સિદ્ધાન્તશિરોમણિઃ તત્ત્વપ્રદીપિકાસહિતઃ · અધ્યાય 1

પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ
શ્રીનાથઃ સોમમૂર્તિર્જયતિ પરશિવસ્ત્ર્યમ્બકસ્તારરૂપઃ
સ્વચ્છશ્રીબ્રહ્મરન્ધ્રસ્થિતસિતજલપ્રોદ્યદબ્જત્રિકોણે ।
ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાખ્યે ત્રિવિધલિપિમયે હક્ષલાર્ણાગ્રપાર્શ્વે
કૃત્સ્નાર્ણૌન્મુખ્યબિન્દૌ ચિદચિદુદયકૃદ્દૃક્ક્રિયાઙ્ઘ્રિદ્વયાઢ્યઃ ॥
અનેકવિધસિદ્ધાન્તશિખામણિમનામયમ્ ।
શ્રીવીરશૈવસિદ્ધાન્તમેકોત્તરશતસ્થલમ્ ॥
રેણુકાગસ્ત્યસંવાદં નિગમાગમવિશ્રુતમ્ ।
પ્રદીપયતિ ગુપ્તાર્થમુદ્ધૃત્ય શિવયોગિરાટ્ ॥
શિવસ્તુતિઃ
અત્ર કલિકાલપ્રવેશાનન્તરં લોકહિતાર્થં રેણુકગણેશ્વર ઇતિ પ્રસિદ્ધો
રેવણસિદ્ધેશ્વરઃ કુમ્ભસમ્ભવાય વીરશૈવશાસ્ત્રમુપદિષ્ટવાન્ ।
તદનન્તરં
રેવણસિદ્ધેશ્વરદૃષ્ટિગર્ભસમ્ભૂતસિદ્ધરામેશ્વરસમ્પ્રદાયપ્રસિદ્ધઃ
સકલનિગમાગમપરાગઃ શિવયોગીશ્વર ઇત્યભિધાનવાન્ કશ્ચિન્માહેશ્વરઃ
તદ્રેણુકાગસ્ત્યસંવાદં નિર્વિઘ્નેન સ્વશિષ્યાન્ બોધયિતું સ્વમનસિ
કૃતસકલસિદ્ધાન્તશ્રેષ્ઠનિગમાગમૈક્યગર્ભીકારલક્ષણસ્વેષ્ટદેવતા-
નમસ્કારરૂપમઙ્ગલં શિષ્યશિક્ષાર્થં સપ્તભિઃ શ્લોકૈર્નિબધ્નાતિ-
પ્. ૨)
ત્રૈલોક્યસમ્પદાલેખ્યસમુલ્લેખનભિત્તયે ।
સચ્ચિદાનન્દરૂપાય શિવાય બ્રહ્મણે નમઃ

જગદ્રૂપમાયિકસમ્પચ્ચિત્રસમુલ્લેખનાધારભિત્તિરૂપાય
સચ્ચિદાનન્દસ્વરૂપાય જીવવિલક્ષણાય બ્રહ્મણે વેદાન્તપ્રતિપાદ્યાય
શિવાય શિવસિદ્ધાન્તપ્રસિદ્ધપરમશિવાય નમ ઇત્યર્થઃ

બ્રહ્મેતિ વ્યપદેશસ્ય વિષયં યં પ્રચક્ષતે ।
વેદાન્તિનો જગન્મૂલં તં નમામિ પરં શિવમ્

બ્રહ્મેતિ વ્યપદેશસ્ય પરબ્રહ્મેતિ શબ્દસ્ય વેદાન્તિનો યં પરમાત્માનં
વિષયમર્થં પ્રચક્ષતે તં જગત્કારણં પરશિવં
શિવસિદ્ધાન્તપ્રસિદ્ધપરમશિવં નમામીત્યર્થઃ

યસ્યોર્મિબુદ્બુદાભાસઃ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વસઞ્ચયઃ ।
નિર્મલં શિવનામાનં તં વન્દે ચિન્મહોદધિમ્

શિવાદિક્ષિત્યન્તષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વસમૂહો યસ્ય પરશિવાખ્યચિત્સમુદ્રસ્ય
ઊર્મિબુદ્બુદાભાસો ઘૃતકાઠિન્યન્યાનેનૈકદેશે તરઙ્ગાદિવદાભાતિ
નિર્મલં મલત્રયરહિતં શિવનામાનં તં ચિન્મહોદધિં વન્દે
નમસ્કરોમીત્યર્થઃ

યદ્બાસા ભાસતે વિશ્વં યત્સુખેનાનુમોદતે ।
નમસ્તસ્મૈ ગુણાતીતવિભવાય પરાત્મને

તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ [કઠોપનિષદ્ ૨।૫।૧૫।] ઇતિ શ્રુતેર્વિશ્વં યસ્ય
પરબ્રહ્મણઃ પ્રકાશેન પ્રકાશતે અસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ
માત્રામુપજીવન્તિ [વૃ૦ ઉ૦ ૪।૩।૩૨ ।] ઇતિ શ્રુતેઃ યત્પરબ્રહ્મસુખેનાનુમોદતે
તસ્મૈ માયિકસત્ત્વરજસ્તમોગુણાતીતવિભવાય પરમાત્મને શિવાય નમ
ઇત્યર્થઃ

પ્. ૩)
સદાશિવમુખાશેષતત્ત્વોન્મેષવિધાયિને ।
નિષ્કલઙ્કસ્વભાવાય નમઃ શાન્તાય શમ્ભવે

મયૂરાણ્ડરસન્યાયેન [યથા મયૂરનામ્નઃ પક્ષિણોઽસ્ય રસે
નાનાવિધરાગવદ્વર્હમયંશરીરં પ્રચ્છન્નં ભવતિ કાલક્રમેણ
બહિરાવિર્ભવતિ તથૈવ શિવસ્ય વિશ્વોત્તીર્ણતાદશાયાં સર્વં
વૈચિત્ર્યમયં જગત્ પરમશિવે પ્રચ્છન્નં સત્ તિષ્ઠતિ કાલક્રમેણ
ચાવિર્ભવતિ ।] સ્વવિમર્શશક્તિસામરસ્યાપન્નસદાશિવાદિભૂમ્યન્ત-
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વવિકાસકારિણે વિશ્વદોષરહિતસ્વરૂપાય સુખભોક્ત્રે
સુખધાત્રે શમ્ભવે નમ ઇત્યર્થઃ

સ્વેચ્છાવિગ્રહયુક્તાય સ્વેચ્છાવર્તનવર્તિને ।
સ્વેચ્છાકૃતત્રિલોકાય નમઃ સામ્બાય શમ્ભવે

સ્થિરેભિરઙ્ગૈઃ પુરુરૂપ ઉગ્રઃ ઇતિ શ્રુતેર્ભક્તાનુગ્રહાર્થં
સ્વેચ્છાકલ્પિતદિવ્યમઙ્ગલવિગ્રહયુક્તાય સ્વચ્છન્દચારિણે
સ્વેચ્છાશક્તિનિર્મિતલોકત્રયાય પાર્વતીપતયે પરશિવાય નમ ઇત્યર્થઃ

યત્ર વિશ્રામ્યતીશત્વં સ્વાભાવિકમનુત્તમમ્ ।
નમસ્તસ્મૈ મહેશાય મહાદેવાય શૂલિને

યત્ર વેદાગમપ્રસિદ્ધપરબ્રહ્માખ્યપરશિવે અનુત્તમં વિશ્વતઃ શ્રેષ્ઠં
સ્વાભાવિકમમાયીયમીશત્વમુમામહેશ્વરત્વં વિશ્રામ્યતિ
ઘૃતકાઠિન્યવન્મૂર્ત્તિઃ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણા ।
શિવાભિધેન સૈવાસ્તિ શિવ એવ હિ સા સદા ॥
ઇતિ સૂતગીતોક્તેસ્તાદાત્મ્યં ભજતે તસ્મૈ મહેશ્વરાય તમીશ્વરાણાં
પરમં મહેશ્વરમ્ ઇતિ શ્રુતેર્બ્રહ્માદિકારણેશ્વરાય મહાદેવાય
અપરિમિતપ્રકાશરૂપાય શૂલિને ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તિમયત્રિશૂલિને
પરમશિવાય નમ ઇત્યર્થઃ । અનેનાયં સિદ્ધાન્તો
નિર્વિશેષબ્રહ્માદ્વૈતલક્ષણ ઇત્યનુસન્ધેયઃ ।
એવંવિધશ્લોકસપ્તકપ્રતિપાદિતં વસ્તુ તત્પરં બ્રહ્મ સ એકઃ સ એકો રુદ્રઃ સ
ઈશાનઃ સ ભગવાન્ સ મહેશ્વરઃ સ મહાદેવઃ [અથ૦ ઉ૦ ૨।૩।] ઇત્યથર્વશિર-
ઉપનિષદુક્તપ્રકારેણૈકમેવેતિ શિવાદ્વૈતશાસ્ત્રપ્રવીણૈરવગન્તવ્યમ્

પ્. ૪)
શક્તિસ્તુતિઃ
એવં વેદાગમસમ્મત્યા સપ્તભિઃ શ્લોકૈઃ શિવં નમસ્કૃત્ય તથૈવ
વેદાગમાદિપ્રસિદ્ધનિત્યસમવેતશિવશક્તિં પઞ્ચભિઃ શ્લોકૈઃ પ્રસ્તૌતિ-
યામાહુઃ સર્વલોકાનાં પ્રકૃતિંશાસ્ત્રપારગાઃ ।
તાં ધર્મચારિણીં શમ્ભોઃ પ્રણમામિ પરાં શિવામ્

વેદાગમાદિશાસ્ત્રપારઙ્ગતાઃ શિવજ્ઞાનિનો યાં પરશિવસમવેતશક્તિં
સર્વલોકાનાં પ્રકૃતિં
મૂલકારણીભૂતજ્ઞાનક્રિયાસામરસ્યાત્મિકામાહુઃ તાં
શમ્ભોર્ધર્મચારિણીં ધર્મસ્વરૂપાં પરાં સર્વોત્કૃષ્ટાં શિવાં
ભવાનીં પ્રણમામીત્યર્થઃ

યયા મહેશ્વરઃ શમ્ભુર્નામરૂપાદિસંયુતઃ ।
તસ્યૈ માયાસ્વરૂપાયૈ નમઃ પરમશક્તયે

યયા સ્વસમવેતશક્ત્યા મહેશ્વરો બ્રહ્માદિસર્વકારણેશ્વરઃ શમ્ભુઃ
શિવઃ સક્તો યયા શમ્ભુર્ભુક્તૌ મુક્તૌ ચ પશુગણસ્યાસ્ય ઇતિ
તત્ત્વપ્રકાશવાક્યાનુસારેણ નામરૂપ્રક્રિયાવિશિષ્ટો [આસ્તિ ભાતિ પ્રિયં
નામ રૂપં ચેત્યંશપઞ્ચકમ્ । આદ્યં ત્રયં બ્રહ્મરૂપં
જગદ્રૂપમથ દ્વયમ્ ॥ (પઞ્ચદશી)] જીવાનાં ભુક્તિમુક્તિપ્રદઃ સ્યાત્ તસ્યૈ
માયાસ્વરૂપાયૈ માયાં તુ પ્રકૃતિં વિન્દ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ [શ્વે૦
ઉ૦ ૪।૧૦] ઇતિ શ્રુતેઃ પ્રતિસ્ફુરણગત્યા
જગદુપાદાનકારણીભૂતસત્ત્વરજસ્તમોગુણાત્મમાયાખ્યમૂલપ્રકૃત્યૈ
પરમશક્ત્યૈ પરમશિવસમવેતનિત્યશક્ત્યૈ નમ ઇત્યર્થઃ

પ્. ૫)
શિવાદ્યાદિસમુત્પન્નશાન્ત્યતીતપરોત્તરામ્ ।
માતરં તાં સમસ્તાનાં વન્દે શિવકરીં શિવામ્

શિવાત્ પરશિવાદાદ્યાદિપટગતશુક્લત્વવત્ પૂર્વં
સમુત્પન્નનિવૃત્તિપ્રતિષ્ઠાવિદ્યા
શાન્તિશાન્ત્યતીતકલાપરકુણ્ડલિનીશક્ત્યપેક્ષયા ઉત્તરાં શ્રેષ્ઠાં
સમસ્તાનાં માતરં શિવકરીં મઙ્ગલકરીં તાં શિવાં
સર્વમઙ્ગલાં નમામીત્યર્થઃ

ઇચ્છાજ્ઞાનાદિરૂપેણ યા શમ્ભોર્વિશ્વભાવિની ।
વન્દે તાં પરમાનન્દપ્રબોધલહરીં શિવામ્

શમ્ભોઃ પરમેશ્વરસ્ય યા સમવેતશક્તિઃ ઇચ્છાજ્ઞાનાદિરૂપેણ
પરાસ્ય શક્તિર્વિમલા વિતર્કા સ્વાભાવિકી રુદ્રસમાનધર્મિણી ।
જ્ઞાનક્રિયેચ્છાદિસહસ્રરૂપા તન્મે મનઃ શિવસઙ્કલ્પમસ્તુ ॥ [શિ૦ સં૦]
ઇતિ શ્રુતેરિચ્છાદિરૂપેણ વિશ્વભાવિની વિશ્વપ્રકાશિની તાં
પરમાનન્દપ્રબોધલહરીં ચિદાનન્દોલ્બણાં શિવાં વન્દે ઇત્યર્થઃ

અમૃતાર્થં પ્રપન્નાનાં યા સુવિદ્યાપ્રદાયિની ।
અહર્નિશમહં વન્દે તામીશાનમનોરમામ્

અમૃતાર્થં મુક્ત્યર્થં પ્રપન્નાનાં શરણાગતાનાં યા
શિવસમવેતશક્તિઃ સુવિદ્યાપ્રદાયિની વેદાન્તવાક્યજા વિદ્યા ઇતિ
સૂતસંહિતોક્તેસ્તત્ત્વમસ્યાદિવેદાન્તમહાવાક્યપ્રકાશિતશિવજીવૈક્યવિદ્યા-
પ્રદાયિની તાં શિવપ્રાણકાન્તામહર્નિશં વન્દે નમસ્કરોમીત્યર્થઃ ।
અનન્યા સ્યાચ્છિવા સૈવ વસ્તુતો મૂર્તિરૈશ્વરી ઇતિ
પૌષ્કરવચનાદેતત્પઞ્ચસૂત્રપ્રતિપાદિતાં શક્તિં શિવાભેદેનૈવ
પરામૃશેદિતિ

પ્. ૬)
ગ્રન્થકારવંશવર્ણનમ્
એવં સંગ્રહેણ પાર્વતીપરમેશ્વરૌ નમસ્કૃત્વાઽનન્તરમષ્ટભિઃ શ્લોકૈઃ
શિવયોગિવંશાનુગતાચાર્યાન્ પ્રકટયતિ-
કશ્ચિદાચારસિદ્ધાનામગ્રણીઃ શિવયોગિનામ્ ।
શિવયોગીતિ વિખ્યાતઃ શિવજ્ઞાનમહોદધિઃ

શિવયોગિનાં મધ્યે અગ્રણીઃ શ્રેષ્ઠઃ શિવજ્ઞાનમહોદધિઃ શિવજ્ઞાનસ્ય
સમુદ્રઃ કશ્ચિદ્રેવણસિદ્ધેશ્વરદૃષ્ટિગર્ભસમ્ભૂતસિદ્ધરામેશ્વરઃ
આચારસિદ્ધાનાં સદાચારસમ્પન્નાનાં વંશે શિવયોગીતિ વિખ્યાતઃ
આસીદિત્યર્થઃ

શિવભક્તિસુધાસિન્ધુજૃમ્ભણામલચન્દ્રિકા ।
ભારતી યસ્ય વિદધે પ્રાયઃ કુવલયોત્સવમ્

યસ્ય શિવયોગીતિ પ્રસિદ્ધસ્ય સિદ્ધરામેશ્વરસ્ય ભારતી વાક્
શિવભક્તિસુધાસમુદ્રવર્ધનસ્યામલચન્દ્રિકાપ્રાયા આધિક્યેન
કુવલયોત્સવં ભૂમણ્ડલાખ્યનીલોત્પલસ્યોત્સવં વિદધે કૃતવતીત્યર્થ

તદેવ વિવૃણોતિ-
તસ્ય વંશે સમુત્પન્નો મુક્તામણિરિવામલઃ ।
મુદ્દદેવાભિધાચાર્યો મૂર્ધન્યઃ શિવયોગિનામ્

તસ્ય સિદ્ધરામેશ્વરસ્ય વંશે શિવવેદિનાં શિવજ્ઞાનિનાં મધ્યે
મૂર્ધન્યઃ શ્રેષ્ઠો મુદ્દદેવાખ્યાચાર્યો નિર્મલમુક્તામણિરિવ સમુત્પન્નઃ
ઉદ્ભૂતવાનિત્યર્થઃ

મુદ્દાનાત્ સર્વજન્તૂનાં પ્રણતાનાં પ્રબોધતઃ ।
મુદ્દદેવેતિ વિખ્યાતા સમાખ્યા યસ્ય વિશ્રુતા

પ્. ૭)
સર્વપ્રાણિનાં સન્તોષદાનાત્ પ્રણતાનાં પ્રબોધનાદ્ મુદ્દદેવેતિ
યસ્યાન્વર્થરૂઢિભ્યાં વિખ્યાતા સમાખ્યા વિશ્રુતા લોકપ્રસિદ્ધેત્યર્થઃ

તસ્યાસીન્નન્દનઃ શાન્તઃ સિદ્ધનાથાભિધઃ શુચિઃ ।
શિવસિદ્ધાન્તનિર્ણેતા શિવાચાર્યઃ શિવાત્મકઃ

તસ્ય મુદ્દદેવસ્ય શુચિઃ પવિત્રઃ શાન્તઃ રાગદ્વેષરહિતઃ શિવાત્મકઃ
શિવસ્વરૂપઃ શિવસિદ્ધાન્તનિર્ણેતા
ત્રિપદાર્થચતુષ્પાદયુક્તશિવાગમાર્થનિર્ણાયકઃ શિવાચાર્યઃ
શિવસમયસ્થાપનાચાર્યઃ સિદ્ધનાથાભિધઃ
સિદ્ધરામેશ્વરાભિધાસંયુક્તઃ સિદ્ધનાથાચાર્યાખ્યો નન્દનઃ કુમાર
આસીદભવદિત્યર્થઃ

વીરશૈવશિખારત્નં વિશિષ્ટાચારસમ્પદમ્ ।
શિવજ્ઞાનમહાસિન્ધું યં પ્રશંસન્તિ દેશિકાઃ

વિશિષ્ટાચારસમ્પદં સદાચારસમ્પન્નં શિવજ્ઞાનમહાસિન્ધું યં
સિદ્ધનાથાચાર્યં દેશિકા આચાર્યા વીરશૈવશિખારત્નં વીરશૈવાનાં
શિરોમણિં શ્રેષ્ઠં સન્તં પ્રશંસન્તિ કથયન્તીત્યર્થઃ

યસ્યાચાર્યકુલાજ્જાતા સતામાચારમાતૃકા ।
શિવભક્તિઃ સ્થિરા યસ્મિન્ જજ્ઞે વિગતવિપ્લવા

સતાં સત્પુરુષાણાં આચારમાતૃકા યસ્ય સિદ્ધનાથાચાર્યસ્ય
આચાર્યકુલાદ્ આચાર્યવંશાદ્ જાતા । વિગતવિપ્લવા વિગતદોષા
શિવભક્તિરષ્ટવિધા યસ્મિન્ સ્થિરા જજ્ઞે જાતેત્યર્થઃ

તસ્ય વીરશિવાચાર્યશિખારત્નસ્ય નન્દનઃ ।
અભવચ્છિવયોગીતિ સિન્ધોરિવ સુધાકરઃ

વીરશૈવશિખામણેસ્તસ્ય સિદ્ધનાથાચાર્યસ્ય નન્દનઃ કુમારઃ સિન્ધોઃ
સમુદ્રસ્ય સુધાકર ઇવ શિવયોગીતિ આસીત્ પ્રસિદ્ધો જાત ઇત્યર્થઃ

પ્. ૮)
અથૈતચ્છાસ્ત્રસંગ્રહકર્તાઽયં શિવયોગી દ્વાદશસૂત્રૈઃ
સ્વનામપ્રશંસાપૂર્વકં શાસ્ત્રાવતારક્રમં નિરૂપયતિ-
ચિદાનન્દપરાકાશશિવાનુભવયોગતઃ ।
શિવયોગીતિ નામોક્તિર્યસ્ય યાથાર્થ્યયોગિની

યસ્ય આચાર્યસ્ય સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ [તૈ૦ ઉ૦ ૨।૧।૧] આકાશશરીરં
બ્રહ્મ [તૈ૦ ઉ૦ ૧।૬।૨] ઇત્યાદિશ્રુતેશ્ચિદાનન્દપરાકાશરૂપશિવાનુભવયોગાત્
શિવયોગીતિ નામોક્તિર્યાથાર્થ્યયોગિની યથાર્થેન સંયુક્તા ભવતીત્યર્થઃ

શિવાગમપરિજ્ઞાનપરિપાકસુગન્ધિના ।
યદીયકીર્તિપુષ્પેણ વાસિતં હરિતાં મુખમ્

ઉક્તલક્ષણશિવાગમપરિજ્ઞાનપરિપાકસુગન્ધિના યદીયકીર્તિપુષ્પેણ
યસ્યાચાર્યસ્ય કીર્તિકુસુમેન હરિતાં દિશાં મુખં વાસિતં
પોષિતમિત્યર્થઃ

યેન રક્ષાવતી જાતા શિવભક્તિઃ સનાતની ।
બુદ્ધાદિપ્રતિસિદ્ધાન્તમહાધ્વાન્તાંશુમાલિના

બૌદ્ધાદિશિવસમયપ્રતિકૂલસિદ્ધાન્તાન્ધકારચણ્ડકિરણેન યેનાચાર્યેણ
સનાતની શિવભક્તી રક્ષાવતી જાતા રક્ષિતાઽભૂદિત્યર્થઃ

સ મહાવીરશૈવાનાં ધર્મમાર્ગપ્રવર્તકઃ ।
શિવતત્ત્વપરિજ્ઞાનચન્દ્રિકાવૃતચન્દ્રમાઃ

પ્. ૯)
શિવતત્ત્વજ્ઞાનરૂપચન્દ્રિકાવૃતચન્દ્રમાઃ સ શિવયોગી મહાવીરશૈવાનાં
ધર્મમાર્ગપ્રવર્તકઃ તદીયાચારમાર્ગ એવ વર્તનવાનિત્યર્થઃ

આલોક્ય શૈવતન્ત્રાણિ કામિકાદ્યાનિ સાદરમ્ ।
વાતુલાન્તાનિ શૈવાનિ પુરાણાન્યખિલાનિ તુ

કામિકાદિવાતુલાન્તશૈવતન્ત્રાણિ શૈવાન્યખિલાનિ પુરાણાનિ ચ પ્રીતિયુક્તં
યથા ભવતિ તથા આલોક્ય

વેદમાર્ગાવિરોધેન વિશિષ્ટાચારસિદ્ધયે ।
અસન્માર્ગનિરાસાય પ્રમોદાય વિવેકિનામ્

વૈદિકમાર્ગાવિરોધેન સદાચારસિદ્ધયે
દુર્જનજૈનબૌદ્ધાદિશાસ્ત્રમાર્ગનિરાસાય વેદાગમવિવેકિનાં સન્તોષાય

સર્વસ્વં વીરશૈવાનાં સકલાર્થપ્રકાશનમ્ ।
અસ્પૃષ્ટમખિલૈર્દોષૈરાદૃતં શુદ્ધમાનસૈઃ

વીરશૈવાનાં સર્વસ્વં સમસ્તાર્થપ્રકાશકં સમસ્તદોષૈરસંસ્પૃષ્ટં
શુદ્ધમાનસૈર્નિગમાગમજ્ઞાનિભિરાદૃતં સન્તોષિતમ્

તેષ્વાગમેષુ સર્વેષુ પુરાણેષ્વખિલેષુ ચ ।
પુરા દેવેન કથિતં દેવ્યૈતન્નન્દનાય ચ

પૂર્વોક્તાગમપુરાણેષુ શિવેન દેવ્યૈ તન્નન્દનાય ષણ્મુખાયાનુગૃહ્ય
કથિતમ્

પ્. ૧૦)
તત્સમ્પ્રદાયસિદ્ધેન રેણુકેન મહાત્મના ।
ગણેશ્વરેણ કથિતમગસ્ત્યાય પુનઃ ક્ષિતૌ

તત્સમ્પ્રદાયસિદ્ધેન મહાત્મના રેણુકગણાધીશ્વરેણ પુનઃ
ક્ષિતાવગસ્ત્યાય કથિતમ્

વીરશૈવમહાતન્ત્રમેકોત્તરશતસ્થલમ્ ।
અનુગ્રહાય લોકાનામભ્યધાત્ સુધિયાં વરઃ

એકોત્તરશતસ્થલં પિણ્ડાદિજ્ઞાનશૂન્યાન્તૈરેકોત્તરશતસ્થલં
વીરશૈવસિદ્ધાન્તં લોકાનામનુગ્રહાય નિર્મલજ્ઞાનિનાં મધ્યે
શ્રેષ્ઠઃ શિવયોગિનામ્ના પ્રખ્યાતાચાર્યઃ અભ્યધાત્ સંગ્રહેણ
પ્રકટિતવાનિત્યર્થઃ

સર્વેષાં શૈવતન્ત્રાણામુત્તરત્વાન્નિરુત્તરમ્ ।
નામ્ના પ્રતીયતે લોકે યત્સિદ્ધાન્તશિખામણિઃ

યદ્વીરશૈવતન્ત્રં સર્વેષાં શૈવતન્ત્રાણામુત્તરત્વાદ્ નિરુત્તરં
સ્વસ્માદુત્તરહિતં સત્ સિદ્ધાન્તશિખામણિરિતિ નામ્ના લોકે પ્રતીયતે
પ્રતિભાતીત્યર્થઃ

અનુગતસકલાર્થે શૈવતન્ત્રૈઃ સમસ્તૈઃ
પ્રકટિતશિવબોધાદ્વૈતભાવપ્રસાદે ।
વિદધતુ મતિમસ્મિન્ વીરશૈવા વિશિષ્ટાઃ
પશુપતિમતસારે પણ્ડિતશ્લાઘનીયે

ઇતિ શ્રીસિદ્ધાન્તશિખામણૌ પ્રથમ પરિચ્છેદઃ

પ્. ૧૧
સમસ્તૈર્વીરશૈવતન્ત્રૈરનુગતસમસ્તરહસ્યાર્થે
પ્રકટિતશિવાદ્વૈતજ્ઞાનસમરસભાવપ્રસન્નતાયુક્તે શિવસિદ્ધાન્તસારે
વિદ્વદ્ભિઃ સ્તૂયમાનેઽસ્મિન્ સિદ્ધાન્તશિખામણૌ વિશિષ્ટાઃ શ્રેષ્ઠા
વીરશૈવા વીરશૈવાચાર્યા મતિં વિદધતુ કુર્વન્ત્વિત્યર્થઃ

ઇતિ શ્રીમત્પદવાક્યપ્રમાણપારાવારધુરીણશ્રીમરિતોણ્ટદાર્યેણ
વિરચિતાયાં તત્ત્વપ્રદીપિકાખ્યાયાં સિદ્ધાન્તશિખામણિવ્યાખ્યાયાં
અનુક્રમવર્ણન અનુક્રમવર્ણન નામકઃ પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ

દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ
અથ શિવયોગિનામાચાર્યઃ સૂત્રદ્વયેન નિગમાગમસમ્મત્યા
પાર્વતીપરમેશ્વરૌ પ્રણમતિ-
સચ્ચિદાનન્દરૂપાય સદસદ્વ્યક્તિહેતવે ।
નમઃ શિવાય સામ્બાય સગણાય સ્વયમ્ભુવે

સદસદ્વ્યક્તિહેતવે ભાવાભાવમણ્ડલપ્રપઞ્ચાવિર્ભાવકારણાય
ભવાનીપતયે પ્રમથગણસહિતાય સ્વયમ્ભુવે અયોનિજાય
સચ્ચિદાનન્દરૂપાય શિવાય નમ ઇત્યર્થઃ

સદાશિવમુખાશેષતત્ત્વમૌક્તિકશુક્તિકામ્ ।
વન્દે માહેશ્વરીં શક્તિં મહામાયાદિરૂપિણીમ્

સદાશિવાદિભૂમ્યન્તષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વમૌક્તિકોત્પત્તિશુક્તિરૂપાં
શુદ્ધવિદ્યાખ્યમહામાયાપ્રકૃતિરૂપિણીં શિવસમવેતશક્તિં ભવાનીં
વન્દે નૌમીત્યર્થઃ

અથ વિશ્વસૃષ્ટિક્રમમુપપાદયિતું ચતુર્ભિઃ સૂત્રૈર્વસ્તુનિર્દેશં કરોતિ-
અસ્તિ સચ્ચિત્સુખાકારમલક્ષણપદાસ્પદમ્ ।
નિર્વિકલ્પં નિરાકારં નિરસ્તાશેષવિપ્લવમ્

સચ્ચિદાનન્દસ્વરૂપં ચિહ્નશૂન્યપદાસ્પદં ભેદરહિતમ્ આકારશૂન્યં
નિવારિતસકલોપપ્લવમ્

પ્. ૧૩)
પરિચ્છેદકથાશૂન્યં પ્રપઞ્ચાતીતવૈભવમ્ ।
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાનામગોચરપદે સ્થિતમ્

વિચ્છિન્નપ્રસઙ્ગરહિતમપ્રાકૃતવૈભવરૂપરસાદ્યભાવેન
પ્રત્યક્ષપ્રમાણાગમ્યમ્ અત એવાનુમાનાદ્યગમ્યમ્ તેષામપિ
પ્રત્યક્ષમૂલત્વાત્ પરિચ્છિન્નત્વાચ્ચ

સ્વપ્રકાશં વિરાજન્તમનામયમનૌપમમ્ ।
સર્વજ્ઞં સર્વગં શાન્તં સર્વશક્તિ નિરઙ્કુશમ્

સ્વપ્રકાશેનૈવ [સ્વપ્રકાશત્વં નામ સ્વસ્ય પ્રકાશકત્વે સતિ
પરપ્રકાશકત્વમ્ ।] પ્રકાશમાનં જનનમરણાદિદોષરહિતમ્ ઉપમાતીતં
સર્વજ્ઞં સર્વાનુસ્યૂતં રાગદ્વેષરહિતં સર્વસામર્થ્યમ્ અનર્ગલં
નિરોધરહિતમિતિ યાવત્

શિવરુદ્રમહાદેવભવાદિપદસંજ્ઞિતમ્ ।
અદ્વિતીયમનિર્દેશ્યં પરંબ્રહ્મ સનાતનમ્

શિવરુદ્રાદ્યનેકપદસંજ્ઞિતં દ્વિતીયશૂન્યમવાચ્યં નિત્યં પરં
બ્રહ્મ અસ્તિ અસ્તીત્યઙ્ગીકરણીયમ્ અન્યથા જગદાન્ધ્યપ્રસઙ્ગાત્
અસન્નેવ સ ભવતિ અસદ્ બ્રહ્મેતિ વેદ ચેત્ ।
અસ્તિ બ્રહ્મેતિ ચેદ્વેદ સન્તમેન તતો વિદુઃ ॥ [તૈ૦ ઉ૦ ૨।૬।૧]
ઇતિ શ્રુતેઃ

અથૈકવિધક્રિયાશક્તિમતઃ પરબ્રહ્મણઃ સકાશાત્ સદેવ સૌમ્યેદમગ્ર
આસીત્ [છા૦ ઉ૦ ૬।૨।૧] ઇતિ શ્રુતેર્બીજાઙ્કુરન્યાયેન વિશ્વસૃષ્ટિપ્રકારં દર્શયતિ-
તત્ર લીનમભૂત્ પૂર્વં ચેતનાચેતનં જગત્ ।
સ્વાત્મલીનં જગત્કાર્યં સ્વપ્રકાશ્યં તદદ્ભુતમ્

પ્. ૧૪)
તત્ર તસ્મિન્નુક્તલક્ષણે પરબ્રહ્મણિ ચરાચરમયં વિશ્વં પૂર્વં સૃષ્ટેઃ
પ્રાગ્ લીનમ્ અનુભયેન્દ્રિયગોચરત્વેન તાદાત્મ્યેન સ્થિતં તદદ્ભુતમાશ્ચર્યમ્
। અનન્તરમિતિ શેષઃ સ્વાત્મલીનં સ્વાત્મશક્તિલીનં જગદ્
યોગ્યોપાદાનાન્તરરાહિત્યેન સ્વપ્રકાશ્યં દ્વિતીયસ્યાભાવાત્ સ્વેનૈવ
પ્રકાશ્યં સત્ કાર્યમુભયેન્દ્રિયગોચરત્વેન કર્તું યોગ્યમભૂદિત્યર્થઃ

અથ ઘૃતકાઠિન્યન્યાયેન વિશ્વસૃષ્ટ્યુન્મુખીભૂતશિવશક્તિસ્વરૂપં
સૂત્રષટ્કેન પ્રદર્શયતિ-
શિવાભિધં પરંબ્રહ્મ જગન્નિર્માતુમિચ્છયા ।
સ્વરૂપમાદધે કિઞ્ચિત્ સુખાસ્ફૂર્તિવિજૃમ્ભિતમ્

શિવાખ્યં પરં બ્રહ્મ વિશ્વસૃષ્ટ્યર્થં સ્વેચ્છયા સુખબાહુલ્યોચ્છૂનં
કિઞ્ચિત્ સ્વરૂપમઙ્ગીચકારેત્યર્થઃ

તત્સ્વરૂપં કુલકે [દ્વાભ્યાં તુ યુગ્મકં જ્ઞેયં ત્રિભિર્જ્ઞેયં વિશેષકમ્
। કપાલકં ચતુર્ભિઃ સ્યાત્તદૂર્ધ્વં કુલકં સ્મૃતમ્ ॥ (સ્તુ૦ કુ૦ ટી૦)]
(વિશેષકે) નાહ-
નિરસ્તદોષસમ્બન્ધં નિરુપાધિકમવ્યયમ્ ।
દિવ્યમપ્રાકૃતં નિત્યં નીલકણ્ઠં ત્રિલોચનમ્

નિરસ્તજરામરણાદિસકલદોષસમ્બન્ધં સ્વાતિરિક્તાવિદ્યાદ્યુપાધિશૂન્યં
નાશરહિતમત એવ નિત્યં કાલત્રયાબાધ્યમિત્યર્થઃ । અપ્રાકૃતં
પ્રકૃતિસમ્બન્ધરહિતં નીલકણ્ઠં ત્રિલોચનમ્

પ્. ૧૫)
ચન્દ્રાર્ધશેખરં શુદ્ધં શુદ્ધસ્ફટિકસન્નિભમ્ ।
શુદ્ધમુક્તાફલાભાસમુપાસ્યં ગુણમૂર્તિભિઃ

ચન્દ્રખણ્ડશેખરં શુદ્ધં પવિત્રં શુદ્ધસ્ફટિકસઙ્કાશં
નિર્મલમુક્તામણિપ્રભં ગુણમૂર્તિભિર્બ્રહ્માદિભિરુપાસ્યમ્

વિશુદ્ધજ્ઞાનકરણંવિષયં સર્વયોગિનામ્ ।
કોટિસૂર્યપ્રતીકાશં ચન્દ્રકોટિસમપ્રભમ્

અપ્રાકૃતગુણાધારમનન્તમહિમાસ્પદમ્ ।
દિવ્યં સ્તુત્યં નિર્મલજ્ઞાનમયચક્ષુરાદિકરણપ્રપઞ્ચં યોગિનાં
પ્રત્યક્ષં કોટિસૂર્યપ્રકાશં ચન્દ્રકોટિસમાભાસમપ્રાકૃતાનન્ત-
કલ્યાણગુણાશ્રયમતિદુર્ઘટકારિતાદ્યનેકમહિમાધારં કિઞ્ચિત્
સ્વરૂપમાદધ ઇતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ

અથ શિવસ્ય શક્તિસ્વરૂપં પ્રકટયતિ-
તદીયા પરમા શક્તિઃ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણા

સમસ્તલોકનિર્માણસમવાયસ્વરૂપિણી ।
તદીયા પરશિવસમ્બન્ધિની પરમા શક્તિઃ પરારૂપા વિમર્શશક્તિઃ
સચ્ચિદાનન્દલક્ષણા અસ્તીતિ શેષઃ

તદિચ્છયાઽભવત્ સાક્ષાત્તત્સ્વરૂપાનુસારિણી

અહમસ્મિ ઇતિ શ્રુતેઃ અસ્મિન્ પ્રકાશે
નન્દામીત્યનુત્પન્નમલોલ્લાસાકર્મકાક્રમોત્તમસ્ફૂર્તિરૂપાપિ
સમસ્તલોકનિર્માણે પૂર્વોક્તપ્રકારેણ નાસતો વિદ્યતે ભાવઃ [ભ૦ ગી૦ ૨।૧૬] ઇતિ
ભગવદુક્તેઃ સ્વાત્મન્યણ્ડરસન્યાયેનાહમિત્યવિભાગ-
પરામર્શાત્મનાનુભયેન્દ્રિયગોચરત્વેન
પ્. ૧૬)
સ્થિતસ્ય વિશ્વસ્યેદન્તાલક્ષણવિભાગપરામર્શમયસૃષ્ટિલીલાયાં
સ્વસ્વાતન્ત્ર્યમહિમ્ના ભેદાભેદં પ્રતિપાદ્ય વૃક્ષગતફલપુષ્પાદિન્યાયેન
વિકારરાહિત્યેન સમવાયસ્વરૂપિણી ઉપાદાનકારણીભૂતા ભવતિ(ન્તી) પુનઃ
સ્વાન્તરાકર્ષણલક્ષણસંહારલીલાયા તદિચ્છયા કૂર્મભઙ્ગિન્યાયેન
સ્વકિરણાયમાનજ્ઞાનક્રિયાશક્તિદ્વારા સર્વં સ્વાત્મન્યાકૃષ્ય
સાક્ષાદપરોક્ષેણાહમિતિ તત્સ્વરૂપાનુકારિણી શિવાભિન્નસ્વરૂપિણી અભવત્
ભવતીત્યર્થઃ । ન ચ ભેદાભેદયોર્વિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્ તદ્ભેદસ્ય
સ્વાતન્ત્ર્યપરિકલ્પિતત્વાત્ સ્વાભાવિકભેદાભેદયોરેવ વિરોધાત્
સમાનસત્તાકયોરિતિ યાવત્ ભગવતઃ શક્તેરઘટનઘટનાપટીયસ્ત્વાત્ ।
તદેતદગ્રે તત્ર તત્ર સ્ફુટીભવિષ્યતીતિ નૈષ (નાત્ર) વિસ્તરઃ । દેવઃ ક્રીડાશીલ
ઇત્યર્થઃ

એવં શિવશક્તિસ્વરૂપં નિરૂપ્યાથ સ ઐક્ષત લોકાનસૃજત [ઐ૦ ઉ૦ ૧।૧-૨]
યથાપૂર્વમકલ્પયત્ [ઋ૦ સં૦ ૧૦।૧૯૦।૩] ઇત્યાદિશ્રુત્યુક્તપ્રકારેણ
સૃષ્ટિક્રમં નિરૂપયતિ-
જગત્સિસૃક્ષુઃ પ્રથમં બ્રહ્માણં સર્વદેહિનામ્ ।
કર્તારં સર્વલોકાનાં વિદધે વિશ્વનાયકઃ

લોકાનાં ચતુર્દશભુવનાનાં દેહિનાં તત્તલ્લોકમાશ્રિત્ય વિદ્યમાનાનાં
પ્રાણિનામિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ । અસ્મિન્નર્થે - વિશ્વાધિકો રુદ્રો મહર્ષિઃ
। હિરણ્યગર્ભં જનયામાસ પૂર્વમ્ ઇતિ યાજુષશ્રુતેઃ

પ્. ૧૭)
અથ - યો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં યો વૈ વેદાંશ્ચ પ્રહિણોતિ તસ્મૈ [શ્વે૦
ઉ૦ ૬।૧૮] ઇતિ શ્વેતાશ્વતરશ્રુત્યર્થં પ્રકટયતિ-
તસ્મૈ પ્રથમપુત્રાય શઙ્કરઃ શક્તિમાન્ વિભુઃ ।
સર્વજ્ઞઃ સકલા વિદ્યાઃસાનુગ્રહમુપાદિશત્

શક્તિમાન્ સમવેતશક્તિમાનિત્યર્થઃ । અનુગ્રહેણ સહિતં યથા ભવતિ તથા
વેદાદિસકલશાસ્ત્રમુપદિષ્ટવાનિત્યર્થઃ

સમસ્તલોકાન્નિર્માતું સમુદ્યમપરોઽભવત્ ।
કૃતોદ્યોગોઽપિ નિર્માણેજગતાં શઙ્કરાજ્ઞયા ।
અજ્ઞાતોપાયસમ્પત્તેરભવન્માયયાવૃતઃ

સ્પષ્ટમ્

વિધાતુમખિલાન્ લોકાનુપાય પ્રાપ્તુમિચ્છયા ।
પુનસ્તં પ્રાર્થયામાસ દેવદેવં ત્રિયમ્બકમ્

અથ તત્પ્રાર્થનપ્રકારં દર્શયતિ-
નમસ્તે દેવદેવેશ નમસ્તે કરુણાકર ।
અસ્મદાદિજગત્સર્વનિર્માણનવિધિક્ષમ

ઉપાયં વદ મે શમ્ભોજગત્સ્રષ્ટઃ ! જગત્પતે ।
પ્. ૧૮)
સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિસ્ત્વં સર્વકર્તા સનાતનઃ

અત્રોપાયકથને સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિકં હેતુગર્ભવિશેષણમ્

ઇતિ સમ્પ્રાર્થિતઃ શમ્ભુર્બ્રહ્મણા વિશ્વનાયકઃ ।
ઉપાયમવદત્ તસ્મૈ લોકસૃષ્ટિપ્રવર્તનમ્

ઉપાયમીશ્વરેણોક્તં લબ્ધ્વાઽપિ ચતુરાનનઃ ।
ન સમર્થોઽભવત્ કર્તું નાનારૂપમિદં જગત્

વિશ્વનિર્માણે શિવેન લબ્ધોપાયવાનપિ બ્રહ્મા ન સમર્થોઽભવત્ । કુત ઇત્યત્ર
હેતુગર્ભવિશેષણમ્ - નાનારૂપમિતિ । જગતો નાનારૂપત્વાદિતિ ભાવઃ

અથ તત્પ્રકારં વર્ણયતિ-
પુનસ્ત પ્રાર્થયામાસ બ્રહ્મા વિહ્વલમાનસઃ ।
દેવદેવ મહાદેવ જગત્પ્રથમકારણ

અતો વિહ્વલમાનસો ભયયુક્તમાનસઃ સન્ પુનઃ શિવં પ્રાર્થયામાસેત્યર્થઃ

નમસ્તે સચ્ચિદાનન્દ સ્વેચ્છાવિગ્રહરાજિત ।
ભવ શર્વ મહેશાન સર્વકારણકારણ

ભવદુક્તો હ્યુપાયો મે ન કિઞ્ચિજ્જ્ઞાયતેઽધુના ।
ભવ સર્વલોકોત્પાદક શર્વ સર્વસંહારક સર્વકારણકારણ
બિન્દુમાયાદિસર્વકારણકારણેત્યર્થઃ

પ્. ૧૯)
તર્હિ કિં કર્તવ્યમિત્યત્રાહ-
સૃષ્ટિં વિધેહિ ભગવન્ પ્રથમં પરમેશ્વર ।
જ્ઞાતોપાયસ્તતઃ કુર્યાં જગત્સૃષ્ટિમુમાપતે

સ્પષ્ટમ્

અથ- પ્રજાઃ સૃજેતિ નિર્દિષ્ટશ્ચન્દ્રમૌલિર્વિરિઞ્ચિતા ।
સસર્જ મનસા રુદ્રાનાત્મતુલ્યાન્ મહેશ્વરાન્ ।
નીલકણ્ઠાંસ્ત્રિનેત્રાશ્ચં જટામુકુટમણ્ડિતાન્ ।
ઇત્યાદ્યાદિત્યપુરાણવચનાનુસારેણ સૃષ્ટવાનિત્યાહ-
ઇત્યેવં પ્રાર્થિતઃ શમ્ભુર્બ્રહ્મણા વિશ્વયોનિના ।
સસર્જાત્મસમપ્રખ્યાન્ સર્વગાન્ સર્વશક્તિકાન્

સ્પષ્ટમ્

પ્રબોધપરમાનન્દપરિવાહિતમાનસાન્ ।
પ્રમથાન્ વિશ્વનિર્માણપ્રલયાપાદનક્ષમાન્

સ્પષ્ટમ્

તેષુ પ્રમથવર્ગેષુ સૃષ્ટેષુ પરમાત્મના ।
રેણુકો દારુકશ્ચેતિ દ્વાવભૂતાં શિવપ્રિયૌઃ

સ્પષ્ટમ્

પ્. ૨૦)
અથ તદ્ગણેશ્વરયોર્માહાત્મ્યં પઞ્ચભિઃ શ્લોકૈઃ પ્રકટયતિ-
સર્વવિદ્યાવિશેષજ્ઞૌ સર્વકાર્યવિચક્ષણૌ ।
માયામલવિનિર્મુક્તૌ મહિમાતિશયોજ્વલૌ

સ્પષ્ટમ્

આત્માનન્દપરિસ્ફૂર્તિરસાસ્વાદનલમ્પટૌ ।
શિવતત્ત્વપરિજ્ઞાનતિરસ્કૃતભવામયૌ

માયામલવિનિર્મુક્તૌ
માયાશક્તિપરિકલ્પિતાણવાદિમલત્રયસમ્બન્ધરહિતાવિત્યર્થઃ

નાનાપથમહાશૈવતન્ત્રનિર્વાહતત્પરૌ ।
વેદાન્તસારસર્વસ્વવિવેચનવિચક્ષણૌ

સ્પષ્ટમ્

નિત્યસિદ્ધૌ નિરાતઙ્કૌ નિરઙ્કુશપરાક્રમૌ ।
તાદૃશૌ તૌ મહાભાગૌ સમ્વીક્ષ્ય પરમેશ્વરઃ

નિત્યસિદ્ધૌ નિત્યભૂતસિદ્ધિમન્તૌ સ્પષ્ટમન્યત્

સમર્થૌ સર્વકાર્યેષુ વિશ્વાસપરમાશ્રિતૌ ।
અન્તઃપુરદ્વારપાલૌ નિર્મમે નિયતૌ વિભુઃ

નિયતૌ શુદ્ધાત્માનૌ એવંરૂપરેણુકદારુકૌ વિભુઃ સ્વતન્ત્રઃ
પરમેશ્વરઃ અન્તઃપુરદ્વારપાલૌ નિર્મમે નિર્મિતવાનિત્યર્થઃ

પ્. ૨૧)
અથા તૌ રેણુકદારુકૌ શિવસેવા ચક્રતુરિત્યાહ-
ગણેશ્વરૌ રેણુકદારુકાવુભૌ
વિશ્વાસભૂતૌ નવચન્દ્રમૌલેઃ ।
અન્તઃપુરદ્વારગતૌ સદા તૌ
વિતેનતુર્વિશ્વપતેસ્તુ સેવામ્

॥ ઇતિ શ્રીસિદ્ધાન્તશિખામણૌ રેણુકદારુકાવતરણં નામ દ્વિતીય
પરિચ્છેદઃ

સ્પષ્ટમ્

ઇતિ શ્રીમત્પદવાક્યપ્રમાણપારાવારધુરીણશ્રીમરિતોણ્ટદાર્યેણ
વિરચિતાયાં તત્ત્વપ્રદીપિકાખ્યાયાં સિદ્ધાન્તશિખામણિવ્યાખ્યાયાં
રેણુકદારુકાવતરણં નામ દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ

તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ
અથાત્ર શિવયોગિનો રેણુકસ્ય ભૂલોકાવતરણપ્રસઙ્ગકથનાર્થં
પ્રથમમષ્ટભિઃ શ્લોકૈઃ કૈલાસવર્ણનં કરોતિ-
કદાચિદથ કૈલાસે કલધૌતશિલામયે ।
ગન્ધર્વવામનયનાક્રીડામૌક્તિકદર્પણે

અથ રેણુકાવતરણાનન્તરં કદાચિદ્ રજતમયપાષાણપ્રદેશે
ગન્ધર્વવનિતાક્રીડાયા મૌક્તિકદર્પણે

