucyate
sarvapāśaiḥ [śve० u० १/८] iti śvetāśvataraśrutyā pāśabaddho bhavejjīvaḥ
pāśamuktaḥ paraḥ śivaḥ iti vīrāgamavacanena deśikopadeśena svānubhavena
[tulanīya - śāstrataḥ gurutaḥ svataḥ (taṃ० ā०)] ca
māyāmalabindutirobhāvakarmapāśavimuktaparaśivaśabdavācyasvarūpābhi-
vyaktireva paramuktiriti / etalliṅgatrayaṃ śivaliṅgaikyasyāṅgatrayasya krameṇa
saṃyojanīyam

71

iti jñānaśūnyasthalam
(athopadeśopasaṃhāravarṇanam)
athaitacchāstrasaṅgrahakṛcchivācāryaḥ svaśiṣyapraśiṣyān
pratyetacchāstroparamaṃ sūcayan reṇukagaṇeśvaro niruttaraḥ san tūṣṇīṃ sthita
iti sūtradvayena kathayati-
etāvaduktvā paramaprabodhamadvaitamānandaśivaprakāśam /
devyai purā bhāṣitamīśvareṇa tūṣṇīmabhūd dhyānaparo gaṇendraḥ

71

gaṇendro reṇukagaṇeśvaraḥ parameśvareṇa devyai pārvatyai purā
rahasyaṃ sadbhāṣitaṃ śivānandaprakāśakaṃ śivādvaitarūpaṃ
paramaprabodham upakramopasaṃhāramadhyaparāmarśeṣvapi
svasvarūpaprakāśakapiṇḍādivṛttijñānaśūnyāntavīraśaivaśāstrametā-
vadanena prakāreṇoktvā kumbhasambhavāyopadiśya svasvarūpadhyānāsaktaḥ
san tūṣṇīmabhūd maunamudrāvalambī babhūvetyarthaḥ

72

evamuktvā samāsīnaṃ śivayogaparāyaṇam /
reṇukaṃ taṃ samālokya babhāṣe prāñjalirmuniḥ

72

babhāṣe stutimārabdhavānityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

73

p. ४४८)
atha saptabhiḥ sūtraiḥ śrīreṇukastutiṃ karotyagastya uvāceti-
śivayogaviśeṣajña śivajñānamahodadhe /
samastavedaśāstrādivyavahāradhurandhara

74

ālokamātranirdhūtasarvasaṃsārabandhana /
svacchandacaritollāsa svaprakāśātmavacchiva

75

avatīrṇamidaṃ śāstramanavadyaṃ tvadānanāt /
śrutvā me modate cittaṃ jyotiḥ paśye śivābhidham

76

śivadhyānayogaviśeṣajña śivajñānasya samudra
samastavedāgamapurāṇādiśāstravyavahārabhāravāhaka
darśanamātranivāritasamastajanasaṃsārabandha svecchācārāvirbhāva
svaprakāśenaiva caitanyavacchivasvarūpa bho gaṇendra tvanmukhādāvirbhūtaṃ
doṣarahitamidaṃ vīraśaivaśāstraṃ śrutvā me mano nandati śivaprakāśaṃ
paśye // ७३-७५ //
adya me saphalaṃ janma gato me cittavibhramaḥ /
sañjātā pāśavicchittistapāṃsi phalitāni me

76

adya me iti sarvatra sambandhaḥ

77

idānīmeva me jātaṃ munirājottamottamam /
itaḥ paraṃ mayā nāsti sadṛśo bhuvanatraye

77

munīśvarāṇām ṛṣiśreṣṭhānāṃ uttamottamatvamityarthaḥ
dharmadharmiṇorabhedāt / śiṣṭaṃ spaṣṭam

78

śāstraṃ tava mukhodgīrṇaṃ śivādvaitaparamparam /
māṃ vinā kasya lokeṣu śrotumasti tapaḥ śubham

79

p. ४४९)
tapasāṃ paripākena śaṅkarasya prasādataḥ /
āgatastvaṃ mahābhāga māṃ kṛtārthayituṃ girā

80

udgīrṇaṃ bahirnirgatamityarthaḥ / śāstraṃ vīraśaivaśāstram /
mahābhāga śreṣṭhetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam // ७८-७९ //
atha saṅgrahakṛcchivācāryaḥ kumbhasambhavaṃ śrīreṇukaḥ stutiṃ
kṛtavānityāha-
iti stuvantaṃ vinayādagastyaṃ munipuṅgavam /
ālokya karuṇādṛṣṭyābabhāṣe sa gaṇeśvaraḥ

80

vinayād bhaktyetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

81

agastya muniśārdūla tapaḥsiddhamanoratha /
tvāṃ vinā śivaśāstraya kaḥ śrotumadhikāravān

81

ekottaraśataṃ proktā dīkṣābhedā mayā purā /
dīkṣitastāsu guruṇā bhakto'sminnadhikāravān //
iti yogajāgamavacanād asmin śāstre tvāṃ vinā adhikārī nāstītyarthaḥ

82

pātraṃ śivaprasādasya bhavāneko na cāparaḥ /
iti niścitya kathitaṃ mayā te tantramīdṛśam

82

īdṛśaṃ vīraśaivatantramityarthaḥ

83

p. ४५०)
sthāpyatāṃ sarvalokeṣu tantrametat tvayā mune /
īdṛśaṃ śivabodhasya sādhanaṃ nāsti kutracit

83

spaṣṭam

84

rahasyametat sarvajñaḥ sarvānugrāhakaḥ śivaḥ /
avādīt sarvalokānāṃ siddhaye pārvatīpatiḥ

84

siddhaye bhogamokṣasiddhaya ityarthaḥ / etadrahasyaṃ
vīraśaivarahasyamityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

85

tadidaṃ śivasiddhāntasārāṇāmuttamottamam /
vedavedāntasarvasvaṃ vidyācārapravartakam

86

vīramāheśvaragrāhyaṃ śivādvaitaprakāśakam /
parīkṣitebhyo dātavyaṃ śiṣyebhyo nānyathā kvacit

87

tadidaṃ vīraśaivaṣaṭsthalaśivayogamārgapratipādakaṃ tadidaṃ
śāstraṃ kāmikādivātulāntāṣṭāviṃśatidivyāgamasārāṇāmuttamottamaṃ
caturvedadvātriṃśadupaniṣatsarvasvaṃ jñānakriyāprakāśakaṃ
vīramāheśvarairaṅgīkaraṇīyaṃ paraśivādvaitapratipādakamidaṃ śāstram
tāvatyaḥ saṃhitā antevāsine brūyānnāsaṃvatsaravāsine na
pravaktayitācāryaḥ ityaitareyaśruteḥ-
bhaktasyaivātmaśiṣyasya viraktasya mahāmateḥ /
guruṇā jñāninā deyamānandarasanirbharam //
iti yogajāgamavacanācca parīkṣitebhyaḥ śiṣyebhyo deyam anadhikāriṇe na
brūyāditi bhāvaḥ // ८५-८६ //
etacchravaṇamātreṇa sarveṣāṃ pāpasaṃkṣayaḥ /
p. ४५१)
avatīrṇaṃ mayā bhūmau śāstrasyāsya pravṛttaye /
pravartaya śivādvaitaṃ tvamapi jñānamīdṛśam

20

iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
vīraśaivadharmanirṇaye siddhāntaśikhāmaṇau
śivaikyasthalaviṣayanavavidhaliṅgaprasaṅgo nāma viṃśaḥ paricchedaḥ

87

spaṣṭam

20

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇḍadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
śivaikyasthalaviṣayanavavidhaliṅgaprasaṅgo nāma viṃśaḥ paricchedaḥ