મન્દારવકુલાશોકમાકન્દપ્રાયભૂરુહે ।
મલ્લીમરન્દનિષ્યન્દપાનપીનમધુવ્રતે

મન્દારમાકન્દાદિનાનાવૃક્ષવતિ
મલ્લિકાકુસુમમકરન્દસ્રવણપાનપરિપુષ્ટભ્રમરે

કુઙ્કુમસ્તબકામોદકૂલઙ્કષહરિન્મુખે ।
કલકણ્ઠકુલાલાપકન્દલદ્રાગબન્ધુરે

કુઙ્કુમકુસુમગુચ્છામોદભરિતકૂલસ્પૃશન્નદીપપ્રવાહવતિ
કોકિલસમૂહરવબાહુલ્યોદ્ભવપઞ્ચમસ્વરમનોહરે

પ્. ૨૩)
કિન્નરીગીતમાધુર્યપરિવાહિતગહ્વરે ।
સાનન્દવરયોગીન્દ્રવૃન્દાલઙ્કૃતકન્દરે

કિન્નરસ્ત્રીગીતમાધુર્યપ્રવાહિતગુહાપ્રદેશે
સાનન્દગણેશમુખ્યશિવયોગિસમૂહાલઙ્કૃતપ્રદેશભાગવતિ

હેમારવિન્દકલિકાસુગન્ધિરસમાનસે ।
શાતકુમ્ભમયસ્તમ્ભશતોત્તુઙ્ગવિરાજિતે

હેમારવિન્દકલિકામોદરસભરિતમાનસરોવરે
સ્વર્ણમયસ્તમ્ભશતૌન્નત્યપ્રકાશમાને

માણિક્યદીપકલિકામરીચિદ્યોતિતાન્તરે ।
દ્વારતોરણસંરૂઢશઙ્ખપદ્મનિધિદ્વયે

મણિપ્રદીપકલિકાકારશિખામયૂખપ્રકાશિતાન્તઃપુરે
દ્વારતોરણસ્તમ્ભસંલગ્નશઙ્ખપદ્મનિધિદ્વયે

મુક્તાતારકિતોદારવિતાનામ્બરમણ્ડિતે ।
સ્પર્શલક્ષિતવૈડૂર્યમયભિત્તિપરમ્પરે

મુક્તામણિરચિતનક્ષત્રવન્મહાવિતાનપટાલઙ્કૃતે
સ્પર્શવેદ્યુપલક્ષિતવૈડૂર્યરત્નમયભિત્તિશ્રેણિમતિ

પ્. ૨૪)
સઞ્ચરત્પ્રમથશ્રેણીપદવાચાલનૂપુરે ।
પ્રવાલવલભીશૃઙ્ગશૃઙ્ગારમણિમણ્ડપે

સઞ્ચરત્પ્રમથપાદપ્રદેશકૂજત્કટકે
પ્રવાલવલભીમુખ્યશૃઙ્ગારમણિમણ્ડપે

સિંહાસનમધ્યસ્થિતં પરમેશ્વરં પઞ્ચદશભિઃ શ્લોકૈર્વર્ણયતિ-
વન્દારુદેવમુકુટમન્દારરસવાસિતમ્ ।
રત્નસિંહાસનં દિવ્યમધ્યસ્તં પરમેશ્વરમ્

નમનશીલત્રયસ્ત્રિંશત્કોટિદેવતામુકુટકલ્પપ્રસૂનરસમનોહરં
નવરત્નમયસિંહાસનં તન્મણ્ટપમધ્યે ભાતિ

તમાસ્થાનગતં દેવં સર્વલોકમહેશ્વરમ્ ।
ત્રય્યન્તકમલારણ્યવિહારકલહંસકમ્

તત્ર વિદ્યમાનઃ પરમેશ્વરઃ કીદૃશ ઇત્યત્રાહ - દેવમિત્યાદિના ।
ક્રીડાશીલઃ સર્વલોકેશો વેદાન્તમયકમલસમૂહવિહારરાજહંસઃ

ઉદારગુણમોંકારશુક્તિકાપુટમૌક્તિકમ્ ।
સર્વમઙ્ગલસૌભાગ્યસમુદાયનિકેતનમ્

ત્યાગશીલ ઓંકારશુક્તિકાપુટમૌક્તિકઃ
સર્વમઙ્ગલસૌભાગ્યસમૂહસ્થાનભૂતઃ

પ્. ૨૫)
સંસારવિષમૂર્ચ્છાલુજીવસઞ્જીવનૌષધમ્ ।
નિત્યપ્રકાશનૈર્મલ્યકૈવલ્યસુરપાદપમ્

સંસારવિષમૂર્ચ્છિતજીવસઞ્જીવનૌષધઃ સ્વપ્રકાશેનૈવ નિર્મલઃ
પરમુક્તિપ્રદાનકલ્પદ્રુમઃ

અનન્તપરમાનન્દમકરન્દમધુવ્રતમ્ ।
આત્મશક્તિલતાપુષ્યત્ત્રિલોકીપુષ્પકોરકમ્

અપારપરમાનન્દરસાસ્વાદનમધુવ્રતઃ
સ્વસમવેતશક્તિકલ્પલતાપુષ્યલ્લોકત્રયકુસુમકોરકઃ

બ્રહ્માણ્ડકુણ્ડિકાષણ્ડપિણ્ડીકરણપણ્ડિતમ્ ।
સમસ્તદેવતાચક્રચક્રવર્તિપદે સ્થિતમ્

બ્રહ્માણ્ડસમૂહલોલીકરણપ્રવીણો
નારાયણાદિસકલદેવતાસમૂહચક્રવર્તી

ચન્દ્રબિમ્બાયુતચ્છાયાદાયાદદ્યુતિવિગ્રહમ્ ।
માણિક્યમુકુટજ્યોતિર્મઞ્જરીપિઞ્જરામ્બરમ્

ચન્દ્રાયુતપ્રભાસ્પર્ધમાનતેજા
મુકુટગતનવરત્નજ્યોતિર્મઞ્જરીવિચિત્રામ્બરઃ

પ્. ૨૬)
ચૂડાલં સોમકલયા સુકુમારબિસાભયા ।
કલ્યાણપુષ્પકલિકાકર્ણપૂરમનોહરમ્

કોમલકન્દાભસોમકલાશિરોભૂષણઃ
પરમમઙ્ગલસુમકુડ્મલકર્ણાભરણમનોહરઃ

મુક્તાવલયસમ્બદ્ધમુણ્ડમાલાવિરાજિતમ્ ।
પર્યાપ્તચન્દ્રસૌન્દર્યપરિપન્થિમુખશ્રિયમ્

મુક્તાપ્રકરવલિતમુણ્ડમાલાવિરાજિતઃ
પૂર્ણચન્દ્રસૌન્દર્યપરિપન્થિમુખશ્રીઃ

પ્રાતઃસંફુલ્લકમલપરિયાયત્રિલોચનમ્ ।
મન્દસ્મિતમિતાલાપમધુરાધરપલ્લવમ્

પ્રાતઃ પ્રફુલ્લકમલપર્યાયત્રિલોચનઃ
મન્દસ્મિતપરિમિતવચોવિલાસમનોહરાધરપલ્લવઃ

ગણ્ડમણ્ડલપર્યન્તક્રીડન્મકરકુણ્ડલમ્ ।
કાલિમ્ના કાલકૂટસ્ય કણ્ઠનાલે કલઙ્કિતમ્

કપોલાભોગપર્યન્તચલનમકરકુણ્ડલઃ કાલકૂટકાલિમ્ના
કલઙ્કિતકણ્ઠનાલઃ

મણિકઙ્કણકેયૂરમરીચિકરપલ્લવૈઃ ।
ચતુર્ભિઃ સંવિરાજન્તં બાહુમન્દારશાખિભિઃ

મણિમયકઙ્કણકેયૂરપ્રકાશમાનકરપલ્લવચતુષ્કઃ
બાહુકલ્પદ્રુમભાસમાનઃ

પ્. ૨૭)
ગૌરીપયોધરાશ્લેષકૃતાર્થભુજમધ્યમમ્ ।
સુવર્ણબ્રહ્મસૂત્રાઙ્કં સૂક્ષ્મકૌશેયવાસસમ્

ઉમાપયોધરાલિઙ્ગનકૃતાર્થવક્ષઃસ્થલઃ કનકમયબ્રહ્મસૂત્રાઙ્કિતઃ
અતિસૂક્ષ્મદુકૂલામ્બરઃ

નાભિસ્થાનાવલમ્બિન્યા નવમૌક્તિકમાલયા ।
ગઙ્ગયેવ કૃતાશ્લેષં મૌલિભાગાવતીર્ણયા

નાભિપર્યન્તગતનવમૌક્તિકમાલયા મસ્તકાવતીર્ણયા ગઙ્ગયેવ
કૃતાલિઙ્ગિનઃ

પદેન મણિમઞ્જીરપ્રભાપલ્લવિતશ્રિયા ।
ચન્દ્રવત્સ્ફાટિકં પીઠં સમાવૃત્ય સ્થિત પુરઃ

મણિમયનૂપુરપ્રકાશપલ્લવિતશ્રિયા પાદેન સિંહાસનસ્ય
પુરતશ્ચન્દ્રકાન્તમયફલકમાવૃત્ય વર્તમાન ઇત્યર્થઃ

એવં મહેશ્વરં વર્ણયિત્વાઽથ તદ્વામાઙ્કસંસ્થિતાં ભવાનીં
ત્રયોદશ સૂત્રૈર્વર્ણયતિ-
વામપાર્શ્વનિવાસિન્યા મઙ્ગલપ્રિયવેષયા ।
સમસ્તલોકનિર્માણસમવાયસ્વરૂપયા

તદ્વામપાર્શ્વવર્તિની માઙ્ગલ્યેનાસેચનકરૂપવતી
સકલલોકસૃષ્ટાવુપાદાનકારણીભૂતા

પ્. ૨૮)
ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયારૂપબહુશક્તિવિલાસયા ।
વિદ્યાતત્ત્વપ્રકાશિન્યા વિનાભાવવિહીનયા

ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાદિબહુશક્તિવિલાસવતી આત્મવિદ્યાપ્રકાશિની
શિવેનાવિનાભૂતા

સંસારવિષકાન્તારદાહદાવાગ્નિલેખયા ।
ધમ્મિલ્લમલ્લિકામોદઝઙ્કુર્વદ્ભૃઙ્ગમાલયા

સંસારવિષવિપિનદાહદાવાગ્નિરાજિઃ
ધમ્મિલ્લમલ્લિકામોદઝઙ્કુર્વદલિમાલિકા

સમ્પૂર્ણચન્દ્રસૌભાગ્યસંવાદિમુખપદ્મયા ।
નાસામૌક્તિકલાવણ્યનાશીરસ્મિતશોભયા

પૂર્ણચન્દ્રકાન્તિવિવદન્મુખપઙ્કજા
નાસામૌક્તિકલાવણ્યબાહુલ્યચ્છુરિતમન્દસ્મિતકાન્તિમતી

મણિતાટઙ્કરઙ્ગાન્તર્વલિતાપાઙ્ગલીલયા ।
નેત્રદ્વિતયસૌન્દર્યનિન્દિતેન્દીવરત્વિષા

રત્નખચિતતાટઙ્કરઙ્ગમણ્ટપમધ્યલાસ્યમાનાપાઙ્ગલીલા
નયનદ્વયસૌન્દર્યનિન્દિતેન્દીવરશ્રીઃ

પ્. ૨૯)
કુસુમાયુધકોદણ્ડકુટિલભ્રૂવિલાસયા ।
બન્ધૂકકુસુમચ્છાયાબન્ધુભૂતાઽધરશ્રિયા

મારકાર્મુકકુટિલભ્રૂલતાવિલાસવતી
બન્ધૂકકુસુમકાન્તિબન્ધુરાધરશ્રીઃ

કણ્ઠનાલજિતાનઙ્ગકમ્બુબિબ્બોકસમ્પદા ।
બાહુદ્વિતયસૌભાગ્યવઞ્ચિતોત્પલમાલયા

કણ્ઠનાલજિતાનઙ્ગજયશઙ્ખનિનાદવતી
બાહુદ્વિતયસૌભાગ્યન્યક્કૃતોત્પલમાલિકા

સ્થિરયૌવનલાવણ્યશૃઙ્ગારિતશરીરયા ।
અત્યન્તકઠિનોત્તુઙ્ગપીવરસ્તનભારયા

સ્થિરયૌવનલાવણ્યાલઙ્કૃતકલેવરા અત્યન્તકઠિનોત્તુઙ્ગસ્તનભારવતી

મૃણાલવલ્લરીતન્તુબન્ધુભૂતાવલગ્નયા ।
શૃઙ્ગારતટિનીતુઙ્ગપુલિનશ્રોણિભારયા

કમલનાલતન્તુનિભાતિસૂક્ષ્મમધ્યપ્રદેશા
શૃઙ્ગારતરઙ્ગિણીતુઙ્ગપુલિનશ્રોણિભારવિરાજિતા

કુસુમ્ભકુસુમચ્છાયાકોમલામ્બરશોભયા ।
પ્. ૩૦)
શૃઙ્ગારોદ્યાનસંરમ્ભરમ્ભાસ્તમ્ભોરુકાણ્ડયા

કુસુમ્ભકુસુમકાન્તિમત્કોમલામ્બરશોભમાના
શૃઙ્ગારોદ્યાનસમ્ભ્રમરમ્ભાસ્તમ્ભાયમાનોરુકાણ્ડા

ચૂતપ્રવાલસુષમાસુકુમારપદાબ્જયા ।
સ્થિરમઙ્ગલશૃઙ્ગારભૂષણાલઙ્કૃતાઙ્ગયા

ચૂતપલ્લવમનોહરસુકુમારપદાબ્જા સ્થિરમાઙ્ગલ્યભૂષણાલઙ્કૃતાઙ્ગી

હારનૂપુરકેયૂરચમત્કૃતશરીરયા ।
ચક્ષુરાનન્દલતયા સૌભાગ્યકુલવિદ્યયા

મુક્તાહારમઞ્જીરકેયૂરચમત્કૃતશરીરિણી નયનાનન્દલતિકા સૌભાગ્યસ્ય
કુલવિદ્યારૂપિણી

ઉમયા સમમાસીનં લોકજાલકુટુમ્બયા ।
અપૂર્વરૂપમભજન્ પરિવારાઃ સમન્તતઃ

લોકસમૂહકુટુમ્બિની એવંરૂપયોમયા દિવ્યકન્યકયા સહ દિવ્યસિંહાસને
સમાસીનમપૂર્વરૂપં પરમેશ્વરં
સમન્તાન્નારાયણાદિત્રયસ્ત્રિંશત્કોટિદેવતા અભજન્નિત્યર્થઃ

એવં પાર્વતીપરમેશ્વરૌ વર્ણયિત્વાગ્રે
વિંશતિસૂત્રૈસ્તાભિર્દેવતાભિર્વિધીયમાનાં સેવાં વર્ણયતિ-
પ્. ૩૧)
પુણ્ડરીકાકૃતિં સ્વચ્છં પૂર્ણચન્દ્રસહોદરમ્ ।
દધૌ તસ્ય મહાલક્ષ્મીઃ સિતમાતપવારણમ્

શ્વેતકમલવન્નિર્મલં પૂર્ણચન્દ્રસહોદરં શ્વેતચ્છત્રં
મહાલક્ષ્મીસ્તસ્ય પરમેશ્વરસ્ય ધૃતવતીત્યર્થઃ

તન્ત્રીઝઙ્કારશાલિન્યા સઙ્ગીતામૃતવિદ્યયા ।
ઉપતસ્થે મહાદેવમુપાન્તે ચ સરસ્વતી

કૂજન્નવરત્નમયકઙ્કણસમૂહયુક્તહસ્તેનોપનિષદ્ભાસ્વરમણ્ડલ-
તન્ત્રીઝઙ્કારશોભમાનસઙ્ગીતરસવિદ્યયા સરસ્વતી સમીપે મહાદેવં
સેવિતવતીત્યર્થઃ

ઝણત્કઙ્કણજાતેન હસ્તેનોપનિષદ્વધૂઃ ।
ઓંકારતાલવૃન્તેન વીજયામાસ શઙ્કરમ્

કૂજન્નવરત્નમયકઙ્કણસમૂહયુક્તહસ્તેનોપનિષદ્વધૂઃ ઓંકારવ્યજનેન
શિવં વીજયામાસેત્યર્થઃ

ચલચ્ચામરિકાહસ્તા ઝઙ્કુર્વન્મણિકઙ્કણાઃ ।
આસેવન્ત તમીશાનમભિતો દિવ્યકન્યકાઃ

દિવ્યકન્યકા ઇન્દ્રાણીપ્રભૃતિદેવસ્ત્રિય ઇત્યર્થઃ । સ્પષ્ટમન્યત્

ચામરાણાં વિલોલાનાં મધ્યે તન્મુખમણ્ડલમ્ ।
રરાજ રાજહંસાનાં ભ્રમતામિવ પઙ્કજમ્

વિલોલાનાં ચામરાણાં મધ્યે શિવસ્ય મુખમણ્ડલં ભ્રમતાં
રાજહંસાનાં મધ્યે કમલમિવ રરાજેત્યર્થઃ

પ્. ૩૨)
મન્ત્રેણ તમસેવન્ત વેદાઃ સાઙ્ગવિભૂતયઃ ।
ભક્ત્યા ચૂડામણિં કાન્તં વહન્ત ઇવ મૌલિભિઃ

સાઙ્ગવિભૂતયઃ શિક્ષાદ્યઙ્ગવિશિષ્ટા ઋગાદિવેદપુરુષા
ઉપનિષદ્ભાગરૂપમસ્તકૈસ્તં પરમેશ્વરં કાન્તં ચૂડારત્નમિવ
વહન્તઃ સન્તઃ પ્રણવમન્ત્રેણ ભક્ત્યા અસેવન્તેત્યર્થઃ

તદીયાયુધધારિણ્યસ્તત્સમાનવિભૂષણાઃ ।
અઙ્ગભૂતાઃ સ્ત્રિયઃ કાશ્ચિદાસેવન્ત તમીશ્વરમ્

વેદપુરુષાયુધધારિણ્યસ્તત્સમાનવિભૂષણા અઙ્ગદેવતાસ્તં
શિવમાસેવન્તેત્યર્થઃ

આપ્તાધિકારિણઃ કેચિદનન્તપ્રમુખા અપિ ।
અષ્ટૌ વિદ્યેશ્વરા દેવમભજન્ત સમન્તતઃ

પરમાપ્તાધિકારિણઃ કેચિદનન્તસૂક્ષ્મશિવોત્તમૈકનેત્રૈકરુદ્ર-
ત્રિમૂર્તિશ્રીકણ્ઠશિખણ્ડિસંજ્ઞકા અષ્ટવિદ્યેશ્વરાઃ
પરમેશ્વરમભિતોઽસેવન્ત ઇત્યર્થઃ

તતો નન્દી મહાકાલશ્ચણ્ડો ભૃઙ્ગી રિટિસ્તતઃ ।
ઘણ્ટાકર્ણઃ પુષ્પદન્તઃ કપાલી વીરભદ્રકઃ

એવમાદ્યા મહાભાગા મહાબલપરાક્રમાઃ ।
પ્. ૩૩)
નિરઙ્કુશમહાસત્ત્વા ભેજિરે તં મહેશ્વરમ્

સ્પષ્ટમ્ ॥ ૪૫-૪૬ ॥
અથ પ્રમથગણાન્ પઞ્ચભિઃ સૂત્રૈર્વર્ણયતિ-
અણિમાદિકમૈશ્વર્યં યેષાં સિદ્ધેરપોહનમ્ ।
બ્રહ્માદયઃ સુરા યેષામાજ્ઞાલઙ્ઘનભીરવઃ

અણિમાદ્યષ્ટૈશ્વર્યં યેષાં પ્રમથગણાનાં સિદ્ધેઃ સકાશાત્તુચ્છમ્
બ્રહ્માદયઃ સુરા યેષાં આજ્ઞાલઙ્ઘને ભયશીલા ઇત્યર્થઃ

મોક્ષલક્ષ્મીપરિષ્વઙ્ગમુદિતા યેઽન્તરાત્મના ।
યેષામીષત્કરં વિશ્વસર્ગસંહારકલ્પનમ્

અન્તર્મુખીભૂતબુદ્ધ્યા મોક્ષલક્ષ્મ્યાલિઙ્ગને મુદિતાઃ યેષાં
વિશ્વસૃષ્ટ્યાદિકલ્પનમીષત્કરં તુચ્છમિત્યર્થઃ

જ્ઞાનશક્તિઃ પરા યેષાં સર્વવસ્તુપ્રકાશિની । [જ્ઞાનશક્તિર્મહેશસ્ય
તપત્યાદિત્યવિગ્રહા । (સ્વ૦ તં૦)]
આનન્દકણિકા યેષાં હરિબ્રહ્માદિસમ્પદઃ

યેષાં જ્ઞાનશક્તિઃ સર્વવસ્તુપ્રકાશિની વરા શ્રેષ્ઠા બ્રહ્માદીનાં
સમ્પદો યેષામ્ આનન્દકણિકાઃ લેશા ઇત્યર્થઃ

પ્. ૩૪)
આકાઙ્ક્ષન્તે પદં યેષાં યોગિનો યોગતત્પરાઃ ।
કાઙ્ક્ષણીયફલો યેષાં સઙ્કલ્પઃ કલ્પપાદપઃ

શિવયોગતત્પરા યોગિનો યેષાં પદં કાઙ્ક્ષન્તે અપેક્ષન્તે યેષાં સઙ્કલ્પઃ
કામિતાર્થફલયુતકલ્પપાદપ ઇત્યર્થઃ

કર્મકાલાદિકાર્પણ્યચિન્તા યેષાં ન વિદ્યતે ।
યેષાં વિક્રમસન્નાહા મૃત્યોરપિ ચ મૃત્યવઃ

તે સારૂપ્યપદં પ્રાપ્તાઃ પ્રમથા ભેજિરે શિવમ્ ॥
સઞ્ચિતાદિકર્મભૂતાદિકાલકામપ્રભૃત્યુદ્ભૂતકાર્પણ્યચિન્તા યેષાં ન
વિદ્યતે યેષાં પરાક્રમપ્રસઙ્ગા મૃત્યોરપિ મૃત્યવઃ સારૂપ્યપદં
પ્રાપ્તાસ્તે પ્રમથા હરં ભેજિરે । ભજ સેવાયામિતિ ધાતુઃ

બ્રહ્મોપેન્દ્રમહેન્દ્રાદ્યા વિશ્વતન્ત્રાધિકારિણમ્ ।
આયુધાલઙ્કૃતપ્રાન્તાઃ પરિતસ્તં સિષેવિરે

બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેન્દ્રપ્રભૃતિત્રયસ્ત્રિંશત્કોટિદેવાઃ
સ્વકીયાયુધાલઙ્કૃતશ્રેણિયુગ્માઃ વિશ્વસૃષ્ટાવધિકારવન્તં તં શિવં
પરિતઃ સિષેવિર ઇત્યર્થઃ

આદિત્યા વસવો રુદ્રા યક્ષગન્ધર્વકિન્નરાઃ ।
દાનવા રક્ષસા દૈત્યાઃ સિદ્ધા વિદ્યાધરોરગાઃ ।
અભજન્ત મહાદેવમપરિચ્છિન્નસૈનિકાઃ

પ્. ૩૫)
આદિત્યા દ્વાદશાદિત્યાઃ અષ્ટૌ વસવઃ એકાદશ રુદ્રાઃ કુબેરપ્રભૃતિયક્ષાઃ
હાહાપ્રભૃતિગન્ધર્વાઃ અશ્વમુખાદિકિન્નરાઃ બાણાદિદાનવાઃ
રાવણાદિરાક્ષસાઃ તારકાદિદૈત્યાઃ આદિનાથાદિસિદ્ધાઃ
મણિભદ્રાદિવિદ્યાધરાઃ શેષાદ્યુરગાઃ અવિચ્છિન્નસૈનિકાઃ સન્તો
મહાદેવમભજન્ત ઇત્યર્થઃ

વસિષ્ઠો વામદેવશ્ચ પુલસ્ત્યાગસ્ત્યશૌનકાઃ ।
દધીચિર્ગૌતમશ્ચૈવ સાનન્દશુકનારદાઃ

ઉપમન્યુભૃગુવ્યાસપારાશરમરીચયઃ ।
ઇત્યાદ્યા મુનયઃ સર્વે નીલકણ્ઠં સિષેવિરે

પાર્શ્વસ્થપરિવારાણાં વિમલાઙ્ગેષુ બિમ્બિતઃ ।
સર્વાન્તર્ગતમાત્માનં સ રેજે દર્શયન્નિવ

અથ પરમેશ્વરસ્ય રાજવ્યાપારં દશભિઃ સૂત્રૈઃ પ્રદર્શયતિ-
ક્ષણં સ શમ્ભુર્દેવાનાં કાર્યભાગં નિરૂપયન્ ।
ક્ષણં ગન્ધર્વરાજાનાં [રાજાહઃસખિભ્યષ્ટચ્ ઇતિ સૂત્રેણ
સમાસાન્તાદ્રાજન્ શબ્દાત્ ટચ્ પ્રત્યયઃ ।] ગાનવિદ્યાં વિભાવયન્

બ્રહ્મવિષ્ણવાદિભિર્દેવૈઃ ક્ષણમાલાપમાચરન્ ।
ક્ષણં દેવમૃગાક્ષીણાં લાલયન્નૃત્યવિભ્રમમ્

પ્. ૩૬)
વ્યાસાદીનાં ક્ષણં કુર્વન્ વેદોચ્ચારેષુ ગૌરવમ્ ।
વિદધાનઃ ક્ષણં દેવ્યા મુખે બિમ્બાધરે દૃશઃ [તુલનીય - ઉમામુખે
બિમ્બફલાધરોષ્ઠે વ્યાપારયામાસ વિલોચનાનિ । કુ૦ સં૦]

સ્પષ્ટમ્

હાસ્યનૃત્યં ક્ષણં પશ્યન્ ભૃઙ્ગિણા પરિકલ્પિતમ્ ।
નન્દિના વેત્રહસ્તેન સર્વતન્ત્રાધિકારિણા

અમુઞ્ચતા સદા પાર્શ્વમાત્માભિપ્રાયવેદિના ।
ચોદિતાં વાસયન્ કાંશ્ચિદ્વિસૃજન્ ભ્રૂવિલાસતઃ ।
સમ્ભાવયંસ્તથા ચાન્યાનન્યાનપિ નિયામયન્

ભ્રૂસંજ્ઞયા કાંશ્ચિદ્વિસૃજન્ પ્રેષયંસ્તથાન્યાન્ સમ્ભાવયન્ પ્રિયોક્તિં
વદન્નન્યાન્નિયામયન્ શિક્ષયન્ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ ॥ ૬૦-૬૧ ॥
સમસ્તભુવનાધીશમૌલિલાલિતશાસનઃ ।
અકુણ્ઠશક્તિરવ્યાજલાવણ્યલલિતાકૃતિઃ

સમસ્તભુવનાધીશઃ
બ્રહ્મમસ્તકસ્થાપિતસમસ્તજ્ઞાનશક્તિમાનપ્રતિહતશક્તિઃ
નિજલાવણ્યમનોહરાકૃતિરિત્યર્થઃ

સ્થિરયૌવનસૌરભ્યશૃઙ્ગારિતકલેવરઃ ।
આત્મશક્ત્યમૃતાસ્વાદરસોલ્લાસિતમાનસઃ

વૃદ્ધિક્ષયરહિતયૌવનોદ્રેકશૃઙ્ગારિતકલેવરઃ
સ્વસમવેતશક્તિલક્ષણપરમાનન્દરસાસ્વાદનોજ્જૃમ્ભિતાન્તરઙ્ગઃ

પ્. ૩૭)
સ્વાભાવિકમહૈશ્વર્યવિશ્રામપરમાવધિઃ ।
નિષ્કલઙ્કમહાસત્ત્વનિર્મિતાનેકવિગ્રહઃ

સ્વાભાવિકેતિ । અનૌપાધિકસર્વજ્ઞતાદિ [સર્વજ્ઞતા તૃપ્તિરનાદિબોધઃ
સ્વતન્ત્રતા નિત્યમલુપ્તશક્તિઃ । અનન્તશક્તિશ્ચ વિભોર્વિધિજ્ઞા આહુઃ
ષડઙ્ગાનિ મહેશ્વરસ્ય ॥ (વાયુ પુ૦)] મહૈશ્વર્યવિશ્રાન્તિપર્યન્તભૂમિઃ
અકલઙ્કમહાશક્તિનિર્મિતાનેકદિવ્યમઙ્ગલમૂર્તિમાન્

અખણ્ડારાતિદોર્દણ્ડકણ્ડૂખણ્ડનપણ્ડિતઃ ।
ચિન્તામણિઃ પ્રપન્નાનાં શ્રીકણ્ઠઃ પરમેશ્વરઃ

અપરિમિતસજ્જનારાતિબાહુદણ્ડકણ્ડૂખણ્ડનવિચક્ષણઃ અત એવ નિર્મલાન્તઃ
કરણાનામિષ્ટાર્થપ્રદઃ શ્રીકણ્ઠઃ પરમેશ્વરોઽરાજત ઇતિ શેષઃ

એવં શિવસ્ય વૈભવં વર્ણયિત્વાગ્રે સૂત્રૈકાદશકેન રેણુકગણેશસ્ય
શિવભક્તિમહત્ત્વં સૂચયતિ -
સભાન્તરગતં તન્ત્રં રેણુકં ગણનાયકમ્ ।
પ્રસાદં સુલભં દાતું તામ્બૂલં સ તમાહ્વયત્

સ શિવઃ સભામધ્યગતં તન્ત્રં મુખ્યમ્ અથવા પ્રસિદ્ધં તં રેણુકં
પ્રતિ સુલભં તામ્બૂલપ્રસાદં દાતું શિરસા આહ્વયત્ આકારિતવાનિત્યર્થઃ

શમ્ભોરાહ્વાનસન્તોષસમ્ભ્રમેણૈવ દારુકમ્ ।
ઉલ્લઙ્ઘ્ય પાર્શ્વમગમલ્લોકનાથસ્ય રેણુકઃ

પ્. ૩૮)
પાર્શ્વં વામભાગમિત્યર્થઃ

તમાલોક્ય વિભુસ્તત્ર સમુલ્લઙ્ઘિતદારુકમ્ ।
માહાત્મ્યં નિજભક્તાનાં દ્યોતયન્નિદમબ્રબીત્

વિભુઃ સ્વતન્ત્ર ઇત્યર્થઃ । સ્પષ્ટમન્યત્

રે રે રેણુક દુર્બુદ્ધે કથમેષ ત્વયાઽધુના ।
ઉલ્લઙ્ઘિતઃ સભામધ્યે મમ ભક્તો હિ દારુકઃ

લઙ્ઘનં મમ ભક્તાનાં પરમાનર્થકારણમ્ ।
આયુઃ શ્રિયં કુલં કીર્ત્તિં નિહન્તિ હિ શરીરિણામ્

હિ પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ

મમ ભક્તમવજ્ઞાય માર્કણ્ડેયં પુરા યમઃ ।
મત્પાદતાડનાદાસીત્ સ્મરણીયકલેવરઃ

વિનષ્ટકલેવરત્વાત્ સ્મરણીયકલેવર આસીદિત્યર્થઃ । સ્પષ્ટમન્યત્

ભૃગોશ્ચ શઙ્કુકર્ણસ્ય મમ ભક્તિમતોસ્તયોઃ ।
કૃત્વાનિષ્ટમભૂદ્ વિષ્ણુર્વિકેશા દશયોનિભાક્

વિકેશઃ શિરઃપૂર્વભાગોત્પાદિતકેશવાનિત્યર્થઃ

પ્. ૩૯)
મદ્ભક્તેન દધીચેન કૃત્વા યુદ્ધં જનાર્દનઃ ।
ભગ્નચક્રાયુધઃ પૂર્વં પરાભવમુપાગમત્

કૃતાશ્વમેધો દક્ષોઽપિ મદ્ભક્તાંશ્ચ ગણેશ્વરાન્ ।
અવમત્ય સભામધ્યે મેષવક્ત્રોઽભવત્ પુરા

અવમત્ય ઉદાસ્યેત્યર્થઃ

શ્વેતસ્ય મમ ભક્તસ્ય દુરતિક્રમતેજસઃ ।
ઔદાસીન્યેન કાલોઽપિ મયા દગ્ધઃ પુરાઽભવત્

દુરતિક્રમતેજસઃ અનિન્દિતતેજસ ઇત્યર્થઃ

એવમન્યેઽપિ બહવો મદ્ભક્તાનામતિક્રમાત્ ।
પરિભૂતા હતાશ્ચાસન્ ભક્તા મે દુરતિક્રમાઃ

એવં ભક્તમાહાત્મ્યં વર્ણયિત્વા તદુલ્લઙ્ઘનદોષસ્ય ફલં નિર્દિશતિ-
અવિચારેણ મદ્ભક્તો લઙ્ઘિતો દારુકસ્ત્વયા ।
એષ ત્વં રેણુકાનેન જન્મવાન્ ભવ ભૂતલે

એષ દારુક ઇતિ સમ્બન્ધઃ

અથ રેણુકો જન્મનિ ભીતઃ સન્ પઞ્ચભિઃ સૂત્રૈઃ શિવં વિજ્ઞાપયતિ-
પ્. ૪૦)
ઇત્યુક્તઃ પરમેશેન ભક્તમાહાત્મ્યશંસિના ।
પ્રાર્થયામાસ દેવેશં પ્રણિપત્ય સ રેણુકઃ

ઇત્યુક્તો લોકહિતાર્થમિત્યુક્તો ભવદાહ્વાનસમ્ભ્રાન્ત્યા મયા અજ્ઞાનાદયં
લઙ્ઘિતઃ માં પાહીતિ પ્રાર્થયામાસેત્યર્થઃ

માનુષીં યોનિમાસાદ્ય મહાદુઃખવિવર્ધિનીમ્ ।
[તુલનીય - સતિ મૂલે તદ્વિપાકો જાત્યાયુર્ભોગાઃ । (પા૦ યો૦ સૂ૦]
જાત્યાયુર્ભોગવૈષમ્યહેતુકર્મોપપાદિનીમ્

સમસ્તદેવકૈંકર્યકાર્પણ્યપ્રસવસ્થલીમ્ ।
મહાતાપત્રયોપેતાં વર્ણાશ્રમનિયન્ત્રિતામ્ ॥
વિહાય ત્વત્પદામ્ભોજસેવાં કિં વા વસામ્યહમ્

ત્વત્પદામ્બુજસેવાં વિહાય એવંરૂપમાનુષીં યોનિમાસાદ્ય સ્થાતું
યોગ્યઃ કિમહમિત્યર્થઃ ॥ ૭૯-૮૦ ॥
યથા મે માનુષો ભાવો ન ભવેત્ ક્ષિતિમણ્ડલે ।
તથા પ્રસાદં દેવેશ વિધેહિ કરુણાનિધે

એવં પ્રાર્થિતવન્તં રેણુકં સ્વાત્મત્વેન નિશ્ચિત્યાભયં દત્વા ષડ્ભિઃ
સૂત્રૈઃ પ્રયોજનં દર્શયતિ-
ઇતિ સમ્પ્રાર્થિતો દેવો રેણુકેન મહેશ્વરઃ ।
મા ભૈષીર્મમ ભક્તાનાં કુતો ભીતિરિહેષ્યતિ

પ્. ૪૧)
શ્રીશૈલસ્યોત્તરે ભાગે ત્રિલિઙ્ગવિષયે શુભે ।
કોલ્લિપાક્યભિધાનોઽસ્તિ કોઽપિ ગ્રામો મહત્તરઃ

ત્રિલિઙ્ગવિષયે આન્ધ્રદેશે કોલ્લિપાક્યાખ્યમહાગ્રામોઽસ્તિ

સોમેશ્વરાભિધાનસ્ય તત્ર વાસવતો મમ ।
અસ્પૃશન્ માનુષં ભાવં લિઙ્ગાત્ પ્રાદુર્ભવિષ્યસિ

તત્ર વાસવતઃ સોમેશ્વરાભિધાનસ્ય મમ લિઙ્ગાદ્ માનુષં
ભાવમસ્પૃશન્ પ્રાદુર્ભવિષ્યસીત્યર્થઃ

મદીયલિઙ્ગસમ્ભૂતં મદ્ભક્તપરિપાલકમ્ ।
વિસ્મિતા માનુષાઃસર્વે ત્વાં ભજન્તુ મદાજ્ઞયા

મદદ્વૈતપરં શાસ્ત્રં વેદવેદાન્તસમ્મતમ્ ।
સ્થાપયિષ્યસિ ભૂર્લોકે સર્વેષાં હિતકારકમ્

મમ પ્રતાપમતુલં મદ્ભક્તાનાં વિશેષતઃ ।
પ્રકાશય મહીભાગે વેદમાર્ગાનુસારતઃ

અથ સંગ્રહકર્તુઃ શિવયોગિનો વાક્યમ્-
ઇત્યુક્ત્વા પરમેશ્વરઃ સ ભગવાન્ ભદ્રાસનાદુત્થિતો
બ્રહ્મોપેન્દ્રમુખાન્ વિસૃજ્ય વિબુધાન્ ભ્રૂસંજ્ઞયા કેવલમ્ ।
પાર્વત્યા સહિતો ગણૈરભિમતૈઃ પ્રાપ સ્વમન્તઃપુરં
ક્ષોણીભાગમવાતરત્ પશુપતેરાજ્ઞાવશાદ્ રેણુકઃ

પ્. ૪૨)
ઇતિ શ્રીસિદ્ધાન્તશિખામણૌ રેણુકસ્ય ભૂર્લોકાવગતિર્નામ તૃતીયઃ
પરિચ્છેદઃ

અભિમતૈઃ અત્યાપ્તૈઃ નન્દ્યાદિભિઃ । સ્વકમન્તઃપુરં ભગવાન્ પ્રાપ । અથ
રેણુકો બ્રહ્માધિપતેઃ શિવસ્ય આજ્ઞાવશાદ્ ભૂભાગં પ્રાપ્તવાનિત્યર્થઃ

ઇતિ શ્રીમત્પદવાક્યપ્રમાણપારાવારધુરીણશ્રીમરિતોણ્ટદાર્યેણ
વિરચિતાયાં તત્ત્વપ્રદીપિકાખ્યાયાં સિદ્ધાન્તશિખામણિવ્યાખ્યાયાં
રેણુકસ્ય ભૂર્લોકાવતરણંનામ તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ

ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ
અથાષ્ટભિઃ સૂત્રૈઃ શિવયોગિરેણુકગણેશ્વરસ્ય સ્વરૂપં વર્ણયતિ-
અથ ત્રિલિઙ્ગવિષયે કોલ્લિપાક્યભિધે પુરે ।
સોમેશ્વરમહાલિઙ્ગાત્ પ્રાદુરાસીત્ સ રેણુકઃ

પ્રાદુર્ભૂતં તમાલોક્ય શિવલિઙ્ગાત્ ત્રિલિઙ્ગજાઃ ।
વિસ્મિતાઃ પ્રાણિનઃ સર્વે બભૂવુરતિતેજસમ્

ભસ્મોદ્ધૂલિતસર્વાઙ્ગં સારરુદ્રાક્ષભૂષણમ્ ।
જટામુકુટસંયુક્તં ત્રિપુણ્ડ્રાઙ્કિતમસ્તકમ્

સારશબ્દેન બાહુલ્યમુચ્યતે

કટીતટીપટીભૂતકન્થાપટલબન્ધુરમ્ ।
દધાનં યોગદણ્ડં ચ ભસ્માધારં કમણ્ડલુમ્

શિવાદ્વૈતપરિજ્ઞાનપરમાનન્દમોદિતમ્ ।
નિર્ધૂતસર્વસંસારવાસનાદોષપઞ્જરમ્

પ્. ૪૪)
શિવાગમસુધાસિન્ધુસમુન્મેષસુધાકરમ્ ।
ચિત્તારવિન્દસઙ્ગૂઢશિવપાદામ્બુજદ્વયમ્

યમાદિયોગતન્ત્રજ્ઞં સ્વતન્ત્રં સર્વકર્મસુ ।
સમસ્તસિદ્ધસન્તાનસમુદાયશિખામણિમ્

વીરસિદ્ધાન્તનિર્વાહકૃતપટ્ટનિબન્ધનમ્ ।
આલોકમાત્રનિર્ભિન્નસમસ્તપ્રાણિપાતકમ્

વીરસિદ્ધાન્તશબ્દેન વીરશૈવસિદ્ધાન્ત ઉચ્યતે । સ્પષ્ટમન્યત્

અથ મર્ત્યં પ્રાપ્ત એષ રેણુકો જનૈઃ પૃષ્ટઃ સન્નુત્તરં દત્વા
મલયાદ્રિમગમદિત્યાહ તમપૃચ્છન્નિત્યાદિશ્લોકપઞ્ચકેન -
તમપૃચ્છન્ જનાઃ સર્વે નમન્તઃ કો ભવાનિતિ ।
ઇતિ પૃષ્ટો મહાયોગી જનૈર્વિસ્મિતમાનસૈઃ

પ્રત્યુવાચ શિવાદ્વૈતમહાનન્દપરાયણઃ ।
પિનાકિનઃ પાર્શ્વવર્તી રેણુકાખ્યગણેશ્વરઃ

કેનચિત્ કારણેનાહં શિવલિઙ્ગાદિહાભવમ્ ।
નામ્ના રેણુકસિદ્ધોઽહં સિદ્ધસન્તાનનાયકઃ

પ્. ૪૫)
સ્વચ્છન્દચારી લોકેઽસ્મિન્ શિવસિદ્ધાન્તપાલકઃ ।
ખણ્ડયન્ જૈનચાર્વાકબૌદ્ધાદીનાં દુરાગમાન્

ઇત્યુક્ત્વા પશ્યતાં તેષાં વિષયસ્થિરચક્ષુષામ્ ।
ઉત્થાય વ્યોમમાર્ગેણ મલયાદ્રિમુપાગમત્

અથ સૂત્રત્રયેણ મલયાદ્રિં વર્ણયતિ -
નવચન્દનકાન્તારકન્દલન્મન્દમારુતમ્ ।
અભઙ્ગુરભુજઙ્ગસ્ત્રીસઙ્ગીતરસસઙ્કુલમ્

નૂતનશ્રીચન્દનભેદનક્ષમમન્દમારુતઃ અતિનિબિડભુજઙ્ગસ્ત્રીસઙ્ગીતરસ
વ્યાપ્તઃ

કરિપોતકરાકૃષ્ટસ્ફુરદેલાતિવાસિતમ્ ।
વરાહદંષ્ટ્રિકાધ્વસ્તમુસ્તાસુરભિકન્દરમ્

કરિકલભકરાકર્ષણવિકીર્ણૈલાફલસુગન્ધવાસિતો
વરાહદંષ્ટ્રોત્ખાતભદ્રમુસ્તાસુરભિસાનુપ્રદેશઃ

પટીરદલપર્યન્ઙ્કપ્રસુપ્તવ્યાધદમ્પતિમ્ ।
માધવીમલ્લિકાજાતીમઞ્જરીરેણુર~જિતમ્

કર્પૂરકદલીપત્રપર્યઙ્કનિદ્રિતકિરાતદમ્પતિઃ
સેવન્ત્યાદિકુસુમગુચ્છપરાગરઞ્જિતઃ । એતાદૃશં મલયાદ્રિમગમદિતિ
પૂર્વેણાન્વયઃ

પ્. ૪૬)
અથાષ્ટભિઃ સૂત્રૈરગસ્ત્યાશ્રમં વર્ણયતિ-
તત્ર કુત્રચિદાભોગસર્વર્તુકુસુમદ્રુમે ।
અપશ્યદાશ્રમં દિવ્યમગસ્ત્યસ્ય મહામુનેઃ

સમ્પૂર્ણવસન્તાદિસર્વર્તુકુસુમમયવૃક્ષવતિ તત્ર મલયાચલે કુત્રચિત્
કસ્મિંશ્ચિત્ પ્રદેશે દિવ્યં મનોહરમ્ અગસ્ત્યાશ્રમમપશ્યત્
દૃષ્ટવાનિત્યર્થઃ

મન્દારચન્દનપ્રાયૈર્મણ્ડિતં તરુમણ્ડલૈઃ ।
શાખાશિખરસંલીનતારકાગણકોરકૈઃ

શાખાગ્રસંવિલીનતારકાગણરૂપકુસુમકુડ્મલૈઃ
કલ્પવૃક્ષશ્રીચન્દનાદિતરુસમૂહૈર્મણ્ડિતં શોભિતમિત્યર્થઃ

મુનિકન્યાકરાનીતકલશામ્બુવિવર્ધિતૈઃ ।
આલવાલજલાસ્વાદમોદમાનમૃગીગણૈઃ

હેમારવિન્દનિષ્યન્દમકરન્દસુગન્ધિભિઃ ।
મરાલાલાપવાચાલુવીચિમાલામનોહરૈઃ

ઇન્દીવરવરજ્યોતિરન્ધીકૃતહરિન્મુખૈઃ ।
લોપામુદ્રાપદન્યાસચરિતાર્થતટાઙ્કિતૈઃ

પ્. ૪૭)
હારનીહારકર્પૂરહરહાસામલોદકૈઃ ।
નિત્યનૈમિત્તિકસ્નાનનિયમાર્થૈસ્તપસ્વિનામ્

પ્રકૃષ્ટમણિસોપાનૈઃ પરિવીતં સરોવરૈઃ ।
વિમુક્તસત્ત્વવૈરસ્યં બ્રહ્મલોકમિવાપરમ્

હૂયમાનાજ્યસન્તાનધૂમગન્ધિમહાસ્થલમ્ ।
શુકસંસત્સમારબ્ધશ્રુતિશાસ્ત્રોપબૃંહણમ્

શુકસંસદેત્યર્થઃ । સ્પષ્ટમન્યત્ । એતાદૃશમગસ્ત્યાશ્રમમપશ્યદિત્યર્થઃ

અથાગસ્ત્યમુનિં નવભિઃ સૂત્રૈર્વર્ણયતિ -
તસ્ય મધ્યે સમાસીનં મૂલે ચન્દનભૂરુહઃ ।
સુકુમારદલચ્છાયાદૂરિતાદિત્યતેજસઃ

તડિત્પિઙ્ગજટાભારૈસ્ત્રિપુણ્ડ્રાઙ્કિતમસ્તકૈઃ ।
ભસ્મોદ્ધૂલિતસર્વાઙ્ગૈઃ સ્ફુરદ્રુદ્રાક્ષભૂષણૈઃ

નવવલ્કલવાસોભિર્નાનાનિયમધારિભિઃ ।
પરિવીતં મુનિગણૈઃ પ્રમથૈરિવ શઙ્કરમ્

પ્. ૪૮)
સમુજ્વલજટાજાલૈસ્તપઃપાદપપલ્લવૈઃ ।
સ્ફુરત્સૌદામિનીકલ્પૈર્જ્વાલાજાલૈરિવાનલમ્

શિવપ્રસાદભૂતતપોવૃક્ષપલ્લવૈઃ
સ્ફુરદ્વિદ્યુલ્લતાસદૃશૈર્જટાજાલૈરગ્નિમિવ સમુજ્વલન્તમિત્યર્થઃ

વિશુદ્ધભસ્મકૃતયા ત્રિપુણ્ડ્રાઙ્કિતરેખયા ।
ત્રિસ્રોતસેવ સમ્બદ્ધશિલાભાગં હિમાચલમ્

ત્રિભાગેન પ્રવહદ્ગઙ્ગાસમ્બદ્ધશિલાભાગં હિમાદ્રિમિવ
શિતત્રિપુણ્ડ્રરેખાઙ્કિતમસ્તકમિત્યર્થઃ

ભસ્માલઙ્કૃતસર્વાઙ્ગં શશાઙ્કમિવ ભૂગતમ્ ।
વસાનં વલ્કલં નવ્યં બાલાતપસમપ્રભમ્

વડવાગ્નિશિખાજાલસમાલીઢમિવાર્ણવમ્ ।
સર્વાસામપિ વિદ્યાનાં સમુદાયનિકેતનમ્

સમાલીઢં વ્યાપ્તમિત્યર્થઃ

ન્યક્કૃતપ્રાકૃતાહન્તં નિરૂઢશિવભાવનમ્ ।
તૃણીકૃતજગજ્જાલં સિદ્ધીનામુદયસ્થલમ્

તિરસ્કૃતપ્રાકૃતશરીરાદ્યહઙ્કારવન્તમિત્યર્થઃ ।
સિદ્ધીનામણિમાદિસિદ્ધીનામિત્યર્થઃ

પ્. ૪૯)
મોહાન્ધકારતપનં મૂલબોધમહીરુહમ્ ।
દદર્શ સ મહાયોગી મુનિંકલશસમ્ભવમ્

મૂલબોધસ્ય સ્વરૂપજ્ઞાનસ્ય કલ્પદ્રુમમિત્યર્થઃ ।
એવમાદિવિશેષણવિશિષ્ટં કલશસમ્ભવગસ્ત્યં સ રેણુકાચાર્યો દદર્શ
દૃષ્ટવાનિત્યર્થઃ

અથ સમાગતં તં રેણુકાચાર્યમગસ્ત્યઃ પૂજયામાસેતિ ચતુર્ભિઃ સૂત્રૈઃ
પ્રતિપાદયતિ-
તમાગતં મહાસિદ્ધં સમીક્ષ્ય કલશોદ્ભવઃ ।
ગણેન્દ્રં રેણુકાભિખ્યં વિવેદ જ્ઞાનચક્ષુષા

તસ્યાનુભાવં વિજ્ઞાય સહસૈવ સમુત્થિતઃ ।
લોપામુદ્રાકરાનીતૈરુદકૈરતિપાવનૈઃ ॥
પાદૌ પ્રક્ષાલયામાસ સ તસ્ય શિવયોગિનઃ

સ અગસ્ત્યઃ તસ્ય રેણુકસ્યાનુભાવં સામર્થ્યં સમન્વીક્ષ્ય તસ્મિન્નેવ
ક્ષણે સમુત્થાય પ્રણમ્યાસને ઉપાવેશયદિત્યર્થઃ

સમ્પૂજ્ય તં યથાશાસ્ત્રં તન્નિયોગપુરસ્સરમ્ ।
મુનિર્વિનયસમ્પન્નો નિષસાદાસનાન્તરે

અથેતિ શેષઃ । તં રેણુકં શાસ્ત્રોક્તપ્રકારેણ ભક્તિયુતઃ સન્ અગસ્ત્યમુનિઃ
સમ્પૂજ્ય તદાજ્ઞાપુરઃસરં યથા તથા પીઠાન્તરે ઉપવિષ્ટ ઇત્યર્થઃ

રેણુકાગસ્ત્યસંવાદઃ
સમાસીનં મુનિવરં સર્વતેજસ્વિનાં વિભુમ્ ।
ઉવાચ શાન્તયા વાચા રેવણઃ સિદ્ધશેખરઃ

પ્. ૫૦)
અથાષ્ટભિઃ સૂત્રૈઃ શ્રીરેણુકોઽગસ્ત્યં કુશલપ્રશ્નપૂર્વકં પ્રસ્તૌતિ-
નિર્વિઘ્નં વર્તસે કિં નુ નિત્યા તે નિયમક્રિયા ।
અથ વાઽગસ્ત્ય તેજસ્વિન્ કુતઃ સ્યુસ્તેઽન્તરાયકાઃ

તેજસ્વિન્ ભો અગસ્ત્ય અથ માઙ્ગલ્યેન નિર્વિઘ્નં ભવાન્ વર્તસે કિં નુ તે
નિયમક્રિયા નિત્યા વા વિચ્છેદરહિતા વેત્યર્થઃ તે અન્તરાયકા વિઘ્નકારિણઃ
કુતઃ સ્યુઃ? ન સ્યુરિત્યર્થઃ

વિન્ધ્યો નિરુદ્ધો ભવતા વિશ્વોલ્લઙ્ઘનવિભ્રમઃ ।
નહુષો રોષલેશાત્ તે સદ્યઃ સર્પત્વમાગતઃ

વિશ્વોલ્લઙ્ઘનવિભ્રમો મહામેરુપ્રભૃતિમહાપર્વતોલ્લઙ્ઘનવિલાસવાન્
વિન્ધ્યઃ
પ્. ૫૧)
વિન્ધ્યાદ્રિઃ નિરુદ્ધઃ ભૂમૌ નિપાતિત ઇત્યર્થઃ । ભો અગસ્ત્ય તે ક્રોધલેશાત્
સદ્ય એવ નહુષઃ સર્પતાં ગતઃ

આચાન્તે ભવતા પૂર્વં પઙ્કશેષાઃ પયોધયઃ ।
જીર્ણસ્તે જાઠરે વહ્નૌ દૃપ્તો વાતાપિદાનવઃ

પૂર્વં ભવતા આચાન્તે આચમને કૃતે સતિ પયોધયઃ સમુદ્રાઃ પઙ્કશેષેણ
અવશિષ્ટાઃ કૃતાઃ । તે જઠરાગ્નૌ દૃપ્તઃ ઉદ્ધતઃ વાતાપિદાનવઃ
વાતાપિનામાસુરઃ જીર્ણો જાત ઇત્યર્થઃ

એવંવિધાનાં ચિત્રાણાં સર્વલોકાતિશાયિનામ્ ।
કૃત્યાનાં તુ ભવાન્ કર્તા કસ્તેઽગસ્ત્ય સમપ્રભઃ

સર્વજનાતિશાયિનામ્ એવંવિધચિત્રકર્મણાં ત્વં કર્તા કર્માણિ કુર્વાણ
ઇત્યર્થઃ । તસ્માદ્ ભો અગસ્ત્ય તે સમાનપ્રભાવઃ કઃ? ન કોઽપીત્યર્થઃ

શિવાદ્વૈતપરાનન્દપ્રકાશનપરાયણમ્ ।
ભવન્તમેકં શંસન્તિ પ્રકૃત્યા સઙ્ગવર્જિતમ્

પ્. ૫૨)
અત્ર લોકા ભવન્તમેકમેવ
શિવાદ્વૈતવિજ્ઞાનાવિર્ભૂતપરમાનન્દપ્રકાશનતત્પરં
પ્રકૃતિસમ્બન્ધરહિતં કથયન્તીત્યર્થઃ

તત્કથમિત્યત્રાહ -
પુરા હૈમવતીસૂનુરવદત્ તે ષડાનનઃ ।
શિવધર્મોત્તરં નામ શાસ્ત્રમીશ્વરભાષિતમ્

હૈમવતીસૂનુઃ પાર્વતીનન્દન ઇત્યર્થઃ

ભક્તિઃ શૈવી મહાઘોરસંસારભયહારિણી ।
ત્વયા રાજન્વતી લોકે જાતાઽગસ્ત્ય મહામુને

સ્કન્દોપદેશમહિમ્ના અતિક્રૂરસંસારભયનાશિની શિવભક્તિસ્ત્વયા ભૂલોકે
રાજન્વતી સમ્યક્પ્રકાશમાના જાતેત્યર્થઃ

અગસ્ત્યમુનિવચનમ્
અથ અગસ્ત્યઃ સ્વસ્ય રેણુકાચાર્યદર્શનોત્થસૌભાગ્યં દશભિઃ
સૂત્રૈર્વર્ણયતિ -
ઇતિ તસ્ય વચઃશ્રુત્વા સિદ્ધસ્ય મુનિપુઙ્ગવઃ ।
ગમ્ભીરગુણયા વાચા બભાષે ભક્તિપૂર્વકમ્

અહમેવ મુનીન્દ્રાણાં લાલનીયોઽસ્મિ સર્વદા ।
ભવદાગમસમ્પત્તિર્માં વિના કસ્ય સમ્ભવેત્?