1

ekaviṃśaḥ paricchedaḥ
vibhīṣaṇābhīṣṭadānam
atha revaṇasiddheśvareṇa kumbhasambhavāya
piṇḍādivṛttijñānaśūnyāntopadiṣṭaṃ vīraśaivasaṅgrahaṃ
śivayogisaṃjñakācāryaḥ svaśiṣyapraśiṣyeṣu prakhyātaṃ kṛtvā anantaraṃ
reṇukavibhīṣaṇasaṃvādaṃ revaṇasiddheśvaraikyaṃ ca
pañcapañcāśatsūtraiḥ saṅgṛhyāha-
ityuktvā paśyatastasya purastādeva reṇukaḥ /
antardadhe mahādevaṃ cintayannantarātmanā

1

spaṣṭam

2

ya idaṃ śivasiddhāntaṃ vīraśaivamataṃ param /
śṛṇoti śuddhamanasā sa yāti paramāṃ gatim

2

yaḥ puruṣo vīraśaivamatamaṅgaliṅgaṣaṭsthalarūpaṃ sad
vīraśaivadharmanirṇayasammataṃ paraṃ sarvotkṛṣṭam idaṃ śivasiddhāntaṃ
śrutisammatametacchivasiddhāntaṃ śuddhamanasā nirmalacittena śṛṇoti sa
paramāṃ gatiṃ paramuktiṃ yātītyarthaḥ

3

athāntarhito reṇuko laṅkāṃ praviṣṭavānityāha-
svacchandācārarasikaḥ svecchānirmitavigrahaḥ /
āsasād purīṃ laṅkāṃ reṇuko gaṇanāyakaḥ

3

nirmalasvecchācārarasika ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

4

p. ४५३)
tamāgataṃ mahābhāgaṃ sarvāgamaviśāradam /
vibhīṣaṇaḥ samālokya gehaṃ prāveśayannijam

4

mahābhāgaḥ śreṣṭhaḥ sarvāgamaviśāradaḥ
kāmikādivātulāntadivyāgamakuśala ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

5

bhadrāsane nije ramye niveśya gaṇanāyakam /
arghyapādyādibhiḥ sarvairupacārairapūjayat

5

nije bhadrāsane svakīyasiṃhāsana ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

6

pūjitena prasannena reṇukena nirūpitaḥ /
niṣasāda tadabhyāśe sa nijāsanamāśritaḥ

6

sa vibhīṣaṇaḥ pūjāprasannena śrīreṇukenājñāpitaḥ san tatsamīpe
svakīyāsanāntaramāśritavān san niṣasāda upaviṣṭavānityarthaḥ

7

atha vibhīṣaṇaḥ-
ābabhāṣe gaṇendraṃ taṃ kṛtāñjali vibhīṣaṇaḥ /
mānuṣākārasampannaṃ sākṣācchivamivāparam

7

vibhīṣaṇo mānuṣākṛtiṃ sākṣādaparaṃ śivamiva sthitamiti śeṣaḥ /
taṃ gaṇendraṃ reṇukaṃ kṛtāñjali kṛtamañjalipuṭaṃ yasmin karmaṇi yathā
bhavati tathā ābabhāṣe vijñāpanavacanaṃ prayuktavānityarthaḥ

8

p. ४५४)
reṇuka tvaṃ gaṇādhīśa śivajñānaparāyaṇa /
avatīrṇaṃ mahīmenāmiti samyak śrutaṃ mayā

8

bho śivajñānaparāyaṇa gaṇādhīśa śrīreṇuka tvāmenāṃ mahīṃ
bhūlokaṃ pratyavatīrṇaṃ santaṃ mayā samyag iti lokavārtayā śrutamityarthaḥ

9

madbhāgyagauravādadya samāyāstvaṃ purīmimām /
kathaṃ bhāgyavihīnānāṃ sulabhāḥ syurbhavādṛśāḥ

9

spaṣṭam

10

matsamo nāsti lokeṣu bhāgyātiśayavattayā /
yasya gehaṃ svayaṃ prāpto bhavān sākṣānmaheśvaraḥ

10

bho reṇuka bhūlokagatapratyakṣamaheśvaro bhavān svayameva yasya me
rājālayaṃ prāpto'si tato bhāgyātiśayattvena lokeṣu matsamaḥ ko'pi
nāstītyarthaḥ