અહમેવ સદા મુનીન્દ્રૈઃ લાલનીયઃ શ્લાઘનીયઃ તત્ર હેતુર્ભવદાગમઃ
ત્વદાગમનસમ્પત્તિર્માં વિના ન કસ્યાપીત્યહમેવ સર્વૈઃ
શ્લાઘનીયોઽસ્મીતિ ભાવઃ

પ્. ૫૩)
સ્થિરમદ્ય શિવજ્ઞાનં સ્થિરા મે તાપસક્રિયા ।
ભવદ્દર્શનપુણ્યેન સ્થિરા મે મુનિરાજતા

સંસારસર્પદષ્ટાનાં મૂર્ચ્છિતાનાં શરીરિણામ્ ।
કટાક્ષસ્તવ કલ્યાણં સમુજ્જીવનભેષજમ્

તાપત્રયાત્મસર્પદષ્ટાનામત એવ મૂર્ચ્છિતાનાં પ્રાણિનાં તે કટાક્ષઃ
કલ્યાણં મઙ્ગલાત્મકં સમુજ્જીવનભેષજં સઞ્જીવનૌષધમિત્યર્થઃ

સમસ્તલોકસંદાહતાપત્રયમહાનલઃ ।
ત્વત્પદામ્બુકણાસ્વાદાદુપશામ્યતિ દેહિનામ્

તર્હિ કોઽહમિત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ -
રેણુકં ત્વાં વિજાનામિ ગણનાથં શિવપ્રિયમ્ ।
અવતીર્ણમિમાં ભૂમિં મદનુગ્રહકાઙ્ક્ષયા

ભવાદૃશાનાં સિદ્ધાનાં પ્રબોધધ્વસ્તજન્મનામ્ ।
પ્રવૃત્તિરીદૃશી લોકે પરાનુગ્રહકારિણી

પ્રવૃત્તિઃ સઞ્ચાર ઇત્યર્થઃ ઈદૃશી એવ પરાનુગ્રહરૂપિણીત્યર્થઃ

પ્. ૫૪)
ત્વન્મુખાચ્છ્રોતુમિચ્છામિ સિદ્ધાન્તશ્રુતિસમ્મતમ્ ।
સર્વજ્ઞ વદ મે સાક્ષાચ્છૈવં સર્વાર્થસાધકમ્

સદ્યઃ સિદ્ધિકરં પુંસાં સર્વયોગીન્દ્રસેવિતમ્ ।
દુરાચારૈરનાઘ્રાતં સ્વીકૃતં વેદવેદિભિઃ ।
શિવાત્મૈક્યમહાબોધસમ્પ્રદાયપ્રવર્તકમ્

દુરાચારૈર્જૈનબૌદ્ધાદિભિરનાઘ્રાતમ્ અસ્વીકૃતમિત્યર્થઃ ।
સાક્ષાચ્છિવાત્મ્યૈક્યેતિ -
સકલલોકપ્રત્યક્ષભૂતશિવજીવૈક્યજ્ઞાનસમ્પ્રદાયપ્રાપ્તમિત્યર્થઃ ।
એવમાદિવિશેષણવિશિષ્ટં શૈવસિદ્ધાન્તં ત્વન્મુખાચ્છ્રોતુમિચ્છામિ ભો
સર્વજ્ઞ! મે મહ્યં વદ કૃપયેત્યર્થઃ ॥ ૫૨-૫૩ ॥
ઉક્ત્વા ભવાન્ સકલલોકમહોપકારં
સિદ્ધાન્તસંગ્રહમનાદૃતબાહ્યતન્ત્રમ્ ।
સદ્યઃ કૃતાર્થયિતુમર્હતિ દિવ્યયોગિન્
નાનાગમશ્રવણવર્તિતસંશયં મામ્

ઇતિ શ્રીસિદ્ધાન્તશિખામણૌ રેણુકાગસ્ત્યદર્શનપ્રસઙ્ગો નામ ચતુર્થઃ
પરિચ્છેદઃ

દિવ્યયોગિન્ મનોહરશિવયોગયુક્ત રેવણસિદ્ધેશ્વર અનાદૃતબાહ્યતન્ત્રં
ખણ્ડિતજૈનબૌદ્ધાદિતન્ત્રં સકલલોકમહોપકારકં
સકલપ્રાણ્યનુગ્રાહકં સિદ્ધાન્તસંગ્રહં
વેદસમ્મતસિદ્ધાન્તસારમુક્ત્વા ઉપદિશ્ય નાનાગમશ્રવણવર્તિતસંશયં
કામિકાદિવાતુલાન્તાનેકાગમશ્રવણપ્રાપ્તસંશયં માં ભવાન્ સદ્યઃ
કૃતાર્થયિતુમર્હતિ યોગ્યોઽસીત્યર્થઃ

ઇતિ શ્રીમત્પદવાક્યપ્રમાણપારાવારધુરીણશ્રીમરિતોણ્ટદાર્યેણ
વિરચિતાયાં તત્ત્વપ્રદીપિકાખ્યાયાં સિદ્ધાન્તશિખામણિવ્યાખ્યાયાં
પ્. ૫૫)
રેણુકાગસ્ત્યદર્શનનામા ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ

પઞ્ચમઃ પરિચ્છેદઃ
એવમગસ્ત્યવિજ્ઞાપનાવાક્યશ્રવણાનન્તરં તચ્છાસ્ત્રપ્રચારાર્થમેવ
ભૂલોકમધિગતઃ શિવગણાધીશઃ શ્રીરેણુકાચાર્યઃ
ક્ષણમચઞ્ચલમના દયયા
પ્રારમ્ભણીયશિવશાસ્ત્રપરિસમાપ્તિપ્રતિબન્ધકીભૂતવિઘ્નદેવતાસઙ્ઘ-
સમાધાનશક્તશિવધ્યાનરૂપમઙ્ગલં મનસિ વિધાય તસ્યોત્તરમાહેતિ
શિવયોગી નિરૂપયતિ ઇત્યવતારિકયૈવ અસ્યાર્થસ્ય સ્ફુટત્વેઽપિ યોજનાદ્વારેણ
ઈષદ્વિશેષઃ સૂચ્યતે -
અથાગસ્ત્યવચઃ શ્રુત્વા રેણુકો ગણનાયકઃ ।
ધ્યાત્વા ક્ષણં મહાદેવં સામ્બમાહ સમાહિતઃ

અગસ્ત્યવચઃ શ્રુત્વાઽથ ગણનાયકો રેણુકઃ ક્ષણમેકાગ્રચિત્તઃ સન્
સામ્બમમ્બયા જગજ્જનન્યા
શક્તિપ્રણવરૂપમુખ્યસ્વસમવેતચિત્ક્રિયાસામરસ્યલક્ષણચિદમ્બરશક્ત્યા
સહ વર્તમાનં મહાદેવં ક્રીડાવિજિગીષાદ્યનેકગુણરત્નાકરં
પરબ્રહ્મ તેજોલિઙ્ગં ધ્યાત્વા તસ્યોત્તરવચનં નિરૂપયતીત્યર્થઃ

અગસ્ત્ય મુનિશાર્દૂલ સમસ્તાગમપારગ ।
શિવજ્ઞાનકરં વક્ષ્યે સિદ્ધાન્તં શૃણુ સાદરમ્

સમસ્તાગમપારગ સકલનિગમાગમપારઙ્ગત
શિવશાસ્ત્રપ્રભુત્વાન્મુનિશાર્દૂલ મુનિશ્રેષ્ઠ ભો અગસ્ત્ય શિવજ્ઞાનકરં
સ્વતન્ત્રશિવાદ્વૈતજ્ઞાનપ્રકાશકં સિદ્ધાન્તં સિદ્ધાન્તશાસ્ત્રં વક્ષ્યે
સાદરઃ પ્રીતિયુક્તઃ સન્ ત્વં શૃણ્વિત્યર્થઃ

પ્. ૫૭)
અથ તસ્ય સિદ્ધાન્તસ્યાધિક્યં પ્રતિપાદયિતું સિદ્ધાન્તા બહવઃ સન્તીત્યાહ-
અગસ્ત્ય ખલુ સિદ્ધાન્તા વિખ્યાતા રુચિભેદતઃ ।
ભિન્નાચારસમાયુક્તા ભિન્નાર્થપ્રતિપાદકાઃ

ભો અગસ્ત્ય રુચિભેદતઃ કપિલપતઞ્જલ્યાદિ-ઋષિપ્રીતિવૈચિત્ર્યાદ્ ભિન્નાચારસ્ય
ભિન્નપ્રમેયસ્ય પ્રતિપાદકાઃ સિદ્ધાન્તા બહવ ઇતિ શેષઃ વિખ્યાતાઃ ખલુ
પ્રસિદ્ધાઃ સન્તીત્યર્થઃ

તે ક ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ -
સાંખ્યં યોગઃ પાઞ્ચરાત્રં વેદાઃ પાશુપતં તથા ।
એતાનિ માનભૂતાનિ નોપહન્યાનિ યુક્તિભિઃ

સાંખ્યં કાપિલં પ્રકૃતિપુરુષલક્ષણપદાર્થદ્વયપ્રતિપાદકમ્
તત્રાનીશ્વરાઙ્ગીકારઃ । યોગો યોગશાસ્ત્રં પતઞ્જલિપ્રણીતમ્
તત્રેશ્વરાઙ્ગીકારઃ કષ્ટકરયમનિયમાદ્યષ્ટાઙ્ગપ્રતિપાદકમ્ ।
પાઞ્ચરાત્રં વાસુદેવપ્રણીતં વૈષ્ણવં
વિષ્ણુદીક્ષાઙ્ગભૂતતપ્તમુદ્રાધારણાદિપ્રતિપાદનદ્વારા
ચિદચિદીશ્વરલક્ષણત્રિપદાર્થપ્રતિપાદકમ્ । પાશુપતં શિવપ્રણીતં
પશુપાશપતિલક્ષણત્રિપદાર્થપ્રતિપાદકમ્ । વેદાઃ યસ્ય નિશ્વસિતા (તં)
વેદાઃ ઇતિ શિવસ્યાપ્રયત્નસિદ્ધનિશ્વાસરૂપાઃ અત એવ અકૃત્રિમા ઋગ્યજુઃ
સામરૂપાઃ તત્પૂર્વકાણ્ડાનુસારેણ જૈમિનિપ્રોક્તપૂર્વમીમાંસાખ્યં
યાગાદિકર્મપ્રાધાન્યપ્રતિપાદકં નિરીશ્વરમ્ એતાનિ શાસ્ત્રાણિ
માનભૂતાનિ પ્રમાણભૂતાનિ યુક્તિભિર્નોપહન્યાનિ તર્કયુક્તિભિર્ન
ખણ્ડનીયાનિ ત્રયી સાંખ્યં યોગઃ (પશુપતિમતં) વૈષ્ણવમિતિ ઇતિ
મહિમ્નસ્તોત્રપ્રસિદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ

પ્. ૫૮)
નનુ કથમેષાં પ્રામાણ્યમિત્યત્રાહ-
વેદઃ પ્રધાનં સર્વેષાં સાંખ્યાદીનાં મહામુને ।
વેદાનુસરણાદેષાં પ્રામાણ્યમિતિ નિશ્ચિતમ્

ઉક્તલક્ષણાનાં સર્વેષાં સાંખ્યાદીનાં મધ્યે વેદઃ પ્રધાનં
મુખ્યપ્રમાણમ્ અપૌરુષેયત્વાત્ । એષાં સાંખ્યાદિસિદ્ધાન્તાનાં
વેદાનુસરણાદ્ વેદમૂલકત્વાત્ પ્રામાણ્યમિતિ શાસ્ત્રજ્ઞૈર્નિશ્ચિતમિત્યર્થઃ

નનુ સાંખ્યાદિશાસ્ત્રાણામપિ વેદમૂલત્વાદેભ્યઃ શૈવશાસ્ત્રસ્ય કો
વિશેષ ઇત્યત્રાહ -
પાઞ્ચરાત્રસ્ય સાંખ્યસ્ય યોગસ્ય ચ તથા મુને ।
વેદૈકદેશવર્ત્તિત્વં શૈવં વેદમયં મતમ્

અત્ર ચકારાદવિશિષ્ટદ્વયં સઙ્ગૃહીતમ્ । એવં
ચોક્તલક્ષણપાઞ્ચરાત્રાદિપઞ્ચસિદ્ધાન્તાનાં વેદૈકદેશનિષ્ઠત્વમ્
શૈવં શિવશાસ્ત્રં વેદમયં વેદસ્વરૂપમિતિ મતં
નિગમાગજ્ઞૈરઙ્ગીકૃતમિત્યર્થઃ

એવં સ્થિતે સર્વવેદમયત્વાત્ શૈવતન્ત્રં સાંખ્યાદિભ્યઃ શ્રેષ્ઠમિત્યાહ -
વેદૈકદેશવર્તિભ્યઃ સાંખ્યાદિભ્યો મહામુને ।
સર્વવેદાનુસારિત્વાચ્છૈવતન્ત્રં વિશિષ્યતે

પ્. ૫૯)
અત્ર તન્ત્રશબ્દેન શાસ્ત્રમુચ્યતે । સ્પષ્ટમન્યત્

નનુ તર્હિ શૈવતન્ત્રં કેનચિત્ કલ્પિતમિતિ પ્રતીયમાનત્વાત્ કથમસ્ય
પ્રામાણ્યમિત્યત્રાહ -
શૈવતન્ત્રમિતિ પ્રોક્તં સિદ્ધાન્તાખ્યં શિવોદિતમ્ ।
સર્વવેદાર્થરૂપત્વાત્ પ્રામાણ્યં વેદવત્ સદા

શૈવતન્ત્રં શિવોક્તં સર્વજ્ઞશિવપ્રોક્તં તત્સિદ્ધાન્તાખ્યમિતિ પ્રોક્તમ્
સર્વવેદાર્થરૂપત્વાત્ સકલોપનિષદર્થસ્વરૂપત્વાત્ સદા કાલભેદરાહિત્યેન
વેદવત્ પ્રમાણમિત્યર્થઃ

આગમા બહુધા પ્રોક્તાઃ શિવેન પરમાત્મના ।
શૈવં પાશુપતં સોમં લાકુલં ચેતિ ભેદતઃ

પરમાત્મના શિવેન શૈવમિતિ પાશુપતમિતિ સોમમિતિ લાકુલમિતિ ચ ભેદાદ્
આગમા બહવઃ પ્રોક્તાઃ

નનુ શિવોક્તતન્ત્રાણાં બાહુલ્યાત્ તાનિ સર્વાણિ વેદવત્ પ્રમાણાનિ
કિમિત્યત્રાહ-
તેષુ શૈવં ચતુર્ભેદં તન્ત્રં સર્વવિનિશ્ચિતમ્ ।
વામં ચ દક્ષિણં ચૈવ મિશ્રં સિદ્ધાન્તસંજ્ઞકમ્

તેષુ શૈવતન્ત્રં ચતુર્ભેદવદિતિ સર્વૈરાગમજ્ઞૈર્નિશ્ચિતમ્ । તે કે ભેદા
ઇત્યત્રાહ - વામં ચ દક્ષિણં ચૈવ મિશ્રં સિદ્ધાન્તસંજ્ઞકમિતિ

અથ તત્સ્વરૂપં પ્રકટયતિ શક્તીત્યાદિના -
પ્. ૬૦)
શક્તિપ્રધાનં વામાખ્યં દક્ષિણં ભૈરવાત્મકમ્ ।
સપ્તમાતૃપરં મિશ્રં સિદ્ધાન્તં વેદસમ્મતમ્

વામાખ્યતન્ત્રં શક્તિપરમ્ દક્ષિણતન્ત્રં ભૈરવપરમ્ મિશ્રતન્ત્રં
બ્રાહ્મ્યાદિસપ્તમાતૃકાપરમ્ સિદ્ધાન્તં વેદસમ્મતં સિદ્ધાન્તાખ્યં
શૈવતન્ત્રં વેદસમ્મતમ્ । અનેન સિદ્ધાન્તાખ્યશૈવતન્ત્રમેવ
વેદસમ્મતત્વાદ્વેદવત્ પ્રમાણમ્ । શિષ્ટમવેદસમ્મતત્વાત્ તદ્વન્ન ભવતીતિ
સૂચિતમ્

નનુ સિદ્ધાન્તાખ્યશૈવતન્ત્રં કથં વેદસમ્મતમિત્યત્રાહ -
વેદધર્માભિધાયિત્વાત્ સિદ્ધાન્તાખ્યઃ શિવાગમઃ ।
વેદબાહ્યવિરોધિત્વાદ્ વેદસમ્મત ઉચ્યતે

વેદોક્તભસ્મલિઙ્ગધારણાદિધર્મપ્રતિપાદકત્વાદ્
વેદબાહ્યજૈનચાર્વાકાદિમતનિરાસકત્વાત્ સિદ્ધાન્તાખ્યઃ શિવાગમો
વેદસમ્મત ઇત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ

એવં વેદસમ્મતત્વાત્ સિદ્ધાન્તો વેદવત્ પ્રમાણમિત્યાહ -
વેદસિદ્ધાન્તયોરૈક્યમેકાર્થપ્રતિપાદનાત્ ।
પ્રામાણ્યં સદૃશં જ્ઞેયં પણ્ડિતૈરેતયોઃ સદા

સર્વવેદેષુ યદ્ દૃષ્ટં તત્સર્વં તુ શિવાગમે ઇતિ
વીરાગમોક્તેર્વેદસિદ્ધાન્તયોરેકાર્થકત્વાદ્ વેદવત્ સિદ્ધાન્તોઽપિ પ્રમાણમિતિ
ભાવઃ

અથૈવંવિધસિદ્ધાન્તાખ્યશિવાગમે કિં પ્રતિપાદ્યત ઇત્યત્રાહ -
સિદ્ધાન્તાખ્યે મહાતન્ત્રે કામિકાદ્યે શિવોદિતે ।
નિર્દિષ્ટમુત્તરે ભાગે વીરશૈવમતં પરમ્

શિવોક્તે સિદ્ધાન્તાખ્યે કામિકાદિવાતુલાન્તે મહાતન્ત્રે ઉત્તરભાગે પરં
સર્વોત્કૃષ્ટં વીરશૈવમતં નિર્દિષ્ટમુપદિષ્ટમ્ । અનેન પૂર્વભાગે
શૈવમુપદિષ્ટમિતિ સૂચિતમ્

પ્. ૬૧)
અથ વેદશિરસ્યપિ વીરશૈવશબ્દં દર્શયતિ -
વિદ્યાયાં શિવરૂપાયાં વિશેષાદ્ રમણં યતઃ ।
તસ્માદેતે મહાભાગા વીરશૈવા ઇતિ સ્મૃતાઃ

શિવરૂપાયાં બ્રહ્મસ્વરૂપાયાં વિદ્યાયાં વેદાન્તવાક્યજા વિદ્યા ઇતિ
સૂતગીતોક્તેર્વેદાન્તવેદ્યાયાં વિદ્યાયાં વિશેષાદ્ યતઃ કારણાદ્ રમણં
રતિરસ્તિ તસ્માદ્ એતે તત્ર રતિમન્તો મહાભાગાઃ પરમશ્રેષ્ઠા વીરશૈવા ઇતિ
સ્મૃતા ઇત્યર્થઃ

અથ વેદાગમમસ્તકયોરપિ વીરશૈવશબ્દનિર્વચનં દર્શયતિ -
વીશબ્દેનોચ્યતે વિદ્યા શિવજીવૈક્યબોધિકા ।
તસ્યાં રમન્તે યે શૈવા વીરશૈવાસ્તુ તે મતાઃ

શિવજીવૈક્યબોધિકા લિઙ્ગાઙ્ગરૂપશિવજીવૈક્યપ્રકાશિકા વિદ્યા વી શબ્દેન
ઉચ્યતે પણ્ડિતૈઃ કથ્યત ઇત્યર્થઃ વી ગતિવ્યાપ્તિપ્રજનનકાન્ત્યસનખાદનેષુ ઇતિ
ધાતોસ્તસ્યાં વિદ્યાયાં યે શૈવાઃ શિવભક્તા રમન્તે તે તુ વીરશૈવા ઇતિ
મતાઃ સંમતા ઇત્યર્થઃ

અથ વીરમાહેશ્વરશબ્દનિર્વચનં કરોતિ-
વિદ્યાયાં રમતે યસ્માન્માયાં હેયાં શ્વવદ્ રહેત્ ।
અનેનૈવ નિરુક્તેન વીરમાહેશ્વરઃ સ્મૃતઃ

યસ્માદ્ લિઙ્ગાઙ્ગસમ્બન્ધકરણાર્થં શિવજીવૈક્યપ્રકાશિકાયાં
વિદ્યાયાં રમતે માયાં જગદ્રૂપાં હેયાં ત્યજનીયાં શ્વવત્ શુનકવદ્
રહેત્ નિવારયેત્ અનેનૈવ નિરુક્તેન એકદ્વિત્ર્યાદિપદગતાદ્યક્ષરપ્રવચનેનૈવ
વીરમાહેશ્વર ઇત્યન્વર્થનામ્ના સ્મૃત ઇત્યર્થઃ

પ્. ૬૨)
એવં
વેદાન્તસિદ્ધવીરશબ્દસિદ્ધાન્તપ્રસિદ્ધશૈવશબ્દમહેશ્વરશબ્દાંશ્ચ
વિવિચ્યાનન્તરં વેદાગમશિરઃ સિદ્ધવીરશૈવવીરમાહેશ્વરસ્વરૂપં
ષડ્ભિઃ સૂત્રૈર્વિશદયતિ । તત્ર પ્રથમં વીરશબ્દઃ કથં વેદાન્તપ્રસિદ્ધ
ઇત્યત્રાહ -
વેદાન્તજન્યં યજ્જ્ઞાનં વિદ્યેતિ પરિકીત્યતે ।
વિદ્યાયાં રમતે તસ્યાં વીર ઇત્યભિધીયતે

વેદાન્તવાક્યજા વિદ્યા ઇતિ સૂતગીતોક્તેર્વેદાન્તવાક્યપ્રકાશ્યં યજ્જ્ઞાનં
વિદ્યા તસ્યાં યો રમતે સ વીર ઇત્યર્થઃ

એવં વેદાન્તપ્રસિદ્ધવીરશબ્દપૂર્વકત્વેન
સિદ્ધાન્તપ્રસિદ્ધશિવતત્ત્વજ્ઞાનનિષ્ઠાન્ શૈવાન્
માહેશ્વરતત્ત્વકર્મનિષ્ઠાન્ માહેશ્વરાંશ્ચ સાર્ધસૂત્રેણ સ્ફુટયતિ -
શૈવૈર્માહેશ્વરૈશ્ચૈવ કાર્યમન્તર્બહિઃક્રમાત્ ।
શિવો મહેશ્વરશ્ચેતિ નાત્યન્તમિહ ભિદ્યતે

શૈવૈર્વીરશબ્દપૂર્વકશૈવૈઃ વીરશૈવૈરિત્યર્થઃ ।
માહેશ્વરૈર્વીરમાહેશ્વરૈશ્ચ અન્તર્બહિઃક્રમાત્ શિવાલિઙ્ગાર્ચનમિતિ શેષઃ
કાર્યં કર્તું યોગ્યમ્ । એવં સ્થિતે શિવો નિષ્કલઃ શિવો મહેશ્વરઃ સકલઃ
સદાશિવશ્ચેતિ સ્થિતૌ । ઇહ શિવઃ શૂલી મહેશ્વરઃ ઇત્યભિધાનગુણપાઠે
યથાઽત્યન્તં ન ભિદ્યતે તયોરાત્યન્તિકભેદો નાસ્તિ

અથ શૈવમાહેશ્વરયોરન્તર્બાહ્યરૂપલિઙ્ગાર્ચનં યદુક્તં
તત્કીદૃશમિત્યત્રાહ -
યથા તથા ન ભિદ્યન્તે શૈવા માહેશ્વરા અપિ ।
શિવાશ્રિતેષુ તે શૈવા જ્ઞાનયજ્ઞરતા નરાઃ

તથા શૈવાઃ શિવસમ્બન્ધિનો વીરશૈવા માહેશ્વરા અપિ
મહેશ્વરસમ્બન્ધિનો વીરમાહેશ્વરાશ્ચ ન ભિદ્યન્તે ભિન્ના ન ભવન્તિ । અત્ર
સદાશિવસ્ય સોપાધિકત્વેઽપિ તદુપાધેર્વક્ષ્યમાણરીત્યા
સત્ત્વગુણપ્રધાનત્વેન નાપરત્વાત્ તયોરાત્યન્તિકભેદો નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
શિવાશ્રિતેષુ યે નરાઃ પુરુષા જ્ઞાનયજ્ઞરતા
પ્. ૬૩)
હૃત્કમલસ્થચિલ્લિઙ્ગપૂજાયાં પ્રીતિયુક્તાસ્તે શૈવા વીરશૈવા ઇત્યર્થઃ

માહેશ્વરાઃ સમાખ્યાતાઃ કર્મયજ્ઞરતા ભુવિ ।
તસ્માદભ્યન્તરે કુર્યુઃ શૈવા માહેશ્વરા બહિઃ

કર્મયજ્ઞરતાઃ કરકમલસ્થક્રિયાલિઙ્ગપૂજાયાં પ્રીતિયુક્તા માહેશ્વરા
વીરમાહેશ્વરા ઇતિ ભુવિ સમાખ્યાતાઃ પ્રખ્યાતા ઇત્યર્થઃ । તસ્માત્ શૈવા
વીરશૈવા અભ્યન્તરે હૃત્કમલે કુર્યુઃ
જ્ઞાનકાણ્ડપ્રતિપાદિતપ્રાણલિઙ્ગિશરણશિવૈક્યસ્થલોક્તધર્માચરણં
કુર્યુરિત્યર્થઃ । માહેશ્વરા વીરમાહેશ્વરા બહિઃ
કર્મકાણ્ડસ્થભક્તમાહેશ્વરપ્રસાદિસ્થલોક્તધર્માચરણં
કુર્યુરિત્યનુષઙ્ગઃ ।
જ્ઞાનં પ્રધાનં ન તુ કર્મહીનં કર્મ પ્રધાનં ન તુ ચિદ્વિહીનમ્ ।
તસ્માદ્ દ્વયોરેવ ભવેત્ પ્રસદ્ધિર્ન હ્યેકપક્ષો વિહગઃ પ્રયાતિ ॥
ન ક્રિયારહિતં જ્ઞાનં ન જ્ઞાનરહિતા ક્રિયા ।
અપશ્યન્નન્ધકો દગ્ધઃ પશ્યન્ પઙ્ગુશ્ચ દહ્યતે ॥
ઇત્યાદિવચનાત્ શૈવમાહેશ્વરયોર્જ્ઞાનં ક્રિયા ચ સમાનૈવેત્યનુસન્ધેયમ્
કિન્તુ બાહ્યાન્તરપૂજાપ્રીતિમાત્રં વિશિષ્યત ઇતિ

વીરશૈવાસ્તુ ષડ્ભેદાઃ સ્થલધર્મવિભેદતઃ ।
ભક્તાદિવ્યવહારેણ પ્રોચ્યન્તે શાસ્ત્રપારગૈઃ

અથ વીરમાહેશ્વરા ઇતિ પ્રસિદ્ધવીરશૈવાસ્તુ ભક્તાદિશિવૈક્યાન્તવ્યવહારેણ
સ્થલધર્મવિભેદતઃ પિણ્ડાદિવૃત્તિજ્ઞાનશૂન્યાન્તઃસ્થલાચારભેદતઃ
ષડ્ભેદાઃ ષડ્વિધભેદવન્ત ઇતિ શાસ્ત્રપારગૈઃ પ્રોચ્યન્ત ઇત્યર્થઃ

પ્. ૬૪)
અથ તચ્છાસ્ત્રભેદં દર્શયતિ -
શાસ્ત્રં તુ વીરશૈવાનાં ષડ્વિધં સ્થલભેદતઃ ।
ધર્મભેદસમાયોગાદધિકારિવિભેદતઃ

વીરશૈવાનાં શાસ્ત્રં તુ વિશેષદ્યોતકમ્ સ્થલભેદતઃ સ્થલભેદાત્
ધર્મભેદસમાયોગાત્ સ્થલોક્તસદાચારભેદસમ્બન્ધાત્ અધિકારિવિભેદતઃ
સ્થલનિષ્ઠભક્તાદ્યધિકારિભેદતશ્ચ ષડ્વિધઃ ષટ્પ્રકારવદિત્યર્થઃ । અસ્ય
શાસ્ત્રસ્ય વીરશૈવધર્મનિષ્ઠઃ સન્ મુમુક્ષુર્ભક્તોઽધિકારી
શિવભક્તિલભ્યશિવૈક્યરૂપપરમુક્તિઃ પ્રયોજનમ્ એકોત્તરશતસ્થલજ્ઞાનં
વિષયઃ અસ્ય જ્ઞાનસ્ય શાસ્ત્રેણ પ્રકાશ્યપ્રકાશકભાવ એવ સમ્બન્ધઃ ।
એવમનુબન્ધચતુષ્ટયવદેતચ્છાસ્ત્રમ્

અથ સ્થલક્રમં નિરૂપયતિ -
આદૌ ભક્તસ્થલં પ્રોક્તં તતો માહેશ્વરસ્થલમ્ ।
પ્રસાદિસ્થલમન્યત્તુ પ્રાણલિઙ્ગસ્થલં તતઃ

સ્પષ્ટમ્

ભક્તસ્થલમ્
ભક્તસ્થલં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રથમં કલશોદ્ભવ ।
તદવાન્તરભેદાંશ્ચ સમાહિતમનાઃ શૃણુ

પ્. ૬૫)
અથૈવમુદ્દિષ્ટસ્થલેષુ ક્રમપ્રાપ્તભક્તસ્થલં તદવાન્તરભેદાંશ્ચ
વક્ષ્યામિ શૃણ્વિત્યન્વયઃ

અથ ભક્તસ્થલં લક્ષયતિ -
શૈવી ભક્તિઃ સમુત્પન્ના યસ્યાસૌ ભક્ત ઉચ્યતે ।
તસ્યાનુષ્ઠેયધર્માણાં મુક્તિર્ભક્તસ્થલં મતમ્

યસ્ય શિવસમ્બન્ધિની ભક્તિરુત્પન્ના સોઽસૌ ભક્ત ઇત્યુચ્યતે । તસ્ય
ભક્તસ્યાનુષ્ઠેયધર્માણામાચરણીયવીરશૈવધર્માણામ્ ઉક્તિઃ-
સદાચારઃ શિવે ભક્તિર્લિઙ્ગે જઙ્ગમ એકધીઃ ।
લાઞ્છને શરણે ભક્તિર્ભક્તસ્થલમનુત્તમમ્ ।
ઇત્યાદ્યુપદેશનં ભક્તસ્થલમિતિ મતમ્ સમ્મતમિત્યર્થઃ

અથ પિણ્ડાદિભક્તસ્થલાવાન્તરસ્થલાનિ પઞ્ચદશેત્યુક્ત્વા તાન્યુદ્દિશતિ -
અવાન્તરસ્થલાન્યત્ર પ્રાહુઃ પઞ્ચદશોત્તમાઃ ।
પિણ્ડતા પિણ્ડવિજ્ઞાનં સંસારગુણહેયતા

દીક્ષા લિઙ્ગધૃતિશ્ચૈવ વિભૂતેરપિ ધારણમ્ ।
રુદ્રાક્ષધારણં પશ્ચાત્ પઞ્ચાક્ષરજપસ્તથા

ભક્તમાર્ગક્રિયા ચૈવ ગુરોર્લિઙ્ગસ્ય ચાર્ચનમ્ ।
જઙ્ગમસ્ય તથા હ્યેષાં પ્રસાદસ્વીકૃતિસ્તથા

અત્ર દાનત્રયં પ્રોક્તં સોપાધિનિરુપાધિકમ્ ।
સહજં ચેતિ નિર્દિષ્ટં સમસ્તાગમપારગૈઃ

એતાનિ શિવભક્તસ્ય કર્તવ્યાનિ પ્રયત્નતઃ ।
અત્ર ભક્તસ્થલે ઉત્તમા આર્યાઃ અવાન્તરસ્થલાનિ પઞ્ચદશેત્યાહુઃ । તાનિ
કાનીત્યત્ર - પિણ્ડતેત્યાદિ । પિણ્ડસ્થલમ્ પિણ્ડજ્ઞાનસ્થલમ્
સંસારહેયસ્થલમ્ દીક્ષાલક્ષણગુરુકારુણ્યસ્થલમ્ લિઙ્ગધારણસ્થલમ્
વિભૂતિધારણસ્થલમ્ રુદ્રાક્ષધારણસ્થલમ્ પઞ્ચાક્ષરીજપસ્થલમ્
ભક્તમાર્ગસ્થલમ્ ગુરુલિઙ્ગાર્ચનરૂપોભયસ્થલમ્
પ્. ૬૬)
જઙ્ગમાર્ચનલક્ષણત્રિવિધસમ્પત્તિસ્થલમ્
એતત્ત્રયપ્રસાદસ્વીકારલક્ષણચતુર્વિધસારાયસ્થલમ્ । અત્ર ભક્તસ્થલે
પ્રોક્તદાનત્રયમેવ ઉપાધિમાટમ્ નિરુપાધિમાટમ્ સહજમાટં ચેતિ
સ્થલત્રયમેતાન્યેવાન્તરરૂપપઞ્ચદશસ્થલાનિ શિવભક્તસ્ય
વિધેયાનીત્યર્થઃ

પિણ્ડસ્થલમ્
સમસ્તવેદાગમશિરઃસિદ્ધાઙ્ગષટ્સ્થલલિઙ્ગષટ્સ્થલાન્તર્ગતત્વેન
સમાચરણીયપિણ્ડતાદિવૃત્તિજ્ઞાનશૂન્યતાન્તૈકોત્તરશતસ્થલાનાં
મુખ્યં પિણ્ડસ્થલં નિરૂપયતિ -
બહુજન્મકૃતૈઃ પુણ્યૈઃ પ્રક્ષીણે પાપપઞ્જરે

શુદ્ધાન્તઃકરણો દેહી પિણ્ડશબ્દેન ગીયતે ।
અનેકજન્મકૃતધર્મૈર્મનોવાક્કાયકર્મકૃતપાપસમૂહે નષ્ટે સતિ
નિર્મલાન્તઃકરણવાનાત્મા પિણ્ડશબ્દેન કથ્યત ઇત્યર્થઃ
પુનર્જન્માન્તરકર્મયોગાત્ સ એવ જીવઃ ઇતિ શ્રુતેઃ । ઉક્તપ્રકારેણ
શુદ્ધાન્તઃકરણઃ સ એવ જીવઃ પિણ્ડાભિધાન ઇતિ યાવત્ । અત્ર પિણ્ડસ્થલં
સાધનમ્ વક્ષ્યમાણપિણ્ડજ્ઞાનાદિશતસ્થલાનિ સાધ્યાનિ । નેત્રે દ્વે અપિ
યથા દર્શનમેકમ્ પાદૌ દ્વાવપિ યથા ગમનમેકમ્ તથા આત્મલાભાન્ન
પરં વિદ્યતે નાત્મનઃ પરદેવતા ઇતિ શ્રુત્યાગમપ્રતિપાદ્યપિણ્ડસ્થલં
ગુરૂપદેશસ્વાનુભાવાભ્યામેકં સદ્વિજ્ઞેયમિતિ ભાવઃ

પ્. ૬૭)
નન્વયં પિણ્ડશબ્દવાચ્યઃ કિં લોકસાધારણો વા તદ્વિશિષ્ટો વેત્યત્રાહ-
શિવશક્તિસમુત્પન્ને પ્રપઞ્ચેઽસ્મિન્ વિકલ્પ્યતે

પુણ્યાધિકઃ ક્ષીણપાપઃ શુદ્ધાત્મા પિણ્ડનામકઃ ।
શિવશક્તિસમુત્પન્ને લિઙ્ગાઙ્કિતં પશ્ય જગદ્ભગાઙ્કમ્ ઇતિ વ્યાસવચનાત્
શિવશક્તિભ્યામુત્પન્નેઽસ્મિન્ પ્રપઞ્ચે પુણ્યાધિક્યાત્ પાપક્ષયાત્
શુદ્ધાત્મા નિર્મલાન્તઃકરણઃ પિણ્ડાભિધાનઃ પુરુષઃ વિશિષ્યત
ઇતરજનાપેક્ષયા શ્રેષ્ઠો ભવતીત્યર્થઃ

નનુ તર્હ્યયં પિણ્ડનામકઃ શિવો વા તદન્યો વા ઇત્યત્રાહ -
એક એવ શિવઃસાક્ષાચ્ચિદાનન્દમયો વિભુઃ

નિર્વિકલ્પો નિરાકારો નિર્ગુણો નિષ્પ્રપઞ્ચકઃ ।
અનાદ્યવિદ્યાસમ્બન્ધાત્ તદંશો જીવનામકઃ

ચિદાનન્દમયઃ સ્વતન્ત્રપ્રકાશઃ અત એવ સાક્ષાદ્ અહમિતિ
દેશકાલાદ્યચુમ્બિતત્વેન સર્વલોકપ્રત્યક્ષઃ ઉતૈનં ગોપા અદૃશન્ [વા૦ સં૦
૧૬।૭] ઇત્યાદિશ્રુતેઃ । વિભુઃ પૂર્ણઃ નિર્વિકલ્પો ભેદરહિતઃ અત એવ નિષ્પ્રપઞ્ચકો
માયિકપ્રપઞ્ચશૂન્યઃ નિરાકારો નીલપીતાદ્યાકારરહિતઃ નિર્ગુણો
માયિકસત્ત્વરજસ્તમોગુણરહિતઃ શિવઃ અકુણ્ઠિતેચ્છાદ્યનેકકલ્યાણપૂર્ણઃ
પરમાત્મા એક એવ એકમેવાદ્વિતીયમ્ [છા૦ ઉ૦ ૬।૨।૧] ઇતિ શ્રુતેઃ શિવાતિરેકેણ
પદાર્થાન્તરં નાસ્તીત્યર્થઃ । તથાપ્યનાદ્યવિદ્યાસમ્બન્ધાદ્
જીવબ્રહ્મવિભાગવદ્વક્ષ્યમાણ-
સ્વવિમર્શશક્ત્યનાદિપરિકલ્પિતમાયાસમ્બન્ધાત્ તદંશો
જ્ઞાનક્રિયાસામરસ્યાત્મનઃ શિવસ્ય અંશશ્ચિત્ક્રિયાલક્ષણો જીવનામકો જીવ
ઇત્યભિધાનવાનિત્યર્થઃ મમૈવાંશો જીવલોકે જીવભૂતઃ સનાતનઃ [ભ૦
ગી૦ ૧૫।૭] ઇતિ ભગવદુક્તેઃ અંશો નાનાવ્યપદેશાત્ [બ્ર૦ સૂ૦ ૨।૩।૪૩।૧૭] ઇતિ
બ્રહ્મસૂત્રસ્થિતેશ્ચ ॥ ૩૩-૩૪ ॥
અથ કથં શિવસ્તદન્તરઙ્ગે તિષ્ઠતીત્યત્રાહ -
દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાદિજાતિભેદે વ્યવસ્થિતઃ ।
પ્. ૬૮)
માયી મહેશ્વરસ્તેષાં પ્રેરકો હૃદિ સંસ્થિતઃ

સ જીવો દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાદિજાતિભેદેઽપ્યવસ્થિતઃ
દેવાઃ ષોડશલક્ષાણિ નવલક્ષાણિ માનુષાઃ ।
દશભિર્દશભિસ્તદ્વજ્જલજા વિહગા મૃગાઃ ॥
સરીસૃપાસ્તુ લક્ષાણિ એકાદશ ચરેતરાઃ ।
અષ્ટૌ ચ દશલક્ષાણિ સપ્તજન્માન્યમૂનિ વૈ ॥
અત્ર સરીસૃપાઃ સર્પાઃ । સ્પષ્ટમન્યત્ । ઇતિ સ્કાન્દવચનાત્
સુરનરોરગાદિનાનાજાતિભેદે તિષ્ઠતીત્યર્થઃ । મહેશ્વર ઉક્તલક્ષણઃ
પરશિવઃ માયાં તુ પ્રકૃતિ વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ [શ્વે૦ ઉ૦ ૪।૧૦] ઇતિ
શ્રુતેઃ । ઉક્તલક્ષણમાયાશક્તિસહિતઃ સન્ તેષામુક્તવિધજીવાનાં પ્રેરકો
ધર્માધર્મગોચરબુદ્ધિવૃત્તિપ્રેરકઃ સન્ હૃદિ તદન્તરઙ્ગે સંસ્થિતઃ
તિષ્ઠતીત્યર્થઃ

એવંરૂપાયાં સ્થિતૌ જીવેશ્વરૌ ન બ્રહ્માતિરિક્તૌઃ કિન્તુ બ્રહ્મણિ
જીવત્વમીશ્વરત્વં ચ કલ્પિતમાહ -
પ્. ૬૯)
ચન્દ્રકાન્તે યથા તોયં સૂર્યકાન્તે યથાઽનલઃ ।
બીજે યથાઙ્કુરઃ સિદ્ધસ્તથાત્મનિ શિવઃ સ્થિતઃ

જીવે શિવસ્તાદાત્મ્યસમ્બન્ધેન તિષ્ઠતીત્યર્થઃ

નનુ પ્રતિબિમ્બસ્ય દર્પણાદ્યુપાધિકૃતત્વેન પ્રતિબિમ્બત્વં
તન્નિરૂપિતબિમ્બત્વં ચ સૂર્યે કલ્પિતમિતિ વક્તું યુક્તમ્ બ્રહ્મણિ
તદ્વ્યતિરિક્તોપાધિર્નાસ્તીતિ તદયુક્તમિતિ દૃષ્ટાન્તોઽયં વિષમ ઇત્યત્રાહ -
આત્મત્વમીશ્વરત્વં ચ બ્રહ્મણ્યેકત્રકલ્પિતમ્ [તુલનીય- અગ્નિર્યથૈકો
ભુવનં પ્રવિષ્ટો રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ । એકસ્તથા
સર્વભૂતાન્તરાત્મા રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બહિશ્ચ ॥ (ક૦ ઉ૦ ૨।૫।૯)] ।
બિમ્બત્વં પ્રતિબિમ્બત્વં યથા પૂષણિ કલ્પિતમ્

એકત્ર એકસ્મિન્નિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

ગુણત્રયવિભેદેન પરતત્ત્વે ચિદાત્મનિ ।
ભોક્તૃત્વં ચૈવ ભોજ્યત્વં પ્રેરકત્વં ચ કલ્પિતમ્

સાત્ત્વિકાદિગુણત્રયભેદેન પરતત્ત્વે ચિદાત્મનિ શુદ્ધચૈતન્યે ભોક્તૃત્વં
ભોજ્યત્વં પ્રેરકત્વં ચ કલ્પિતમિત્યર્થઃ

નનુ શુદ્ધચિદ્રૂપે પરમશિવે સાત્ત્વિકાદિગુણત્રયસમ્બન્ધો નાસ્તીત્યુક્તત્વાત્
કથમુક્તાર્થસિદ્ધિરિત્યત્રાહ -
ગુણત્રયાત્મિકા શક્તિર્બ્રહ્મનિષ્ઠા સનાતની ।
તદ્વૈષમ્યાત્ સમુત્પન્ના તસ્મિન્ વસ્તુત્રયાભિધા

બ્રહ્મનિષ્ઠા સંયોગસ્ય ક્રિયાપૂર્વત્વાદન્યતરોભયકર્મજશ્ચ
સંયોગસ્તાવદ્ભિન્ન
પ્. ૭૦)
દેશસ્થિતયોરેવોપપદ્યત ઇતિ બ્રહ્મબાહ્યદેશાભાવેન સંયોગસ્યાસમ્ભવાદ્
અક્રિયાપૂર્વસંયોગસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાદ્વિષ્ણોરવિચિછન્નપ્રસરત્વેન
વિચ્છેદશૂન્યતયા સન્ધિબન્ધાનવકાશશ્ચ રસોઽહમપ્સુ કૌન્તેય
પ્રભાઽસ્મિ શશિસૂર્યયોઃ [ભ૦ ગી૦ ૭।૮।૪] ઇતિ ભગવદુક્તેઃ
ઔષ્ણ્યં હુતાશ ઇવ શીતલિમાનમિન્દૌ
શય્યાસુ માર્દવમિવાશ્મસુ કર્કશત્વમ્ ।
બાહ્યેષુ મોહ ઇવ યોગિષુ ચ પ્રબોધઃ
સ્વાતન્ત્ર્યમસ્તિ હિ નિયન્ત્રયિતુર્મહન્મે ।
ઇત્યભિયુક્તોક્તેશ્ચ સામરસ્યાભેદલક્ષણતાદાત્મ્ય [તદ્ભિન્નત્વે સતિ
તદભેદેન પ્રતીયમાનત્વં તાદાત્મ્યમ્ ।] સમ્બન્ધેન વર્તમાના નાતો
ભેદાભેદયોર્વિરોધઃ સાર્વત્રિકઃ । સનાતની નિત્યા શક્તિઃ
જ્ઞાનક્રિયાસામરસ્યાત્મિકા સ્વાભાવિકી વિમર્શશત્કિઃ અસ્તીતિ શેષઃ ।
અન્યથા પ્રકાશરૂપત્વેઽપિ બ્રહ્મણઃ
પ્રતિબિમ્બનક્ષમત્વાદિસ્વરૂપપરામર્શશૂન્યત્વાચ્ચ
સ્ફટિકમણિમુકુરાદિપ્રકાશવત્
સચ્ચિદાનન્દાત્મકસ્વરૂપપરામર્શશૂન્યત્વેન જડતાપત્તિરનિવાર્યૈવેતિ સા
પરાઽસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચ [શ્વે૦ ઉ૦ ૬।૮]
ઇતિ શ્રુતેશ્ચિદાનન્દેચ્છાજ્ઞાનક્રિયાદિનાનારૂપિણી
ચકારસ્યાનુક્તાર્થપ્રકાશકત્વાત્ । તત્ર ચિદાનન્દયોરખણ્ડત્વેન
વિક્ષોભાભાવાદિચ્છાદિશક્તીનાં સવિષયત્વેન વિક્ષોભસમ્ભવાદ્
ભેદાભેદસ્ફુરણમયી મયૂરાણ્ડસગતપાદપક્ષવર્ણવૈચિત્ર્યન્યાયેન
સ્વતાદાત્મ્યક્રોડીકૃતચરાચરવિશ્વમયી । એવંરૂપિણી
વિમર્શશક્તિરવિભાગપરામર્શદશાયાં સ્વસ્થા
વિભાગપરામર્શદશાયાં ગુણત્રયાત્મિકા ભવતિ । કથમિતિ ચેત્ ઉચ્યતે -
તદ્વિમર્શશક્તેરંશમાત્રે ઘૃતકાઠિન્યન્યાયેન ક્રિયાંશસ્ય
જ્ઞાતૃતાવિયોગાદ્ જ્ઞાનાંશસ્ય કર્તૃતાવિયોગાદ્
ઉત્તમકર્તૃતાવિનિર્મુક્તજ્ઞાનાંશાત્ સત્ત્વગુણાત્મિકા વિદ્યાશક્તિરુત્પન્ના
ભવતિ તાદૃશજ્ઞાતૃતાવિનિર્મુક્તક્રિયાંશાત્
કિઞ્ચિત્સત્ત્વતમોમિશ્રરજોગુણશક્તિરાવિર્ભવતિ । જાનામીતિ વ્યવહારે જ્ઞાનસ્ય
ક્રિયાભિન્નત્વાત્ કરોમીત્યત્ર કર્તૃતાયા અપિ
સ્ફુરદ્રૂપત્ત્વાજ્જ્ઞાનક્રિયયોર્વસ્તુત ઐક્યેઽપિ વિભાગપરામર્શમહિમ્ના
જ્ઞાનં ક્રિયા ન ભવતિ ક્રિયા જ્ઞાનં ન ભવતીત્યન્યોન્યાભાવબુદ્ધિરેવ
તમોગુણશક્તિરિત્યેવં ગુણત્રયાત્મિકા સતી
પ્. ૭૧)
તદ્વૈષમ્યાદ્ ગુણત્રયતારતમ્યાત્તસ્મિન્ શુદ્ધચિદ્રૂપે પરમશિવે
વસ્તુત્રયાભિધાભોજ્યભોક્તૃપ્રેરકલક્ષણનામરૂપક્રિયાવતી સતી
સમુત્પન્ના પ્રતિસ્ફુરણગત્યા માયાખ્યયાવિર્ભૂતેત્યુક્તાર્થસિદ્ધિરિતિ
ભાવઃ । અનેન સર્વં વિશ્વમણ્ડરસન્યાયેન વિભાગપરામર્શરૂપેણાસ્તીતિ
સૂચિતમિતિ ન પરિણામવાદકૃતશઙ્કાવકાશઃ
ચિદાત્મૈવ હિ દેવોઽન્તઃસ્થિતમિચ્છાવશાદ્બહિઃ ।
યોગીવ નિરુપાદાનમર્થજાતં પ્રકાશયેત્ ॥ [ઈ૦ પ્ર૦ ૧।૭]
ઇતિ શ્રીમદીશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞોક્તેશ્ચ અસદુત્પત્ત્યસમ્ભવાદતિપ્રસઙ્ગાત્ નાસતો
વિદ્યતે ભાવઃ [ભ૦ ગી૦ ૨।૧૬] ઇતિ ગીતત્વાચ્ચ । નન્વેવં ચેદ્વિશ્વસ્ય
સત્યતાપત્ત્યા બન્ધનિવૃત્તિર્ન સ્યાત્ નાભાવો વિદ્યતે સતઃ [ભ૦ ગી૦ ૨।૧૬] ઇતિ
ગીતત્વાદિતિ ચેન્ન આદ્યન્તકોટ્યોશ્ચિદેંકરૂપત્વેનાકાર્યકારિત્વાદિચ્છા-
ભૂમિપ્રવિષ્ટઘટાદિવન્મુક્તસ્યાપિ ન પુનર્બન્ધઃ । ઈશ્વરેચ્છાયાસ્તત્ર
નિયામકત્વાદિતિ ।
નન્વનાદ્યવિદ્યાસમ્બન્ધાદિતિ પૂર્વમુપક્રાન્તત્વેનાનિર્વચનીયસમ્બન્ધેન
બ્રહ્મનિષ્ઠા સનાતની બ્રહ્મસમાનસત્તાકા ગુણત્રયમયી
શક્તિરધ્યાસરૂપિણ્યનાદ્યવિદ્યાશક્તિરસ્તિ
તદ્વૈષમ્યાત્તદ્ગુણવૈષમ્યાત્તસ્મિન્ બ્રહ્મણિ વસ્તુત્રયાભિધા
વસ્તુત્રયમિત્યભિધા સમુત્પન્નેતિ વ્યાખ્યાતું શક્યત્વત્ કિમિત્યેતાવાન્
પ્રયાસ ઇતિ ચેન્ન
તદીયા પરમા શક્તિઃ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણા ।
સમસ્તલોકનિર્માણસમવાયસ્વરૂપિણી ।
તદચ્છિયાઽભવત્સાક્ષાત્તત્સ્વરૂપાનુકારિણી ॥
ઇતિ તતોઽપિ પૂર્વોપક્રાન્તવચનવિરોધાત્
બ્રહ્માણ્ડશતકોટીનાં સર્ગસ્થિતિલયાન્ પ્રતિ ।
સ્થાનભૂતો વિમર્શો યસ્તદ્ભાણ્ડસ્થલમુચ્યતે ॥
પરાહન્તાસમાવેશપરિપૂર્ણવિમર્શવાન્ ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વગઃ સાક્ષી સર્વકર્તા મહેશ્વરઃ ॥
વિશ્વાધારં મહાસંવિત્પ્રકાશપરિપૂરિતમ્ ।
પરાહન્તામયં પ્રાહુર્વિમર્શં પરમાત્મનઃ ॥
યથા ચન્દ્રે સ્થિરા જ્યોત્સ્ના વિશ્વવસ્તુપ્રકાશિની ।
તથા શક્તિર્વિમર્શાત્મા પ્રકારે બ્રહ્માણિ સ્થિતા ॥
ઇતિ વક્ષ્યમાણભાણ્ડભાજનસ્થલવચનવિરોધાચ્ચ । અત્ર શક્તેઃ
પ્. ૭૨)
શિવાભિન્નત્વેન નિરવયવત્વાત્ કથં સાંશપ્રપઞ્ચોપાદાનકારણત્વં
સમ્ભવતીતિ નાશઙ્કનીયમ્ યથા પરમાણૂનાં નિરવયવત્વેઽપિ
તત્કાર્યરૂપદ્વ્યણુકાદેઃ સાવયવતાપ્રાપ્ત્યા વિશ્વોપાદાનત્વમઙ્ગીક્રિયતે
તથા તત્સ્વાતન્ત્ર્યપરિકલ્પિતાયા માયાશક્તેઃ
સાવયવત્વસમ્ભવાદ્વિશ્વોપાદાનત્વં સમ્ભવતીતિ
શક્તેરઘટનઘટનાપટીયસ્ત્વાત્ । અથ ભવદઙ્ગીકૃતાવિદ્યાઙ્ગીકારોઽપિ ન
સમ્ભવતિ તસ્યા દોષરૂપત્વેન બ્રહ્મણસ્તદાશ્રયત્વે દોષિત્વપ્રસઙ્ગાત્ । નનુ
શુક્તિકાશકલભાસમાનરજતસ્ય યથા તત્સમ્પર્કો ન વિદ્યતે તથા બ્રહ્મણિ
ભાસમાનાવિદ્યાયા અપિ તત્સમ્પર્કાભાવાન્નોક્તદોષ ઇતિ ચેત્ તર્હિ
જીવેશ્વરવિવેક એવ ન સ્યાત્ અવિદ્યાસમ્પર્કાભાવાત્ । ન ચ પ્રતિબિમ્બદ્વારા
તદ્વિવેકઃ સમ્ભવતીતિ વાચ્યમ્ મુખાદિબિમ્બબાહ્યદર્પણાદિવદ્
બિમ્બરૂપબ્રહ્મબાહ્યેદેશે
દર્પણસ્થાનાપન્નાવિદ્યાસ્થિત્યઙ્ગીકારાસમ્ભવાદ્
બ્રહ્મબાહ્યદેશાભાવાજ્જલપ્રવિષ્ટમુખવદ્ દર્પણરેખાવચ્ચ તત્રૈવ
મગ્નસ્ય તત્રૈવ પ્રતિફલનાસમ્ભવાદ્ બ્રહ્માપેક્ષયા અવિદ્યાયા
અસ્વચ્છત્વાચ્ચ । તથાપિ દર્પણપ્રતિબિમ્બિતમહ્યાદિવત્
પ્રતિબિમ્બિતપદાર્થસ્યાર્થક્રિયાશૂન્યત્વેન ભોક્તૃત્વાદેર્નિરાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગ
। ન ચ દર્પણપ્રતિબિમ્બિતાદિત્યસ્ય નેત્રચઞ્ચુત્વવત્ સમ્ભવતીતિ વાચ્યમ્ તદ્વદ્
બિમ્બરૂપે બ્રહ્મણિ ભોક્તૃત્વાદેરભાવાત્ । ન ચ
હરિદ્રાચૂર્ણયોગેનાનુભયનિષ્ઠલૌહિત્યભાસનમિવ સમ્ભવતીતિ વાચ્યમ્
તદ્વદવિદ્યાપ્રતિબિમ્બયોઃ સાક્ષાદ્વસ્તુત્વાભાવાત્
સંયોજકાન્તરશૂન્યત્વાચ્ચ મુખ્યપ્રકાશસ્યાસઙ્ગત્વાદનેનૈવ
લોહમણિદૃષ્ટાન્તસ્યાપિ દૂરીકૃતત્વાત્ તથાપિ પ્રતિબિમ્બસ્ય
દર્પણાદ્યુપાધિનિબન્ધનત્વેન નિશ્ચિતતયા માયાકાર્યત્વેન મિથ્યાત્વાત્
પ્રત્યગૈક્યં ન સમ્ભવતીતિ તત્ત્વમસીત્યુપદેશો નિરર્થક એવ સ્યાત્ ।
નન્વવિદ્યાનિવૃત્તિદ્વારા તસ્યાપિ નિવૃતીર્જાયત ઇતીદમેવ પ્રત્યગૈક્યમિતિ ચેત્
આત્મહાનિરપુરુષાર્થ ઇતિ કસ્યાપિ ભવદભિમતમુક્તૌ પ્રવૃત્તિરેવ ન સ્યાદિતિ
સંક્ષેપઃ ।
અથ તદ્વિશિષ્ટત્વમપિ ન સમ્ભવતિ દોષિત્વપ્રસક્ત્યા
બ્રહ્મણસ્તત્સમ્પર્કાભાવાદિત્યુક્તત્વાત્ તથાપ્યંશે વા સાકલ્યે વા? નાદ્યઃ
બ્રહ્મણો નિરંશત્વેનોર્ધ્વાધસ્તિર્યગ્ભાગ્ભેદશૂન્યત્વાત્ ।
કલ્પિતાંશભેદોઽપિ ન સમ્ભવતિ કુત્ર સ્થિત્વા કલ્પયત્યવિદ્યેતિ
વિજ્ઞાતુમશક્યત્વદ્ બ્રહ્મબાહ્યદેશાભાવાત્ । ન ચ નિરંશેઽપ્યાકાશે
નક્ષત્રાદિસ્થિતિરિવ સમ્ભવતીતિ વાચ્યમ્ તસ્યા વાય્વાધારત્વાદાકાશસ્યાપિ
જન્યદ્રવ્યત્વેન સાંશત્વાઙ્ગીકારેણ તદ્
દૃષ્ટાન્તસ્યાનુભયવાદિસિદ્ધત્વાચ્ચ । નન્વઘટનાપટીયસી સેતિ ચેત્ સત્યમ્
તદ્ભાવસ્ય ચૈતન્યાશ્રયબલાધીનત્વેનોક્તરીત્યા તદસમ્ભવાદન્યથા
ચૈતન્યં ખણ્ડિતમેવ ભવેત્ સાંખ્યમતપ્રવેશાપત્તિશ્ચ । નાપિ દ્વિતીયઃ
શુદ્ધાશુદ્ધવિભાગાસમ્ભવાત્ ।
પ્. ૭૩)
નનુ સંસારાવસ્થાયામશુદ્ધત્વં મુક્ત્યવસ્થાયાં શુદ્ધત્વમિતિ ચેન્ન
જીવ ઈશો વિશુદ્ધા ચિત્ તથા જીવેશયોર્ભિદા ।
અવિદ્યાતચ્ચિતોર્યોગઃ ષડસ્માકમનાદયઃ ॥ [પઞ્ચદશી]
ઇતિ સંસારાવસ્થાયામેવ શુદ્ધાશુદ્ધવિભાગસ્યાઙ્ગીકૃતત્વાત્ । નન્વેવં
નિર્વક્તુમશક્યત્વેઽપિ તમ આસીત્ [ઋ૦ વે૦ ૧૦।૧૨૯।૩]
ઇત્યાદિશ્રુત્યાદિપ્રમાણબલાદવિદ્યાઽઙ્ગીકરણીયૈવેતિ ચેત્તેષાં

શ્રુત્યાદિપ્રમાણાનાં સત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ પ્રમાણપ્રમેયયોર્ઘટં પ્રતિ
ચક્ષુરાદિરિવ તદ્વિજાતીયતાયા અઙ્ગીકરણીયત્વાત્ । ન ચ વ્યવસાયં
પ્રત્યનુવ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યાઙ્ગીકારાન્નાયં નિયમ ઇતિ વાચ્યમ્
જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાતૃવિશ્રાન્તત્વેન કદાપીદમિતિ
પ્રમેયપદનિષ્ઠત્વાભાવેનાનુવ્યવસાયસ્ય
વ્યવસાયભૂતઘટહૃદયઙ્ગમીકરણપ્રવીણત્વાત્ અન્યથા
વ્યવસ્થાહાનિરનવસ્થાપત્તિઃ ઘટોઽપિ ઘટાન્તરવિષયઃ
સ્યાદિત્યતિપ્રસઙ્ગશ્ચેતિ તદ્દૃષ્ટાન્તસ્યાનુભયવાદિસિદ્ધત્વાત્ । અવિદ્યાયાશ્ચ
સત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ અનાદિભાવત્વેનાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ન ચાપ્રયોજકોઽયં હેતુઃ
યદિ સત્યત્વં ન સ્યાત્તાર્હ્યનાદિભાવત્વં ચ ન સ્યાદ્ ઘટવદિતિ
વ્યતિરેકિદૃષ્ટાન્તસ્યાપિ વિદ્યમાનત્વાત્
બ્રહ્માતિરિક્તત્વેનાઙ્ગીકૃતત્વાદસત્કલ્પતાપત્તિશ્ચ । તદ્ભિન્નસ્ય
તદ્બાહ્યતાનિયમો નાસ્તીત્યત્ર માનાભાવાત્
સકલપ્રમાણશેષિમહાપ્રકાશબાહ્યત્વાત્ । ન ચ ઘટગતરૂપાદિદૃષ્ટાન્તઃ
તદ્વદસમવેતત્વાત્ । નાપિ ઘટાકાશદૃષ્ટાન્તઃ આત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃ
[તૈ૦ ઉ૦ ૨।૧] ઇત્યાદિશ્રુતેઃ પવનાદીનાં સાક્ષાત્પરમ્પરયા તત્કાર્યત્વેન
તદન્તર્ગતત્વસમ્ભવાત્ । નેહ તથા ચૈતન્યસ્યાસઙ્ગત્વાત્
સદ્વત્સજાતીયત્વાભાવાચ્ચ । યથાકથઞ્ચિદઙ્ગીકારેઽપિ તસ્યાઃ પ્રમેયત્વાત્
પ્રમેયસ્ય પ્રમાદ્વારા પ્રમાતૃવિશ્રાન્તિરઙ્ગીકરણીયેતિ વિદ્યૈવ ભવેદ્
અવિદ્યેતિ વાર્તૈવ ન સ્યાત્ અન્યથા નષ્ટઘટવિષયિણી સ્મૃતિર્ન સ્યાત્ । ન ચ
સંસ્કારાત્ સમ્ભવતીતિ વાચ્યમ્ તસ્યાપિ સવિષયત્વેનૈવાત્મસમવેતત્વાત્ ।
એવં ભવદભિમતાવિદ્યાયાં માનાભાવાત્ અઙ્ગીકારેઽપિ નિર્વાહાભાવાદ્
બાધકાવિર્ભાવાચ્ચાનુપપન્નત્વેન બ્રહ્મણો જડતાનિવૃત્ત્યર્થં
બલાત્તત્સ્વભાવભૂતવિમર્શશક્તેરઙ્ગીકરણીયત્વેન તસ્યા
વિશ્વોપાદાનકારણીભૂતમાયારૂપત્વમુપપાદયિતું પ્રયાસોઽયં
સાર્થક ઇતિ ।
નન્વેવં ચેદ બ્રહ્મણિ કિં પ્રમાણમ્ સ્વાતિરિક્તમાનાન્તરાભાવાત્ અન્યથા
બ્રહ્મ સદેવ ભવેદિતિ ચેન્ન તસ્ય
સ્વપ્રકાશત્વેનાહંપરામર્શમયસ્વાનુભૂતિપ્રમાણસ્ય
પ્. ૭૪)
જાગરૂકત્વાત્ વિમર્શશક્તેઃ
પ્રકાશાભિન્નત્વેઽપ્યઘટનઘટનાપટીયસ્ત્વાત્
સ્વસ્વાતન્ત્ર્યપરિકલ્પિતસામરસ્યાભેદસદ્ભાવાત્ પ્રમેયપ્રમાણવ્યવહારઃ
સમ્ભવતીતિ ન કાચિદનુપપત્તિઃ । સ્વાતિરિક્તમાનાન્તરગમ્યત્વે
ઘટવજ્જડત્વાપત્તિઃ શ્રુત્યાદિપ્રમાણાન્ ચત્વારિ વાક્પરિમિતા પદાનિ [ઋ૦ વે૦
૧।૧૬૪।૪૫] ઇતિ શ્રુતેરારમ્ભવિવક્ષાધ્યવસાયોક્તિરૂપે વિમર્શમયત્વેન
વિભાગપરામર્શદશાયાં તન્માહાત્મ્યપ્રકાશનપરત્વાત્
શ્રુત્યાદિપ્રસિદ્ધાવિદ્યાદિશબ્દાનાં
સ્વાતન્ત્ર્યપરિકલ્પિતમાયાપરત્વસમ્ભવાત્ સર્વં સમઞ્જસમ્

પ્. ૭૫)
જીવ ઈશો વિશુદ્ધા ચિત્ તથા જીવેશયોર્ભિદા ।
અવિદ્યા તચ્ચિતોર્યોગઃ ષડસ્માકમનાદયઃ ॥
અથ કેન ગુણેન કિં વસ્તુ જાતમિત્યત્રાહ-
કિઞ્ચિત્સત્ત્વરજોરૂપં ભોક્તૃસંજ્ઞકમુચ્યતે ।
અત્યન્તતામસોપાધિર્ભોજ્યમિત્યભિધીયતે ।
પરતત્ત્વમયોપાધિર્બ્રહ્મચૈતન્યમીશ્વરઃ

પ્. ૭૬)
રજોગુણસ્ય કિઞ્ચિત્સત્ત્વતમોમિશ્રત્વાત્ ચાતુર્વર્ણ્ય મયા સૃષ્ટં
ગુણકર્મવિભાગશઃ [ભ૦ ગી૦ ૪।૧૩] ઇતિ ભગવદુક્તેઃ
તાદૃગ્રજોગુણમિશ્રચૈતન્યં ભોક્તૃજીવચૈતન્યમિત્યર્થઃ ।
અત્યન્તતામસોપાધિવિશિષ્ટચૈતન્યં ભોજ્યરસાદિરૂપં પરતત્ત્વમયોપાધિઃ
આભ્યામુત્કૃષ્ટત્વેન
પરતત્ત્વરૂપસત્ત્વગુણોપાધિવિશિષ્ટચૈતન્યપ્રેરકીભૂતમહેશ્વર ઇત્યર્થઃ

અથોક્તમર્થં દૃઢયતિ-
ભોક્તા ભોજ્યં પ્રેરયિતા વસ્તુત્રયમિદં સ્મૃતમ્ ।
અખણ્ડે બ્રહ્મચૈતન્યે કલ્પિતં ગુણભેદતઃ

સ્પષ્ટમ્

અત્ર પ્રેરયિતા શમ્ભુઃ શુદ્ધોપાધિર્મહેશ્વરઃ ।
સમિશ્રોપાધયઃ સર્વે ભોક્તારઃ પશવઃ સ્મૃતાઃ

અથ તેષાં ગુણનામાન્તરાણ્યાહ-
ભોજ્યમવ્યક્તમિત્યુક્તં શુદ્ધતામસરૂપકમ્ ।
સર્વજ્ઞઃ પ્રેરકઃ શમ્ભુઃ કિઞ્ચિજ્જ્ઞો જીવ ઉચ્યતે ।
અત્યન્તગૂઢચૈતન્યં જડમવ્યક્તમુચ્યતે

અધિકસત્ત્વોપાધિકત્વાન્મહેશ્વરઃ સર્વજ્ઞઃ સુખભોક્તા શમ્ભુઃ
કિઞ્ચિત્તમોમિશ્રત્વાત્ સંહારકૃત્યપ્રવીણઃ ક્રોધયુક્તઃ । જીવાસ્તુ
કિઞ્ચિત્સત્ત્વતમોમિશ્રરજોપાધિકત્વાત્ કિઞ્ચિઞ્જ્ઞા જ્ઞાનાજ્ઞાનસમ્મિલિતાઃ
અત એવ સુખદુઃખભોક્તારઃ । શુદ્ધતામસોપાધિકં ભોજ્યમવ્યક્તં
પ્રકૃતિરિત્યર્થઃ । કિમિદમવ્યક્તમિત્યત્રાહ - અત્યન્તેતિ ।
વૃક્ષાદીનામિન્દ્રિયપ્રાણાદિશૂન્ય(પ્રાય)ત્વેન કેવલજડ(પ્રાય)ત્વેઽપિ
પિપાસાયા વિદ્યમાનત્વાત્ સસ્યાદીનાં શિલાદીનાં વૃદ્ધિદર્શનાદ્
અવ્યક્તચૈતન્યમિતિ વ્યવહારઃ । અવ્યક્તં પ્રકૃતિર્માયેતિ પર્યાયાઃ

પ્. ૭૭)
એવં માયાગુણભેદરૂપોપાધિત્રયં પ્રદર્શ્યાનન્તરં
લિઙ્ગાઙ્ગરૂપશિવજીવસ્વરૂપં સુલક્ષયિતું પૂર્વોક્તમાયોપાધિં દ્વિધા
વિભજ્ય દર્શયતિ-
ઉપાધિઃ પુનરાખ્યાતઃ શુદ્ધાશુદ્ધવિભેદતઃ ।
શુદ્ધોપાધિઃ પરા માયા સ્વાશ્રયા(ઽ)મોહકારિણી

ઉપાધિઃ પૂર્વોક્તમાયોપાધિઃ પુનઃ શુદ્ધાશુદ્ધભેદેન દ્વિધા ભવતિ
તત્ર શુદ્ધોપાધિઃ પરા માયા સ્વાશ્રયા મોહકારિણીત્યૂર્ધ્વમાયેત્યર્થઃ

અશુદ્ધોપાધિરપ્યેવમવિદ્યાશ્રયમોહિની ।
અવિદ્યાશક્તિભેદેન જીવા બહુવિધાઃ સ્મૃતાઃ

અશુદ્ધોપાધિરવિદ્યા આશ્રયમોહિનીત્યધોમાયેત્યર્થઃ । અવિદ્યાશક્તિભેદેન
અંશભેદેનત્યર્થઃ જીવા બહુવિધાઃ સ્મૃતાઃ

માયાશક્તિવશાદીશો નાનામૂર્તિધરઃ પ્રભુઃ ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્તા ચ નિત્યમુક્તો મહેશ્વરઃ

ઈશઃ શુદ્ધોપાધિમહેશ્વરઃ માયાશક્તિવશાદ્ મહામાયાશક્તિવશાત્
સદ્યોજાતાદિનાનામૂર્તિધરો જીવાનાં બુદ્ધિપ્રેરકઃ પ્રભુઃ
કર્તુમકર્તુમન્યથાકર્તું સમર્થઃ સર્વજ્ઞઃ
સદસત્સકલપદાર્થવિષયકાનાદિજ્ઞાનશક્તિમાન્ સર્વકર્તા ચ
સકલપ્રપઞ્ચનિર્માણનિમિત્તકારણીભૂતઃ નિત્યમુક્ત
આણવાદ્યનાદિમલસમ્બન્ધરહિતઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્તા ચ સર્વજ્ઞઃ
પઞ્ચકૃત્યસમ્પન્નઃ સર્વેશ્વર ઈશતે ઇતિ વૃદ્ધજાબાલશ્રુતેઃ

પ્. ૭૮)
કિઞ્ચિત્કર્તા ચ કિઞ્ચિજ્જ્ઞો બદ્ધોઽનાદિશરીરવાન્ ।
અવિદ્યામોહિતા જીવા બ્રહ્મૈક્યજ્ઞાનવર્જિતાઃ

અથ જીવસ્વરૂપમાહ - કિઞ્ચિત્કર્તેતિ । કિઞ્ચિત્કર્તા કિઞ્ચિજ્જ્ઞો બદ્ધ
આણવાદ્યનાદિમલપાશબદ્ધ ઈશપ્રેરિતઃ સ જીવોઽનાદિશરીરવાન્ અનાદિતઃ
પ્રાપ્તશરીરાભિમાનવાન્
જ્ઞાજ્ઞૌ દ્વાવજાવીશાનીશાવજો હ્યેકો ભોક્તૃભોગાર્થયુક્તઃ ।
અનીશશ્ચાત્મા બધ્યતે ભોક્તૃભાવાદ્ જ્ઞાત્વા દેવં મુચ્યતે સર્વપાશૈઃ
[શ્વે૦ ઉ૦ ૧।૯] ।
ઇતિ શ્વેતાશ્વતરશ્રુતેઃ
અનાદિમલસમ્બન્ધાત્કિઞ્ચિજ્જ્ઞોઽણુર્યયોદિતઃ ।
અનાદિમલમુક્તત્વાત્ સર્વજ્ઞોઽસૌ શિવઃ સ્મૃતઃ ।
ઇતિ કિરણાગમોક્તેશ્ચ । એવંરૂપા જીવા અવિદ્યામોહિતાઃ સન્તો
બ્રહ્મૈકજ્ઞાનવર્જિતા અહં બ્રહ્માસ્મીતિ તાદાત્મ્યજ્ઞાનશૂન્યાઃ સન્તઃ

પરિભ્રમન્તિ સંસારે નિજકર્માનુસારતઃ ।
દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાદિનાનાયોનિવિભેદતઃ

નિજકર્માનુસારતો દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાદિનાનાયોનિભેદમધિગમ્ય સંસારે
પરિભ્રમન્તીત્યર્થઃ । અત્ર સૃષ્ટેઃ પ્રાક્ કર્માભાવાત્ કથમિતિ નાશઙ્કનીયમ્
સદ્વાદમર્યાદયા સર્વં વિશ્વમણ્ડરસન્યાયેન
પરબ્રહ્મણ્યવિભાગપરામર્શાત્મનાઽસ્તીત્યઙ્ગીકૃતત્વાત્

પ્. ૭૯)
અથ કથં ભ્રમન્તીત્યત્રાહ -
ચક્રનેમિક્રમેણૈવ ભ્રમન્તિ હિ શરીરિણઃ ।
જાત્યાયુર્ભોગવૈષમ્યકારણં [સતિ મૂલે તદ્વિપાકો જાત્યાયુર્ભોગાઃ (પા૦
યો૦ સૂ૦ ૨।૧૩)] કર્મ કેવલમ્

રથાઙ્ગમસ્તકગતલોહવલયવદ્ ભ્રમન્તીત્યર્થઃ

નનુ જીવાઃ કર્માનુસારેણ પરિભ્રમન્તિ તેષાં
જાત્યાયુર્ભોગવૈષમ્યકારણં કેવલં કર્મૈવેત્યુક્તત્વાદીશ્વરઃ
કિમર્થમઙ્ગીકરણીય ઇત્યત્રાહ -
એતેષાં દેહિનાં સાક્ષી પ્રેરકઃ પરમેશ્વરઃ ।
એતેષાં ભ્રમતાં નિત્યં કર્મયન્ત્રનિયન્ત્રણે

કર્મસૂત્રબદ્ધે સંસારચક્રે સદા પરિભ્રમતામેતેષાં વિચિત્રદેહિનામ્
એતેષાં કર્મણામિતિ શેષઃ પરમેશ્વરઃ પ્રેરકઃ કર્મણાં જડત્વેન
પ્રેરકત્વાસમ્ભવાત્ પ્રેરકત્વેન સાક્ષિત્વેનેશ્વરોઽઙ્ગીકરણીય ઇત્યર્થઃ

અથવાઽસ્ય નૈતાવન્માત્રમ્ વિશેષોઽપ્યસ્તીત્યાહ -
દેહિનાં પ્રેરકઃ શમ્ભુર્હિતમાર્ગોપદેશકઃ ।
પુનરાવૃત્તિરહિતમોક્ષમાર્ગોપદેશકઃ

સ્પષ્ટમ્

કથમિત્યત્રાહ-
સ્વકર્મપરિપાકેન પ્રક્ષીણમલવાસનઃ ।
શિવપ્રસાદાજ્જીવોઽયં જાયતે શુદ્ધમાનસઃ

અયં જીવઃ સ્વકર્મપરિપાકેન વિજ્ઞાનયોગસંન્યાસૈર્ભોગાદ્વા કર્મણઃ
ક્ષયઃ ઇતિ શિવાગમોક્તેઃ સ્વસ્વકર્મપરિપાકેન વિનષ્ટમલવાસનઃ સન્
શિવપ્રસાદાત્
પ્. ૮૦)
શુદ્ધાન્તઃકરણો જાયતે

શુદ્ધાન્તઃકરણે જીવે શુદ્ધકર્મવિપાકતઃ ।
જાયતે શિવકારુણ્યાત્ પ્રસ્ફુટા ભક્તિરૈશ્વરી

તસ્મિન્ શુદ્ધકર્મવિપાકતઃ શ્રુત્યાગમોક્તશુદ્ધકર્મપરિપાકવશાત્
શિવસ્ય કૃપા ભવતિ શિવવિષયિણી ભક્તિઃ પ્રસ્ફુટા ભવતિ તદ્દ્વારા
મોક્ષમાર્ગોપદેશ ઇત્યર્થઃ

એવમુત્પન્નશિવભક્તિમાન્ ચરમદેહી પિણ્ડશબ્દાભિધેય ઇતિ પિણ્ડસ્થલં
સમાપયતિ-
જન્તુરન્ત્યશરીરોઽસૌ પિણ્ડશબ્દાભિધેયકઃ

અસૌ જન્તુઃ એવમુત્પન્નશિવભક્તિમાન્ જીવઃ અન્ત્યશરીરઃ તદસ્ય તૃતીયં જન્મ
ઇતિ શ્રુતેશ્ચરમશરીરવાન્ સન્ પિણ્ડશબ્દાભિધેયકઃ
પિણ્ડશબ્દાભિધાનવાનિત્યર્થઃ

અથ પિણ્ડજ્ઞાનસ્થલમ્
નનુ શરીરાત્મવિવેકઃ કિમિત્યપેક્ષિત ઇત્યત્રાહ -
શરીરાત્મવિવેકેન [વિવેકો ભેદજ્ઞાનમ્ અયમસ્માત્ પૃથક્ ઇત્યાકારકમ્ ।]
પિણ્ડજ્ઞાની સ કથ્યતે ।
શરીરમેવ ચાર્વાકૈરાત્મેતિ પરિકીર્ત્યતે

શરીરાત્મવિવેકેન શરીરશરીરિણોર્વિવેકેન પિણ્ડજ્ઞાનીતિ શાસ્ત્રજ્ઞૈઃ
કથ્યત ઇત્યર્થઃ । એવંવિધવાદિભિરાત્મતત્ત્વસ્ય સંદિગ્ધત્વાત્
સંદિગ્ધેઽર્થે ન્યાયઃ પ્રવર્તત ઇતિ શાસ્ત્રકૃદ્ભિરઙ્ગીકૃતત્વાત્ શરીરાત્મત્વે
વિવેક આવશ્યક ઇત્યર્થઃ

પ્. ૮૧)
ઇન્દ્રિયાણાં તથાત્મત્વપરૈઃ પરિભાષ્યતે ।
બુદ્ધિતત્ત્વગતૈર્બૌદ્ધૈર્બુદ્ધિરાત્મેતિ ગીયતે

કથં તદ્વિવેક ઇત્યત્રાહ -
નેન્દ્રિયાણાં ન દેહસ્ય ન બુદ્ધેરાત્મતા ભવેત્ ।
અહંપ્રત્યયવેદ્યત્વાદનુભૂતસ્મૃતેરપિ

શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિભ્યો વ્યતિરિક્તઃ સનાતનઃ ।
આત્મસ્થિતિવિવેકી યઃ પિણ્ડજ્ઞાની સ કથ્યતે

અયં ભાવઃ - ગૃહક્ષેત્રાદિનાશે સતિ દુઃખદર્શનાત્ તદભિવૃદ્ધૌ
સુખાતિશયાદ્ ગૃહક્ષેત્રાદિકમેવાત્મેતિ વિષયાત્મવાદિનો લૌકિકા મન્યન્તે ।
તતોઽપિ સમધિકવિવેકભાજો ગૃહક્ષેત્રાદીનાં
મૃગપક્ષિસરિદ્ગિરિગ્રામાદિવિવેકાભાવાચ્છરીરસ્ય
તાદૃગ્વિવેકસદ્ભાવાચ્છરીરમેવાત્મેતિ ચાર્વાકા મન્યન્તે । શરીરે
પ્રાણવાયુપરિસ્પન્દાભાવે જ્ઞાનાનુદયાન્ન શરીરં (કિન્તુ) પ્રાણ એવાત્મેતિ
કેચિદ્વદન્તિ સુપ્તિકાલે પ્રાણસ્પન્દસ્ય વિદ્યમાનત્વેઽપીન્દ્રિયવ્યાપારાભાવેન
જ્ઞાનશૂન્યત્વાદિન્દ્રિયમાત્મેત્યપરે । અત્ર ઇન્દ્રિયાણાં બાહુલ્યાદ્
ઇન્દ્રિયસમૂહ આત્મેત્યુચ્યતે વા વ્યષ્ટિરૂપસ્યાત્મત્વમુચ્યતે વેતિ વિકલ્પઃ ।
નાદ્યઃ તત્રૈકસ્ય દ્વયોર્વા નાશે સમુદાયનાશેન જ્ઞાનાનુદયપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ જલમિદં સ્વચ્છં મધુરમિતિ પ્રતીતિર્ન સ્યાદિતિ
એકૈકાર્થપ્રકાશકત્વાદ્ વ્યષ્ટેઃ । એવં શરીરાદેર્જ્ઞાનશૂન્યત્વેન
જડત્વાદ્ આત્મત્વં ન સમ્ભવતીતિ બુદ્ધિરેવાત્મા । અત્ર
બુદ્ધેશ્ચક્ષુરાદિકરણસાધ્યત્વાત્ કરણાનાં કુઠારાદિવત્કર્ત્રધીનત્વાદ્
બુદ્ધ્યુત્તીર્ણઃ કશ્ચિત્ કર્તાઽઙ્ગીકરણીય ઇતિ નાશઙ્કનીયમ્ કરણજન્યસ્ય
જડત્વનિયમેન બુદ્ધેર્જડતાપત્ત્યાર્થગ્રહણાપટુત્વાન્નેષ્ટાપત્તિઃ
જડબુદ્ધેરાત્મનોઽપિ જડતાપત્તેરનિવાર્યત્વાલ્લોકવ્યવહારો વિલુપ્યેતેતિ
ભવદભિમતાત્મવદ્ બુદ્ધિઃ સ્વતઃ સિદ્ધૈવેત્યઙ્ગીકરણીયતયા પ્રથમં
ઘટાનુભવઃ તતો ઘટવિકલ્પઃ તદનન્તરં
તજ્જનિતસંસ્કારાદ્ભાવિકોટિનિષ્ઠા સ્મૃતિઃ સ્મૃત્યા લોકવ્યવહાર ઇતિ
ભિન્નકાલભિન્નાકારભિન્નવિષયિણી ક્ષણિકજ્ઞાનસન્તતિરેવાત્મેતિ
બુદ્ધિપ્રાધાન્યવાદિનો બૌદ્ધા વદન્તિ ।
અત્રોત્તરમ્- અહંપ્રત્યયવેદ્યત્વાદનુભૂતસ્મૃતેરપિ શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિભ્યો
વ્યતિરિક્તઃ સનાતન આત્માઽસ્તીતિ મમ શરીરં મમેન્દ્રિયં મમ બુદ્ધિર્મમ
સ્મૃતિઃ શરીર્યહં સ્ફુટેન્દ્રિયોઽહં જાનામિ સ્મરામીતિ
શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધ્યુત્તીઽર્ણોહંપ્રત્યયાધીનતયા
પ્. ૮૨) સ્મૃત્યાદીનામપિ ભાસમાનત્વાત્તદ્વ્યતિરિક્તઃ
કશ્ચિદાત્માસ્તીત્યઙ્ગીકરણીયમિત્યર્થઃ ।
નન્વહંપ્રત્યયસ્યાસ્માભિર્નિર્વિકલ્પકસવિકલ્પકલક્ષણ-
જ્ઞાનદ્વયાન્તર્ગતત્વેનાઙ્ગીકૃતત્વાન્ન તદ્વ્યતિરિક્તઃ ન ચ
તર્હ્યયમાત્મવ્યતિરિક્તં ન કિઞ્ચિદ્વિકલ્પયતીત્યાત્મા સિદ્ધ ઇતિ વાચ્યમ્
સ્થૂલોઽહં કૃશોઽહં સુખ્યહં દુઃખ્યહમિતિ
રૂપવેદનાસન્તાનસંસ્પર્શિત્વેન શરીરાદીન્ વિકલ્પયતીતિ
તસ્માન્નાસ્મદઙ્ગીકૃતરૂપવિવેદનસંજ્ઞાનવિજ્ઞાનસંસ્કારલક્ષણ-
પઞ્ચસન્તાનોત્તિર્ણઃ શરીરાદિસન્તાનમૂર્ધન્યોઽપ્યહંપ્રત્યયો નાત્મા
ભવિતુમર્હતિ રૂપવેદનાસન્તાનસંસ્પર્શિત્વેનાનિત્યવાત્
સુપ્તિમૂર્છાદાવભાવાચ્ચ । ન ચ ઘટમહં જાનામીત્યત્ર
વેદ્યરૂપકર્મપ્રકાશાદ્ વેદનારૂપજ્ઞાનપ્રકાશાચ્ચોત્તીર્ણત્વેન
ભાસમાનત્વાદહંપ્રત્યય આત્માનમેવ વિકલ્પયતીતિ વાચ્યમ્
તસ્યાહંપ્રત્યયવ્યતિરેકેણાદૃશ્યત્વાત્ અહંપ્રત્યયસ્યાનિત્યત્વાત્ । યદિ
પ્રત્યયસ્ય સવિષયતાઽન્યથાઽનુપપત્ત્યા તદ્વ્યતિરિક્ત આત્માઽનુમીયતે તર્હિ
કોઽયમનુમાતા? અહંપ્રત્યયો વા તદ્વ્યતિરિક્તો વા? નાદ્યઃ
અનિત્યેઽહંપ્રત્યયસ્યાનુમાતૃતાઙ્ગીકારેણાસ્મન્મતપ્રવેશાપત્તેઃ
તદ્વ્યતિરિક્તસ્યાનુમાતુરદૃશ્યત્વાત્ । યદિ દૃશ્યસ્તર્હિ તસ્ય
બુદ્ધિતુલ્યત્વપ્રસઙ્ગાદ્ બુદ્ધિરેવાત્મેતિ ચેત્ મૈવમ્ બુદ્ધેઃ ક્ષણિકત્વેન
ભિન્નકાલભિન્નવિષયભિન્નાકારત્વેનાઙ્ગીકૃતત્વાત્ નીલં પીતાદ્ભિન્નમ્
પીતં નીલાદ્ભિન્નમ્ નીલમહં જાનામિ પીતમહં જાનામિ યોઽહં બાલ્યે
પિતરાવન્વભૂવં સ એવાહમિદાનીં (યૌવને વાર્દ્ધક્યેવા)
પુત્રદારાનનુભવામીત્યેકસંવિલ્લગ્નતયા
બાહ્યાભ્યન્તરાનુસન્ધાનાસમ્ભવાત્ ક્ષણદ્વયાવગાહિ
સંવિદન્તરાનઙ્ગીકારાત્ રૂપસંસ્કારેણ રસસ્મૃત્યનુદયાત્ સ્મૃતેઃ
સ્વસમાનવિષયતાવ્યવસ્થાપકત્વેન સંસ્કારસ્ય કૃતાર્થત્વાત્ સ્મૃતિજનકં
ન કિઞ્ચિત્પશ્યામ ઇતિ સ્મૃતેર્ગગનકુસુમાયમાનત્વેન તન્મૂલકસ્ય સર્વસ્યાપિ
લોકવ્યવહારસ્યોચ્છિત્તિપ્રસઙ્ગાચ્ચ । તસ્માન્નિત્યઃ કશ્ચિદાત્માનુસંધાતા
જ્ઞાનસ્મૃત્યપોહનશક્તિમાનઙ્ગીકરણીયઃ મત્તઃ સ્મૃતિર્જ્ઞાનમપોહનં
ચ ઇત્યેતદભિપ્રાયેણૈવ ભગવતાઽપિ ગીતત્વાત્ । સ ચાહંપ્રત્યયસ્વરૂપ એવ
તદ્ભિન્નસ્યાદૃશ્યત્વાદિતિ સૂક્તત્વાત્ તસ્ય
સુપ્તિમૂર્છાદાવભાવાન્નાનિત્યત્વમાશઙ્કનીયમ્ તદા તસ્ય
શૂન્યસ્થાનનિમગ્નત્વેન તદીયસ્વપ્રકાશસ્ય તિરોહિતત્વાત્ અન્યથોત્થિતસ્ય
સુખમહમસ્વાપ્સમિતિ સુખસ્મૃત્યનુદયપ્રસઙ્ગ સ્મૃતેરનુભવમૂલકત્વાત્
સ્વતન્ત્રાંશીભૂતપ્રાણવાયુપરિસ્પન્દસ્ય વિદ્યમાનત્વેન તસ્યા (સ્મૃતેઃ)
હાનાદાનાદિરૂપતયા કર્તૃનિરૂપિતત્વાત્ કર્તૃજ્ઞાનપુરઃસરત્વાદિતિ
સંક્ષેપઃ । નન્વેતાવતા શરીરી કશ્ચિજ્જીવાત્મા સિદ્ધો ન તત્પ્રેરક ઈશ્વર ઇતિ
ચેત્ લોકે વિદારણાદિક્રિયાણાં કુઠારાદિકરણસાધ્યત્વાત્ કરણાનાં
કર્મેન્દ્રિયાધીનત્વાત્ તેષાં
પ્. ૮૩)
દેશકાલાદિપરતન્ત્રત્વાત્ સ્વતન્ત્રેણ વિના ન સમ્ભવતીતિ
વ્યવહારાન્યથાનુપપત્ત્યૈવ સોઽપિ સિદ્ધ ઇતિ વદન્તો વૈયાસિકાશ્ચ પ્રત્યુક્તા ઇતિ
મન્તવ્યમ્ ॥ ૫૬-૫૮ ॥
પ્. ૮૪)
મત્તઃ સ્મૃતિર્જ્ઞાનમપોહનં ચ । (૧૫।૧૫)
નશ્વરાણિ શરીરાણિ નાનારૂપાણિ કર્મણા ।
આશ્રિતો નિત્ય એવાસાવિતિ જન્તોર્વિવેકિતા

કર્મવશાત્ પ્રાપ્તાનિ નાનારૂપાણિ શરીરાણિ નશ્વરાણીતિ જીવસ્ય વિવેકિતા
પિણ્ડવિવેકઃ તાદૃક્પિણ્ડાશ્રિતો જીવો નિત્ય ઇતિ વિવેકિતા પિણ્ડજ્ઞવિવેકઃ

નન્વયં વિવેકઃ સાંખ્યમતસદૃશો જાત ઇત્યત્રાહ-
શરીરાત્ પૃથગાત્માનમાત્મભ્યઃ પૃથગીશ્વરમ્ ।
પ્રેરકં યો વિજાનાતિ પિણ્ડજ્ઞાનીતિ કથ્યતે