11

atha na tāvanmātramityatrāha-
kṛtārthā me purī hyeṣā kṛtārtho rākṣasānvayaḥ /
jīvitaṃ ca kṛtārthaṃ me yasya tvaṃ dṛṣṭigocaraḥ

11

bho reṇuka tvaṃ yasya me dṛṣṭigocaraḥ tasmāt me mamaiṣā laṅkāpurī
kṛtārthetyādi

12

iti bruvāṇaṃ kalyāṇaṃ rākṣasendraṃ gaṇeśvaraḥ /
babhāṣe sasmito vāṇīṃ viśvollāsakarīṃ śubhām

12

sasmitaḥ mandasmitena yuktaḥ sannityarthaḥ / viśvollāsakarīṃ
sarveṣāmānandakarīmityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

13

p. ४५५)
atha tatprakāraṃ caturbhiḥ ślokairvarṇayati-
vibhīṣaṇa mahābhāga jāne tvāṃ dharmakovidam /
tvāṃ vinā kasya lokeṣu jāyate bhaktirīdṛśī

13

spaṣṭam

14

samastaśāstrasārajñaṃ sarvadharmaparāyaṇam /
adhyātmavidyāniratamāhustvāṃ rākṣaseśvara

14

bho vibhīṣaṇa tvāṃ samastanigamādiśāstrasārajñaṃ
sakalaśivadharmeṣu parāyaṇaṃ tatparamityarthaḥ /
śivādvaitajñānayogarūpādhyātmavidyānirataṃ santanam āhurityarthaḥ

15

ataḥ kāraṇāt-
tvadīyadharmasampattiṃ śrutvāhaṃ vismitāśayaḥ /
vrajan kailāsamacalaṃ tvadantikamupāgataḥ

15

kailāsamacalaṃ vrajannahaṃ tvadīyaśivadharmasampattiṃ
śrutvā'ścaryayuktacittaḥ san tvatsamīpamāgato'smītyarthaḥ

16

prīto'smi tava cāritraiḥ śobhanairlokaviśrutaiḥ /
dāsyāmi te varaṃ sākṣāt prārthayasva yathepsitam

16

spaṣṭam

17

p. ४५६)
iti prasādasumukhe bhāṣamāṇe gaṇeśvare /
praṇamya parayā prītyā vyājahāra vibhīṣaṇaḥ

17

vyājahāra vijñāpanavākyaṃ prayuktavānityarthaḥ

18

atha tatprakāraṃ ṣaḍbhiḥ sūtraiḥ pradarśya svasya
rāvaṇoktābhiprāyamaṣṭabhiḥ sūtraiḥ sucayati-
āgamānugrahādeva bhavataḥ śivayoginaḥ /
durlabhāḥ sarvalokānāṃ samapadyanta sampadaḥ

18

bho gaṇeśvara śivayogino bhavata āgamanarūpānugrahādeva
sarvajanadurlabhāḥ sampadaḥ samapadyanta prāptā ityarthaḥ

19

tathāpi prārthanīyaṃ me kiñcidasti gaṇeśvara /
sukṛte paripakve hi svayaṃ siddhyati vāñchitam

19

me mametyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

20

rāvaṇo hi mama bhrātā māheśvaraśikhāmaṇiḥ /
adṛṣṭaśatrusambādhaṃ śaśāsa hi jagattrayam

20

adṛṣṭaśatrusambādhaṃ yathā bhavati tathā jagattrayaṃ hi prasiddhaṃ sat
śaśāsa pālayāmāsetyarthaḥ

21

yasya pratāpamatulaṃ soḍhumakṣamaśaktayaḥ /
indrādayaḥ surāḥ sarve rājyalakṣmyā viyojitāḥ

21

spaṣṭam

22

p. ४५७)
sa tu kālavaśeneva svacāritraviparyayāt /
raṇe viṣṇvavatāreṇa rāmeṇa nihato'bhavat

22

spaṣṭam

23

sa tu rāmaśarāviddhaḥ kaṇṭhaskhalitajīvitaḥ /
avaśiṣṭaṃ samālokya māmavādīt suduḥkhitaḥ

23

sa rāvaṇo rāmabāṇena kṣataṃ labdhavān san kaṇṭhagataprāṇaḥ san
avaśiṣṭaṃ rākṣaseṣu hataśiṣṭaṃ māṃ dṛṣṭvātyantaduḥkhitaḥ san
pratyavadadityarthaḥ

24

atha rāvaṇoktaprakāramupapādayati-
vibhīṣaṇa viśeṣajña mahābuddhe sudhārmika /
avaśiṣṭo'si vaṃśasya rakṣasāṃ bhāgyagauravāt

24

spaṣṭam

25

vayamajñānasampannā mahatsu drohakāriṇaḥ /
īdṛśīṃ tu gatiṃ prāptā dustarā hi vidhisthitiḥ

25

vayamajñānasampannāḥ santo mahatsu mahatāṃ viṣaye drohakāriṇa iti
īdṛśī gatiṃ prāptāḥ / tathāhi vidhisthitiḥ daivādhīnavṛttiḥ dustarā hi
laṅghitumaśakyā khalvityarthaḥ

26

navakaṃ liṅgakoṭīnāṃ pratiṣṭhāpyamiha sthale /
iti saṅkalpitaṃ pūrvaṃ mayā tadavaśiṣyate

26

p. ४५८)
iha sthale asmin laṅkāpattanasthale navakoṭiliṅgaṃ pratiṣṭhāpyamiti mayā
pūrvaṃ saṅkalpitam tatra kiñcidavaśiṣṭamastītyarthaḥ

27

kiyadavaśiṣṭamityatrāha-
koṭiṣaṭkaṃ tu liṅgānāṃ mayā sādhu pratiṣṭhitam /
koṭitrayaṃ tu liṅgānāṃ sthāpanīyamatastvayā

27

atastatsaṅkalpapūraṇārthamityarthaḥ

28

iti tasya vacaḥ śrutvā dīnabuddhermariṣyataḥ /
tathā sādhu karomīti pratijñātaṃ mayā tathā

28

spaṣṭam

29

yugapacchivaliṅgānāṃ koṭitrayamanuttamam /
pratiṣṭhāpyaṃ yathāśāstramiti me niścayo'bhavat

29

spaṣṭam

30

liṅgakoṭitrayasyeha yugapat sthāpanāvidhau /
avidannekamācāryamahamevamavasthitaḥ

30

iha laṅkāyāmityarthaḥ / yugapalliṅgatrikoṭisthāpanaviṣaye
mukhyamācāryamalabdhavān sannevaṃ sthito'smītyarthaḥ

31

śivaśāstraviśeṣajña śivajñānanidhirbhavān /
ācāryabhāvamāsādya mama pūraya vāñchitam

31

p. ४५९)
śivaśāstraviśeṣajña bho revaṇasiddha bhavān śivajñānasya
nidhirnikṣepasthānabhūtaḥ ata ācāryabhāvamāsādya
yugapatkoṭitrayācāryabhāvaṃ prāpya mamābhīṣṭaṃ pūrayetyarthaḥ

32

atha śrīreṇukastasyābhīṣṭaṃ pūrayitvā'ntarhita iti ślokapañcakena
pratipādayati-
tasyeti vacanaṃ śrutvā rākṣasendrasya dhīmataḥ /
tatheti pratiśuśrāva sarvajño gaṇanāyakaḥ

32

pratiśuśrāva aṅgīkṛtavānityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

33

tatra santuṣṭacittasya paulastyasyeṣṭasiddhaye /
koṭitrayaṃ tu liṅgānāṃ yathāśāstraṃ yathāvidhi /
trikoṭyācāryarūpeṇa sthāpitaṃ tena tatkṣaṇe

33

tatra laṅkāyāṃ paulastyasya vibhīṣaṇasyetyarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

34

tādṛśaṃ tasyā māhātmyaṃ samālokya vibhīṣaṇaḥ /
praṇanāma muhurbhaktyā pādayostasya vismitaḥ