સ્પષ્ટમ્ । અયમેવ નિત્યાનિત્યલક્ષણક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિવેકઃ ક્ષેત્રજ્ઞે જીવે
પ્રેરકત્વેનેશ્વરસ્ય ચન્દ્રકાન્તે યથા તોયમ્ ઇત્યાદ્યુક્તદૃષ્ટાન્તેન
તાદાત્મ્યેન વિદ્યમાનત્વાત્ । ઉક્તં ચ ગીતાયામ્ -
ઇદં શરીરં કૌન્તેય ક્ષેત્રમિત્યભિધીયતે ।
એતદ્યો વેદ તં પ્રાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ તદ્વિદઃ ।
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્જ્ઞાનં યત્તજ્જ્ઞાનં મતં મમ ।
ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ સર્વક્ષેત્રેષુ ભારત ॥ [ભ૦ ગી૦ ૧૩।૧-૨]
ઇતિ ।
સત્યેન લભ્યસ્તપસા હ્યેષ આત્મા
સમ્યગ્જ્ઞાનેન બ્રહ્મચર્યેણ નિત્યમ્ ।
અન્તઃશરીરે જ્યોતિર્મયો હિ શુભ્રો
યં પશ્યન્તિ યતયઃ ક્ષીણપાપાઃ ॥ [મું૦ ઉ૦ ૩।૨।૫]
ઇતિ મુણ્ડકશ્રુતેઃ ।
અશરીરં યદાત્માનં પશ્યતિ જ્ઞાનચક્ષુષા ।
તદા ભવતિ શાન્તાત્મા સર્વતો વિગતસ્પૃહઃ ॥
ઇતિ દેવીકાલોત્તરવચનાચ્ચ દેહદેહિસ્વરૂપં અઙ્ગાઙ્ગિનોર્જીવેશ્વરયોઃ
સ્વરૂપં ચ વિજ્ઞેયમ્

અથ સંસારહેયસ્થલમ્
અથૈવંરૂપપિણ્ડજ્ઞાનિન ઉત્પદ્યમાનસંસારહેયસ્થલં નિરૂપયતિ-
પ્. ૮૬)
નિરસ્તહૃત્કલઙ્કસ્ય નિત્યાનિત્યવિવેકિનઃ ।
સંસારહેયતાબુદ્ધિર્જાયતે વાસનાબલાત્

ઉક્તપ્રકારેણાનેકજન્માર્જિતસુકૃતવશાત્ પ્રક્ષીણપાપત્વેન
શુદ્ધાન્તઃકરણસ્ય નિત્યાનિત્યવિવેકિનઃ પુણ્યાધિક્યેન સત્સંસ્કારબલાત્
સંસારે ત્યાગબુદ્ધિરુત્પદ્યત ઇત્યર્થઃ

કુત ઇત્યત્રાહ-
ઐહિકે ક્ષણિકે સૌખ્યે પુત્રદારાદિસમ્ભવે ।
ક્ષયિત્વાદિયુતે સ્વર્ગે કસ્ય વાઞ્છા વિવેકિનઃ

પુત્રદારાદિજાયમાનસુખસ્ય નશ્વરત્વં પ્રત્યક્ષેણાનુભૂયતે ।
જ્યોતિષ્ટોમાદિયાગજન્યસ્વર્ગસુખસ્યાપિ-
તે તં ભુક્ત્વા સ્વર્ગલોકં વિશાલં ક્ષીણે પુણ્યે મર્ત્યલોકં વિશન્તિ [ભ૦
ગી૦ ૯।૨૧।૨] ।
ઇતિ ભગવદુક્તેર્નશ્વરતાઽવગમ્યતે ।
એવંરૂપૈહિકામુષ્મિકસુખયોર્નિત્યાનિત્યવિવેકિનઃ કસ્ય વાઞ્છા ભવેત્? ન
કસ્યાપીત્યર્થઃ । નશ્વરત્વાદ્ હેયબુદ્ધિરેવ ભવેદિતિ ભાવઃ

નનુ સાંસારિકસુખસ્યાનિત્યત્વાત્ પરિત્યાગો યુક્તઃ સંસારઃ કિમર્થં
ત્યજનીય ઇત્યત્ર દોષાનુદ્ભાવયતિ-
જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ । [તુલ૦ ભ૦ ગી૦ ૨।૨૭]
જન્તુર્મરણજન્મભ્યાં પરિભ્રમતિ ચક્રવત્

વિશ્રાન્ત્યભાવાદિતિ ભાવઃ

પ્. ૮૭)
અસ્મિન્નર્થે કર્માધીનપુરુષદૃષ્ટાન્તમપ્યાહ-
મત્સ્યકૂર્મવરાહાઙ્ગૈર્નૃસિંહમનુજાદિભિઃ ।
જાતેન નિધનં પ્રાપ્તં વિષ્ણુનાપિ મહાત્મના

દુષ્ટદૈત્યનિબર્હણાર્થં ભક્તાનુગ્રહાર્થં ચ મત્સ્યકૂર્માદિશરીરૈઃ
સહ જાતેન અવતારં ધૃતવતા મહાત્મના મહાપુરુષેણ કર્માધીનેન
વિષ્ણુનાપિ નારાયણેનાપિ નિધનં મરણં પ્રાપ્તમિત્યર્થઃ

એવં સ્થિતે પરાધીનો જન્તુસ્તાપત્રયાદ્ દહ્યત એવેત્યાહ-
ભૂત્વા કર્મવશાજ્જન્તુર્બ્રાહ્મણાદિષુ જાતિષુ ।
તાપત્રયમહાવહ્નિસન્તાપાદ્ દહ્યતે ભૃશમ્

દહ્યતે તપ્યત ઇત્યર્થઃ

નનુ તાપત્રયાનુવૃત્તિવિચ્છિત્તિરસ્મિન્ સંસારે કદાપ્યસ્તિ વા ન વેત્યત્રાહ-
કર્મમૂલેન દુઃખેન પીડ્યમાનસ્ય દેહિનઃ ।
આધ્યાત્મિકાદિના નિત્યં કુત્ર વિશ્રાન્તિરિષ્યતે

કર્મમૂલેનાધ્યાત્મિકાદિના દુઃખેન સદા બાધ્યમાનસ્ય પ્રાણિનઃ કુત્ર
પ્. ૮૮)
કસ્મિન્નધિકરણે વિશ્રાન્તિઃ વિશ્રમણમ્ ઇષ્યતે ઇચ્છાવિષયીક્રિયતે ન
ક્વાપીત્યર્થઃ

અથ કિં તત્તાપત્રયમિત્યત્રાહ-
આધ્યાત્મિકં તુ પ્રથમં દ્વિતીયં ચાધિભૌતિકમ્ ।
આધિદૈવિકમન્યચ્ચ દુઃખત્રયમિદં સ્મૃતમ્

અથ તત્સ્વરૂપં લક્ષયતિ-
આધ્યાત્મિકં દ્વિધા પ્રોક્તં બાહ્યાભ્યન્તરભેદતઃ ।
વાતપિત્તાદિજં દુઃખં બાહ્યમાધ્યાત્મિકં મતમ્

સ્પષ્ટમ્

રાગદ્વેષાદિસમ્પન્નમાન્તરં પરિકીર્ત્યતે ।
આધિભૌતિકમેતદ્ધિ દુઃખં રાજાદિભૂતજમ્

આધિદૈવિકમાખ્યાતં ગ્રહયક્ષાદિસમ્ભવમ્ ।
દુઃખૈરેતૈરુપેતસ્ય કર્મબદ્ધસ્ય દેહિનઃ ।
સ્વર્ગે વા યદિ વા ભૂમૌ સુખલેશો ન વિદ્યતે

અથ રાજ્યાદિસમ્પત્તિઃ સુખં નાસ્તિ વેત્યત્ર નાસ્તીતિ દૃષ્ટાન્તપૂર્વકમાહ-
પ્. ૮૯)
તટિ(ડિ)ત્સુ વીચિમાલાસુ પ્રદીપસ્ય પ્રભાસુ ચ ।
સમ્પત્સુ કર્મમૂલાસુ કસ્ય વા સ્થિરતામતિઃ

વિદ્યુત્સુ તરઙ્ગમાલાસુ દીપશિખાસુ યથા સ્થિરતાબુદ્ધિર્નાસ્તિ તથા
કર્મમૂલાસુ સમ્પત્સ્વપિ સ્થિરતાબુદ્ધિર્વિવેકિનો નાસ્તીત્યર્થઃ

નનુ વિદ્યુદાદિવિલક્ષણત્વાત્ સુખસાધનત્વાચ્છરીરં
વાઞ્છાવિષયમસ્ત્વિત્યત્ર-
ભગવન્નસ્થિચર્મસ્નાયુમજ્જામાંસશુક્રશોણિતશ્લેષ્માશ્રુદૂષિતે
વિણ્મૂત્રવાતપિત્તકફસઙ્ઘાતે દુર્ગન્ધે નિઃસારે (શરીરે) કિં
કામોપભોગૈઃ [મૈત્રા૦ ઉ૦ ૧।૨] ઇતિ મૈત્રેયશ્રુત્યનુસારેણાહ-
મલકોશે શરીરેઽસ્મિન્ મહાદુઃખવિવર્ધને ।
તડિદઙ્કુર [વિદ્યુદઙ્કુરે દોષદ્વયં તિષ્ઠતિ- ૧. ક્ષણિકત્વમ્ ૨. સ્પર્શે સતિ
સ્પૃષ્ટસ્ય શરીરદાહઃ । તદ્વત્ શરીરમપિ આપાતરમણીયં દૃશ્યતે ઉપભોગે
ચ ઇષ્ટલક્ષ્યાત્ પરિચ્યુતિકારણં ભવતિ ।] સઙ્કાશે કો વા રુચ્યેત પણ્ડિતઃ

મલકોશે મલમૂત્રાદ્યાધારભૂતે ક્ષણિકેઽસ્મિન્ શરીરે કો વા પાપપિણ્ડે
વિવેકી પ્રીતિં કુર્યાત્ ન કોઽપિ કુર્યાદિત્યર્થઃ

નનુ શરીરસ્યૈવ પરમપ્રેમાસ્પદત્વાત્ તત્ર રુચિરસ્ત્વિત્યત્રાહ-
નિત્યાનન્દચિદાકારમાત્મતત્ત્વં વિહાય કઃ ।
વિવેકી રમતે દેહે નશ્વરે દુઃખભાજને

નિત્યાનન્દસ્વરૂપસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ તસ્યૈવ
પરમપ્રેમાસ્પદત્વાત્ તદ્વિહાય નશ્વરે દુઃખપાત્રે શરીરે કો વિવેકી રમતે ન
કોઽપિ રમત ઇત્યર્થઃ

અથ વિવેકિનો નશ્વરે શરીરમાત્ર એવ વિરક્તિરિતિ ન તત્સમ્બન્ધિષુ સર્વેષ્વપિ
વિરક્તિરિત્યાહ-
વિવેકી શુદ્ધહૃદયો નિશ્ચિતાત્મસુખોદયઃ ।
દુઃખહેતૌ શરીરેઽસ્મિન્ કલત્રે ચ સુતેષુ ચ

શુદ્ધહૃદયો નિર્મલાન્તઃકરણઃ અત એવ નિશ્ચિતાત્મસુખોદયઃ
શ્રુતિગુરુસ્વાનુભવૈર્નિશ્ચિતનિત્યાનિત્યસુખસ્ફૂર્તિમાન્ [તુલનીય-શાસ્ત્રતઃ
ગુરુતઃ સ્વતઃ । (તન્ત્રાલોક)] વિવેકી નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકી દુઃખહેતૌ
ઉક્તલક્ષણસકલદુઃખકારણેઽસ્મિન્ શરીરે કલત્રે સ્ત્રીષુ સુતેષુ (વૈરાગ્યં
પરમશ્નુતે ઇતિ પરેણાન્વયઃ)

સુહૃત્સુ બન્ધુવર્ગેષુ ધનેષુ કુલપદ્ધતૌ ।
અનિત્યબુદ્ધ્યા [વેદાન્તે બ્રહ્માનન્દહેતુભૂતબ્રહ્મજિજ્ઞાસાર્થં
અનુબન્ધચતુષ્ટયમુક્તમ્- ૧. નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ । ૨.
ઇહામુત્રાર્થફલભોગવિરાગઃ । ૩. શમદામાદિસાધનપ્રાપ્તિઃ । ૪.
મુમુક્ષુત્વમ્ ।] સર્વત્ર વૈરાગ્યં પરમશ્નુતે

સુહૃત્સુ મિત્રેષુ બાન્ધવસમૂહેષુ કુલપદ્ધતૌ કુલક્રમે ધનેષુ
ગોધનાદિધનેષુ સર્વત્ર એતદ્વ્યતિરિક્તસકલવસ્તુષ્વપિ અનિત્યબુદ્ધ્યા પરં
વૈરાગ્યમ્ અશ્નુતે આશ્રયતીત્યર્થઃ

અથૈવમાદ્યનિત્યવસ્તુવિરક્તસ્ય નિત્યવસ્તુરાગિણઃ સંસારદુઃખવિચ્છેદહેતૌ
બુદ્ધિરુત્પદ્યત ઇત્યાહ-
વિવેકિનો વિરક્તસ્યવિષયેષ્વાત્મરાગિણઃ ।
સંસારદુઃખવિચ્છેદહેતૌ બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે

સ્પષ્ટમ્

અથ કોઽયં સંસારદુઃખચ્છેદહેતુરિત્યત્ર પિણ્ડપિણ્ડજ્ઞાનસ્થલાર્થં
ગર્ભીકૃત્ય વૃત્તેનાહ-
નિત્યાનિત્યવિવેકિનઃ સુકૃતિનઃ શુદ્ધાશયસ્યાત્મનો
પ્. ૯૧)
બ્રહ્મોપેન્દ્રમહેન્દ્રમુખ્યવિભવેષ્વસ્થાયિતાં પશ્યતઃ ।
નિત્યાનન્દપદે નિરાકૃતજગત્સંસારદુઃખોદયે
સામ્બે ચન્દ્રશિરોમણૌ સમુદયેદ્ભક્તિર્ભવધ્વંસિની

ઇતિ શ્રીવીરશૈવધર્મનિર્ણયે સિદ્ધાન્તશિખામણૌ ભક્તસ્થલે
પિણ્ડજ્ઞાનસંસારહેયસ્થલપ્રસઙ્ગો નામ પઞ્ચમઃ પરિચ્છેદઃ

સુકૃતિનઃ નિગમાગમોક્તસત્કર્મિણઃ શુદ્ધાશયસ્ય નિર્મલાન્તઃકરણસ્ય
આત્મનઃ પિણ્ડશબ્દવાચ્યસ્ય નિત્યાનિત્યવિવેકિનઃ
ક્ષેત્રજ્ઞાક્ષેત્રજ્ઞવિવેકિનઃ પિણ્ડજ્ઞાનિનો
બ્રહ્મોપેન્દ્રમહેન્દ્રમુખ્યસમસ્તદેવસમ્પત્સુ અસ્થાયિતાં ક્ષણિકત્વં
પશ્યતો જાનતઃ અત એવ સંસારહેયબુદ્ધિમતો નિત્યાનન્દપદે
નિત્યપરિપૂર્ણસચ્ચિદાનન્દાશ્રયે નિરાકૃતજગત્સંસારદુઃખોદયે સામ્બે
ઉમાસમેતે ચન્દ્રશિરોમણૌ ચન્દ્રલલાટાય કૃત્તિવાસસે નમો નમઃ
ઇત્યથર્વણશ્રુતેશ્ચન્દ્રધરાદિનાનાલીલાવિગ્રહકારણીભૂતમહાલિઙ્ગે
ભક્તિઃ અષ્ટવિધા ભવધ્વંસિની સતી સમુદયેત્ પ્રકાશત ઇત્યર્થઃ । અત્ર
શુદ્ધાન્તઃકરણસ્ય નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકિન
ઐહિકામુષ્મિકફલભોગવિરાગદ્વારા
રાગદ્વેષાદિશબ્દાદ્યન્તર્બાહ્યેન્દ્રિયવિષયવૈમુખ્યેન
શમદમાદિસમ્પત્ત્યા મુમુક્ષુત્વેન સંસારદુઃખનિવૃત્ત્યુપાયભૂતે
મહાલિઙ્ગે ભક્તિરુત્પદ્યત ઇત્યુક્તં ભવતિ

ઇતિ શ્રીમત્પદવાક્યપ્રમાણપારાવારધુરીણશ્રીમરિતોણ્ટદાર્યેણ
વિરચિતાયાં તત્ત્વપ્રદીપિકાખ્યાયાં સિદ્ધાન્તશિખામણિવ્યાખ્યાયાં
ભક્તસ્થલે પિણ્ડજ્ઞાનસંસારહેયસ્થલપ્રસઙ્ગો નામ પઞ્ચમઃ
પરિચ્છેદઃ

ષષ્ઠઃ પરિચ્છેદઃ
અથ તદ્વિજ્ઞાનાર્થં સદ્ગુરુમેવાભિગચ્છેત્ સમિત્પાણિઃ શ્રોત્રિયં
બ્રહ્મનિષ્ઠમ્ [મુ૦ ઉ૦ ૨।૧૨] ઇતિ મુણ્ડકશ્રુતેઃ
પૂર્વોક્તપિણ્ડપિણ્ડજ્ઞાનસંસારહેયસ્થલસમ્પન્નઃ સંસારનાશકરં
મહાલિઙ્ગં જિજ્ઞાસુઃ શ્રીગુરુમુપૈતીતિ કુમ્ભજં પ્રતિ
દીક્ષાલક્ષણગુરુકારુણ્યસ્થલં નિરૂપયતિ શ્રીરેણુકઃ-
તતો વિવેકસમ્પન્નો વિરાગી શુદ્ધમાનસઃ ।
જિજ્ઞાસુઃ સર્વસંસારદોષધ્વંસકરં શિવમ્

ઉપૈતિ લોકવિખ્યાતં લોભમોહવિવર્જિતમ્ ।
આત્મતત્ત્વવિચારજ્ઞં વિમુક્તવિષયભ્રમમ્

શિવસિદ્ધાન્તતત્ત્વજ્ઞં છિન્નસન્દેહવિભ્રમમ્ ।
સર્વતન્ત્રપ્રયોગજ્ઞં ધાર્મિકં સત્યવાદિનમ્

કુલક્રમાગતાચારં કુમાર્ગચારવર્જિતમ્ ।
શિવધ્યાનપરં શાન્તં શિવતત્ત્વવિવેકિનમ્

ભસ્મોદ્ધૂલનનિષ્ણાતં ભસ્મતત્ત્વવિવેકિનમ્ ।
ત્રિપુણ્ડ્રધારણોત્કણ્ઠં ધૃતરુદ્રાક્ષમાલિકમ્

લિઙ્ગધારણસંયુક્તં લિઙ્ગપૂજાપરાયણમ્ ।
લિઙ્ગાઙ્ગયોગતત્ત્વજ્ઞં નિરૂઢાદ્વૈતવાસનમ્

લિઙ્ગાઙ્ગસ્થલભેદજ્ઞં શ્રીગુરું શિવવાદિનમ્ ।
પ્. ૯૩)
અત્ર તતઃ સંસારહેયબુદ્ધ્યુત્પત્ત્યનન્તરં શુદ્ધમાનસો નિર્મલાન્તઃ
કરણત્વેન પિણ્ડશબ્દવાચ્યઃ વિવેકસમ્પન્નઃ શરીરાત્મવિવેકેન
પિણ્ડજ્ઞાનવાન્ વિરાગી અનિત્યસુખવૈમુખ્યેન સંસારહેયબુદ્ધિમાન્
સાધકઃ સર્વસંસારદોષધ્વંસકરણમ્ દોષઃ દુઃખમિત્યર્થઃ
સાંસારિકસકલદુઃખનિવારકં શિવમ્
પરબ્રહ્માપરપર્યાયપરશિવમહાલિઙ્ગં જિજ્ઞાસુઃ સન્ શિવવાદિનં
મહાલિઙ્ગસ્વરૂપમુપદેષ્ટારં શ્રીગુરુમુપૈતીતિ યોજના । સ કીદૃશ
ઇત્યત્રાહ-લોકવિખ્યાત ઇત્યાદિના । સર્વલોકપ્રસિદ્ધઃ લોભમોહવિવર્જિતઃ મોહઃ
અજ્ઞાનમિત્યર્થઃ આત્મતત્ત્વવિચારજ્ઞઃ
દેહેન્દ્રિયાદિવૈલક્ષણ્યેનાત્મયાથાર્થ્યસ્વરૂપજ્ઞઃ વિમુક્તવિષયભ્રમઃ
યસ્ય યસ્ય પદાર્થસ્ય યા યા શક્તિરુદીરિતા ।
સા સા સર્વેશ્વરી દેવી સ સ સર્વો મહેશ્વરઃ ॥ [સ૦ મ૦]
ઇતિ સર્વમઙ્ગલાગમસ્થિતેઃ ।
શબ્દજાતમશેષં તુ ધત્તે શર્વસ્ય વલ્લભા ।
અર્થજાતમશેષં તુ ધત્તે મુગ્ધેન્દુશેખર ॥ [વા૦ સં૦]
ઇતિ વાયુસંહિતોક્તેશ્ચ સર્વસ્યાપિ વિશ્વસ્ય શિવશક્તિમયત્વાત્ તયોરભેદાદ્
વિગલિતવિષયગતભેદભ્રાન્તિરિત્યર્થઃ । અત એવ નિરૂઢાદ્વૈતવાસનઃ
દૃઢીભૂતાદ્વૈતસંસ્કારવિશિષ્ટઃ શિવસિદ્ધાન્તતત્ત્વજ્ઞઃ
શિવાગમસિદ્ધાન્તાભિજ્ઞઃ છિન્નસન્દેહવિભ્રમઃ
નિરાકૃતસંશયવિપર્યયવાનિત્યર્થઃ । સર્વતન્ત્રપ્રયોગજ્ઞઃ
ચતુઃષષ્ટિતન્ત્રપ્રયોગજ્ઞઃ ધાર્મિકઃ શિવધર્મનિષ્ઠઃ સત્યવાદી
કુલક્રમગતાચારઃ ગુરુવંશક્રમાનુગતાચારવાન્ કુમાર્ગાચારવર્જિતઃ
કુલપ્રાપ્તસમયાચારવર્જિતઃ શિવધ્યાનપરઃ શિવલિઙ્ગચિન્તાનિષ્ઠઃ
શાન્તઃ રાગદ્વેષરહિતઃ શિવતત્ત્વવિવેકી શિવપરશિવસ્વરૂપજ્ઞઃ
ભસ્મોદ્ધૂલનનિષ્ણાતઃ તત્ર કુશલીત્યર્થઃ । ભસ્મતત્ત્વવિવેકી
ભસ્મસ્વરૂપવિવેકવાન્ ત્રિપુણ્ડ્રધારણોત્કણ્ઠઃ તત્રોત્સુક ઇત્યર્થઃ ।
પ્. ૯૪)
ધૃતરુદ્રાક્ષમાલિકઃ લિઙ્ગધારણસંયુક્તઃ બાહ્યાન્તર્લિઙ્ગધારણવન્
લિઙ્ગપૂજાપરાયણઃ બાહ્યાન્તર્લિઙ્ગપૂજાનિષ્ઠઃ લિઙ્ગાઙ્ગયોગતત્ત્વજ્ઞઃ
શિવબીજસમ્બન્ધતત્ત્વજ્ઞઃ લિઙ્ગાઙ્ગસ્થલભેદજ્ઞઃ
લિઙ્ગાઙ્ગસ્થલગતૈકોત્તરશતસ્થલભેદજ્ઞાનવાનિત્યર્થઃ । શિવવાદી
માઙ્ગલ્યવચનપ્રયોક્તા એવંવિધસલ્લક્ષણસમ્પન્નં શ્રીમન્તં
સદ્ગુરુસ્વામિનં સંસારહેયબુદ્ધિમાન્ પક્વશિષ્યઃ મુમુક્ષુરિતિ યાવત્
ઉપૈતિ ઉપાયનપાણિઃ સન્ અધિગચ્છેદિત્યર્થઃ ॥ ૧-૭ ॥
એવં સદ્ગુરુમધિગમ્ય તત્સેવા કર્તવ્યેત્યાહ-
સેવેત પરમાચાર્યં શિષ્યો ભક્તિભયાન્વિતઃ

ષણ્માસાન્ વત્સરં વાપિ યાવદેષ પ્રસીદતિ ।
આપ્તસ્થાનાઙ્ગસદ્ભાવૈઃ સેવેદિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ ।
અથ તદ્વિજ્ઞાપનપ્રકારં સૂત્રદ્વયેન વર્ણયતિ-
પ્રસન્નં પરમાચાર્યં ભક્ત્યા મુક્તિપ્રદર્શકમ્

પ્રાર્થયેદગ્રતઃ શિષ્યઃ પ્રાઞ્જલિર્વિનયાન્વિતઃ ।
ભો કલ્યાણ મહાભાગ શિવજ્ઞાનમહોદધે

આચાર્યવર્ય સમ્પ્રાપ્તં રક્ષ માં ભવરોગિણમ્ ।
ભક્ત્યા સેવયા પ્રસન્નમનુગ્રહોન્મુખં મુક્તિપ્રદર્શકં
પરાપરમોક્ષપ્રદર્શકં પરમાચાર્યં મહાગુરું વિનયાન્વિતઃ
ભયભક્તિસમન્વિતઃ શિષ્યઃ પ્રાઞ્જલિઃ મુકુલિતકરઃ સન્ અગ્રતઃ પુરતઃ
પ્રાર્થયેત્ । કિમિત્યત્ર ભો કલ્યાણ મઙ્ગલાત્મક મહાભાગ અતિશ્રેષ્ઠ
શિવજ્ઞાનસ્ય સમુદ્ર આચાર્યવર્ય ગુરૂત્તમ ભવરોગિણં સંસારાર્તં
સમ્પ્રાપ્તં સમાગતં માં રક્ષ પાહીતિ ॥ ૮-૯ ॥
એવં પ્રાર્થિતવન્તં શિષ્યં ગુરુરુપદેશાઙ્ગભૂતદીક્ષયા યોજયેદિત્યાહ-
ઇતિ શુદ્ધેન શિષ્યેણ પ્રાર્થિતઃ પરમો ગુરુઃ

પ્. ૯૫)
શક્તિપાતં સમાલોક્ય દીક્ષયા યોજયેદમુમ્ ।
ઇતિ એવંપ્રકારેણ શુદ્ધેન શુદ્ધાન્તઃકરણેન શિષ્યેણ પ્રાર્થિતો
વિજ્ઞાપિતઃ પરમો ગુરુઃ મહાગુરુઃ તસ્યેતિ શેષઃ । શક્તિપાતં
તીવ્રતરશક્તિપાતં સમાલોક્ય સમ્યગવલોક્ય અમુમ્ અગ્રતઃ સ્થિતં શિષ્યં
દીક્ષયા યોજયેત્ સમ્બન્ધયેદિત્યર્થઃ

કા નામ દીક્ષેત્યત્રાહ-
દીયતે ચ શિવજ્ઞાનં ક્ષીયતે પાશબન્ધનમ્

યસ્માદતઃ સમાખ્યાતા દીક્ષેતીયં વિચક્ષણૈઃ ।
યસ્માત્ દા દાને ઇતિ ધાતુગત્યા શિવજ્ઞાનં
પરબ્રહ્મપરશિવાખ્યમહાલિઙ્ગજ્ઞાનં દીયતે સ્વાત્માભેદેન પ્રદાસ્યતે
પાશબન્ધનં મલમાયાકર્મબન્ધનં ક્ષિ ક્ષયે ઇતિ ધાતુગત્યા ક્ષીયતે
અત ઇયં જ્ઞાનક્રિયાત્મિકા શક્તિરેવ દીક્ષેતિ વિચક્ષણૈઃ શાસ્ત્રજ્ઞૈઃ
સમ્યગાખ્યાતેત્યર્થઃ

અથેયં દીક્ષા ત્રિવિધેત્યાહ-
સા દીક્ષા ત્રિવિધા પ્રોક્તા શિવાગમવિશારદૈઃ

વેધારૂપા ક્રિયારૂપા મન્ત્રરૂપા ચ તાપસ ।
અથ તદ્દીક્ષાત્રયલક્ષણમાહ-
ગુરોરાલોકમાત્રેણ હસ્તમસ્તકયોગતઃ

યઃ શિવત્વસમાવેશો વેધા દીક્ષેતિ સા મતા ।
શ્રીગુરોર્નિરીક્ષણમાત્રેણ હસ્તમસ્તકસમ્બન્ધાદ્ યો
જ્ઞાનક્રિયાત્મકશિવતત્ત્વસમાવેશોઽસ્તિ સા વેધા દીક્ષેતિ સ્મૃતેત્યર્થઃ ।
ગુરોર્દૃષ્ટિગર્ભે સ્થિત્વા કરકમલે સમુત્પન્નસ્યાત્મનશ્ચિન્મયસ્વરૂપોપદેશો
વેધાદીક્ષેતિ તાત્પર્યમ્

માન્ત્રી દીક્ષેતિ સા પ્રોક્તા મન્ત્રમાત્રોપદેશિની

પ્. ૯૬)
મન્ત્રમાત્રોપદેશિની સોઽહમિતિ પ્રણવમન્ત્રસ્વરૂપસ્ય પ્રાણિનઃ
પઞ્ચાક્ષરીમન્ત્રમાત્રોપદેશો [પઞ્ચાક્ષરોપદેશઃ શૈવાનાં કૃતે ક્રિયતે ।
અન્યસમ્પ્રદાયિનાં કૃતે તત્તત્સમ્પ્રદાયપ્રચલિતમન્ત્રાણામુપદેશો ભવતિ ।
યથા વૈષ્ણવેભ્યઃ ઓં નમો ભગવતે વાસુદેવાય ઇતિ
દ્વાદશાક્ષરમન્ત્રસ્યોપદેશઃ ।] યોઽસ્તિ સા મનનત્રાણધર્મિણી માન્ત્રી
દીક્ષેતિ કથિતેત્યર્થઃ

કુણ્ડમણ્ડલિકોપેતા ક્રિયાદીક્ષા ક્રિયોત્તરા ।
કલશબન્ધસ્વસ્તિકમણ્ડલસંયુક્તા ક્રિયાપરા લિઙ્ગધારણક્રિયાસમેતા
ક્રિયા દીક્ષેત્યર્થઃ ।
અથ તત્પ્રકારં પઞ્ચભિઃ શ્લોકૈઃ પ્રદર્શયતિ-
શુભમાસે શુભતિથૌ શુભકાલે શુભેઽહનિ

વિભૂતિં શિવભક્તેભ્યો દત્ત્વા તામ્બૂલપૂર્વકમ્ ।
યથાવિધિ યથાયોગં શિષ્યમાનીય દેશિકઃ

સ્નાતં શુક્લામ્બરધરં દન્તધાવનપૂર્વકમ્ ।
મણ્ડલે સ્થાપયેચ્છિષ્યં પ્રાઙ્મુખં તમુદઙ્મુખઃ

શિવસ્ય નામ કીર્ત્તિં ચ ચિન્તામપિ ચ કારયેત્ ।
શુભમાસે માઘાદિશુભમાસે શુભતિથૌ ભદ્રાદિ [નન્દા ભદ્રા જયા
રિક્તા પૂર્ણા ચ તિથયઃ ક્રમાત્ ।] શુભતિથૌ શુભેઽહનિ
સોમશુક્રાદિશુભવાસરે શુભકાલે અમૃતયુક્તશુભમુહૂર્તે
વિધ્યુક્તપ્રકારેણ શાસ્ત્રોક્તક્રમેણ શિવભક્તેભ્યસ્તામ્બૂલપૂર્વકં
વિભૂતિં દત્ત્વાં આચાર્યો દન્તધાવનપૂર્વકં સ્નાતં
શુક્લામ્બરધરં શિષ્યં સ્વસમીપમાહૂય પ્રાઙ્મુખં કૃત્વા
સ્વયમુદઙ્મુખઃ સન્ સ્વસ્તિકમણ્ડલે સ્થાપયેત્ । અનન્તરમ્- અપિ વા
યશ્ચાણ્ડાલઃ શિવેતિ વાચં વદેત્તેન સહ સંવસેત્તેન સહ સંવિશેત્તેન સહ
ભુઞ્જીત ઇતિ શ્રુતેઃ સકલપ્રાયશ્ચિત્તરૂપશિવનામકીર્તનં શિવધ્યાનં ચ
કારયેદિત્યર્થઃ ॥ ૧૫-૧૭ ॥
પ્. ૯૭)
અનન્તરમ્-
વિભૂતિપટ્ટં દત્ત્વાગ્રે યથાસ્થાનં યથાવિધિ

પઞ્ચબ્રહ્મમયૈસ્તત્ર સ્થાપિતૈઃ કલશોદકૈઃ ।
આચાર્યઃ સમમૃત્વિગ્ભિસ્ત્રિઃ શિષ્યમભિષિઞ્ચયેત્

પ્રથમં યથાવિધિ યથાસ્થાનં વિભૂતિધારણં કૃત્વા તત્ર તસ્મિન્
મણ્ડલે સ્થાપિતૈઃ પઞ્ચબ્રહ્મમયૈઃ ઈશાનાદિપઞ્ચબ્રહ્મસ્વરૂપૈઃ
કલશોદકૈઃ પઞ્ચાક્ષરાત્મકકલશોદકૈઃ ઋત્વિગ્ભિઃ
ભુવનપ્રસિદ્ધપઞ્ચાચાર્યસમ્પ્રદાયાનુગૈઃ ઋત્વિગ્ભિઃ સમમ્
આચાર્યસ્તત્સમ્પ્રદાય એવાચાર્યપટ્ટાભિષિક્તઃ શ્રીગુરુઃ શિષ્યં
ત્રિરભિષિઞ્ચયેત્ ॥ ૧૮-૧૯ ॥
અથ માંસપિણ્ડં મન્ત્રપિણ્ડં વિધાતું મન્ત્રોપદેશં કુર્યાદિત્યાહ-
અભિષિચ્ય ગુરુઃ શિષ્યમાસીનં પરિતઃ શુચિમ્ ।
તતઃ પઞ્ચાક્ષરીં શૈવીં સંસારભયતારિણીમ્

તસ્ય દક્ષિણકર્ણે તુ નિગૂઢમપિ કીર્તયેત્ ।
છન્દો રૂપમૃષિં ચાસ્ય દેવતાન્યાસપદ્ધતિમ્

અભિષિચ્ય તતસ્તદનન્તરં ગુરુઃ । શુચિં સમીપે સ્થિતં શિષ્યં પ્રતિ
તસ્ય દક્ષિણકર્ણે સંસારભયતારિણીં શૈવીં શિવસમ્બન્ધિનીં
પઞ્ચાક્ષરીં નમઃ શિવાય ચેતિ શ્રીરુદ્રપ્રસિદ્ધાં વિદ્યાં
પરતત્ત્વપ્રકાશિનીં નિગૂઢં પરશ્રુતિગોચરીભૂતં યથા ન
પ્. ૯૮)
ભવતિ તથા કીર્તયેત્ ઉપદિશેદિત્યર્થઃ । અસ્યાઃ પઞ્ચાક્ષર્યા રૂપં
સ્વરૂપં છન્દઃ ઋષિં મન્ત્રદ્રષ્ટારં મહર્ષિં દેવતાન્યાસપદ્ધતિમ્
અધિદેવતાપ્રત્યધિદેવતારૂપપઞ્ચબ્રહ્મપઞ્ચસાદાખ્ય-
પર્યાયનામવદાચારાદિપઞ્ચત્રિલિઙ્ગકરાઙ્ગન્યાસમાર્ગં
ન્યાસક્રમમિત્યર્થઃ કીર્તયેદિત્યનુષઙ્ગઃ ।
આજ્ઞાચક્રસ્થિતપ્રણવમયમહાલિઙ્ગં કરતલે સ્થાપયિતું
પ્રથમમાધારાદિપઞ્ચચક્રેષુ નકારાદિબીજમયાચારાદિલિઙ્ગપઞ્ચકં
શિવાગમોક્તપ્રકારેણોપદિશેદિતિ રહસ્યમ્ ॥ ૨૦-૨૧ ॥
ઇતિ ગુરુકારુણ્યસ્થલમ્
અથ લિઙ્ગધારણસ્થલમ્
અથ એતત્સોમસ્ય સૂર્યસ્ય સર્વલિઙ્ગં સ્થાપયતિ પાણિમન્ત્રં પવિત્રમ્ ઇતિ
શ્રુત્યુક્તપ્રકારેણ શ્રીગુરુવિધીયમાનલિઙ્ગધારણસ્થલં નિરૂપયતિ ।
પાણૌ મનનાત્ ત્રાયત ઇતિ પાણિમન્ત્ર ઇત્યર્થઃ । અત્રાદૌ
ધારણીયલિઙ્ગસ્વરૂપં નિર્દિશતિ-
સ્ફાટિકં શૈલજં વાપિ ચન્દ્રકાન્તમયં તુ વા ।
બાણં વા સૂર્યકાન્તં વા લિઙ્ગમેકં સમાહરેત્

શૈલજં શ્રીશૈલાદિમહાપર્વતશિલાસમ્ભવમિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ ।
એતેષ્વેકં પરીક્ષ્ય ગૃહ્ણીયાદિત્યર્થઃ

અથ તલ્લિઙ્ગે શિવકલામાવાહયેદિત્યાહ-
સર્વલક્ષણસમ્પન્ને તસ્મિલ્લિઙ્ગે વિશોધિતે ।
પીઠસ્થિતેઽભિષિક્તે ચ ગન્ધપુષ્પાદિપૂજિતે

મન્ત્રપૂતે કલાં શૈવીં યોજયેદ્વિધિના ગુરુઃ ।
શિલ્પશાસ્ત્રોક્તસર્વલક્ષણસમ્પન્ને પઞ્ચગવ્યૈઃ પરિશુદ્ધે
પઞ્ચામૃતાભિષિક્તે
પ્. ૯૯)
સુગન્ધપુષ્પાદિના પરિપૂજિતે મૂલપઞ્ચાક્ષરીમન્ત્રસંસ્કૃતે કરપીઠસ્થિતે
તસ્મિન્ લિઙ્ગે ગુરુઃ આચાર્યઃ શૈવીં કલાં શિષ્યમસ્તકસ્થિતાં શિવકલાં
વિધ્યુક્તપ્રકારેણ આવાહયેદિત્યર્થઃ । તત્પ્રકાર ઇત્થમ્-શિષ્યમસ્તકે
સુગન્ધેન પઞ્ચારચક્રં
વિલિખ્ય મધ્યે પ્રણવં પઞ્ચદલેષુ પઞ્ચાક્ષરાણિ વિભાવ્ય
નિત્યાનન્દાં નિરુપમપદાં નિષ્કલાં નિર્વિશેષાં
નિર્વ્યાજેનોર્ધ્વમાયાવિરચિતવપુષં વિશ્વવન્દ્યાં પરાં તામ્ ।
આધારામાદિશક્તિં ગુણગણનમિતાં દેવદેવીં શિવાખ્યાં
વન્દે હૃત્પદ્મપીઠે પરમશિવપદાં શ્રીમતીમૂર્ધ્વસંજ્ઞામ્ ॥
ઇતિ સકલજગદ્વ્યવહારપ્રવૃત્તિકાં ચરાચરચૈતન્યતેજોરૂપિણીં શિવકલાં
ધ્યાત્વા ગન્ધાદિનાઽભ્યર્ચ્ય પ્રદીપાદ્ દીપાન્તરમિવ ક્રોં
ઇત્યઙ્કુશમુદ્રયાઽઽકૃષ્યાઽઽવાહ્ય તદારં વિચિન્ત્ય
પુનર્ગન્ધાદ્યુપચારૈઃ સમ્પૂજયેદિતિ

અથ લિઙ્ગપ્રાણસામરસ્યં કૃત્વા તલ્લિઙ્ગં શિષ્યહસ્તે સ્થાપયેદિત્યાહ-
શિષ્યસ્ય પ્રાણમાદાય લિઙ્ગે તત્ર નિધાપયેત્ ॥ ૨૪
તલ્લિઙ્ગં તસ્ય તુ પ્રાણે સ્થાપયેદેકભાવતઃ ।
એવં કૃત્વા ગુરુર્લિઙ્ગં શિષ્યહસ્તે નિધાપયેત્

તત્ર લિઙ્ગે શિવકલાભરિતલિઙ્ગે શિષ્યસ્ય જીવકલારૂપં પ્રાણમ્
આદાય આકૃષ્ય નિધાપયેત્ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તલ્લિઙ્ગં શિવકલાપૂરિતલિઙ્ગં
તસ્ય શિષ્યસ્ય પ્રાણે પ્રણવરૂપત્વેન જીવકલારૂપે પ્રાણે
એકભાવસ્તાદાત્મ્યેન સ્થાપયેત્ નિયોજયેદિત્યર્થઃ । એવંપ્રકારેણ
ગુરુર્લિઙ્ગં શિવજીવકલાસામરસ્યાત્મકં કૃત્વા શિષ્યકરકમલે
સ્થાપયેદિત્યર્થઃ ॥ ૨૪-૨૫ ॥
પ્. ૧૦૦)
શિષ્યં શિક્ષયતિ-
પ્રાણવદ્ધારણીયં તત્પ્રાણલિઙ્ગમિદં તવ ।
કદાચિત્કુત્રચિદ્વાપિ ન વિયોજય દેહતઃ

ભો શિષ્ય! તદિદં પ્રાણલિઙ્ગં તવ ત્વયા પ્રાણવદ્ધારણીયમ્ જાતુ ક્વાપિ
દેહતો ન વિયોજય શરીરાદ્વિયુક્તં મા કુર્વિત્યર્થઃ

યદિ પ્રમાદેન શરીરાદ્વિયુક્તં ચેત્તદા કિં કર્તવ્યમિત્યત્રાહ-
યદિ પ્રમાદાત્ પતિતે લિઙ્ગે દેહાન્મહીતલે ।
પ્રાણાન્ વિમુઞ્ચ સહસા પ્રાપ્તયે મોક્ષસમ્પદઃ

સ્પષ્ટં બાલત્કારેણ પ્રાણત્યાગે દુર્મરણં કિં ન સ્યાદિત્યત્રોક્તમ્-
પ્રાપ્તયે મોક્ષસમ્પદ ઇતિ । અન્યથા નરક એવેતિ ભાવઃ

ઇતિ સમ્બોધિતઃ શિષ્યો ગુરુણા શાસ્ત્રવેદિના ।
ધારયેચ્છાઙ્કરં લિઙ્ગં શરીરે પ્રાણયોગતઃ

યાવત્પર્યન્તં શરીરે પ્રાણસ્તિષ્ઠતિ તાવત્પર્યન્તં વીરશૈવશાસ્ત્રજ્ઞેન
ગુરુણા બોધિતઃ શિષ્યઃ શાઙ્કરં લિઙ્ગં ધારયેદિત્યર્થઃ

અથ કિમસ્ય ધારણેન પ્રયોજનં કૈરઙ્ગીકૃતમિત્યત્રાહ-
લિઙ્ગસ્ય ધારણં પુણ્યં સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ।
આદૃતં મુનિભિઃ સર્વૈરાગમાર્થવિશારદૈઃ

વીરશૈવાગમાભિજ્ઞૈર્મુનિભિઃ સર્વૈરપ્યઙ્ગીકૃતમિત્યર્થઃ

પ્. ૧૦૧)
અથૈવં લિઙ્ગધારણં મોક્ષકાઙ્ક્ષિભિર્મુનિભિર્દ્વિધાઙ્ગીકૃતમિત્યત્રાહ-
લિઙ્ગધારણમાખ્યાતં દ્વિધા સર્વાર્થસાધકૈઃ ।
બાહ્યમાભ્યન્તરં ચેતિ મુનિભિર્મોક્ષકાઙ્ક્ષિભિઃ

સર્વાર્થસાધકં ભોગમોક્ષપ્રદમિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

કિમિદમાન્તરમિત્યત્રાહ-
ચિદ્રૂપં પરમં લિઙ્ગં શાઙ્કરં સર્વકારણમ્ ।
યત્તસ્ય ધારણં ચિત્તે તદાન્તરમુદાહૃતમ્

ચિદ્રૂપં સચ્ચિદાનન્દાત્મકં પરમમ્ । અત એવ દેશકાલોત્તીર્ણં
સર્વકારણં દેશકાલાકારલક્ષણવિશ્વકારણં શાઙ્કરં
શિવસમ્બન્ધિ યલ્લિઙ્ગમસ્તિ તસ્ય મહાલિઙ્ગસ્ય ચિત્તે સ્વહૃત્મકમલે
યદ્ધારણં ધ્યાનરૂપેણ ધારણમ્ તદ્ આન્તરમ્
અન્તર્લિઙ્ગધારણમિત્યુદાહૃતમિત્યર્થઃ

અથૈતત્સ્વરૂપં બહુધા પ્રકાશયતિ-
ચિદ્રૂપં હિ પરં તત્ત્વં શિવાખ્યં વિશ્વકારણમ્ ।
નિરસ્તવિશ્વકાલુષ્યં નિષ્કલં નિર્વિકલ્પકમ્

સત્તાનન્દપરિસ્ફૂર્તિમુલ્લાસકલામયમ્ ।
અપ્રમેયમનિર્દેશ્યં મુમુક્ષુભિરુપાસિતમ્

પરં બ્રહ્મ મહાલિઙ્ગં પ્રપઞ્ચાતીતમવ્યયમ્ ।
જડવિલક્ષણત્વાચ્ચિદ્રૂપમ્ જીવવિલક્ષણત્વાત્પરમ્ અત એવ
ચરાચરપ્રપઞ્ચકારણં નિરસ્તસમસ્તદોષં નિરવયવં ભેદરહિતં
નિત્યાનન્દપ્રકાશાત્મકત્વેન વ્યાપ્રિયમાણતુર્યાતીતસપ્તદશકલાસ્વરૂપં
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાગમ્યં વક્તુમશક્યં મોક્ષકાઙ્ક્ષિભિર્ભજનીયં
વિશ્વાતીતં કાલત્રયાબાધ્યં શિવાખ્યં પરં બ્રહ્મ મહાલિઙ્ગં હિ
મહાલિઙ્ગમિતિ પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ ॥ ૩૨-૩૩ ॥
પ્. ૧૦૨)
નન્વેતાદૃશસ્ય મહાલિઙ્ગસ્ય સ્થાનધ્યાનશૂન્યત્વાત્ (તત્)
કથમુપાસનીયં સ્યાદિત્યત્રાહ-
તદેવ સર્વભૂતાનામન્તસ્ત્રિસ્થાનગોચરમ્

મૂલાધારે ચ હૃદયે ભ્રૂમધ્યે સર્વદેહિનામ્ ।
જ્યોતિર્લિઙ્ગં સદા ભાતિ યદ્ બ્રહ્મેત્યાહુરાગમાઃ

તદેવં પૂર્વોક્તમહાલિઙ્ગમેવ સમસ્તપ્રાણિનામન્તઃ ત્રિસ્થાનગોચરં
સ્થાનત્રયવદિત્યર્થઃ । યત્ શિવાગમપ્રસિદ્ધમહાલિઙ્ગતત્ત્વમ્ આગમા
ઉપનિષદો બ્રહ્મેત્યાહુઃ તજ્જ્યોતિર્લિઙ્ગં સર્વદેહિનાં સમસ્તપ્રાણિનાં
પૂર્વહૃદયે મૂલાધારે મધ્યહૃદયે હૃદયે ઊર્ધ્વહૃદયે ભ્રૂમધ્યે સદા
ભાતિ ગુરૂપદેશાદ્વિજ્ઞેયમિત્યર્થઃ ॥ ૩૪-૩૫ ॥
નન્વખણ્ડિતસ્ય મહાલિઙ્ગસ્ય ખણ્ડિતત્વં કથમિત્યત્રાહ-
અપરિચ્છિન્નમવ્યક્તં લિઙ્ગં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
ઉપાસનાર્થમન્તઃસ્થં પરિચ્છિન્નં સ્વમાયયા

અખણ્ડિતમપ્રકટં નિત્યં બ્રહ્મશબ્દાભિધેયમ્ અન્તઃસ્થં લિઙ્ગમ્
એકમપિ ઉપાસનાર્થં ભક્તાનાં ધ્યાનપૂજાર્થં સ્વમાયયા
સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાપરપર્યાયમાયાશક્ત્યા પરિચ્છિન્નં સ્થાનભેદેન
લિઙ્ગત્રયરૂપં જ્ઞાતમિત્યર્થઃ

નનુ પરબ્રહ્મ લિઙ્ગરૂપમિતિ કથં વ્યવહ્રિયત ઇત્યત્રાહ-
પ્. ૧૦૩)
લયં ગચ્છતિ યત્રૈવ જગદેતચ્ચરાચરમ્ ।
પુનઃ પુનઃ સમુત્પત્તિં તલ્લિઙ્ગં બ્રહ્મ શાશ્વતમ્