34

spaṣṭam

35

praṇataṃ vinayopetaṃ prahṛṣṭaṃ rākṣaseśvaram /
anugṛhya svamāhātmyād reṇuko'ntarhito'bhavat

35

spaṣṭam

36

p. ४६०)
bibhīṣaṇo'pi hṛṣṭātmā reṇukasya prasādataḥ /
śivabhaktirasāsaktaḥ sthirarājyamapālayat

36

spaṣṭam

37

athāṣṭadikṣu prasiddhasya revaṇasiddheśvarasya mahattvaṃ
saṅkocenāṣṭabhiḥ sūtraiḥ prakāśayati-
reṇuko'pi mahātejāḥ sañcaran kṣitimaṇḍale /
pracchannaśca prakāśaśca paramādvaitabhāvitaḥ

38

kāṃścid dṛṣṭinipātena karuṇārasavarṣiṇā /
aparānupadeśena śivādvaitābhimarśinā

39

anyāṃśca sahavāsena samastamalahāriṇā /
kṛtārthayan janān sarvān kṛtinaḥ pakvakarmiṇaḥ

40

darśayitvā nijādhikyaṃ śivadarśanalālasaḥ /
khaṇḍayitvā durācārān pāṣaṇḍān bhinnadarśanān

41

yantramantrakalāsiddhān vimatān siddhamaṇḍalān /
vijitya svaprabhāveṇa sthāpayitvā śivāgamān /
ājagāma nijāvāsaṃ kollipākyabhidhaṃ puram

42

pracchannaśca saptaśatavarṣaparyantamiti śeṣaḥ / tathā prakaṭitaḥ san
kāṃścijjanān karuṇārasapūritakaṭākṣeṇa kṛtārthayan aparān
śivādvaitaprakāśakopadeśena kṛtārthayan anyān nirmalasahavāsena
kṛtārthayan avaśiṣṭasarvajanān kṛtinaḥ sakalakalākuśalān pakvakarmiṇaḥ
paripakvamalamāyāpāśavantaḥ santaśca kṛtārthayan san śivadarśanalālasaḥ
śivasamayalampaṭaḥ śrīrevaṇasiddho nijādhikyam anekacitravicitranijamahattvaṃ
darśayitvā bhinnadarśanān vaiṣṇavādyanyasamayaniṣṭhān pāṣaṇḍān
śaṅkhacakrādyanyalāñchanayuktān durācārān khaṇḍayitvā
yantramantrādicatuḥṣaṣṭikalāsiddhiyuktān
kāpālikādiparamatasiddhamaṇḍalān gorakṣādinavakoṭisiddhān svasāmarthyena
vijitya kāmikādiśivasiddhāntān sthāpayitvā nijāvāsaṃ kollipākyabhidhaṃ
puramājagāma āsasādetyarthaḥ // ३७-४१ //
p. ४६१)
tatra sambhāvitaḥ sarvairjanaiḥ śivaparāyaṇaiḥ /
somanāthābhidhānasya śivasya prāpa mandiram

42

sambhāvitaḥ satkṛta ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

43

paśyatāṃ tatra sarveṣāṃ bhaktānāṃ śivayoginām /
tanvāno vismayaṃ bhāvaistuṣṭāva parameśvaram

43

bhāvairnirmalaguṇairityarthaḥ / vismayamāścaryaṃ tanvāno
vistārayannityarthaḥ

44

atha saptabhiḥ sūtraiḥ someśvarasya stutiṃ karoti-
devadeva jagannātha jagatkāraṇakāraṇa /
brahmaviṣṇusurādhīśavandyamānapadāmbuja

44

atra jagacchabdena bhuvanānyucyante /
tatkāraṇībhūtabindumāyādīnāmapi kāraṇībhūta! ityarthaḥ

45

saṃsāranāṭakabhrāntikalānirvahaṇaprada /
samastavedavedāntaparibodhitavaibhava

45

p. ४६२)
saṃsāranāṭakabhrāntikalājayaprada ityarthaḥ

46

saṃsāravaidya sarvajña sarvaśaktiniraṅkuśa /
saccidānanda sarvasva paramākāśavigraha

46

ākāśaśarīraṃ brahma [tai० u० १/६/२] iti śruteścidākāśasvarūpa
ityarthaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

47

samastajagadādhārajyotirliṅgavijṛmbhaṇa /
sadāśivamukhānekadivyamūrtikalādhara

47

jvālaliṅgāya namaḥ [ma० nā० u० १४/९] iti śruterjyotiliṅgasvarūpeṇa
jṛmbhamāṇa ityarthaḥ / sthirebhiraṅgaiḥ pururūpa ugraḥ [ddha० saṃ० २/३३/९] iti
śruteḥ sakalaniṣkalasadāśivaprabhṛtidivyamūrtikalādhara ityarthaḥ / atra - sa eko
rudraḥ sa īśānaḥ sa bhagavān sa maheśvaraḥ sa mahādevaḥ [a० śi० u० ३] iti
śrutiḥ

48

guṇatrayapadātīta malatrayavināśana /
jagattrayavilāsātman śrutitrayavilocana

48

sattvarajastamoguṇasthānātīta
āṇavakārmaṇamāyikākhyamalatrayonmūlanakara
svargamartyapātālalakṣaṇajagattrayasṛṣṭyādipañcakṛtyakrīḍāvilāsonmukha
ṛgyajuḥsamākhyaśrutitrayavilocana ityarthaḥ

49

p. ४६३)
pāhi māṃ parameśāna pāhi māṃ pārvatīpate /
tvadājñayā mayaitāvatkālamātraṃ mahītale /
acāri bhavaduktānāmāgamānāṃ prasiddhaye

49

spaṣṭam

50

ataḥ paraṃ svarūpaṃ te prāptukāmo'smi śaṅkara /
antaraṃ dehi me kiñcidanukampāviśeṣataḥ

50

bho śaṅkara sukhakara tena prasiddha someśvara ataḥ param itaḥ
paramityarthaḥ / ahaṃ te svarūpaṃ labdhukāmo'smi me mama antaramavakāśaṃ
dehi / anukampāṃ kṛpāṃ viśeṣato dehi kurvityarthaḥ

51

atha vṛttatrayeṇa śivaprasannatāṃ revaṇasiddheśvarasya liṅgaikya ca
pratipādayati-
ityukte gaṇanāyakena sahasā liṅgāt tataḥ śāṅkarād
vatsāgaccha mahānubhāva bhavato bhaktyā prasanno'smyaham /
ityuccairagadad vacastanubhṛtāmaścaryamāsīt tadā
divyo dundubhirānanāda gagane puṣpaṃ vavarṣurgaṇāḥ

51

gaṇanāyakena revaṇasiddheśvareṇa ityukte evaṃ vijñāpite sati sahasā
tatkṣaṇena śāṅkarāt tato liṅgāt someśvaraliṅgād bho mahānubhāva
nigamāgameṣu mahāniścayabuddhiman vatsa revaṇasiddhākhyakumāra
bhavatastava bhaktyā navavidhabhaktyā ahaṃ prasanno'smi āgaccha āyāhīti
vacaḥ śiva uccairagadad āvādīt / tadā tasmin samaye tanubhṛtāṃ
śarīriṇāmāścaryaṃ kautukamāsīt gagane divyo dundabhiḥ devadundubhiḥ
ānanāda sarvatra dhvanitavān gaṇāḥ pramathagaṇā devagaṇāśca puṣpaṃ
kusumavṛṣṭiṃ vavarṣurityarthaḥ

52

p. ४६४)
śrutvā liṅgād vacanamuditaṃ śāṅkaraṃ sānukampaṃ
saṃhṛṣṭātmā gaṇapatiratho jyotiṣā dīpyamānaḥ /
jātotkaṇṭhaiḥ paramanucarairyogibhiḥ stūyamāno
jyotirliṅgaṃ paramanuviśat svaprakāśaṃ tadānīm