યત્ર બ્રહ્મણિ એતચ્ચરાચરં જગદ્ લયં ગચ્છતિ પુનઃ પુનરુત્પત્તિં
ગચ્છતીતિ તચ્છાશ્વતં બ્રહ્મ લિઙ્ગમિત્યર્થઃ

ઉક્તાર્થં નિગમયતિ-
તસ્માલ્લિઙ્ગમિતિખ્યાતં સત્તાનન્દચિદાત્મકમ્ ।
બૃહત્વાદ્ બૃંહણત્વાચ્ચ બ્રહ્મશબ્દાભિધેયકમ્

તસ્માત્ સચ્ચિદાનન્દાત્મકં લિઙ્ગં મહાલિઙ્ગં બૃહત્વાન્મહત્ત્વાદ્
બૃંહણત્વાદ્ વિશ્વસૃષ્ટ્યુન્મુખત્વાચ્ચ બ્રહ્મશબ્દાભિધેયકમિતિ ખ્યાતં
પ્રખ્યાતમિત્યર્થઃ । એવં પરબ્રહ્મૈવ મહાલિઙ્ગં મહાલિઙ્ગમેવ
પરબ્રહ્મેતિ ભાવઃ

અથોક્તસ્થાનેષ્વેકત્ર જ્યોતિર્લિઙ્ગાનુસન્ધાનમાન્તરલિઙ્ગધારણમિત્યાહ-
આધારે હૃદયે વાપિ ભ્રૂમધ્યે વા નિરન્તરમ્ ।
જ્યોતિર્લિઙ્ગાનુસન્ધાનમાન્તરં લિઙ્ગધારણમ્

સ્પષ્ટમ્

અથ કેન પ્રકારેણાનુસન્ધેયમિત્યત્રાહ-
આધારે કનકપ્રખ્યં હૃદયે વિદ્રુમપ્રભમ્ ।
ભ્રૂમધ્યે સ્ફટિકચ્છાયં લિઙ્ગં યોગી વિભાવયેત્

સ્પષ્ટમ્

પ્. ૧૦૪)
અથેદમન્તર્લિઙ્ગધારણં બાહ્યલિઙ્ગધારણાપેક્ષયા વિશિષ્ટમિત્યાહ-
નિરુપાધિકમાખ્યાતં લિઙ્ગસ્યાન્તરધારણમ્ ।
વિશિષ્ટં કોટિગુણિતં બાહ્યલિઙ્ગસ્ય ધારણાત્

સ્પષ્ટમ્

યે ધારયન્તિ હૃદયે લિઙ્ગં ચિદ્રૂપમૈશ્વરમ્ ।
ન તેષાં પુનરાવૃત્તિર્ઘોરસંસારમણ્ડલે

પરમુક્તિરેવેત્યર્થઃ

તત્કથમિત્યત્રાહ-
અન્તર્લિઙ્ગાનુસન્ધાનમાત્મવિદ્યાપરિશ્રમઃ ।
ગુરૂપાસનશક્તિશ્ચ કારણં મોક્ષસમ્પદામ્

આત્મલાભાન્ન પરં વિદ્યતે ઇતિ શ્રુ(સ્મૃ)તેર્નાહમીશ્વર
ઇત્યજ્ઞાનનિવારકીભૂતાત્મવિદ્યાનૈશિત્ય [નૈશિત્યં તીક્ષ્ણતા તીવ્રોત્કણ્ઠા
વા ।] ગુરુભજનસામર્થ્યયોરપ્યન્તર્લિઙ્ગાનુસન્ધાનં
મોક્ષસમ્પત્કારણમિત્યર્થઃ

તસ્માદચઞ્ચલહૃદયાનાં શિવયોગિનામન્તર્લિઙ્ગાનુસન્ધાન એવ રુચિર્ન
બાહ્ય ઇત્યાહ-
વૈરાગ્યજ્ઞાનયુક્તાનાં યોગિનાં સ્થિરચેતસામ્ ।
અન્તર્લિઙ્ગાનુસન્ધાને રુચિર્બાહ્યે ન જાયતે

સ્પષ્ટમ્

પ્. ૧૦૫)
કિમુત પરિપક્વબ્રહ્માદયોઽપિ સુજ્ઞાનયોગેનૈવ જ્યોતિર્લિઙ્ગં પશ્યન્તીત્યાહ-
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ વાસવાદ્યાશ્ચ લોકપાઃ ।
મુનયઃ સિદ્ધગન્ધર્વા દાનવા માનવાસ્તથા

સર્વે ચ જ્ઞાનયોગેન સર્વકારણકારણમ્ ।
પશ્યન્તિ હૃદયે લિઙ્ગં પરમાનન્દલક્ષણમ્

અત્ર બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેન્દ્રાસ્તે સમ્પ્રસૂયન્તે ઇતિ શ્રુતેઃ કાર્યકોટિપ્રવિષ્ટરુદ્રો
વિવક્ષિતઃ ન તુ ત્રિમૂર્તિકારણીભૂતમહાલિઙ્ગરુદ્ર ઇત્યનુસન્ધેયમ્ ॥ ૪૫-૪૬ ॥
તસ્માત્ સાંસારિકદુઃખનિવૃત્ત્યર્થમન્તર્લિઙ્ગાનુસન્ધામેવ કુર્યાદિત્યાહ-
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન શાઙ્કરં લિઙ્ગમુત્તમમ્ ।
અન્તર્વિભાવયેદ્ વિદ્વાનશેષક્લેશમુક્તયે

સ્પષ્ટમ્

નન્વેવં ચેદ્ બાહ્યલિઙ્ગધારણં કિમર્થમિત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ-
અન્તર્ધારયિતું લિઙ્ગમશક્તઃ શક્ત એવ વા ।
બાહ્યં ચ ધારયેલ્લિઙ્ગં તદ્રૂપમિતિ નિશ્ચયાત્

અન્તર્લિઙ્ગધારણે યદ્યશક્તઃ શક્ત એવ વા
સ્ફટિકશિલાદિનિર્મિતબાહ્યલિઙ્ગં તદ્રૂપમિતિ
હૃદયકમલાશ્રિતચિન્મયમહાલિઙ્ગસ્વરૂપવદિતિ નિશ્ચયાત્ સન્દેહરાહિત્યેન
ધારયેત્
બિન્દુસ્વરૂપામલમૂલપીઠં નાદસ્વરૂપં સ્ફુરદૂર્ધ્વપીઠમ્ ।
કલાત્મતિર્યગ્ગતગોમુખાઢ્યં ચિદ્રૂપલિઙ્ગં હૃદયાબ્જસંસ્થમ્ ॥
ઇતિ શિવાલોકવચનાત્ તદ્રૂપબાહ્યલિઙ્ગમન્તર્લિઙ્ગસ્મરણાર્થં વીરશૈવો
ધારયેદિત્યર્થઃ

પ્. ૧૦૬)
અથ મહાલિઙ્ગભેદં નિરૂપયતિ-
લિઙ્ગં તુ ત્રિવિધં પ્રોક્તં સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરાત્પરમ્ ।
ઇષ્ટલિઙ્ગમિદં સ્થૂલં યદ્ બાહ્યે ધાર્યતે તનૌ

પ્રાણલિઙ્ગમિદં સૂક્ષ્મં યદન્તર્ભાવનામયમ્ ।
પરાત્પરં તુ યત્પ્રોક્તં તૃપ્તિલિઙ્ગં તદુચ્યતે

લિઙ્ગં તુ મહાલિઙ્ગમિત્યર્થઃ તત્ સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરાત્પરમિતિ ત્રિવિધમ્ ।
તત્ર યદ્ બાહ્યે તનૌ ધાર્યતે તદિદમિષ્ટલિઙ્ગં સ્થૂલમ્ । યદ્ યલ્લિઙ્ગમન્તઃ
હૃદયકમલે ભાવનામયં સન્માત્રભાવનારૂપં તત્ પ્રાણલિઙ્ગં
સૂક્ષ્મમ્ યદ્ યલ્લિઙ્ગં પરાત્પરમિતિ પ્રોક્તં તત્ તૃપ્તિલિઙ્ગમિત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ ॥
૪૯-૫૦ ॥
નન્વિદં સ્થૂલલિઙ્ગં કિમર્થં ધારણીયમિત્યત્રાહ-
ભાવનાતીતમવ્યક્તં પરબ્રહ્મ શિવાભિધમ્ ।
ઇષ્ટલિઙ્ગમિદં સાક્ષાદનિષ્ટપરિહારતઃ ॥
ધારયેદવધાનેન શરીરે સર્વદા બુધઃ

અવ્યક્તં રૂપાદ્યભાવાદબાહ્યેન્દ્રિયગોચરમ્ સમલમાનસવૃત્ત્યગમ્યત્વાદ્
ભાવનાતીતં શિવાભિધં પરબ્રહ્મ
નિગમાગમપ્રસિદ્ધશિવાખ્યપરબ્રહ્મૈવ અનિષ્ટપરિહારતઃ
સંસારપાશલક્ષણાનિષ્ટપરિહારતઃ ઇષ્ટરૂપપરાત્પરમુક્તિપ્રદાનતઃ
સાક્ષાત્ પ્રત્યક્ષીભૂતેષ્ટલિઙ્ગમિદમ્-ઇષ્ટમૂર્જં તપસાનુયચ્છત
ઇત્યથર્વશિરઃ સિદ્ધં લિઙ્ગં બુધો નિગમાગમનિપુણઃ શરીરે સાવધાનેન
સદા ધારયેદિત્યર્થઃ

અથેદમિષ્ટલિઙ્ગં શરીરે કુત્ર ધારણીયમિત્યત્રાહ-
મૂર્ધ્નિ વા કણ્ઠદેશે વા કક્ષે વક્ષઃસ્થલેઽપિ વા ।
કુક્ષૌ હસ્તસ્થલે વાપિ ધારયેલ્લિઙ્ગમૈશ્વરમ્

સ્પષ્ટમ્

પ્. ૧૦૭)
અથ નિષેધસ્થાનમાહ-
નાભેરધસ્તાલ્લિઙ્ગસ્ય ધારણં પાપકારણમ્ ।
જટાગ્રે ત્રિકભાગે ચ મલસ્થાને ન ધારયેત્

ત્રિકભાગઃ પૃષ્ઠભાગ ઇત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

અથેદં લિઙ્ગં કુત્ર પૂજનીયમિત્યત્રાહ-
લિઙ્ગધારી સદા શુદ્ધો નિજલિઙ્ગં મનોરમમ્ ।
અર્ચયેદ્ ગન્ધપુષ્પાદ્યૈઃ કરપીઠે સમાહિતઃ

સ્પષ્ટમ્

બાહ્યપીઠાર્ચનાદેતત્ કરપીઠાર્ચનં વરમ્ ।
સર્વેષાં વીરશૈવાનાં મુમુક્ષૂણાં નિરન્તરમ્

સ્પષ્ટમ્

અથેદં લિઙ્ગધારણં કૈરઙ્ગીકૃતમિત્યત્રાહ-
બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદયો દેવા મુનયો ગૌતમાદયઃ ।
ધારયન્તિ સદા લિઙ્ગમુત્તમાઙ્ગે વિશેષતઃ

લક્ષ્મ્યાદિશક્તયઃ સર્વાઃ શિવભક્તિવિભાવિતાઃ ।
ધારયન્ત્યલિકાગ્રેષુ શિવલિઙ્ગમહર્નિશમ્

અનેન સ્ત્રીપુરુષયોરપિ લિઙ્ગધારણમુક્તં ભવતિ ॥ ૫૬-૫૭ ॥
પ્. ૧૦૮)
અથેદં લિઙ્ગધારણં કુત્રોક્તમિત્યાહ-
વેદશાસ્ત્રપુરાણેષુ કામિકાદ્યાગમેષુ ચ ।
લિઙ્ગધારણમાખ્યાતં વીરશૈવસ્ય નિશ્ચયાત્

અથ શ્રુતૌ કુત્ર પ્રસિદ્ધમિત્યત્રાહ-
ઋગિત્યાહ પવિત્રં તે વિતતં બ્રહ્મણસ્પતે ।
તસ્માત્પવિત્રં તલ્લિઙ્ગં ધાર્યં શૈવમનામયમ્

પવિત્રં તે વિતતં બ્રહ્મણસ્પતે ઇતિ ઋગ્વેદ આહ । ભો બ્રહ્મણસ્પતે તે તવ
લિઙ્ગમિતિ શેષઃ । વિતતં શિવાદિભૂમ્યન્તં વિસ્તૃતમ્ પવિત્રં પાવનમ્
તસ્માદ્ અનામયં દોષરહિતં શૈવં તલ્લિઙ્ગં ધારયેદિત્યર્થઃ

નનુ કિમસ્ય ધારણેનેત્યાહ-
બ્રહ્મેતિ લિઙ્ગમાખ્યાતં બ્રહ્મણઃ પતિરીશ્વરઃ ।
પવિત્રં તદ્ધિ વિખ્યાતં તત્સમ્પર્કાત્તનુઃ શુચિઃ

તત્પવિત્રમિતિ તત્સમ્પર્કાત્ તનુઃ શરીરં પવિત્રં ભવતીત્યર્થઃ

અથૈતાદૃશં લિઙ્ગં દીક્ષયા રહિતો ન ધારયેદિત્યાહ-
અતપ્તતનુરજ્ઞો વૈ આમઃ સંસ્કારવર્જિતઃ ।
દીક્ષયા રહિતઃ સાક્ષાન્નાપ્નુયાલ્લિઙ્ગમુત્તમમ્

અતપ્તતનુઃ તપોરહિતદેહઃ આમઃ અપરિપક્વઃ અવૈરાગ્યશીલ ઇત્યર્થઃ ।
સંસ્કારવર્જિતઃ શિવસંસ્કારરહિતઃ અજ્ઞઃ નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકશૂન્યઃ
દીક્ષયા રહિતઃ ગુરુકારુણ્યરહિતઃ સાક્ષાત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઉત્તમં
શ્રેષ્ઠલિઙ્ગં
પ્. ૧૦૯)
નાપ્નુયાદ્ ન ધારયેત્ । અસ્મિન્નર્થે-અતપ્તતનૂર્ન તદામો અશ્નુતે [ઋંસં૦
૯।૮૩।૧] ઇતિ શ્રુતિઃ । તદ્ આમ ઇતિ વિચ્છેદઃ તત્ તલ્લિઙ્ગમિત્યર્થઃ । અનેન સુપ્રસન્નેન
ગુરુણા દત્તં લિઙ્ગમેવ ભોગમોક્ષપ્રદમ્ સ્વેચ્છયા ધૃતં વિફલમિતિ
સૂચિતમ્

અથ લિઙ્ગધારણો યાજુષી શ્રુતિરપ્યસ્તીત્યાહ-
અઘોરા પાપકાશીતિ યા તે રુદ્રશિવા તનૂઃ ।
યજુષા ગીયતે યસ્માત્ તસ્માચ્છૈવોઽઘવર્જિતઃ

યા તે રુદ્ર શિવા તનૂરઘોરા પાપકાશિની [યા તે રુદ્ર શિવા
તનૂરઘોરાઽપાપકાસિની । તયા નસ્તન્વા શન્તમયા ગિરિશન્તાભિચાકશીહિ ॥
(વા૦ સં૦ ૧૬।૨)] ઇતિ શ્રીરુદ્રશ્રુતિઃ । અસ્યાઃ શ્રુતેરયમર્થઃ-ભો રુદ્ર તે તવ
શિવા મઙ્ગલસ્વરૂપા યા તનૂઃ લિઙ્ગં તુ શિવયોર્દેહઃ ઇત્યાગમોક્તેઃ
શિવશક્ત્યા(ત્મિકા) લિઙ્ગમૂર્તિઃ સા અઘોરા શાન્તા અપાપકાશી અપાપેષુ
ભક્તેષુ કાશત ઇતિ અપાપકાશી ઇષ્ટલિઙ્ગરૂપેણ તત્ર સ્થિતા ઇતિ યજુષા
યજુર્વેદેન યસ્માદ્ ગીયતે તસ્માત્ શૈવઃ શિવલિઙ્ગસમ્બન્ધી અઘવર્જિતઃ
પાપરહિત ઇત્યર્થઃ

અથ લિઙ્ગધારણસ્થલં સમાપ્ય તત્સમ્પન્નસ્ય ભસ્મધારણસ્થલં
સૂચયતિ-
યો લિઙ્ગધારી નિયતાન્તરાત્મા
નિત્યં શિવારાધનબદ્ધચિત્તઃ ।
સ ધારયેત્ સર્વમલાપહત્યૈ
ભસ્મામલં ચારુ યથાપ્રયોગમ્

ઇતિ શ્રીવીરશૈવધર્મનિર્ણયે સિદ્ધાન્તશિખામણૌ ભક્તસ્થલે
ગુરુકારુણ્યલિઙ્ગધારણપ્રસઙ્ગો નામ ષષ્ઠઃ પરિચ્છેદઃ

પ્. ૧૧૦)
યઃ પુરુષો લિઙ્ગધારી લિઙ્ગધારણસમ્પન્નઃ નિયતાન્તરાત્મા
નિર્મલાન્તઃકરણઃ નિત્યં શિવપૂજાબદ્ધચિત્તઃ સ શિવલિઙ્ગધારકઃ
સર્વમલાપહત્યૈ સર્વદોષનિવૃત્ત્યૈ ચારુ મનોહરમ્ અમલં નિર્મલં ભસ્મ
યથાપ્રયોગં શાસ્ત્રોક્તપ્રકારેણ ધારયેદિત્યર્થઃ

શ્રીમત્પદવાક્યપ્રમાણપારાવારધુરીણશ્રીમરિતોણ્ટદાર્યેણ
વિરચિતાયાં તત્ત્વપ્રદીપિકાખ્યાયાં સિદ્ધાન્તશિખામણિવ્યાખ્યાયાં
ભક્તસ્થલે ગુરુકારુણ્યલિઙ્ગધારણપ્રસઙ્ગો નામ ષષ્ઠઃ પરિચ્છેદઃ

સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ
ભસ્મધારણસ્થલમ્
અથ ભૂત્યૈ ન પ્રમદિતવ્યમ્ [તૈ૦ ઉ૦ ૧૧।૧] ઇતિ
શ્રુતિપ્રસિદ્ધભસ્મધારણસ્થલં નિરૂપયતિ શ્રીરેણુકઃ । અત્રાદૌ
નિરુપાધિકભસ્મધારણં સૂત્રદ્વયેન નિરૂપયતિ-
ભસ્મધારણસંયુક્તઃ પવિત્રો નિયતાશયઃ ।
શિવાભિધાનં યત્પ્રોક્તં ભાસનાદ્ભસિતં તથા

મહાભસ્મેતિ સઞ્ચિત્ય મહાદેવં પ્રભામયમ્ ।
વર્તન્તે યે મહાભાગા મુખ્યાસ્તે ભસ્મધારિણઃ

ભસ્મધારણસંયુક્તઃ શિવલિઙ્ગધારકઃ નિયતાશયઃ-ભસ્મધ્યાનાત્
સન્ધાનં ભવતિ ભસ્મધ્યાનાત્ પઞ્ચાક્ષરીસ્મરણં ભવતિ તસ્માદ્
ધ્યાનાત્ સ્થાણુત્વં ચ ગચ્છતિ । સ એષ ભસ્મજ્યોતિઃ સ એષ ભસ્મજ્યોતિઃ ઇતિ
ભસ્મજાબાલશ્રુતે[અયમુદ્ધૃતાંશો ભસ્મજાબાલોપનિષદિ ન પ્રાપ્યતે-
।]ર્ભસ્મજ્યોતિર્લિઙ્ગમયમિતિ નિયમિતચિત્તઃ સન્ પવિત્રઃ શુદ્ધો
યદ્ભસ્મજ્યોતિર્લિઙ્ગં શિવાભિધાનં પરશિવપરબ્રહ્માભિધાનં સત્
પ્રોક્તમિતિ પ્રભામયં જ્યોતિર્લિઙ્ગસ્વરૂપમ્ તં મહાદેવં ભાસનાત્
પ્રકાશનાદ્ ભસિતં ભસિતમિતિ તથા મહાભસ્મેતિ સઞ્ચિત્ય મહાભાગાઃ
શ્રેષ્ઠા યે કેચિલ્લિઙ્ગધારકા વર્તન્તે તે મુખ્યા મુખ્યભસ્મધારિણો
નિરુપાધિકભસ્મધારિણ ઇત્યર્થઃ ॥ ૧-૨ ॥
પ્. ૧૧૨)
અથ સોપાધિકભસ્મસ્વરૂપં નિરૂપયતિ-
શિવાગ્ન્યાદિસમુત્પન્નં મન્ત્રન્યાસાદિયોગતઃ ।
તદુપાધિકમિત્યાહુર્ભસ્મતન્ત્રવિશારદાઃ

યદ્ભસ્મ મન્ત્રન્યાસાદિયોગતઃ પઞ્ચબ્રહ્મમન્ત્રન્યાસાદિસમ્બન્ધાત્
શિવાગ્ન્યાદિસમુત્પન્નં શિવમન્ત્રસંસ્કૃતાગ્નિસમુત્પન્નં ભવતિ તત્
તદ્ભસ્મ તન્ત્રવિશારદાઃ શિવાગમપ્રવીણા ઉપાધિકં ભસ્મ સોપાધિકં
ભસ્મેત્યાહુરિત્યર્થઃ

અથાસ્ય ભસ્મનઃ કારણભેદેન નામપઞ્ચકમસ્તીત્યાહ-
વિભૂતિર્ભસિતં ભસ્મ ક્ષારં રક્ષેતિ ભસ્મનઃ ।
એતાનિ પઞ્ચનામાનિ હેતુભિઃ પઞ્ચભિર્ભૃશમ્

સ્પષ્ટમ્

તત્કારણમન્વર્થનામ કૃત્વા કથયતિ-
વિભૂતિર્ભૂતિહેતુત્વાદ્ ભસિતં તત્ત્વભાસનાત્ ।
પાપાનાં ભર્ત્સનાદ્ભસ્મ ક્ષરણાત્ ક્ષારમાપદામ્

રક્ષણાત્ સર્વભૂતેભ્યો રક્ષેતિ પરિગીયતે ।
અણિમાદ્યષ્ટૈશ્વર્યકારણત્વાદ્ વિભૂતિઃ શિવતત્ત્વપ્રકાશનાદ્ભસિતમ્
પાપાનાં મનોવાક્કાયજન્યાનાં ભર્ત્સનાદ્ ભયોત્પાદનાદ્ભસ્મ
આપદાં તાપત્રયોત્પન્નવિપદાં ક્ષારણાત્ ક્ષયીકરણાત્ ક્ષારમ્
સર્વભૂતેભ્યો ગ્રહયક્ષાદિભ્યો (રક્ષણાત્) રક્ષેતિ પરિગીયત ઇત્યર્થઃ

નન્વેકવિધક્રિયાભેદઃ કિંનિબન્ધન ઇત્યત્ર ગોમૂલક ઇત્યાહ-
નન્દા ભદ્રા ચ સુરભિઃ સુશીલા સુમનાસ્તથા

પ્. ૧૧૩)
પઞ્ચ ગાવો વિભોર્જાતાઃ સદ્યોજાતાદિવક્ત્રતઃ ।
શિવસ્ય સદ્યોજાતમુખાન્નન્દા વામદેવવદનાદ્ ભદ્રા અઘોરાસ્યાત્ સુરભિઃ
તત્પુરુષવક્ત્રાત્ સુશીલા ઈશાનાનનાત્ સુમનાઃ । એવં પઞ્ચ ગાવો જાતાઃ ।
તત્કૃતોઽયં કાર્યભેદ ઇત્યર્થઃ

તર્હિ કિમાસાં રૂપમિત્યત્રાહ-
કપિલા કૃષ્ણા ચ ધવલા ધૂમ્રા રક્તા તથૈવ ચ

નન્દાદીનાં ગવાં વર્ણાઃ ક્રમેણ પરિકીર્તિતાઃ ।
તથૈવ ક્રમેણેતિ સમ્બન્ધઃ

અથ કયા ગવા કીદૃશં ભસ્મોત્પન્નમિત્યત્રાહ બૃહજ્જાબાલશ્રુત્યર્થમેવ-
સદ્યોજાતાદ્વિભૂતિશ્ચ વામાદ્ભસિતમેવ ચ

અઘોરાદ્ભસ્મ સજાતં તત્પુરુષાત્ક્ષારનામ ચ ।
રક્ષા ચેશાનવક્ત્રાચ્ચ નન્દાદિદ્વારતોઽભવત્

સદ્યોજાતમુખોત્પન્નનન્દયા વિભૂતિઃ વામદેવમુખોદ્ભૂતભદ્રયા
ભસિતમ્ અઘોરમુખસઞ્જાતસુરભિગવા ભસ્મ
તત્પુરુષમુખાવિર્ભૂતસુશીલયા ક્ષારમ્ ઈશાનમુખનિર્ગતસુમનસા રક્ષા
અભવદાસીદિત્યર્થઃ ॥ ૮-૯ ॥
અથૈષાં વિનિયોગમાહ-
ધારયેન્નિત્યકાર્યેષુ વિભૂતિં ચ પ્રયત્નતઃ ।
નૈમિત્તિકેષુ ભસિતં ક્ષારં કામ્યેષુ સર્વદા

પ્રાયશ્ચિત્તેષુ સર્વેષુ ભસ્મ નામ યથાવિધિ ।
રક્ષા ચ મોક્ષકાર્યેષુ પ્રયોક્તવ્યા સદા બુધૈઃ

પ્. ૧૧૪)
બુધૈઃ વીરશૈવમતપ્રવિષ્ટવિદ્વજ્જનૈઃ પ્રયોક્તવ્યં ધાર્યમિત્યર્થઃ ।
શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ ॥ ૧૦-૧૧ ॥
અથૈવંવિધભસ્મનાં વર્ણમાહ-
નન્દાદીનાં તુ યે વર્ણાઃ કપિલાદ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
ત એવ વર્ણા વિખ્યાતા ભૂત્યાદીનાં યથાક્રમમ્

સ્પષ્ટમ્

અથૈતદ્ભસ્મોત્પત્તિશ્ચતુર્વિધેત્યાહ-
ભસ્મોત્પાદનમુદ્દિષ્ટં ચતુર્ધા તન્ત્રવેદિભિઃ ।
કલ્પં ચૈવાનુકલ્પં તૂપકલ્પમકલ્પકમ્

એષામાદિમમુત્કૃષ્ટમન્યત્ સર્વમભાવતઃ ।
કલ્પાનુકલ્પોપકલ્પાકલ્પાખ્યચતુર્વિધભસ્મસ્વાદિમં પ્રાથમિકં કલ્પં
ભસ્મોત્કૃષ્ટમ્ અન્યત્ સર્વં શિષ્ટં ત્રિવિધં ભસ્મ અભાવતઃ
કલ્પભસ્માલાભાદઙ્ગીકરણીયમિત્યર્થઃ

અથ તેષાં સ્વરૂપં ક્રમેણ કથયતિ-
યથાશાસ્ત્રોક્તવિધિના ગૃહીત્વા ગોમયં નવમ્

સદ્યેન વામદેવેન કુર્યાત્પિણ્ડમનુત્તમમ્ ।
શોષયેત્પુરુષેણૈવ દહેદ્ ઘોરાચ્છિવાગ્નિના

કલ્પં તદ્ભસ્મ વિજ્ઞેયમનુકલ્પમથોચ્યતે ।
વનેષુ ગોમયં યચ્ચ શુષ્કં ચૂર્ણીકૃતં તથા

દગ્ધં ચૈવાનુકલ્પાખ્યમાપણાદિગતં તુ યત્ ।
વસ્ત્રેણોત્તારિતં ભસ્મ ગોમૂત્રાબદ્ધપિણ્ડિતમ્

પ્. ૧૧૫)
દગ્ધં પ્રાગુક્તવિધિના ભવેદ્ભસ્મોપકલ્પકમ્ ।
અન્યૈરાપાદિતં ભસ્માપ્યકલ્પમિતિ નિશ્ચિતમ્

શાસ્ત્રોક્તપ્રકારેણ નન્દાદિભિરાવિર્ભૂતનૂતનગોમયં સદ્યેન
સદ્યોજાતમન્ત્રેણાન્તરે ગૃહીત્વા વામદેવમન્ત્રેણ પિણ્ડીકૃત
તત્પુરુષમન્ત્રેણ શોષયિત્વા શિવમન્ત્રસંસ્કૃતાગ્નિના ઘોરાદઘોરમન્ત્રાદ્
દહેદ્ ભસ્મીકુર્યાદિત્યર્થઃ । અથૈશાનમન્ત્રેણ બિલ્વાદિપાત્રે સ્થાપિતં
તદ્ભસ્મ કલ્પમિતિ જ્ઞાતું યોગ્યમિત્યર્થઃ । અરણ્યેષુ યચ્છુષ્કં ગોમયં
ચૂર્ણીકૃત્ય પૂર્વવદ્દગ્ધં ભસ્માનુકલ્પાખ્યમિત્યર્થઃ । અત્ર
મન્ત્રત્રયલોપઃ । આપણાદિગતં યદ્ભસ્માસ્તિ તદ્વસ્ત્રેણ સંશોધિતં સત્
પુનર્ગોમૂત્રેણ પિણ્ડીકૃતં સત્ પશ્ચાત્ પ્રાગુક્તવિધિના દગ્ધં
ચેદુપકલ્પાખ્યં ભસ્મ ભવેત્ સ્યાદિત્યર્થઃ । અન્યૈઃ અમન્ત્રજ્ઞૈઃ આપાદિતં
સમ્પાદિતં ભસ્મ અકલ્પમિતિ કલ્પિતં કથિતમિત્યર્થઃ ॥ ૧૪-૧૮ ॥
અથૈવંવિધભસ્મના સ્નાનં કુર્યાદિત્યાહ-
એષ્વેકતમમાદાય પાત્રેષુ કલશાદિષુ ।
ત્રિસન્ધ્યમાચરેત્ સ્નાનં યથાસમ્ભવમેવ વા

કલશાદિપાત્રેણ્સુ ભિન્નતયા સ્થાપિતેષ્વેષુ ભસ્મસુ એકતમં ભસ્માદાય
ત્રિકાલમેકકાલં વા સ્નાનં કુર્યાદેવેત્યર્થઃ

પ્. ૧૧૬)
કથં કર્તવ્યમિત્યત્રાહ-
સ્નાનકાલે કરૌ પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય વિમલામ્ભસા ।
વામહસ્તતલે ભસ્મ ક્ષિપ્ત્વાચ્છાદ્યાન્યપાણિના

અષ્ટકૃત્વાથ મૂલેન મૌની ભસ્માભિમત્ર્ય ચ ।
શિર ઈશાનમન્ત્રેણ પુરુષેણ મુખં તથા

હૃત્પ્રદેશાઘોરેણ વામદેવેન ગુહ્યકમ્ ।
પાદૌ સદ્યેન સર્વાઙ્ગં પ્રણવેનૈવ સેચયેત્

ભસ્મસ્નાનકાલે સ્વચ્છોદકેન હસ્તૌ પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય વામકરતલે ભસ્મ
સંસ્થાપ્ય દક્ષિણપાણિનાઽઽચ્છાદ્ય દક્ષિણોરૌ નિવેશ્ય મૌની
ભસ્માભિમન્ત્રયેત્ ઇતિ શિવાગમવચનાદ્ મૌની ભૂત્વા
મૂલેનાષ્ટવારમભિમન્ત્ર્ય શિરોમુખહૃદયનાભિપાદેષુ
પ્રણતિપૂર્વકૈરીશાનાદિમન્ત્રૈ[ઈશાન - ઈશાનઃ સર્વવિદ્યાનામીશ્વરઃ
સર્વભૂતાનામ્ । બ્રહ્માધિપતિર્બ્રહ્મણોઽધિપતિર્બ્રહ્મા શિવો મેઽસ્તુ
સદાશિવોમ્ ।;
તત્પુરુષ - તત્પુરુષાય વિદ્મહે મહાદેવાય ધીમહિ તન્નો રુદ્રઃ પ્રચોદયાત્ ।;
અઘોર -અઘોરેભ્યોઽથ ઘોરેભ્યો ઘોરઘોરતરેભ્યઃ । સર્વેભ્યઃ સર્વસર્વેભ્યો
નમસ્તેઽસ્તુ રુદ્રરૂપેભ્યઃ । ;
વામદેવ - વામદેવાય નમો જ્યેષ્ઠાય નમઃ શ્રેષ્ઠાય નમો રુદ્રાય
નમઃ કાલાય નમઃ કલવિકરણાય નમો બલવિકરણાય નમો બલાય નમો
બલપ્રમથનાય નમઃ સર્વભૂતદમનાય નમો મનોન્મનાય નમઃ । ;
સદ્યોજાત - સદ્યોજાતં પ્રપદ્યામિ સદ્યોજાતાય વૈ નમો નમઃ । ભવે
ભવેનાતિભવે ભવસ્વ માં ભવોદ્ભવાય નમઃ ।]રભ્યુક્ષયેત્ પ્રણવેન
સર્વાઙ્ગં પ્રોક્ષયેદિત્યર્થઃ ॥ ૨૦-૨૨ ॥
અથેદં જલસ્નાનાદુત્કૃષ્ટમિત્યાહ-
પ્. ૧૧૭)
ભસ્મના વિહિતં સ્નાનમિદમાગ્નેયમુત્તમમ્ ।
સ્નાનેષુ વારુણાદ્યેષુ મુખ્યમેતન્મલાપહમ્

ગઙ્ગોદકદિવ્યવાયવ્યાદિસ્નાનેષુ ભસ્મના વિહિતં
સ્નાનમિદમાગ્નેયમુત્તમમ્ અગ્નેઃ સર્વભસ્મકત્વેનૈતદાગ્નેયસ્નાનમ્
સકલમલાપહમિતિ મુખ્યમિત્યર્થઃ

નનુ જલાદિસ્નાનસ્ય સકલમલનિવર્તકત્વં નાસ્તિ વેત્યત્રાહ-
ભસ્મસ્નાનવતાં પુંસાં યથાયોગં દિને દિને ।
વારુણાદ્યૈરલં સ્નાનૈર્બાહ્યદોષાપહારિભિઃ

યથાયોગં શાસ્ત્રોક્તપ્રકારમનતિક્રમ્ય પ્રતિદિનં ભસ્મસ્નાનવતાં
પુંસાં બાહ્યાભ્યન્તરમલક્ષયાદ્ ભસ્મનો જ્ઞાનાઙ્ગત્વાદ્
બાહ્યમલમાત્રનિવર્તકૈર્જલાદિસ્નાનૈરલં કિં પ્રયોજનમિત્યર્થઃ

અત એવ યતિભિર્જલસ્નાનાદાગ્નેયમેવ શ્રેષ્ઠમિતિ ભસ્મસ્નાનમેવ વિધીયત
ઇત્યાહ-
આગ્નેયં ભસ્મના સ્નાનં યતિભિસ્તુ વિધીયતે ।
આર્દ્રસ્નાનાત્ પરં ભસ્મ આર્દ્રે જન્તુવધો ધ્રુવમ્

ભસ્મના સ્નાનમાગ્નેયમિતિ યતિભિર્વિધીયતે વહ્નેઃ પ્રકાશત્વેન
જ્ઞાનપ્રદત્વાત્ । ભસ્મસ્નાનં (યતિભિઃ) આર્દ્રસ્નાનાત્પરં શ્રેષ્ઠમ્ ।
આર્દ્રે જલસ્નાને જન્તુવધ ઇતિ ધ્રુવં નિશ્ચયઃ જલચરપ્રાણિપીડનયા શૈત્યેન
ચ પ્રાણિહિંસાકરમિત્યર્થઃ અત્ર તાદૃશદોષાભાવાચ્ચ

પ્. ૧૧૮)
અથ જલસ્ય દોષાન્તરમુદ્ભાવયતિ-
આર્દ્રં તુ પ્રકૃતિં વિન્દ્યાત્ પ્રકૃતિં બન્ધનં વિદુઃ ।
પ્રકૃતેસ્તુ પ્રહાણાર્થં ભસ્મના સ્નાનમિષ્યતે

આર્દ્રં જલં પ્રકૃતિં ગર્ભવાસપ્રકૃતિં વિન્દ્યાત્ રક્તશુક્લયોર્જલમયત્વાત્
સ વા એષ પુરુષોઽન્નરસમયઃ [તૈ૦ ઉ૦ ૨।૧] ઇતિ શ્રુતેઃ । પ્રકૃતિં બન્ધનં
ભોજ્યભોજનરૂપેણ પુરુષસ્ય પાશરૂપં વિદુઃ અભિજ્ઞાઃ જાનન્તિ પુરુષઃ
પ્રકૃતિસ્થો હિ ભુઙ્ક્તે પ્રકૃતિજાન્ ગુણાન્ [ભ૦ ગી૦ ૧૩૨૧] ઇતિ ભગવદુક્તેઃ
પુરુષસ્ય પ્રકૃતિબદ્ધત્વાત્ પ્રકૃતેસ્તુ પ્રહાણાર્થં
જલસ્નાનોત્થદોષનિવૃત્ત્યર્થં ભસ્મના સ્નાનમિચ્છાવિષયીક્રિયત ઇત્યર્થઃ

અથેદં ભસ્મના સ્નાનં કૈરઙ્ગીકૃતમિત્યત્રાહ-
બ્રહ્માદ્યા વિબુધાઃ સર્વે મુનયો નારદાદયઃ ।
યોગિનઃ સનકાદ્યાશ્ચ બાણાદ્યા દાનવા અપિ

ભસ્મસ્નાનયુતાઃ સર્વે શિવભક્તિપરાયણાઃ ।
નિર્મુક્તદોષકલિલા નિત્યશુદ્ધા ભવન્તિ હિ

કલિલાઃ સમૂહા ઇત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ ॥ ૨૭-૨૮ ॥
અથ ભસ્મોદ્ધૂલનં ત્રિપુણ્ડ્રધારણં ચ કર્તવ્યમિત્યાહ-
નમશ્શિવાયેતિ ભસ્મ કૃત્વા સપ્તાભિમન્ત્રિતમ્ ।
ઉદ્ધૂલયેત્ તેન દેહં ત્રિપુણ્ડ્રં ચાપિ ધારયેત્

ભસ્મ નમશ્શિવાયેતિ મન્ત્રેણ સપ્તાભિમન્ત્રિતં
સપ્તજન્મકૃતદોષનિવૃત્ત્યર્થં સપ્તવારમભિમન્ત્રિતં કૃત્વા તેન ભસ્મના
દેહમુદ્ધૂલયેત્ ત્રિપુણ્ડ્રં ચાપિ દેહે રચયેદિત્યર્થઃ

પ્. ૧૧૯)
અત્રોદ્ધૂલનાપેક્ષયા ત્રિપુણ્ડ્રસ્યાધિક્યમાહ-
સર્વાઙ્ગોદ્ધૂલનં ચાપિ ન સમાનં ત્રિપુણ્ડ્રકૈઃ ।
તસ્માત્ ત્રિપુણ્ડ્રમેવૈકં લિખેદુદ્ધૂલનં વિના

સ્પષ્ટમ્

અથ ત્રિપુણ્ડ્રં કદા કથં કુત્ર ધારણીયમિત્યત્રાહ-
ત્રિપુણ્ડ્રં ધારયેન્નિત્યં ભસ્મના સલિલેન ચ ।
સ્થાનેષુ પઞ્ચદશસુ શરીરે સાધકોત્તમઃ

સ્પષ્ટમ્

તાનિ કાનીત્યત્રાહ-
ઉત્તમાઙ્ગે લલાટે ચ શ્રવણદ્વિતયે તથા ।
ગલે ભુજદ્વયે ચૈવ હૃદિ નાભૌ ચ પૃષ્ઠકે

બાહુયુગ્મે કકુદ્દેશે મણિબન્ધદ્વયે તથા ।
ત્રિપુણ્ડ્રં ભસ્મના ધાર્યં મૂલમન્ત્રેણ સાધકૈઃ

ત્રિયાયુષત્રિયમ્બકપ્રણવપઞ્ચાક્ષરમન્ત્રૈર્ધારયેત્
શિરોલલાટકણ્ઠસ્કન્ધવક્ષઃસ્થલેષુ ત્રિયાયુષત્રિયમ્બકૈસ્તિસ્રો રેખાઃ
કુર્વીત । વ્રતમેતચ્છામ્ભવમ્ ઇતિ શ્રુતેઃ ॥ ૩૨-૩૩ ॥
પ્. ૧૨૦)
અથ તદભિમન્ત્રણપ્રકારપૂર્વકં સમન્ત્રકત્રિપુણ્ડ્રધારણસ્ય
ફલમાહ-
વામહસ્તતલે ભસ્મ ક્ષિપ્ત્વાચ્છાદ્યાન્યપાણિના ।
અગ્નિરિત્યાદિમન્ત્રેણ સ્પૃશન્ વારાભિમન્ત્ર્ય ચ

ત્રિપુણ્ડ્રમુક્તસ્થાનેષુ દધ્યાત્ સજલભસ્મના ।
શિવં શિવ(ક)રં શાન્તં સ પ્રાપ્નોતિ ન સંશયઃ

અગ્નિરિતિ ભસ્મ વાયુરિતિ ભસ્મ જલમિતિ ભસ્મ સ્થલમિતિ ભસ્મ વ્યોમેતિ ભસ્મ
સર્વં હ વા ઇદં ભસ્મ મન એતાનિ ચક્ષૂષિં ભસ્માનિ [ભસ્મજબાલોપ૦] ઇતિ
મન્ત્રેણ સ્પૃશન્ વારા ઉદકેન સપ્તવારં મૂલેનાભિમન્ત્રયેદિત્યર્થઃ ॥ ૩૪-
૩૫ ॥
અથ ત્રિપુણ્ડ્રરચનાપ્રકારમાહ-
મધ્યાઙ્ગુલિત્રયેણૈવ સ્વદક્ષિણકરસ્ય તુ ।
ષડઙ્ગુલાયતં માનમપિ વાઽલિકમાનકમ્

નેત્રયુગ્મપ્રમાણેન ભાલે દધ્યાત્ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ ।
સ્પષ્ટમ્

અથ પ્રકારાન્તરેણ ત્રિપુણ્ડ્રીકરણમાહ-
મધ્યમાનામિકાઙ્ગુષ્ઠૈરનુલોમવિલોમતઃ

ધારયેદ્યસ્ત્રિપુણ્ડ્રાઙ્કં સ રુદ્રો નાત્ર સંશયઃ ।
મધ્યમાનામિકાભ્યામ્ અનુલોમતઃ પ્રદક્ષિણતો રેખાદ્વયં તન્મધ્યે
અઙ્ગુષ્ઠેન વિલોમતઃ અપ્રદક્ષિણતઃ એકાં રેખાં રચયેત્ । એવં
ધૃતત્રિપુણ્ડ્રો રુદ્ર ઇત્યુક્ત્વાત્ પૂર્વાપેક્ષયા વિશેષ ઇત્યર્થઃ

પ્. ૧૨૧)
અથ તલ્લક્ષણં કથયતિ-
ઋજુ શ્વેતમનુવ્યાપ્તં સ્નિગ્ધં શ્રોત્રપ્રમાણકમ્

એવં સલ્લક્ષણોપેતં ત્રિપુણ્ડ્રં સર્વસિદ્ધિદમ્ ।
ઋજુ સરલં શ્વેતં શુભ્રમ્ અનુવ્યાપ્તમ્ અવિચિછન્નમ્ સ્નિગ્ધં સાન્દ્રં
શ્રોત્રપ્રમાણકં શ્રવણપરિમિતમિત્યર્થઃ

અથાસ્ય ત્રિપુણ્ડ્રસ્ય મહત્ત્વં સૂત્રદ્વયેન સૂચયતિ-
પ્રાતઃકાલે ચ મધ્યાહ્ને સાયાહ્ને ચ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્

કદાચિદ્ભસ્મના કુર્યાત્ સ રુદ્રો નાત્ર સંશયઃ ।
એવંવિધં વિભૂત્યા ચ કુરુતે યસ્ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ ।
સ રૌદ્રધર્મસંયુક્તસ્ત્રયીમય ઇતિ શ્રુતિઃ

યો વિભૂત્યા ચ ભસ્મના એવંવિધમ્ ઋજુશ્વેતાદિસલ્લક્ષણોપેતં
ત્રિપુણ્ડ્રકં કુરુતે સ રૌદ્રધર્મસંયુક્તો રુદ્રસમ્બન્ધી યો ધર્મઃ
શિવાચારઃ તેન સંયુક્તઃ સન્ ત્રયીમયો વેદત્રયસ્વરૂપ ઇતિ શ્રુતિઃ ય ઇદં
ત્રિપુણ્ડ્રં ધરતે સ વેદત્રયધારી ભવતિ સ સન્તતં ત્રેતાગ્નિર્ભવતિ સ
પુષ્કરત્રયસ્નાતો ભવતિ । યસ્ત્રિપુણ્ડ્રધારી પુરુષઃ સ રુદ્રઃ સ પરમેષ્ઠી ય
ઇદં ત્રિપુણ્ડ્રં ધૃતવન્તં પુરુષં પશ્યતિ સ સર્વપાપેભ્યો વિનિર્મુક્તો
ભવતિ સ સર્વવેદાધ્યયનજન્યફલવાન્ ભવતિ [ઇદમુદ્ધરણં
બૃહજ્જાબાલોપનિષદિ નોપલભ્યતે ।] ઇતિ
વૃદ્ધજાબાલાદિબહુશ્રુતિસિદ્ધોઽયમર્થઃ । તસ્માત્ પ્રાતરાદિકાલત્રયે કદાચિત્
ત્રિપુણ્ડ્રં યઃ કુર્યાત્ સ રુદ્રઃ શિવ એવ ન સંશય ઇત્યર્થઃ ॥ ૩૯-૪૦ ॥
અથૈતાદૃશં ત્રિપુણ્ડ્રં કૈર્ધૃતમિત્યત્રાહ-
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ।
પ્. ૧૨૨)
ત્રિપુણ્ડ્રં ધારયન્ત્યેવ ભસ્મના પરિકલ્પિતમ્

વસિષ્ઠાદ્યા મહાભાગા મુનયઃ શ્રુતિકોવિદાઃ ।
ધારયન્તિ સદાકાલં ત્રિપુણ્ડ્રં ભસ્મના કૃતમ્

સ્પષ્ટમ્ ॥ ૪૧-૪૨ ॥
અથેદં કુત્ર વિહિતમિત્યત્રાહ-
શૈવાગમેષુ વેદેષુ પુરાણેષ્વખિલેષુ ચ ।
સ્મૃતીતિહાસકલ્પેષુ વિહિતં ભસ્મપુણ્ડ્રકમ્ ॥
ધારણીયં સમસ્તાનાં શૈવાનાં ચ વિશેષતઃ

કલ્પેષુ કલ્પસૂત્રેષ્વિત્યર્થઃ

અથાનેન ત્રિપુણ્ડ્રધારણેન સકલપાપક્ષય ઇત્યુક્ત્વા ભસ્મધારણસ્થલં
સમાપયતિ-
નાસ્તિકો ભિન્નમર્યાદો દુરાચારપરાયણઃ ।
ભસ્મત્રિપુણ્ડ્રધારી ચેન્મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ

વેદવિરુદ્ધાચારનિષ્ઠો નાસ્તિકઃ શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિવ્યતિરેકેણ કશ્ચિદાત્મા
નાસ્તીતિ વદન્ ચાર્વાકાદિઃ । અત એવ દુરાચારપરાયણસ્તાદૃશોઽપિ
ભસ્મત્રિપુણ્ડ્રધારી ચેત્ સર્વકિલ્બિષૈઃ સમસ્તપાપૈર્મુચ્યત ઇત્યર્થઃ

અથ રુદ્રાક્ષધારણસ્થલમ્
અથ રુદ્રાક્ષધારણસ્થલં નિરૂપયતિ-
ભસ્મના વિહિતસ્નાનસ્ત્રિપુણ્ડ્રાઙ્કિતમસ્તકઃ ।
શિવાર્ચનપરો નિત્યં રુદ્રાક્ષમપિ ધારયેત્

પ્. ૧૨૩)
મસ્તકો લલાટ ઇત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

કિમનેન પ્રયોજનમિત્યત્રાહ-
રુદ્રાક્ષધારણાદેવ મુચ્યન્તે સર્વપાતકૈઃ ।
દુષ્ટચિત્તા દુરાચારા દુષ્પ્રજ્ઞા અપિ માનવાઃ

સ્પષ્ટમ્

નન્વેતે રુદ્રાક્ષાઃ કથમુત્પનાઃ ? કુત એતાદૃક્ સામર્થ્યમિત્યત્રાહ-
પુરા ત્રિપુરસંહારે ત્રિનેત્રો જગતાં પતિઃ ।
ઉદપશ્યત્ પુરાં યોગમુન્મીલિતવિલોચનઃ

નિપેતુસ્તસ્ય નેત્રેભ્યો બહવો જલબિન્દવઃ ।
તેભ્યો જાતા હિ રુદ્રાક્ષા રુદ્રાક્ષા ઇતિ કીર્તિતાઃ

રુદ્રનેત્રસમુત્પન્ના રુદ્રાક્ષા લોકપાવનાઃ ।
પૂર્વં ત્રિપુરસંહારપ્રસ્તાવે જગતાં પતિઃ વિશ્વપતિઃ ત્રિનેત્રઃ
સોમસૂર્યાગ્નિનયનઃ શિવઃ ઉન્મીલિતવિલોચનઃ સંહારકાલ એવ
લલાટનેત્રસ્યોન્મેષાદ્ વિકસિતનેત્રત્રયઃ સન્ પુરાં ત્રિપુરાણાં યોગં
સમ્બન્ધમ્ ઉપદશ્યદ્ ઊર્ધ્વં દૃષ્ટવાન્ । તસ્ય નેત્રેભ્યો બહવો જલબિન્દવઃ
ઉદકકણાઃ નિપેતુઃ ભૂમૌ પતિતાઃ । તેભ્યો જલબિન્દુભ્યો રુદ્રાક્ષા જાતાઃ । હિ
યસ્માત્ કારણાદ્ રુદ્રનેત્રસમુત્પન્નાસ્તસ્માત્ કારણાદ્ રુદ્રાક્ષા ઇતિ
કીર્તિતાસ્તત એવ લોકપાવના ઇત્યર્થઃ । અત્ર પુરા ત્રિપુરવધાયોન્મીલિતાક્ષોઽહં
(અભવમ્) તેભ્યો જલબિન્દવો ભૂમૌ પતિતાસ્તે રુદ્રાક્ષા જાતાઃ
સર્વાનુગ્રહાર્થાય । તેષાં નામોચ્ચારણેન દશશતગોદાનફલં ભવતિ
દર્શનસ્પર્શનાભ્યાં દ્વિગુણં ત્રિગુણં ફલં ભવતિ । અત ઊર્ધ્વં
વક્તું ન શક્યમ્ [વૃહજ્જબાલોપનિષદિ સપ્તમબ્રાહ્મણે અષ્ટમખણ્ડે
રુદ્રાક્ષવર્ણનં શ્રૂયતે કિન્ત્વાનુપૂર્વી ભિન્નાઽસ્તિ ।] ઇતિ
બૃહજ્જાબાલાદિશ્રુતિઃ ॥ ૪૭-૪૮ ॥
પ્. ૧૨૪)
એવં રુદ્રનેત્રસમુત્પન્નત્વાત્ તત્કલાભેદેનાષ્ટત્રિંશત્પ્રકારેણોત્પત્તિં
ભજન્ત ઇત્યાહ-
અષ્ટત્રિંશત્પ્રભેદેન ભવન્ત્યુત્પત્તિભેદતઃ

સ્પષ્ટમ્

અથ કસ્માન્નેત્રાત્ કિયન્ત ઉત્પન્ના ઇત્યત્રાહ-
નેત્રાત્ સૂર્યાત્મનઃ શમ્ભોઃ કપિલા દ્વાદશોદિતાઃ ।
શ્વેતાઃ ષોડશ સઞ્જાતાઃ સોમરૂપાદ્વિલોચનાત્

કૃષ્ણા દશવિધા જાતા વહ્નિરૂપાદ્વિલોચનાત્ ।
એવમુત્પત્તિભેદેન રુદ્રાક્ષા બહુધા સ્મૃતાઃ

શિવસ્ય સૂર્યાત્મનો નેત્રાત્ કપિલાઃ કપિલવર્ણા દ્વાદશ દ્વાદશભેદવન્તો
રુદ્રાક્ષા ઉદિતાઃ ઉત્પન્ના ઇત્યર્થઃ સૂર્યનેત્રસ્ય
તપિન્યાદિદ્વાદશકલાત્મકત્વાત્ । સોમરૂપાદ્વિલોચનાત્ ચન્દ્રનયનાત્ શ્વેતાઃ
શુભ્રવર્ણાઃ ષોડશ ષોડશભેદવન્તઃ સઞ્જાતા ઉત્પન્નાઃ
તન્નેત્રયસ્યામૃતાદિષોડશકલાત્મકત્વાત્ । વહ્નિરૂપાદ્વિલોચનાદ્ વહ્નિનયનાત્
કૃષ્ણાઃ કૃષ્ણવર્ણાઃ દશવિધાઃ દશભેદવન્તઃ જાતા ઉત્પનાઃ
તન્નેત્રસ્ય ધૂમ્રાર્ચિઃપ્રભૃતિદશકલાત્મકત્વાત્ । એવમુત્પત્તિભેદેન
રુદ્રાક્ષા બહુધા બહુવિધાઃ સ્મૃતા ઇત્યર્થઃ ॥ ૫૦-૫૧ ॥
પ્. ૧૨૫)
અથ ધાર્યરુદ્રાક્ષલક્ષણમાહ-
અચ્છિદ્રં કનકપ્રખ્યમનન્યધૃતમુત્તમમ્ ।
રુદ્રાક્ષં ધારયેત્ પ્રાજ્ઞઃ શિવપૂજાપરાયણઃ

અચ્છિદ્રમકૃમિચુમ્બિતમિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

અથ કુત્ર કથં કતિ ધારણીયા ઇત્યત્રાહ-
યથાસ્થાનં યથાવક્ત્રં યથાયોગં યથાવિધિ ।
રુદ્રાક્ષધારણં વક્ષ્યે રુદ્રસાયુજ્યસિદ્ધયે

સ્પષ્ટમ્

પ્રતિજ્ઞાય સ્થાનં સંખ્યાં ચાહ-
શિખાયામેકમેકાસ્યં રુદ્રાક્ષં ધારયેદ્ બુધઃ ।
દ્વિત્રિદ્વાદશવક્ત્રાણિ શિરસિ ત્રીણિ ધારયેત્

ષટ્ત્રિંશદ્ધારયેન્મૂર્ધ્નિ નિત્યમેકાદશાનનાન્ ।
દશસપ્તપઞ્ચવક્ત્રાન્ષટ્ ષટ્ કર્ણદ્વયે વહેત્

ષડષ્ટવદનાન્ કણ્ઠે દ્વાત્રિંશદ્ધારયેત્ સદા ।
પઞ્ચાશદ્ધારયેદ્ વિદ્વાન્ ચતુર્વક્ત્રાણિ વક્ષસિ

પ્. ૧૨૬)
ત્રયોદશમુખાન્ બાહ્વોર્ધરેત્ ષોડશ ષોડશ [તુલનીય-
રુદ્રક્ષજાબાલોપનિષત્ ।] ।
પ્રત્યેકં દ્વાદશ વહેન્નવાસ્યાન્ મણિબન્ધયોઃ

ચતુર્દશમુખં યજ્ઞસૂત્રમષ્ટોત્તરં શતમ્ ।
ધારયેત્ સાર્વકાલં તુ રુદ્રાક્ષં શિવપૂજકઃ

અત્ર દશસપ્તપઞ્ચવક્ત્રાન્ ષટ્ષટ્કર્ણદ્વય ઇત્યત્ર દશમુખં
દ્વયં પઞ્ચમુખં દ્વયં સપ્તમુખં દ્વયમ્ એવં ષટ્ ષટ્ કર્ણદ્વયે
ધારણીયમિત્યર્થઃ સમં સ્યાદશ્રુતત્વાત્ ઇતિ ન્યાયાત્ ષટ્ ષટ્
કર્ણયોરેકમેકમ્ ઇતિ રુદ્રાક્ષજાબાલશ્રુતેઃ । એકમેકં વા કર્ણદ્વયે
ધારયેત્ । એવં કણ્ઠેઽપિ ષડષ્ટવદનાન્ સમત્વેન ધારયેદિતિ । શિષ્ટં
સ્પષ્ટમ્ । અયં ભાવઃ-
શુદ્ધમિશ્રસઙ્કીર્ણભુવનાધીશશિવાષ્ટવિદ્યેશ્વરશતરુદ્ર-
સંખ્યાતયજ્ઞોપવીતધારણેન ભુવનાધ્વશુદ્ધિઃ
વર્ણસંખ્યાતવક્ષોમાલયા વર્ણાધ્વશુદ્ધિઃ
પદસંખ્યાતમણિબન્ધબાહુકણ્ઠમાલયા પદાધ્વશુદ્ધિઃ
ષડઙ્ગપઞ્ચબ્રહ્મપ્રણવમન્ત્રસંખ્યાતકર્ણાભરણેન
મન્ત્રાધ્વશુદ્ધિઃ શિવશક્ત્યાત્મકકર્ણાભરણેન વા
તત્ત્વસંખ્યાતમસ્તકમાલયા તત્ત્વાધ્વશુદ્ધિઃ
અષ્ટત્રિંશત્કલાપૂર્ણસોમસૂર્યાગ્નિલક્ષણશિરોરન્ધ્રમાલયા
કલાધ્વશુદ્ધિઃ ।
એવંરૂપષડધ્વકારણીભૂતપરશિવબ્રહ્મમયશિખાગતૈકરુદ્રાક્ષ-
ધારણેન પરશિવસ્વરૂપ એવ યો રુદ્રાક્ષં ધત્તે સ સત્યં પરમઃ શિવઃ સ
સત્યં પરમઃ શિવ ઇતિ શ્રુતેઃ ॥ ૫૪-૫૮ ॥
પ્. ૧૨૭)
અથૈવં રુદ્રાક્ષધારણાત્ સર્વપાપક્ષય ઇત્યાહ-
એવં રુદ્રાક્ષધારી યઃ સર્વકાલે તુ વર્તતે ।
તસ્ય પાપકથા નાસ્તિ મૂઢસ્યાપિ ન સંશયઃ

એવમુક્તપ્રકારેણ એષુ સ્થાનેષુ સદા રુદ્રાક્ષધારિણો મૂઢસ્યાપિ
પાપવાર્તા નાસ્તિ કુતઃ પાપસમ્બન્ધ ઇત્યર્થઃ

નનુ ક્ષુદ્રપાપસમ્બન્ધો નાસ્તીત્યુચ્યતે વા મહાપાતકસમ્બન્ધો
નાસ્તીત્યુચ્યતે વેત્યત્રાહ-
બ્રહ્મહા મદ્યપાયી ચ સ્વર્ણહૃદ્ ગુરુતલ્પગઃ ।
માતૃહા પિતૃહા ચૈવ ભ્રૂણહા કૃતઘાતકઃ ।
રુદ્રાક્ષધારણાદેવ મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

અત્ર સર્વશબ્દેનાનુક્તપાતકાનિ સઙ્ગૃહીતાનીતિ બોધ્યમ્

અથ વિશેષમાહ-
દર્શનાત્ સ્પર્શનાચ્ચૈવ સ્મરણાદપિ પૂજનાત્ ।
રુદ્રાક્ષધારણાલ્લોકે મુચ્યન્તે પાતકૈર્જનાઃ

સ્પષ્ટમ્

અત્ર જનશબ્દેન કો વા વિવક્ષિત ઇત્યત્રાહ-
પ્. ૧૨૮)
બ્રાહ્મણો વાન્ત્યજો વાપિ મૂર્ખો વા પણ્ડિતોઽપિ વા ।
રુદ્રાક્ષધારણાદેવ મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

અનેન રુદ્રાક્ષધારણે સર્વેઽપ્યધિકારિણ ઇત્યુક્તં ભવતિ

નન્વનેન પાપક્ષયમાત્રં વા પુણ્યમપિ કિઞ્ચિદસ્તિ વેત્યત્રાહ-
ગવાં કોટિપ્રદાનસ્ય યત્ફલં ભુવિ લભ્યતે ।
તત્ફલં લભતે મર્ત્યો નિત્યં રુદ્રાક્ષધારણાત્

સ્પષ્ટમ્

અથાસ્યૈતાવન્માત્રમેવ ન ક્રિયાભેદેનાન્યોઽપિ ચમત્કારોઽસ્તીત્યાહ-
મૃત્યુકાલે ચ રુદ્રાક્ષં નિષ્પીડ્ય સહ વારિણા ।
યઃ પિબેચ્ચિન્તયન્ રુદ્રં રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ

સ્પષ્ટમ્

એવં નિશ્ચિત્ય યે ભસ્મરુદ્રાક્ષધારિણઃ સન્તિ તે રુદ્રા એવેત્યાહ-
ભસ્મોદ્ધૂલિતસર્વાઙ્ગા ધૃતરુદ્રાક્ષમાલિકાઃ ।
યે ભવન્તિ મહાત્માનસ્તે રુદ્રા નાત્ર સંશયઃ

સ્પષ્ટમ્

અથ ભસ્મરુદ્રાક્ષધારણશૂન્યેન દ્વિજેન વિધીયમાનં
નિત્યનૈમિત્તિકાદિકં કર્માપિ વ્યર્થમિત્યાહ-
નિત્યાનિ કામ્યાનિ નિમિત્તજાનિ
કર્માણિ સર્વાણિ સદાઽપિ કુર્વન્ ।
પ્. ૧૨૯)
યો ભસ્મરુદ્રાક્ષધરો યદિ સ્યાદ્
દ્વિજો ન તસ્યાસ્તિ ફલોપપત્તિઃ

ઉપપત્તિઃ પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

તસ્માદ્વર્ણાશ્રમાચારનિષ્ઠેષુ ભસ્મરુદ્રાક્ષધર એક એવ ગરીયાનિત્યાહ-
સર્વેષુ વર્ણાશ્રમસઙ્ગતેષુ નિત્યં સદાચારપરાયણેષુ ।
શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામિહ ચોદ્યમાનો વિભૂતિરુદ્રાક્ષધરઃ સમાનઃ

ઇતિ શ્રીષટ્સ્થલબ્રહ્મિણા શિવયોગિનામ્ના પ્રણીતે વીરશૈવધર્મનિર્ણયે
સિદ્ધાન્તશિખામણૌ ભક્તસ્થલે વિભૂતિરુદ્રાક્ષધારણપ્રસઙ્ગો નામ
સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ

બ્રાહ્મણાદિવર્ણબ્રહ્મચર્યાદ્યાશ્રમસંયુતેષુ સર્વેષુ વિષયે ઇહ લોકે
વિભૂતિરુદ્રાક્ષધરઃ સમાનો ભસ્મરુદ્રાક્ષધર એક એવ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં
ચોદ્યમાનઃ શ્લાઘનીયઃ

ઇતિ શ્રીમત્પદવાક્યપ્રમાણપારાવારધુરીણશ્રીમરિતોણ્ટદાર્યેણ
વિરચિતાયાં તત્ત્વપ્રદીપિકાખ્યાયાં સિદ્ધાન્તશિખામણિવ્યાખ્યાયાં
ભસ્મરુદ્રાક્ષધારણસ્થલનામા સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ

અષ્ટમઃ પરિચ્છેદઃ
અથૈવં શિવલિઙ્ગરુદ્રાક્ષધારણસમ્પન્નઃ શિવતત્ત્વપ્રકાશાર્થં
પઞ્ચાક્ષરીં જપેદિતિ પઞ્ચાક્ષરીજપસ્થલમગસ્ત્યાય નિરૂપયતિ
શ્રીરેણુકઃ-
ધૃતશ્રીભૂતિરુદ્રાક્ષઃ પ્રયતો લિઙ્ગધારકઃ ।
જપેત્ પઞ્ચાક્ષરીવિદ્યાં શિવતત્ત્વપ્રબોધિનીમ્

ધૃતમાઙ્ગલ્યભૂતિરુદ્રાક્ષપવિત્રિતઃ શિવલિઙ્ગધારકઃ
શિવતત્ત્વપ્રબોધિનીં પરશિવતત્ત્વપ્રકાશિનીં પઞ્ચાક્ષરીવિદ્યાં
નમશ્શિવાયેતિ શ્રીરુદ્રમન્ત્રપ્રસિદ્ધપઞ્ચાક્ષરીમન્ત્રં જપેત્
માનસોપાંશુવાચિકસ્વરૂપેણોચ્ચરેત્ જપ અવ્યક્તાયાં વાચિ ઇતિ
ધાતોરિત્યર્થઃ

નનુ શિવતત્ત્વપ્રકાશકાનાં મન્ત્રાણાં બાહુલ્યાત્ કિમિત્યેષ
પઞ્ચાક્ષરમન્ત્ર એવ જપ્ય ઇત્યત્રાહ-
શિવતત્ત્વાત્ પરં નાસ્તિ યથા તત્ત્વાન્તરં મહત્ ।
તથા પઞ્ચાક્ષરીમન્ત્રાન્નાસ્તિ મન્ત્રાન્તરં મહત્

શિવ એકો ધ્યેયઃ ઇત્યાદિશ્રુતેઃ શિવતત્ત્વાત્ પરં વ્યતિરિક્તં મહદ્ બૃહદ્
તત્ત્વાન્તરં યથા નાસ્તિ તથા પઞ્ચાક્ષરીમન્ત્રાદ્ નમશ્શિવાયેતિ
પઞ્ચાક્ષરીમન્ત્રાત્ મહદ્ મન્ત્રાન્તરં નાસ્તીત્યર્થઃ
વિદ્યાસુ શ્રુતિરુત્કૃષ્ટા રુદ્રૈકાદશિની શ્રુતૌ ।
તત્ર પઞ્ચાક્ષરી તસ્યાં શિવા ઇત્યક્ષરદ્વયમ્ ॥
ઇતિ પૌરાણિકોક્તેઃ શિવ ઇત્યક્ષરદ્વયસ્ય વેદસારત્વાત્ તત્રત્યાકારસ્ય
ઋક્સામસંગ્રહરૂપત્વાત્ તયોરકારાદ્યત્વાત્ ઇકારસ્ય યજુઃસંગ્રહરૂપત્વાત્
પ્. ૧૩૧)
તસ્યેકારાદ્યત્વાત્ શકારસ્યાથર્વસંગ્રહરૂપત્વાત્ તસ્ય શકારાદ્યત્વાત્
વકારસ્ય વ્યાકરણસંગ્રહરૂપત્વાત્ તસ્ય વકારાદ્યત્વાત્ એવં
વેદવેદાઙ્ગસારરૂપત્વાત્ તાદૃક્ શિવશબ્દઘટિતત્વેનૈષ પઞ્ચાક્ષરીમન્ત્ર
એવ સર્વમન્ત્રોત્કૃષ્ટ ઇત્યર્થઃ

એવં પઞ્ચાક્ષરીમન્ત્રે શિવે ચ જ્ઞાતે સતિ મન્ત્રાન્તરૈર્દેવતાન્તરૈઃ કિં
પ્રયોજનમિત્યત્રાહ-
જ્ઞાતે પઞ્ચાક્ષરીમન્ત્રે કિં વા મન્ત્રાન્તરૈઃ ફલમ્ ।
જ્ઞાતે શિવે જગન્મૂલે કિં ફલં દેવતાન્તરૈઃ

એકો હ વૈ નારાયણ આસીત્ [નારાયણોપ૦ ૨] ઇતિ
શ્રુતેર્વિષ્ણ્વાદિસકલવિશ્વમૂલત્વેન પરશિવે જ્ઞાતે સતિ
તદીયસૃષ્ટ્યન્તર્ગતત્વેન જનનમરણપરિપીડિતૈર્વિષ્ણ્વાદિદેવતાન્તરૈઃ કિં
ફલમ્? ન કિઞ્ચિત્ફલમિત્યર્થઃ । નહિ ભિક્ષુકો ભિક્ષુકાન્તરં યાચયતિ (તે)
સત્યન્યસ્મિન્ અભિક્ષુકે દાતરિ ઇતિ ન્યાયાત્ । નનુ-એકો હ વૈ નારાયણ આસીત્ ઇત્યત્ર
સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ [છા૦ ઉ૦ ૬।૨।૯]
ઇત્યાદિબ્રહ્મપ્રતિપાદકવાક્યસામ્યતાશ્રવણાત્ કથમુત્પત્તિપરત્વમિતિ ચેન્ન
રોહિતો લોહિતાદાસીચ્છક્તેરાસીત્ પરાશરઃ ઇતિવદુત્પત્તિસત્તાપરતોપપત્તેઃ । ન ચ
તદ્વદ્ હેતુશ્રવણાભાવાત્ કથમુત્પત્તિપરત્વમિતિ વાચ્યમ્
બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેન્દ્રાસ્તે સમ્પ્રસૂયન્તે ઇતિ શિખોપનિષદ્વચનાદ્ વિષ્ણોરુત્પત્તેઃ
શ્રૂયમાણત્વાત્ તદનુસારેણોત્પત્તિપરતાસમ્ભવાત્ । ન ચાત્ર
નારાયણસ્યોત્પત્તિર્ન શ્રૂયતે કિન્તુ વિષ્ણોરેવ તસ્ય નાયણાંશીભૂતત્વાત્
આદિત્યાનામહં વિષ્ણુઃ [ભ૦ ગી૦ ૧૦।૨૧] ઇતિ ગીતત્વાદ્ અંશપરત્વમેવેતિ
વાચ્યમ્
મુખ્યબ્રહ્મરુદ્રમધ્યપઠિતવિષ્ણુશબ્દસ્યાંશપરત્વાત્સમ્ભવાત્
પ્રાયઃપાઠવિરોધાત્ વિષ્ણુરિત્થા પરમમસ્ય વિદ્વાન્ જાતો બૃહન્નભિ પાતિ
તૃતીયમ્ ઇતિ શ્રૂતેર્મહાવિષ્ણોરેવોત્પત્તિશ્રવણાચ્ચ
અજાત ઇત્યેવં કશ્ચિદ્ભીરુઃ પ્રપદ્યતે ।
રુદ્ર યત્તે દક્ષિણં મુખં તેન માં પાહિ નિત્યમ્ [શ્વે૦ ઉ૦ ૪।૨૧] ॥
પ્. ૧૩૨)
ઇતિ શ્વેતાશ્વતરશ્રુતેઃ કારણીભૂતમહારુદ્રસ્યાજાતત્વશ્રવણાચ્ચેતિ દિક્

નનુ સપ્તકોટિમહામન્ત્રેષુ કોઽપ્યસ્ય સમાનમન્ત્રો નાસ્તિ વેત્યત્રાહ-
સપ્તકોટિષુ મન્ત્રેષુ મન્ત્રઃ પઞ્ચાક્ષરો મહાન્ ।
બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિદેવેષુ યથા શમ્ભુર્મહત્તરઃ

સર્વમન્યત્ પરિત્યજ્ય હેયાન્ વિષ્ણ્વાદિકાન્ સુરાન્ ।
શિવ એવ સદા ધ્યેયઃ સર્વસંસારનાશનઃ ॥
ઇતિ પિપ્પલાદશ્રુતેઃ અજાત ઇત્યુદાહૃતઃ ઇતિ શ્રુતેશ્ચ
મુમુક્ષૂપાસ્યત્વાદજાતત્વેન બ્રહ્માદિષુ શિવો યથા મહાન્ તથા
સપ્તકોટિમહામન્ત્રેષુ વેદસારત્વાત્ પઞ્ચાક્ષરમન્ત્રો મહાનિત્યર્થઃ

નનુ વિષ્ણ્વાદિસકલવિશ્વમૂલત્વાત્ શિવઃ સર્વોત્તમો ભવતુ
પઞ્ચાક્ષરીમન્ત્રસ્ય કથં સર્વોત્તમત્વમિત્યાશઙ્ક્યાહ-
અશેષજગતાં હેતુઃ પરમાત્મા મહેશ્વરઃ ।
તસ્ય વાચકમન્ત્રોઽયં સર્વમન્ત્રૈકકારણમ્

શિવો યથા સકલજગત્કારણમ્ તથા તદ્વાચકમન્ત્રોઽપિ
સકલમન્ત્રકારણમિત્યર્થઃ

તત્કથમિત્યત્રાહ-
તસ્યાભિધાનમન્ત્રોઽયમભિધેયશ્ચ સ સ્મૃતઃ ।
અભિધાનાભિધેયત્વાન્મન્ત્રાત્ સિદ્ધઃ પરઃ શિવઃ

અયં મન્ત્રસ્તસ્ય શિવસ્ય અભિધાનમન્ત્રઃ નામ્નો મન્ત્ર ઇત્યર્થઃ સઃ શિવઃ
અભિધેયશ્ચ તન્મન્ત્રેણાભિધાતું યોગ્ય ઇતિ સ્મૃતઃ અભિધાનાભિધેયત્વાત્
શિવાભિધાનાભિધયેત્વાત્ । મન્ત્રાદસ્માન્મન્ત્રાત્ પરઃ શિવઃ સિદ્ધઃ
પ્રકાશિતઃ મન્ત્રાણાં યજનીયદેવતાપ્રકાશકત્વેનૈતન્મન્ત્રાભાવે
શિવસ્ય સ્ફૂર્તિરેવ ન સ્યાત્ ।
પ્. ૧૩૩)
કિં તાવતેતિ નાશઙ્કનીયમ્ શિવસ્ય સકલતત્ત્વોપાદાનકારણત્વાત્
તદ્વાચકપઞ્ચાશદ્વર્ણમયત્વં ચ યુક્તમિતિ તસ્ય સકલમન્ત્રમૂલત્વાત્
તત્પ્રકાશકત્વેન સકલમન્ત્રકારણત્વમિતિ । તત્કથમિતિ ચેત્ ઉચ્યતે
અથાદ્યાસ્તિથયઃ સર્વાઃ સ્વરા બિન્દ્વ્વસાનકાઃ ।
તદન્તઃ કાલયોગેન સોમસૂર્યૌ પ્રકીર્તિતૌ ॥
પૃથિવ્યાદીનિ તત્ત્વાનિ પુરુષાન્તાનિ પઞ્ચસુ ।
ક્રમાત્ કાદિષુ વર્ગેષુ મકારાન્તેષુ સુવ્રતે ॥
વાય્વગ્નિસલિલેન્દ્રાણાં ધારણાનાં ચતુષ્ટયમ્ ॥
તદૂર્ધ્વેશાદિ વિખ્યાતં પુરસ્તાદ્ બ્રહ્મપઞ્ચકમ્ ।
આમૂલાત્તત્ક્રમાજ્જ્ઞેયા ક્ષાન્તા સૃષ્ટિરુદાહૃતા ॥
સર્વેષાં ચૈવ મન્ત્રાણાં વિદ્યાનાં ચ યશસ્વિની ।
ઇયં યોનિઃ સમાખ્યાતાં સર્વતન્ત્રેષુ સર્વદા [પ૦ ત્રી૦ ૫-૮-] ॥
ઇતિ શ્રીપરાત્રિંશિકાશાસ્ત્રસ્થિત્યા શિવ ઇત્યત્ર શકારસ્ય
બ્રહ્માદિપઞ્ચબ્રહ્મવાચકત્વાત્ વકારસ્ય માયાતત્ત્વવાચકત્વેન
તત્કાર્યરૂપકલાદિક્ષિતિપર્યન્તત્રિંશત્તત્ત્વાત્મકત્વાત્ એવં શકારવકારયોઃ
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વવાચકત્વાત્ અકારસ્ય શિવતત્ત્વકલારૂપષોડશસ્વરમયત્વાત્
ઇકારસ્યેચ્છાશક્તિવાચકત્વાત્ એવં શબ્દાર્થમયપ્રપઞ્ચયોરન્તર્ભાવાત્
સકલમન્ત્રકારણત્વમ્ માતૃકાદેઃ સકલશબ્દપ્રપઞ્ચોપાદાનકારણત્વાત્ ।
પઞ્ચાશન્નિજદેહજાક્ષરભવૈર્નાનાવિધૈર્ધાતુભિર્બહ્વર્થૈઃ
પદવાક્યમાનજનકૈરર્થાવિનાભાવિતૈઃ ।
સાભિપ્રાયસદર્થકર્મફલદાનન્દૈરનન્તૈરિદં વિશ્વં
વ્યાપ્ય ચિદાત્મનાહમહમિત્યુજ્જૃમ્ભસે માતૃકે ॥
પઞ્ચાશદ્વર્ણમાલાબહુવિધનિનદોચ્ચારણાત્
તત્ત્વજાલવ્યક્તિવ્યાપારસત્તાનિરિશગુરુમુખામ્નાયવિદ્યાસ્વરૂપાઃ ।
ધાત્રાદ્યુત્પત્તિપૂર્વં શ્રુતિમુખવિવિધાનેકસિદ્ધાન્તવિદ્યા
નાનાભાષાઃ ક્રિયાભિઃ પ્રકટયતિ યતઃ સૈવ તે સાઙ્ગવેદે ॥
ઇતિ દૂર્વાસભગવદુક્તેરિતિ

પ્. ૧૩૪)
નન્વેવં ચેદ્ દ્વ્યક્ષરત્વમેવ યુક્તમ્ કિમિતિ પઞ્ચાક્ષરરૂપેણ
સર્વશ્રુતિશિરોગતઃ સન્ મન્ત્રોઽયં પ્રતિભાતિ? અત્ર નમસ્કારેણ
જીવત્વમિત્યત્રાહ-
નમઃશબ્દં વદેત્ પૂર્વં શિવાયેતિ તતઃ પરમ્ ।
મન્ત્રઃ પઞ્ચાક્ષરો હ્યેષ સર્વશ્રુતિશિરોગતઃ

શિવજીવૈક્યપ્રકાશનાર્થં નમઃશબ્દપૂર્વકત્વેન ચિત્તત્ત્વેન ચ
પઞ્ચાક્ષરરૂપેણ સર્વશ્રુતિશિરોગતઃ સન્ મન્ત્રોઽયં પ્રતિભાતિ । અત્ર
નમસ્કારેણ જીવત્વમ્ શિવશબ્દેન પરબ્રહ્મત્વમ્ આયેત્યૈક્યમ્ અય ગતૌ ઇતિ
ધાતોરિતિ ભાવઃ

નનુ સચ્ચિદ્ઘનસ્ય પરબ્રહ્મણઃ શિવ ઇત્યભિધાનં કથમિત્યત્રાહ-
આદિતઃ પરિશુદ્ધત્વાન્મલત્રયવિયોગતઃ ।
શિવ ઇત્યુચ્યતે શમ્ભુશ્ચિદાનન્દઘનઃ પ્રભુઃ

ચિદાનન્દઘનઃ સચ્ચિદાનન્દસ્વરૂપઃ પ્રભુઃ સ્વતન્ત્રઃ શમ્ભુઃ
સુખભોક્તૃત્વાત્ સુખપ્રદત્વાચ્ચ પરબ્રહ્મ આદિતઃ કદાપિ (= સર્વદા)
મલત્રયવિયોગત આણવાદિમલત્રયસમ્બન્ધાભાવેન પરિશુદ્ધત્વાદ્
નિર્મલત્વાત્ શિવ ઇત્યુચ્યતે વશ કાન્તૌ ઇતિ ધાતોઃ સ્વચ્છપ્રકાશરૂપત્વાદિતિ
ભાવઃ

અથ સકલમઙ્ગલાવાસભૂમિત્વાચ્ચ શિવશબ્દાભિધેયં બ્રહ્મેત્યાહ-
આસ્પદત્વાદશેષાણાં મઙ્ગલાનાં વિશેષતઃ ।
શિવશબ્દાભિધેયો હિ દેવદેવસ્ત્રિયમ્બકઃ

પ્. ૧૩૫)
અત્ર ત્રિયમ્બકશબ્દેન સૃષ્ટિસ્થિત્યાદિકારણં પરબ્રહ્મોચ્યતે સૂર્યાદીનાં
સૃષ્ટ્યાદિકારણત્વાત્ ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મ પુરુષં કૃષ્ણપિઙ્ગલમ્ ।
ઊર્ધ્વરેતં વિરૂપાક્ષમ્ ઇતિ શ્રુતેઃ [તૈ૦ આ૦ ૧૦।૧૨।૧] । ત્રિયમ્બકો દેવદેવો
બ્રહ્માદીનામપિ દેવઃ પરમેશ્વરઃ અશેષાણાં સમસ્તાનાં
મઙ્ગલાનાં વિશેષતો વિષ્ણ્વાદિભ્યોઽધિકત આસ્પદત્વાદ્ આશ્રયત્વાત્
શિવશબ્દાભિધેયો હિ કલ્યાણં મઙ્ગલં શિવમ્ ઇતિ પ્રસિદ્ધત્વાત્

નન્વનેકનામ્નાં વિદ્યમાનત્વાત્ શિવશબ્દેનૈવ કિમિતિ પરબ્રહ્માભિધીયતે
ઇત્યત્રાહ-
શિવ ઇત્યક્ષરદ્વન્દ્વં પરબ્રહ્મપ્રકાશકમ્ ।
મુખ્યવૃત્ત્યા તદન્યેષાં શબ્દાનાં ગુણવૃત્તયઃ

શિવ ઇત્યક્ષરદ્વયં મુખ્યવૃત્ત્યા પરબ્રહ્મપ્રકાશકમ્ તદન્યેષાં
શબ્દાનાં શિવશબ્દાતિરિક્તભવાદિશબ્દાનાં ગુણવૃત્ત્યા સિંહો માણવક
ઇત્યાદિવદ્ ગુણયોગેન પરબ્રહ્મપ્રકાશકત્વમિત્યર્થઃ

અથોક્તાર્થમુપસંહરતિ-
તસ્માન્મુખ્યતરં નામ શિવ ઇત્યક્ષરદ્વયમ્ ।
સચ્ચિદાનન્દરૂપસ્ય શમ્ભોરમિતતેજસઃ

એતન્નામાવલમ્બેન મન્ત્રઃ પઞ્ચાક્ષરઃ સ્મૃતઃ ।
મહાનિતિ શેષઃ । શિવ ઇત્યક્ષરદ્વયમપરિમિતપ્રકાશરૂપસ્ય
સચ્ચિદાનન્દઘનસ્ય શમ્ભોઃ પરબ્રહ્મણો મુખ્યતરમત્યન્તમુખ્યં નામ
। એતન્નામાવલમ્બેન એતન્નામઘટિતત્વેન પઞ્ચાક્ષરો મન્ત્રો મહાનિતિ સ્મૃત
ઇત્યર્થઃ

અથ કિમનેન કર્તવ્યં કિં ફલમિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તપૂવકમાહ-
પ્. ૧૩૬)
યસ્માદતઃ સદા જપ્યોમોક્ષકાઙ્ક્ષિભિદરાત્

યથાનાદિર્મહાદેવઃ સિદ્ધઃ સંસારમોચકઃ ।
તથા પઞ્ચાક્ષરો મન્ત્રઃ સંસારક્ષયકારકઃ

યસ્માત્ શિવનામઘટિતત્વેન પઞ્ચાક્ષરમન્ત્રો મહાન્ અતઃ તસ્માત્ કારણાદ્
મોક્ષકાઙ્ક્ષિભિઃ પુરુષૈરાદરાત્ સદા જપ્યઃ । અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ-
સર્વમન્યત્ પરિત્યજ્ય હેયાન્ વિષ્ણ્વાદિકાન્ સુરાન્ ।
શિવ એવ સદા ધ્યેયઃ સર્વસંસારનાશનઃ ॥
ઇતિ પિપ્પલાદશ્રુતેર્ અનાદિભૂતઃ પરશિવો યથા સંસારપાશવિમોચક ઇતિ
પ્રસિદ્ધઃ તથા પઞ્ચાક્ષરમન્ત્રઃ સંસારપાશક્ષયકારક ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ
અશેષપાશવિચ્છિત્ત્યૈ શિવ ઇત્યક્ષરદ્વયમ્ ।
અલં નમસ્ક્રિયાયુક્તો મુક્તયે કલ્પિતો મનુઃ ॥
ઇતિ બ્રહ્મોત્તરખણ્ડવચનાદિતિ ॥ ૧૨-૧૩ ॥
નન્વયં મન્ત્રઃ શિવવત્ સંસારક્ષયકારકશ્ચેત્ વિશ્વકારણત્વં (ણં)
તદ્વદસ્તિ કિમિત્યત્રાહ-
પઞ્ચભૂતાનિ સર્વાણિ પઞ્ચતન્માત્રકાણિ ચ ।
જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચાપિ પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

પઞ્ચબ્રહ્મણિ પઞ્ચાપિ કૃત્યાનિ સહ કારણૈઃ ।
બોધ્યાનિ પઞ્ચભિર્વર્ણૈઃ પઞ્ચાક્ષરમહામનોઃ

પૃથિવ્યાદિપઞ્ચભૂતાનિ ગન્ધાદિપઞ્ચતન્માત્રાઃ
જ્ઞાનશક્તિરૂપઘ્રાણાદિપઞ્ચજ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ
ક્રિયાશક્તિરૂપોપસ્થાદિપઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ
પઞ્ચસાદાખ્યપઞ્ચબ્રહ્મપર્યાયાચારાદિપઞ્ચલિઙ્ગાનિ
ભવમૃડહરાદિકારણેશૈઃ સહ સૃષ્ટ્યાદિપઞ્ચકૃત્યાનિ પઞ્ચવિધાનિ
સર્વાણ્યપિ પઞ્ચાક્ષરમહામન્ત્રસ્ય પઞ્ચભિર્વર્ણૈર્બોધ્યાનિ
પ્રકાશ્યાનીત્યર્થઃ ॥ ૧૪-૧૫ ॥
પ્. ૧૩૭)
નન્વાલોકેન ઘટાદિવત્ પ્રકાશ્યાનિ વા સ્વર્ણકુણ્ડલાદિવત્ પ્રકાશ્યાનિ
વેત્યત્રાહ-
પઞ્ચધા પઞ્ચધા યાનિ પ્રસિદ્ધાનિ વિશેષતઃ ।
તાનિ સર્વાણિ વસ્તૂનિ પઞ્ચાક્ષરમયાનિ હિ

પઞ્ચશક્તિપઞ્ચાઙ્ગુલિવચનાદાનાદિપઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાર્થાઃ
મનોબુદ્ધ્યહઙ્કારપ્રકૃતિપુરુષાદીનિ પઞ્ચ પઞ્ચ પ્રકારેણ યાનિ
વિશેષતઃ પ્રસિદ્ધાનિ તાનિ સર્વાણિ સ્વર્ણકુણ્ડલન્યાયેન પઞ્ચાક્ષરમયાનિ
પઞ્ચાક્ષરકાર્યાણિ તત્પ્રકાશ્યાનિ ચેત્યર્થઃ વર્ણાનાં શક્તિરૂપત્વાદિતિ

નનુ મોક્ષકારણં પ્રણવઃ પઞ્ચાક્ષર્યાં તદભાવાત્ કથં
મોક્ષપ્રદત્વમિત્યત્રાહ-
ઓંકારપૂર્વો મન્ત્રોઽયં પઞ્ચાક્ષરમયઃ પરઃ ।
શૈવાગમેષુ વેદેષુ ષડક્ષર ઇતિ સ્મૃતઃ

પર ઉક્તપ્રકારેણ સર્વોત્કૃષ્ટઃ પઞ્ચાક્ષરમયોઽયં મન્ત્રઃ ઓંકારપૂર્વઃ
ષડક્ષર ઇતિ શિવાગમેષુ વેદેષુ સ્મૃતઃ । શ્રીરુદ્રે-નમસ્તારાય નમઃ
શમ્ભવે ચ ઇતિ ઈશાનમન્ત્રાન્તે-મે અસ્તુ સદાશિવોમ્ ઇતિ ચ શ્રૂયમાણત્વાત્ ।
ઓંકારત્મતયા ભાતિ શાન્ત્યતીતઃ પરઃ શિવઃ શિવો વા પ્રણવઃ પ્રોક્તઃ
પ્રણવો વા શિવઃ સ્મૃતઃ । વાચ્યવાચકયોર્ભેદો નાત્યન્તં વિદ્યતે ક્વચિત્ ॥
ઇત્યાગમોક્તેઃ ઇતિ પૌરાણિકોક્તેશ્ચ શિવપ્રણવયોરભેદાદ્ ઓંકારાપૂર્વત્વેન
ષડક્ષર ઇત્યર્થઃ

અથ-
પ્રથમં તારકારૂપં દ્વિતીયં દણ્ડ ઉચ્યતે ।
તૃતીયં કુણ્ડલાકારં ચતુર્થં ચાર્ધચન્દ્રકમ્ ॥
પઞ્ચમં દર્પણાકારં ષષ્ઠં જ્યોતિઃસ્વરૂપકમ્ ।
નકારસ્તારકારૂપં મકારો દણ્ડ ઉચ્યતે ॥
પ્. ૧૩૮)
શિકારઃ કુણ્ડલાકારો વકાશ્ચાર્ધચન્દ્રકઃ ।
યકારો દર્પણાકાર ઓંકારઃ પઞ્ચવર્ણરાટ્ ॥
ઇતિ શિવાગમવચનાત્ પઞ્ચાક્ષરકલ્પતરોર્બીજભૂતસ્ય ઓંકારસ્ય માહાત્મ્યં
સૂત્રત્રયેણ નિરૂપયતિ-
મન્ત્રન્યાસાદિભૂતેન પ્રણવેન મહામનોઃ ।
પ્રબોધ્યતે મહાદેવઃ કેવલશ્ચિત્સુખાત્મકઃ

મહામન્ત્રરૂપસ્યાસ્ય પઞ્ચાક્ષરમન્ત્રસ્યાદિભૂતેન પ્રણવેન
સચ્ચિદાનન્દાત્મકઃ પરશિવઃ પ્રકાશ્યત ઇત્યર્થઃ યો વૈ રુદ્રઃ સ ભગવાન્
ઇત્યુપક્રમ્ય ય ઓંકારઃ સ પ્રણવો યઃ પ્રણવ સ સર્વવ્યાપી યઃ સર્વવ્યાપી
સોઽનન્તો યોઽનન્તસ્તત્તારં યત્તારં તત્સૂક્ષ્મં યત્સૂક્ષ્મં તચ્છુક્લં
યચ્છિક્લં તદ્વૈદ્યુતં યદ્વૈદ્યુતં તત્પરં બ્રહ્મ સ એકઃ સ એકો રુદ્રઃ સ
ઈશાનઃ સ ભગવાન્ સ મહેશ્વરઃ સ મહાદેવઃ [અથ૦ ઉ૦ ૨।૩]
ઇત્યથર્વશિરઃશ્રુત્યા પ્રણવ એવ સચ્ચિદાનન્દાત્મકં પરબ્રહ્મેતિ
શ્રૂયમાણત્વાદિતિ

નનુ શિવઃ પ્રણવેન વિના ન કેનાપિ પ્રકાશ્યતે (પ્રકાશ્યતે) વેત્યત્રાહ-
પ્રણવેનૈકવર્ણેન પરબ્રહ્મ પ્રકાશ્યતે ।
અદ્વિતીયં પરાનન્દં શિવાખ્યં નિષ્પ્રપઞ્ચકમ્

શિવં પરાત્પરં સૂક્ષ્મં નિત્યં સર્વગમવ્યયમ્ ઇતિ શિવાગમોક્તેઃ
શિવાખ્યં પરાનન્દં સચ્ચિદાનન્દલક્ષણમ્ અદ્વિતીયમ્ એકમેવાદ્વિતીયમ્ ઇતિ
શ્રુતેર્દ્વિતીયશૂન્યમ્ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન [વૃ૦ ઉ૦ ૪।૪।૧૯] ઇતિ
શ્રુતેર્નિષ્પ્રપઞ્ચકમ્ અત એવ પ્રાપઞ્ચિકભેદશૂન્યં પરં બ્રહ્મ
પ્રણવેનૈકવર્ણેન પ્રણવરૂપૈકવર્ણેન પ્રણવેનૈવેત્યર્થઃ પ્રકાશ્યતે
પ્રબોધ્યતે પ્રણવાંશીભૂતાકારોકારમકારાણાં
સચ્ચિદાનન્દવાચકત્વાદિતિ । એવં ચ નમશ્શિવાયેતિ
પઞ્ચાક્ષરાણ્યાચારગુરુશિવચરપ્રસાદલિઙ્ગબીજાક્ષરાણિ ઓંકારો
મહાલિઙ્ગબીજમિતિ બીજવૃક્ષરૂપપ્રણવપઞ્ચાક્ષર એવ ષટ્સ્થલબીજમિતિ
તાત્પર્યમ્

પ્. ૧૩૯)
નવસ્ય લિઙ્ગાઙ્ગષટ્સ્થલયોગકારણસ્ય પ્રણવસ્ય
સચ્ચિદાનન્દલક્ષણબ્રહ્મપ્રકાશકત્વમસ્તુ
નિષ્પ્રપઞ્ચબ્રહ્મપ્રતિપાદકત્વં
કથમિત્યત્રાજપાગાયત્રીમન્ત્રયોગપૂર્વકં તત્સ્વરૂપં પ્રદર્શયતિ-
પરમાત્મમનુર્જ્ઞેયઃ સોઽહંરૂપઃ સનાતનઃ ।
જાયતે હસયોર્લોપાદોમિત્યેકાક્ષરો મનુઃ

પરમાત્મમનુઃ પરમાત્મમન્ત્રઃ સોઽહંરૂપઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનરૂપ ઇતિ
જ્ઞેયઃ યોઽસૌ પુરુષઃ સોઽહમ્ ઇતિ શ્રુતિગુરૂપદેશસ્વાનુભવૈર્વિજ્ઞાતું
યોગ્યઃ એવં પ્રતિદિનં ષટ્શતાધિકમેકવિંશતિસહસ્રસંખ્યાતં
જપિત્વાઽથાસ્ય ભેદઘટિતત્વાત્ કેવલકુમ્ભકેન સકારહકારયોસ્ત્યાગાત્
સનાતનો નિત્યઃ ઓંમિત્યેકાક્ષરમનુર્જાયતે । તતઃ કિમિતિ ચેત્? ઉચ્યતે સકારસ્ય
ચન્દ્રબીજત્વેન વેદ્યરૂપત્વાત્ હકારસ્યાર્કબીજત્વેન વેદનરૂપત્વાત્
એવંરૂપસકારહકારયોસ્ત્યાગાદ્ વૃત્તિશૂન્યવેદકમાત્રપ્રકાશકરૂપ
ઓંકાર એવાવશિષ્યત ઇતિ નિષ્પ્રપઞ્ચબ્રહ્મપ્રતિપાદકઃ પ્રણવ ઇત્યુક્તં ભવતિ
। તેન શિવજીવૈક્યલક્ષણલિઙ્ગાઙ્ગસામરસ્યરૂપશ્રુત્યાગમ-
પ્રસિદ્ધપરમુક્તિરિતિ બોધ્યમ્

એવંસ્થિતે પ્રણવેન નિષ્કલજ્ઞાનં પઞ્ચાક્ષર્યા સકલજ્ઞાનં
પ્રણવસહિતપ~ચાક્ષર્યા સકલનિષ્કલ (જ્ઞાન) મિતિ સૂત્રદ્વયેન પ્રતિપાદયતિ-
પ્રણવેનૈવ મન્ત્રેણ બોધ્યતે નિષ્કલઃ શિવઃ ।
પઞ્ચાક્ષરેણ મન્ત્રેણ પઞ્ચબ્રહ્મતનુસ્તથા

નિષ્કલઃ સંવિદાકારઃ સકલોવિશ્વમૂર્તિતઃ ।
ઉભયાત્મા શિવો મન્ત્રે ષડક્ષરમયે સ્થિતઃ

અત્ર નિષ્કલશબ્દેન શુદ્ધચિદ્રૂપત્વમુચ્યતે સકલશબ્દેન
પ્રપઞ્ચવિશિષ્ટત્વમુચ્યતે । એવં ચ પ્રણવમન્ત્રેણૈવ નિષ્કલઃ શિવઃ
સચ્ચિદાનન્દાત્મકઃ પરશિવઃ બોધ્યતે પ્રકાશ્યતે । પઞ્ચાક્ષરેણ મન્ત્રેણ
પઞ્ચબ્રહ્મતનુઃ પઞ્ચબ્રહ્મમયઃ શિવસ્તથા
પ્. ૧૪૦)
બોધ્યતે સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ [છા૦ ઉ૦ ૩।૧૪।૧] ઇતિ શ્રુતેઃ પ્રકાશ્યત
ઇત્યર્થઃ । ઉભયાત્મા શિવઃ સકલનિષ્કલરૂપઃ પરમાત્મા ષડક્ષરમયે
મન્ત્રે પ્રણવયુક્તપઞ્ચાક્ષર્યાં સ્થિતઃ પ્રકાશત ઇત્યર્થઃ । અત્ર યદ્યપિ-
અકારં બ્રહ્માણં નાભૌ ઉકારં વિષ્ણું હૃદયે મકારં રુદ્રં
ભ્રૂમધ્યે ઓંકારં સર્વેશ્વરં દ્વાદશાન્તે [નૃ૦ ઉ૦ ૩।૪] ઇતિ તાપનીયશ્રુતેઃ
પ્રણવસ્યાપિ સપ્રપઞ્ચબ્રહ્મમયત્વમેવ તથાપિ
વેદ્યસંસ્કારાત્મકબિન્દુઘટિતત્વેન
સૂક્ષ્મપ્રપઞ્ચમયત્વાન્નિષ્કલત્વવ્યપદેશઃ । સ્થૂલપ્રપઞ્ચમયસ્ય
પઞ્ચાક્ષરમન્ત્રદ્રુમસ્ય પ્રણવો બીજમ્ તસ્ય
અકારોકારમકારબિન્દુનાદલક્ષણપઞ્ચાવયવસમ્પન્નત્વાદિતિ સંક્ષેપઃ ॥
૨૧-૨૨ ॥
અથાસ્ય પઞ્ચાક્ષરમન્ત્રસ્ય પર્યાયનામાનિ કથયતિ-
મૂલં વિદ્યા શિવઃ શૈવસૂત્રં પઞ્ચાક્ષરસ્તથા ।
એતાનિ નામધેયાનિ કીર્તિતાનિ મહામનોઃ

મહામનોઃ પઞ્ચાક્ષરમહામન્ત્રસ્ય મૂલં વિદ્યા શિવઃ શૈવસૂત્રં
તથા પઞ્ચાક્ષર ઇત્યેતાનિ નામધેયાનિ વર્ણસંખ્યયા કીર્તિતાનીત્યર્થઃ

અથૈતાદૃશીં પઞ્ચાક્ષરીં પ્રણવેન સહ ષડક્ષરીં વિદ્યાં જપેદિત્યાહ-
પઞ્ચાક્ષરીમિમાં વિદ્યાં પ્રણવેન ષડક્ષરીમ્ ।
જપેત્ સમાહિતો ભૂત્વા શિવપૂજાપરાયણઃ । ૨૪ ॥
સમાહિત એકાગ્રચિતઃ સન્નિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

પ્. ૧૪૧)
કથં જપેદિત્યત્રાહ-
પ્રાણાયામત્રયં કૃત્વા પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખોઽપિ વા ।
ચિન્તયન્ હૃદયામ્ભોજે દેવદેવં ત્રિયમ્બકમ્

સર્વાલઙ્કારસંયુક્તં સામ્બં ચન્દ્રાર્ધશેખરમ્ ।
જપેદેતાં મહાવિદ્યાં શિવરૂપામનન્યધીઃ

શુદ્ધે સ્થલે મૃગાજિનચિત્રકમ્બલાદ્યાસ્તરણે સિદ્ધપદ્માદ્યાસને
પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખો વોપવિશ્ય ભસ્મરુદ્રાક્ષાલઙ્કૃતઃ સન્
શિવલિઙ્ગપૂજકો ભૂત્વા
અસમ્પૂજ્ય શિવં પશ્ચાત્ ફલં વક્તું ન શક્યતે ।
સહસ્રં વા તદર્ધં વા તદર્ધં વા શતાષ્ટકમ્ ।
અષ્ટોત્તરસહસ્રં વા જપં કુર્યાદતન્દ્રધીઃ ॥
પૂજાકોટિસમં સ્તોત્રં સ્તોત્રકોટિસમો જપઃ ।
જપકોટિસમં ધ્યાનં ધ્યાનકોટિસમો લયઃ ॥
ઇતિ શિવાગમવચનાત્ શિવપૂજાનન્તરં પુનઃ પ્રાણાયામં કૃત્વા
કરષડઙ્ગં વિન્યસ્ય હૃદયકમલે ત્રિયમ્બકં
મણ્ડલત્રયગુણત્રયદેવત્રયાદિત્રિવિધવસ્તુકારણીભૂતં દેવદેવં
ભવાનીપતિં સર્વાલઙ્કારસંયુક્તં ચન્દ્રાર્ધશેખરં શિવમ્
અનન્યધીઃ પરિચિન્તયન્ એકાં મહાવિદ્યામુક્તવિધેષ્વેકપ્રકારેણ
ગુરૂપદિષ્ટમાર્ગેણ સગર્ભજપં કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥ ૨૫-૨૬ ॥
અથ જપભેદં પ્રદર્શયતિ-
જપસ્તુ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો વાચિકોપાંશુમાનસઃ ।
શ્રૂયતે યસ્તુ પાર્શ્વસ્થૈર્યથા વર્ણસમન્વયઃ

વાચિકઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સર્વપાપપ્રભઞ્જનઃ ।
ઈષત્સ્પૃષ્ટવાધરપુટં યો મન્દમભિધીયતે

પાર્શ્વસ્થૈરશ્રુતઃ સોઽયમુપાંશુઃ પરિકીર્તિતઃ ।
પ્. ૧૪૨)
અસ્પૃષ્ટ્વાધરમસ્પન્દિ જિહ્વાગ્રં યોઽન્તરાત્મના ।
ભાવ્યતે વર્ણરૂપેણ સ માનસ ઇતિ સ્મૃતઃ

જપો મન્ત્રોચ્ચારસ્તુ વાચિક ઇતિ ઉપાંશુરિતિ માનસ ઇતિ ત્રિવિધઃ । તત્ર યસ્તુ
મન્ત્રોચ્ચારો યથાવર્ણસમન્વયં વર્ણસન્તાનમનતિક્રમ્ય પાર્શ્વસ્થૈઃ
શ્રૂયતે સ મન્ત્રોચ્ચારો મનોવચનકાયજન્યસર્વપાપનિવારકો વાચિકજપ ઇતિ
વિજ્ઞાતું યોગ્ય ઇત્યર્થઃ । યઃ યો મન્ત્રોચ્ચારઃ કિઞ્ચિદધરપુટં સ્પૃષ્ટ્વા
પાર્શ્વસ્થૈરશ્રુતઃ સન્ મન્દમભિધીયતે સોઽયમુપાંશુજપ ઇતિ પરિકીર્તિતઃ ।
યઃ યો મન્ત્રોચ્ચારઃ અધરમસ્પૃષ્ટ્વા અસ્પન્દિજિહ્વાગ્રં
સ્પન્દનરહિતજિહ્વાગ્રં યથા ભવતિ તથા વર્ણરૂપેણાન્તરાત્મના
મન્ત્રાક્ષરસ્વરૂપવતા ચિત્તેન ભાવ્યતે સઃ સ મન્ત્રોચ્ચારો માનસ ઇતિ
માનસજપ ઇતિ સ્મૃત ઇત્યર્થઃ ॥ ૨૭-૨૯ ॥
અથાસ્ય જપયજ્ઞસ્ય માહાત્મ્યમુદ્ભાવયતિ-
યાવન્તઃ કર્મયજ્ઞાદ્યા વ્રતદાનતપાંસિ ચ ।
સર્વે તે જપયજ્ઞસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

યાવન્તઃ કર્મયજ્ઞાદ્યા જ્યોતિષ્ટોમાદયઃ સન્તિ વ્રતદાનતપાંસિ યાવન્તિ
સન્તિ તે સર્વે જપયજ્ઞસ્ય ષોડશીં કલાં પ્રતિ ષોડશભાગેષ્વેકભાગં ચ
પ્રતિ નાર્હન્તિ ન સમાના ભવન્તીત્યર્થઃ

અથોક્તત્રિવિધજપાનાં માહાત્મ્યમેકપ્રકારં કિમિત્યત્રાહ-
માહાત્મ્યં વાચિકસ્યૈતજ્જપયજ્ઞસ્ય કીર્તિતમ્ ।
પ્. ૧૪૩)
તસ્માચ્છતગુણોપાંશુઃ સહસ્રો (સહસ્રં) માનસઃ સ્મૃતઃ

વાચિકજપસ્ય યદેતન્માહાત્મ્યં કીર્તિતં તસ્માત્ વાચિકજપાદ્ ઉપાંશુજપઃ
શતગુણઃ તસ્માદુપાંશોર્માનસઃ સહસ્રઃ સહસ્રગુણ ઇતિ સ્મૃત ઇત્યર્થઃ

તહ્યેતેષુ કો વા જપઃ કર્તવ્ય ઇત્યત્ર મોક્ષાર્થિભિર્માનસ એવ જપઃ કર્તવ્ય
ઇત્યાહ-
વાચિકાત્ તદુપાંશોશ્ચ જપાદસ્ય મહામનોઃ ।
માનસો હિ જપઃ શ્રેષ્ઠો ઘોરસંસારનાશકઃ

અસ્ય મહામનોઃ વાચિકાજ્જપાદુપાંશોશ્ચ જપાત્ માનસો જપઃ
ક્રૂરસંસારનાશકઃ સન્ શ્રેષ્ઠ ઇત્યર્થઃ

તર્હિ તયોઃ કા ગરિતિત્યત્રાહ-
એતેષ્વેતેન વિધિના યથાભાવં યથાક્રમમ્ ।
જપેત્ પઞ્ચાક્ષરીમેતાં વિદ્યાં પાશવિમુક્તયે

એતેષુ વિષયેષુ વાચિકાદિજપવિષયેષુ એતેન વિધિના એતદુક્તપ્રકારેણ
યથાક્રમં ક્રમમનતિક્રમ્ય યથાભાવં યથાસમ્ભવમ્ એતાં
પઞ્ચાક્ષરીં વિદ્યાં પાશવિમુક્તયે મલમાયાદિપઞ્ચપાશવિમુક્ત્યર્થં
જપેત્ ઉચ્ચરેદિત્યર્થઃ

અથ અનેનૈવ મન્ત્રેણ શિવલિઙ્ગાર્ચનં ચ કર્તવ્યમિત્યાહ-
અનેન મૂલમન્ત્રેણ શિવલિઙ્ગં પ્રપૂજયેત્ ।
નિત્યં નિયમસમ્પન્નઃ પ્રયતાત્મા શિવાત્મકઃ

નિયમસમ્પન્નઃ યમનિયમાદિસમ્પન્નઃ સન્ પ્રયતાત્મા
શુદ્ધાન્તઃકરણવાન્ સન્ શિવાત્મકઃ નારુદ્રો રુદ્રમર્ચયેત્ ઇતિ શ્રુતેઃ
શિવભાવસમ્પન્નઃ અનેન મૂલમન્ત્રેણ એતત્પ્રણવપઞ્ચાક્ષરમન્ત્રેણ
શિવલિઙ્ગં નિત્યં સદા પૂજયેદ્ વિભવેન
પ્. ૧૪૪)
પૂજયેદિત્યર્થઃ

નન્વસ્ય સમન્ત્રકશિવપૂજનસ્ય કિં ફલમિત્યત્રાહ-
ભક્ત્યા પઞ્ચાક્ષરેણૈવ યઃ શિવં સકૃદર્ચયેત્ ।
સોઽપિ ગચ્છેચ્છિવસ્થાનં મન્ત્રસ્યાસ્યૈવ ગૌરવાત્

સ્પષ્ટમ્

નનુ વ્રતનિયમાદિના સદ્ભતિસમ્ભવાત્ પૂજા કિમર્થં વિધેયેત્યત્રાહ-
અબ્ભક્ષા વાયુભક્ષાશ્ચ યે ચાન્યે વ્રતકર્શિતાઃ ।
તેષામેતૈર્વ્રતૈર્નાસ્તિ શિવલોકસમાગમઃ

અબ્ભક્ષા જલાહારિણઃ વાયુભક્ષાશ્ચ વાયુપર્ણાહારિણઃ યે ચાન્યે
વ્રતકર્શિતાઃ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિવ્રતકૃશા યે સન્તિ તેષામેતૈર્વ્રતૈઃ
શિવલોકપ્રાપ્તિર્નાસ્તીત્યર્થઃ

તસ્માજ્જપયજ્ઞાદયઃ સર્વે લિઙ્ગાર્ચનસ્ય કોટ્યંશેનાપિ નો સમા ઇત્યાહ-
તસ્માત્તપાંસિ યજ્ઞાશ્ચ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા ।
પઞ્ચાક્ષરાર્ચનસ્યૈતે કોટ્યંશેનાપિ નો સમાઃ

સ્પષ્ટમ્

નનુ શિવાર્ચને નિર્મલજ્ઞાનાદિસમ્પન્નોઽધિકારીત્યુક્તત્વાદ્
અશુદ્ધબુદ્ધીનાં કા ગતિરિત્યત્રાહ-
અશુદ્ધો વા વિશુદ્ધો વા સકૃત્ પઞ્ચાક્ષરેણ યઃ ।
પૂજયેત્ પતિતો વાપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

પ્. ૧૪૫)
પતિતો વ્રતભ્રષ્ટ ઇત્યર્થઃ । મુચ્યતે સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યત ઇત્યર્થઃ

અથ પઞ્ચાક્ષરમન્ત્રસ્ય સકૃદુચ્ચારણાદેવ સર્વેષામપિ સર્વપાપક્ષયઃ
સ્યાદિત્યાહ-
સકૃદુચ્ચારમાત્રેણ પઞ્ચાક્ષરમહામનોઃ ।
સર્વેષામપિ જન્તૂનાં સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

સ્પષ્ટમ્

નનુ શિવાગમપ્રસિદ્ધા મન્ત્રા બહવઃ સન્તિ તેભ્યઃ કસ્માદસ્ય
વૈશિષ્ટ્યમિત્યત્રાહ-
અન્યેઽપિ બહવો મન્ત્રા વિદ્યન્તે સકલાગમે ।
ભૂયો ભૂયઃ સમભ્યાસાત્ પુરુષાર્થપ્રદાયિનઃ

એષ મન્ત્રો મહાશક્તિરીશ્વરપ્રતિપાદકઃ ।
સકૃદુચ્ચારણાદેવ સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકઃ

સકલાગમે સમસ્તશિવાગમે એતત્પઞ્ચાક્ષરીવ્યતિરિક્તમન્ત્રા બહવઃ સન્તિ તે
પુરશ્ચરણબાહુલ્યાત્ પુરુષાર્થપ્રદાયિનઃ । એષ પઞ્ચાક્ષરમન્ત્રો
મહાશક્તિઃ મહાસામર્થ્યવાન્ ઈશ્વરસ્ય
વિશ્વમયવિશ્વોત્તીર્ણસામરસ્યલક્ષણમાહાત્મ્યપ્રતિપાદકઃ । તસ્માત્
સકૃદુચ્ચારણાદેવ સર્વસિદ્ધિપ્રદાયક ઇત્યસ્ય વૈશિષ્ટ્યમિત્યર્થઃ ॥ ૪૦-૪૧ ॥
અથ સમન્ત્રકપૂજાફલં પ્રકાશયતિ-
પઞ્ચાક્ષરીં સમુચ્ચાર્ય પુષ્પં લિઙ્ગે વિનિઃક્ષિપેત્ ।
યસ્તસ્ય વાજપેયાનાં સહસ્રફલમિષ્યતે

પ્. ૧૪૬)
નિક્ષિપેત્ સમર્પયેદિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

અથ પઞ્ચાક્ષરીજપફલં પ્રકાશયતિ-
અગ્નિહોત્રં ત્રયોવેદા યજ્ઞાશ્ચ બહુદક્ષિણાઃ ।
પઞ્ચાક્ષરજપસ્યૈતે કોટ્યંશેનાપિ નો સમાઃ

અગ્નિહોત્રં સાયંપ્રાતર્વિધીયમાનાગ્નિહોત્રમ્ ત્રયો વેદા
ઋગ્યજુઃસામાધ્યયનમ્ યજ્ઞા જ્યોતિષ્ટોમાદ્યાઃ બહુદક્ષિણાઃ
ષોડશમહાદાનરૂપાઃ એતે પઞ્ચાક્ષરજપસ્ય કોટ્યંશેનાપિ સમાના ચ
ભવન્તીત્યર્થઃ

અથૈતન્મન્ત્રસિદ્ધિમતાં મહાપુરુષાણાં માહાત્મ્યપ્રતિપાદનદ્વારા
તસ્યાધિક્યં વર્ણયતિ-
પુરા સાનન્દયોગીન્દ્રઃ શિવજ્ઞાનપરાયણઃ ।
પઞ્ચાક્ષરં સમુચ્ચાર્ય નારકાનુદતારયત્

પુરા શિવજ્ઞાનયોગનિષ્ઠઃ સાનન્દગણેશઃ પઞ્ચાક્ષરમન્ત્રં
વાચકરૂપેણોચ્ચાર્ય નારકાન્ અષ્ટાવિંશતિકોટિનાયકનરકસ્થિતાન્ પાપિન
ઉદતારયદ્ ઉદ્ધૃતવાનિત્યર્થઃ

સિદ્ધ્યા પઞ્ચાક્ષરસ્યાસ્ય શતાનન્દઃ પુરા મુનિઃ ।
નરકં સ્વર્ગમકરોત્ સઙ્ગિરસ્યાપિ પાપિનઃ

પુરા શતાનન્દઃ પઞ્ચાક્ષરીજપસ્ય સિદ્ધ્યા પાપિનઃ સઙ્ગિરસ્ય નરકમપિ
સ્વર્ગમકરોદિત્યર્થઃ

ઉપમન્યુઃ પુરા યોગી મન્ત્રેણાનેન સિદ્ધિમાન્ ।
લબ્ધવાન્ પરમેશાનાચ્છૈવશાસ્ત્રપ્રવક્તૃતામ્

શિવશાસ્ત્રાચાર્યતાં લબ્ધવાનિત્યર્થઃ

પ્. ૧૪૭)
વસિષ્ઠવામદેવાદ્યા મુનયો મુક્તકિલ્બિષાઃ ।
મન્ત્રેણાનેન સંસિદ્ધા મહાતેજસ્વિનોઽભવન્

મુક્તકિલ્બિષા વિમુક્તપાપકર્માણઃ વસિષ્ઠવામદેવાદ્યા ઋષયઃ અનેન
પઞ્ચાક્ષરમન્ત્રેણ સિદ્ધિમન્તઃ સન્તઃ મહાતેજસ્વિનઃ
શાપાનુગ્રહસમર્થા અભવન્નિત્યર્થઃ

અથ બ્રહ્માદયોઽપ્યેતન્મન્ત્રસામર્થ્યાદેવ સૃષ્ટ્યાદિકૃત્યાધિકારિણો જાતા
ઇત્યાહ-
બ્રહ્માદીનાં ચ દેવાનાં જગત્સૃષ્ટ્યાદિકર્મણિ ।
મન્ત્રસ્યાસ્યૈવ માહાત્મ્યાત્ સામર્થ્યમુપજાયતે

બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાદિદેવાનાં વિશ્વસૃષ્ટિસ્થિતિસંહારાદિકર્મણિ
સામર્થ્યમસ્ય મન્ત્રસ્ય પ્રભાવાદેવેત્યર્થઃ

કિં બહુના અસ્ય પ્રણવસહિતષડક્ષરમન્ત્રસ્ય જપેન
તત્કૃતશિવલિઙ્ગપૂજનેન ચ મોક્ષમેવાપ્નોતીત્યુક્ત્વા પઞ્ચાક્ષરીજપસ્થલં
સમાપયતિ-
કિમિહ બહુભિરુક્તૈર્મન્ત્રમેવં મહાત્મા
પ્રણવસહિતમાદૌ યસ્તુ પઞ્ચાક્ષરાખ્યમ્ ।
જપતિ પરમભક્ત્યા પૂજયન્ દેવદેવં
સ ગતદુરિતબન્ધો મોક્ષલક્ષ્મીં પ્રયાતિ

ઇતિ શ્રીમત્ષટ્સ્થલબ્રહ્મિણા શિવયોગિનામ્ના માહેશ્વરેણ વિરચિતે
સિદ્ધાન્તશિખામણૌ ભક્તસ્થલે પઞ્ચાક્ષરીજપપ્રસઙ્ગો નામ અષ્ટમઃ
પરિચ્છેદઃ સમાપ્ત

અત્ર યાદિસૃષ્ટિષડક્ષર્યા શરીરન્યાસમ્
નાદિપ્રણવાન્તસંહારપઞ્ચાક્ષર્યાઽઙ્ગન્યાસમ્ શિવાય નમ ઓમિતિ
સ્થિતિપઞ્ચાક્ષર્યા કરન્યાસં કૃત્વા ગુરૂપદિષ્ટમાર્ગેણ
પ્રવણપઞ્ચાક્ષરીં જપેત્ । સ્ત્રીશૂદ્રાદિજાતીનાં શિવાય નમ ઇતિ જપવિધિઃ ।
ઇતિ પઞ્ચાક્ષરીજપસ્થલમ્ ।
ઇતિ શ્રીમત્પદવાક્યપ્રમાણપારાવારધુરીણશ્રીમરિતોણ્ટદાર્યેણ
વિરચિતાયાં તત્ત્વપ્રદીપિકાખ્યાયાં સિદ્ધાન્તશિખામણિવ્યાખ્યાયાં
ભક્તસ્થલે પઞ્ચાક્ષરીજપપ્રસઙ્ગો નામ અષ્ટમઃ પરિચ્છેદઃ

નવમઃ પરિચ્છેદઃ
અથ ભક્તમાર્ગક્રિયાસ્થલમ્
અથ ભક્તમાર્ગક્રિયાસ્થલં નિરૂપયિતું પૂર્વમુક્તમપિ ભક્તસ્થલં
વિશેષતઃ સ્મારયતિ શ્રીરેણુકઃ-
ભૂતિરુદ્રાક્ષસંયુક્તો લિઙ્ગધારી સદાશિવઃ ।
પઞ્ચાક્ષરજપોદ્યોગી શિવભક્ત ઇતિ સ્મૃતઃ

સ્પષ્ટમ્

ભક્તિભેદં નિરૂપયતિ-
શ્રવણં કીર્તનં શમ્ભોઃ સ્મરણં પાદસેવનમ્ ।
અર્ચનં વન્દનં દાસ્યં સખ્યમાત્મનિવેદનમ્

એવં નવવિધા ભક્તિઃ પ્રોક્તા દેવેન શમ્ભુના ।
દુર્લભા પાપિનાં લોકે સુલભા પુણ્યકર્મણામ્

શમ્ભોઃ શ્રવણં શિવકથાશ્રવણમ્ કીર્તનં સ્તોત્રમ્ સ્મરણં ધ્યાનમ્
પદસેવનં પાદમર્દનમ્ અર્ચનં પૂજનમ્ વન્દનં નતિઃ દાસ્યં
ભૃત્યત્વમ્ સખ્યં મિત્રત્વમ્ આત્મનિવેદનં સ્વાત્મસમર્પણમ્ । એવં
ભક્તિર્નવવિધેતિ ક્રીડાશીલેન દેવેન પ્રોક્તા । લોકે પાપિનાં દુર્લભા
પુણ્યકર્મણાં ધર્મશાલિનાં સુલભેત્યર્થઃ ॥ ૨-૩ ॥
પ્. ૧૫૦)
અથૈવંવિધભક્તિમાનેવ ભક્ત ઇત્યાહ-
અધમે ચોત્તમે વાપિ યત્ર કુત્રચિદૂર્જિતા ।
વર્તતે શાઙ્કરી ભક્તિઃ સ ભક્ત ઇતિ ગીયતે

સ્પષ્ટમ્

અથ ભક્તિમાનેવ શિવપ્રિય ઇત્યાહ-
ભક્તિઃ સ્થિરીકૃતા યસ્મિન્મ્લેચ્છે વા દ્વિજસત્તમે ।
શમ્ભોઃ પ્રિયઃ સવિપ્રશ્ચ ન પ્રિયો ભક્તિવર્જિતઃ

સ્પષ્ટમ્

અનેન પૂર્વોક્તોત્તમાધમાવપિ સ્ફુટિકૃતૌ । અથ સા ભક્તિર્દ્વિવિધેત્યાહ-
સા ભક્તિર્દ્વિવિધા જ્ઞેયા બાહ્યાભ્યન્તરભેદતઃ ।
બાહ્યા સ્થૂલાન્તરા સૂક્ષ્મા વીરમાહેશ્વરાદૃતા

વીરમાહેશ્વરપ્રીતિવિષયિણી
ભક્તિર્બાહ્યાભ્યન્તરલક્ષણસ્થૂલસૂક્ષ્મભેદેન દ્વિવિધેત્યર્થઃ

અથ કા નામ બાહ્યેત્યત્રાહ-
સિંહાસને શુદ્ધદેશે સુરમ્યે રત્નચિત્રિતે ।
પ્. ૧૫૧)
શિવલિઙ્ગસ્ય પૂજા યા સા બાહ્યા ભક્તિરુચ્યતે

સુરમ્યે અત્યન્તમનોહરે શુદ્ધદેશે ષટ્સમ્માર્જનપરિશુદ્ધસ્થાને રત્નચિત્રિતે
નવરત્નૈર્વિચિત્રીકૃતે સિંહાસને સિંહવિષ્ટરે શિવલિઙ્ગસ્ય યા પૂજા સા બાહ્યા
ભક્તિરિત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ

એવં શિવભક્તવિધીયમાનાં બાહ્યાં ભક્તિમુક્ત્વાઽથ
શિવયોગિવિધીયમાનામાન્તરાં ભક્તિમુપપાદયતિ-
લિઙ્ગે પ્રાણં સમાધાય પ્રાણે લિઙ્ગં તુ શામ્ભવમ્ ।
સ્વસ્થં મનસ્તથા કૃત્વા ન કિઞ્ચિચ્ચિન્તયેદ્ યદિ

સાભ્યન્તરા ભક્તિરિતિ પ્રોચ્યતે શિવયોગિભિઃ ।
સા યસ્મિન્ વર્તતે તસ્ય જીવનં ભ્રષ્ટબીજવત્

શિવલિઙ્ગે પ્રાણં સમાધાય સંસ્થાપ્ય પ્રાણે જીવકલારૂપે પ્રાણે
શામ્ભવં લિઙ્ગં તુ શિવકલારૂપં લિઙ્ગં સમાધાય સંસ્થાપ્ય
મનઃ સ્વસ્થં કૃત્વા યદિ ન કિઞ્ચિચ્ચિન્તયેત્ સા લિઙ્ગપ્રાણસમરસરૂપા ચિન્તા
આભ્યન્તરા ભક્તિરિતિ શિવયોગિભિઃ પ્રોચ્યતે । સાઽભ્યન્તરા ભક્તિર્યસ્મિન્ વર્તતે
તસ્ય જીવનં ભ્રષ્ટબીજવદ્ ભર્જિતબીજવત્ પુનર્ન જનનકારણમિત્યર્થઃ ॥ ૮-૯
॥
એવમ્ નિર્બીજદીક્ષાપ્રસિદ્ધાભ્યન્તરભક્તિમાનેવ મુક્ત ઇત્યાહ-
બહુનાત્ર કિમુક્તેન ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરા પરા ।
શિવભક્તિર્ન સન્દેહસ્તયા યુક્તો વિમુચ્યતે

સ્પષ્ટમ્

પ્. ૧૫૨)
નન્વેતાદૃશી ભક્તિઃ કસ્માદ્ ભવતીત્યત્રાહ-
પ્રસાદાદેવ સા ભક્તિઃ પ્રસાદો ભક્તિસમ્ભવઃ ।
યથૈવાઙ્કુરતો બીજં બીજતો વા યથાઙ્કુરઃ

સ્પષ્ટમ્

અથૈવંરૂપા ભક્તિરેકેનૈવ જન્મના દુર્લભેત્યાહ-
પ્રસાદપૂર્વિકા યેયં ભક્તિર્મુક્તિવિધાયિની ।
નૈવ સા શક્યતે પ્રાપ્તું નરૈરેકેન જન્મના

સ્પષ્ટમ્

તર્હિ કતિજન્મભિર્લભ્યત ત્યત્રાહ-
અનેકજન્મશુદ્ધાનાં [તુલનીય- અનેકજન્મસંસિદ્ધિસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ ।
(ભ૦ ગી૦ ૬।૪૫)] શ્રૌતસ્માર્તાનુવર્તિનામ્ ।
વિરક્તાનાં પ્રબુદ્ધાનાં પ્રસીદતિ મહેશ્વરઃ

અનેકજન્મકૃતશિવધ્યાનપૂજાદિપરિશુદ્ધચિત્તાનાં
શ્રુતિસ્મૃત્યુક્તનિત્યનૈમિત્તિકકર્માનુષ્ઠાનાનાં કામ્યકર્મનિસ્પૃહાણાં
સુજ્ઞાનિનાં શિવઃ પ્રસન્નો ભવતિ તત્પ્રસાદાત્તાદૃશી ભક્તિર્લભ્યત ઇત્યર્થઃ
। મ્લેચ્છાદીનાં શ્રૌતસ્માર્તકર્મનિષ્ઠત્વાભાવેઽપિ પૂર્વજન્મનિ
શિવભક્તેભ્યઃ કૃતોપકારવશાત્ શિવભક્તિરાવિર્ભવેદિતિ ભાવઃ

નન્વનેકજન્મલભ્યશિવભક્ત્યા કતિજન્મભિર્મુક્તિઃ સા કીદૃશી સ્યાદિત્યત્રાહ-
પ્. ૧૫૩)
પ્રસન્ને સતિ મુક્તોઽભૂન્મુક્તઃશિવસમો ભવેત્ ।
અલ્પભક્ત્યાપિયો મર્ત્યસ્તસ્ય જન્મત્રયાત્પરમ્

શિવે પ્રસન્ને સતિ મુક્તો ભવેત્ મુક્તઃ શિવસમો ભવેદ્ યો મર્ત્યસ્તસ્ય
અલ્પભક્ત્યા જન્મત્રયાત્પરં મુક્તિઃ પૂર્ણભક્તિમત એકેનૈવ જન્મના
મુક્તિરિતિ ભાવઃ । અત્ર શિવસમાનત્વં શિવાભેદ એવ ન
તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતે [શ્વે૦ ઉ૦ ૬।૮] ઇતિ શ્રુતેઃ
શિવસમાનત્વાભાવાત્ શિવાન્નિકૃષ્ટસ્ય તત્સમત્વાસમ્ભવાત્ । ગગનં
ગગનાકારમ્ ઇત્યાદ્યનન્યોપમૈવાભેદ ઇતિ ભાવઃ શિવસ્વરૂપો ભવતિ
શિવસ્વરૂપો ભવતિ ઇતિ વૃદ્ધજાબાલશ્રુતેશ્ચ ।
એકેન જન્મના મુક્તિર્વીરાણાં તુ મહેશ્વરિ ।
ઇતરેષાં તુ શૈવાનાં મુક્તિર્જન્મત્રયાત્પરમ્ ॥
ઇતિ વીરાગમવચનાદ્ વીરશૈવાનામેકેનૈવ જન્મના મુક્તિઃ ઇતરેષાં
શૈવાનાં જન્મત્રયાત્પરં મુક્તિરિતિ ભાવઃ

નનુ કા નામાલ્પભક્તિઃ? મુક્તસ્ય પુનરુત્પત્તિરસ્તિ વા ન વેત્યત્રાહ-
ન યોનિયન્ત્રપીડા વૈ ભવેન્નૈવાત્ર સંશયઃ ।
સાઙ્ગા ન્યૂના ચ યા સેવા સા ભક્તિરિતિ કથ્યતે

ન સ પુનરાવર્તતે ન સ પુનરાવર્તતે [છા૦ ઉ૦ ૮।૧૫।૧] ઇતિ શ્રુતેર્યોનિયન્ત્રપીડા
પુનરુત્પત્તિર્નાસ્તિ । ઉક્તનવવિધાઙ્ગયુક્તા સેવા પૂર્ણભક્તિઃ
કિઞ્ચિન્ન્યૂનાઽલ્પભક્તિરિત્યર્થઃ

અથ-યદ્ધિ મનસા ધ્યાયતિ તદ્વાચા વદતિ તત્કર્મણા કરોતિ ઇતિ શ્રુતેઃ સા
ભક્તિસ્ત્રિવિધેત્યાહ-
સા પુનર્ભિદ્યતે ત્રેધા મનોવાક્કાયસાધનૈઃ ।
શિવરૂપાદિચિન્તા યા સા સેવા માનસી સ્મૃતા ।
પ્. ૧૫૪)
જપાદિ વાચિકીસેવા કર્મપૂજા ચ કાયિકી

સા સાઙ્ગા ભક્તિર્મનોવચનકાયલક્ષણકરણૈસ્ત્રિધા ભિન્ના ભવતિ । તત્ર
શિવલિઙ્ગાદિસ્વરૂપચિન્તા માનસી શિવમન્ત્રજપસ્તુતિરૂપા વાચિકી કાયેન
વિધીયમાના શિવલિઙ્ગપૂજા કાયિકી સેવેત્યર્થઃ

અથૈવંવિધરૂપા સેવા બાહ્યાદિભેદેન ત્રિવિધેત્યાહ-
બાહ્યામાભ્યન્તરં ચૈવ બાહ્યાભ્યન્તરમેવ વા ।
મનોવાક્કાયભેદૈશ્ચ ત્રિધા તદ્ભજનં વિદુઃ

દીક્ષાત્રયયુક્તમનોવાક્કાયભેદવત્પૂર્વોક્તભજનં
બાહ્યમિત્યાભ્યન્તરમિતિ બાહ્યાભ્યન્તરમિતિ ત્રિધા વિદુઃ અભિજ્ઞા
જાનન્તીત્યર્થઃ

અથ કિમેષાં સ્વરૂપમિત્યત્ર માનસાદિસ્વરૂપકથનપૂર્વકમાહ-
મનો મહેશધ્યાનાઢ્યં નાન્યધ્યાનરતં મનઃ ।
શિવનામરતા વાણી વાઙ્મતા ચૈવ નેતરા

લિઙ્ગૈઃ શિવસ્ય ચોદ્દિષ્ટૈસ્ત્રિપુણ્ડ્રાદિભિરઙ્કિતઃ ।
શિવોપચારનિરતઃ કાયઃ કાયો ન ચેતરઃ

ઉદ્દિષ્ટૈઃ શાસ્ત્રોક્તૈઃ ત્રિપુણ્ડ્રાદિભિઃ
ભસ્મત્રિપુણ્ડ્રરુદ્રાક્ષાભરણરૂપૈઃ શિવસ્ય લિઙ્ગૈઃ ચિહ્નૈઃ અઙ્કિતઃ
મુદ્રિતઃ સન્ શિવોપચારનિરતઃ શિવલિઙ્ગપૂજાતત્પર એવ કાયઃ અન્યો ન કાય
ઇત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ ॥ ૧૮-૧૯ ॥
પ્. ૧૫૫)
અથ બાહ્યાદિકં લક્ષયતિ-
અન્યાત્મવિદિતં બાહ્યં શમ્ભોરભ્યર્ચનાદિકમ્ ।
તદેવ તુ સ્વસંવેદ્યમાભ્યન્તરમુદાહૃતમ્ ।
મનો મહેશપ્રવણં બાહ્યાભ્યન્તરમુચ્યતે

શમ્ભોરભ્યર્ચનાદિકં શિવપૂજાદિકર્મ અન્યાત્મવિદિતં
પરદૃષ્ટિગોચરીભૂતં બાહ્યમ્ તદેવ તુ તદર્ચનાદિકં સ્વસંવેદ્યં
પરદૃષ્ટિશ્રુત્યગોચરત્વેન સ્વમાત્રગોચરમાભ્યન્તરમ્ મનો મહેશપ્રવણં
શિવલિઙ્ગાસક્તં મનો બાહ્યાભ્યન્તરમ્ કાકાક્ષિન્યાયેનોભયત્ર વ્યાપ્તમિતિ
શાસ્ત્રજ્ઞૈરુચ્યત ઇત્યર્થઃ

અથૈવંરૂપમાનસાદિબાહ્યાદિત્રિવિધભજનમેવ પઞ્ચધા ભવતીત્યાહ-
પઞ્ચધા કથ્યતે સદ્ભિસ્તદેવ ભજનં પુનઃ ।
તપઃ કર્મ જપો ધ્યાનં જ્ઞાનં ચેત્યનુપૂર્વકમ્

સ્પષ્ટમ્

અથ કિમેષાં સ્વરૂપમિત્યત્રાહ-
શિવાર્થે દેહસંશોષસ્તપઃ કૃચ્છ્રાદિ નો મતમ્ ।
શિવાર્ચા કર્મ વિજ્ઞેયં બાહ્યં યાગાદિ નોચ્યતે

જપઃ પઞ્ચાક્ષરાભ્યાસઃ પ્રણવાભ્યાસ એવ વા ।
રુદ્રાધ્યાયાદિકાભ્યાસો ન વેદાધ્યયનાદિકમ્

ધ્યાનં શિવસ્ય રૂપાદિચિન્તા નાત્માદિચિન્તનમ્ ।
પ્. ૧૫૬)
શિવાગમાર્થવિજ્ઞાનં જ્ઞાનં નાન્યાર્થવેદનમ્ ।
ઇતિ પઞ્ચપ્રકારોઽયં શિવયજ્ઞઃ પ્રકીર્તિતઃ

શિવપૂજાર્થં સામગ્રીસમ્પાદને શરીરસંશોષ એવ તપઃ કૃચ્છ્રાદિ
કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિના દેહશોષો ન તપ ઇતિ સમ્મતમ્ । શિવાર્ચા
શિવલિઙ્ગપૂજૈવ કર્મેતિ વિજ્ઞેયમ્ તત્ફલસ્ય શાશ્વતત્વાત્ । બાહ્યં યાગાદિ
તદ્ભિન્નબહુવિત્તવ્યયાયાસસાધ્યજ્યોતિષ્ટોમયાગાદિ કર્મેતિ નોચ્યતે તત્ફલસ્ય
નશ્વરત્વાત્ । વેદાધ્યયનાદિકં ન જપઃ ત્રૈગુણ્યવિષયા વેદા નિસ્ત્રૈગુણ્યો
ભવાર્જુન [ભ૦ ગી૦ ૨।૪૫] ઇતિ ભગવતૈવ નિયમિતત્વાદિતિ કિન્તુ
પઞ્ચાક્ષરાભ્યાસઃ પ્રણવાભ્યાસ એવ વા રુદ્રાધ્યાયાદિકાભ્યાસઃ ।
આદિશબ્દેન અથર્વશિરશ્શિખાદિ એતેષામાવૃત્તિલક્ષણોઽભ્યાસો જપ ઇત્યર્થઃ ।
નાત્માદિચિન્તનં ધ્યાનં
પરિમિતશરીરેન્દ્રિયાદ્યુપાધિસંવલિતાહમાત્મચિન્તનં ન ધ્યાનમિત્યર્થઃ
કિન્તુ શિવસ્ય રૂપાદિચિન્તા શિવલિઙ્ગચિન્તા
ચન્દ્રશેખરત્વાદિવિશિષ્ટમૂર્તિચિન્તા ચ ધ્યાનમિત્યર્થઃ । નાન્યાર્થવેદનં
જ્ઞાનં સાંખ્યાદ્યન્યશાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનં ન જ્ઞાનમ્ કિન્તુ
શિવાગમાર્થવિજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
એવંવિધકાયવાઙ્માનસલક્ષણપૂજાતપોજપધ્યાનજ્ઞાનરૂપપઞ્ચ-
પ્રકારોઽયં શિવયજ્ઞ ઇતિ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૨૨-૨૪ ॥
પ્. ૧૫૭)
અથાનેન પઞ્ચયજ્ઞેન પરયા ભક્ત્યા યઃ શઙ્કરં પૂજયતિ સ ભક્ત
ઇત્યાહ-
અનેન પઞ્ચયજ્ઞેન યઃ પૂજયતિ શઙ્કરમ્ ।
ભક્ત્યા પરમયા યુક્તઃ સ વૈ ભક્ત ઇતીરિતઃ

સ્પષ્ટમ્

અથૈવંવિધશિવભક્તપૂજને સદ્ગતિરવમાને ઘોરનરક ઇત્યાહ-
પૂજનાચ્છિવભક્તસ્ય પુણ્યા ગતિરવાપ્યતે ।
અવમાનાન્મહાઘોરો નરકો નાત્ર સંશયઃ

સ્પષ્ટમ્

અથ શિવભક્તસ્ય વિધેયાવિધેયમાહ-
શિવભક્તો મહાતેજાઃ શિવભક્તિપરાઙ્મુખાન્ ।
ન સ્પૃશેન્નૈવ વીક્ષેત ન તૈઃ સહ વસેત્ ક્વચિત્

શિવભક્તો મહાતેજસ્વી ભવતિ । તસ્માદશિવભક્તાનાં
દર્શનસ્પર્શનસહવાસં સકૃદપિ ન કુર્યાત્ યદિ કુર્યાત્તેજોન્માન્દ્યં
ભવેદિતિ ભાવઃ

અથ વિધેયમાહ-
યદા દીક્ષાપ્રવેશઃસ્યાલ્લિઙ્ગધારણપૂર્વકઃ ।
તદાપ્રભૃતિ ભક્તોઽસૌ પૂજયેત્ સ્વાગમસ્થિતાન્

લિઙ્ગદીક્ષાનન્તરં ભક્તઃ સ્વાગમસ્થિતાન્ વીરશૈવાગમસ્થિતાન્ પ્રતિદિનં
પ્. ૧૫૮)
પૂજયેદિત્યર્થઃ

સ્વમાર્ગાચારનિરતાઃ સજાતીયા દ્વિજાસ્તુ યે ।
તેષાં ગૃહેષુ ભુઞ્જીત નેતરેષાં કદાચન

શિવોક્તાં જાતિમર્યાદાં યોઽતીત્ય ભુવિ વર્તતે । સ ચણ્ડાલ ઇતિ જ્ઞેયઃ
ઇત્યાદિવચનપ્રામાણ્યાત્
શિવદીક્ષાગ્નિદગ્ધમલત્રયપૂર્વકપ્રાપ્તમન્ત્રપિણ્ડત્વાદ્ દ્વિજન્મનાં
વીરશૈવમતોચિતાચારનિષ્ઠાનાં સ્વજાતિસમ્ભવાનાં
ભક્તમાહેશ્વરાણામાલયેષુ તેષાં પઙ્ક્તૌ ચ ભુઞ્જીયાત્ નાન્યત્રૈતિ
તાત્પર્યમ્

સ્વમાર્ગાચારવિમુખૈર્ભવિભિઃ પ્રાકૃતાત્મભિઃ ।
પ્રેષિતં સકલં દ્રવ્યમાત્મલીનમપિ ત્યજેત્

આત્મલીનમપિ સ્વાધીનમપિ ત્યજેદિત્યર્થઃ

નાર્ચયેદન્યદેવાંસ્તુ ન સ્મરેન્ન ચ કીર્તયેત્ ।
ન તન્નિવેદ્યમાશ્નીયાચ્છિવભક્તો દૃઢવ્રતઃ

દૃઢવ્રતો દૃઢતરશિવવ્રતી શિવભક્તઃ અન્યદેવાન્ વિષ્ણ્વાદ્યન્યદેવાન્
નાર્ચયેદ્ હસ્તાભ્યાં ન પૂજયેત્ ન ચ કીર્તયેદ્ ન સ્તુતિં કુર્યાત્ ન સ્મરેદ્
મનસાપિ ન ધ્યાયેત્ તદર્પિતાન્નાદિદ્રવ્યં નાશ્યીયાન્ન ભુઞ્જીયાદિત્યર્થઃ

યદ્ગૃહેષ્વન્યદેવોઽસ્તિ તદ્ગૃહાણિ પરિત્યજેત્ ।
નાન્યદેવાર્ચકાન્ મર્ત્યાન્ પૂજાકાલે નિરીક્ષયેત્

પ્. ૧૫૯)
પૂજાકાલે શિવલિઙ્ગપૂજાકાલ ઇત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

સદા શિવૈકનિષ્ઠાનાં વીરશૈવાધ્વવર્તિનામ્ ।
નહિ સ્થાવરલિઙ્ગાનાં નિર્માલ્યાદ્યુપયુજ્યતે

સદા નિરન્તરમ્ શિવલિઙ્ગૈકનિષ્ઠાનાં વીરશૈવમાર્ગવર્તનવતાં
દેવર્ષિમાનવપ્રતિષ્ઠિતાદિસ્થાવરલિઙ્ગનિર્માલ્યપ્રસાદદ્રવ્યમયોગ્યમ્ હિ
પ્રસિદ્ધમ્

નનુ વીરશૈવાનાં સ્થાવરલિઙ્ગપ્રસાદમયોગ્યં ચેત્તલિઙ્ગસ્યાપાયે પ્રાપ્તે
સત્યૌદાસીન્યં કર્તવ્યં કિમિત્યત્રાહ-
યત્ર સ્થાવરલિઙ્ગાનામપાયઃ પરિવર્તતે ।
અથવા શિવભક્તાનાં શિવલાઞ્છનધારિણામ્

તત્ર પ્રાણાન્ વિહાયાપિ પરિહારં સમાચરેત્ ।
શિવાર્થં મુક્તજીવશ્ચેચ્છિવસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

યત્ર સ્થાને સ્થાવરલિઙ્ગાનાં પ્રત્યૂહઃ પ્રવર્તતે અથવા ગજાજિનગઙ્ગા-
કપાલકાલદગ્ધકામકાલપુરભસ્મનિભકન્થાકમણ્ડલુભિક્ષાપાત્ર-
દણ્ડભસ્મઘુટિકારૂપશિવલાઞ્છનધારિણાં
જઙ્ગમદેવાનામુક્તનવવિધભક્તિમતાં શિવભક્તાનામપાયો વા યત્ર
પ્રવર્તતે તત્ર પાર્વત્યાચારેણ પ્રાણાન્ વિહાયાપિ નિવારણં કુર્યાત્ ॥ ૩૪-૩૫ ॥
નનુ પ્રાણત્યાગે દુર્મરણં કિં ન સ્યાદિત્યત્રાહ-
શિવાર્થં મુક્તજીવશ્ચેચ્છિવસાયુજ્યમાપ્નુયાત્ ।
પ્. ૧૬૦)
અથ વીરભદ્રાચારબસવેશ્વરાચારં સૂચયન્ ભક્તાચારભેદં
પ્રતિપાદયતિ-
શિવનિન્દાકરં દૃષ્ટ્વા ઘાતયેદથવા શપેત્ ।
સ્થાનં વા તત્પરિત્યજ્ય ગચ્છેદ્ યદ્યક્ષમો ભવેત્

હન્તું શપ્તું યદ્યસમર્થઃ કર્ણૌ પિધાય તત્ સ્થાનં પરિત્યજ્ય
ગચ્છેદિત્યર્થઃ

યત્ર ચાચારનિન્દાઽસ્તિ કદાચિત્તત્ર ન વ્રજેત્ ।
યદ્ગૃહે શિવનિન્દાઽસ્તિ તદ્ગૃહાણિ પરિત્યજેત્

આચારનિન્દા શિવાચારનિન્દેત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

નનુ શિવનિન્દાકરસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તમસ્તિ વા ન વેત્યત્રાહ-
યઃ સર્વભૂતાધિપતિં વિશ્વેશાનં વિનિન્દતિ ।
ન તસ્ય નિષ્કૃતિઃ શક્યા કર્તું વર્ષશતૈરપિ

ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનામ્ [ભ૦ ગી૦ ૧૮।૬૧] ઇતિ શ્રુતેઃ સકલપ્રાણ્યધિપતિં
સર્વેશ્વરં યો નિન્દતિ તસ્ય વર્ષશતૈરપિ નિષ્કૃતિઃ કર્તું શક્યા ન
ભવતીત્યર્થઃ

નન્વેવં શિવભક્તસ્યાન્યદેવતાસ્મરણં ચાયોગ્યં ચેત્
સન્ધ્યાવન્દનાદિપૂર્વકર્મણઃ કા ગતિઃ? તસ્ય
સૂર્યાદ્યુપાસનારૂપત્વાદિત્યત્રાહ-
શિવપૂજાપરો ભૂત્વા પૂર્વકર્મ વિસર્જયેત્ ।
અથવા પૂર્વકર્મ સ્યાત્ સા પૂજા નિષ્ફલા ભવેત્

શિવપૂજાપરઃ શિવલિઙ્ગદીક્ષાયુક્તઃ સન્ શિવપૂજાપર ઇત્યર્થઃ । શિષ્ટં
સ્પષ્ટમ્

પ્. ૧૬૧)
અથ નૈતાવન્માત્રમ્ પાતિત્યં ચ સ્યાદિત્યાહ-
ઉત્તમાં ગતિમાશ્રિત્ય નીચાં વૃત્તિં સમાશ્રિતઃ ।
આરૂઢપતિતો જ્ઞેયઃ સર્વકર્મબહિષ્કૃતઃ

સ્પષ્ટમ્

અથ તસ્ય પ્રણવપઞ્ચાક્ષરીજપશીલત્વાદ્ નરસ્તુતિશ્ચ ગર્હિતેત્યાહ-
પઞ્ચાક્ષરોપદેશી ચ નરસ્તુતિકરો યદિ ।
સોઽલિઙ્ગી સ દુરાચારી કુકવિઃ સ તુ વિશ્રુતઃ

પઞ્ચાક્ષરોપદેશી પ્રણવપઞ્ચાક્ષરોપદેશી શિવભક્તો યદિ નરસ્તુતિકરઃ
સ્યાત્ સ અલિઙ્ગી શિવલિઙ્ગરહિતઃ દુરાચારી કુકવિઃ કુત્સિતકવિઃ વિશ્રુતો
વિગતશાસ્ત્ર ઇત્યર્થઃ

ચર્મપાત્રે જલં