52

atho puṣpavṛṣṭyanantaraṃ saṃhṛṣṭātmā santuṣṭacitto gaṇapatiḥ
śivagaṇapatiḥ śrīrevaṇasiddho jyotiṣā śivaprakāśena dīpyamānaḥ
prakāśamānaḥ san liṅgāt someśaliṅgād uditam udbhūtaṃ sānukampaṃ
kṛpāsahitaṃ śāṅkaraṃ vacanaṃ śivasambandhivacanaṃ pūrvoktavākyaṃ
śrutvā jātotkaṇṭhair udbhūtāścaryavadbhiḥ anucaraiḥ sahacaraiḥ śivayogibhiḥ
paramadhikatayā stūyamānaḥ san tadānīṃ tasmin samaye paraṃ sarvotkṛṣṭaṃ
nijaprakāśarūpaṃ jyotirliṅgaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti [ka० u० ५/१५]
tameva bhāntamanubhāti sarvam [ka० u० ५/१५] iti śrutisiddhacilliṅgamanuviśat
svarūpahānivṛddhivyatirekeṇa sāmarasyena praviṣṭavānityarthaḥ

53

līne tasmin śāṅkare svaprakāśe
divyākāre reṇuke siddhanāthe /
sarvo loko vismito'bhūt tadānīṃ
śaivī bhaktiḥ sapramāṇā babhūva

53

divyākāre manoharasvarūpe reṇuke siddhanāthe revaṇasiddheśvare
svaprakāśe śāṅkare tasmin liṅge someśaliṅge līne sati aikyaṃ gate sati sarvo
lokaḥ samastajano vismita āścaryayukta āsīt / tadānīṃ tasmin kāle śaivī
bhaktiḥ śivasambandhinī bhaktiḥ sapramāṇā pramāṇena saha vartamānā
babhūva āsīdityarthaḥ

54

śrīvedāgamavīraśaivasaraṇiṃ śrīṣaṭsthalodyanmaṇiṃ
śrījīveśvarayogapadmataraṇiṃ śrīgopyacintāmaṇim /
p. ४६५)
śrīsiddhāntaśikhāmaṇiṃ likhayitā yastaṃ likhitvā parān
śrutvā śrāvayitā sa yāti vimalāṃ bhuktiṃ ca muktiṃ parām

21

iti śrīmatṣaṭsthalabrahmiṇā śivayogināmnā reṇukācāryeṇa viracite
vīraśaivadharmanirṇaye siddhāntaśikhāmaṇau reṇukavibhīṣaṇasaṃvāde
reṇukaśivaliṅgaikyaprasaṅgo nāmaikaviṃśaḥ paricchedaḥ

54

// śrīsiddhāntaśikhāmaṇiśca samāptaḥ //
śrīvedāgamavīraśaivasaraṇiṃ
maṅgalakarasakalasamayaśāstrottaravedāgamapratipādyavīraśaivasaraṇireva
saraṇiryasyetyarthaḥ śrīṣaṭsthalodyanmaṇiṃ
maṅgalātmakaikottaraśatasthalarūpāṅgaliṅgaṣaṭsthalamārgaprakāśana-
śāṇollīḍharatnam śrījīveśvarayogapadmataraṇiṃ
śobhamānajīvaparamaikyalakṣaṇakamalavikasanārkam śrīgopyacintāmaṇiṃ
maṅgalakaraśivarahasyārthaprakāśanacintāratnaṃ taṃ
śrīsiddhāntaśikhāmaṇyākhyavīraśaivaśāstraṃ yo likhitvā parān lekhayitā
yaḥ śrutvā parān śrāvayitā sa vimalāṃ bhaktiṃ parāṃ muktiṃ ca yāti
prāpnotītyarthaḥ

21

iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvāradhurīṇaśrīmaritoṇḍadāryeṇa
viracitāyāṃ tattvapradīpikākhyāyāṃ siddhāntaśikhāmaṇivyākhyāyāṃ
reṇukavibhīṣaṇasaṃvāde reṇukaśivaliṅgaikyaprasaṅgo nāmaikaviṃśaḥ
paricchedaḥ

Original text: siddhāntaśiromaṇiḥ tattvapradīpikāsahitaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc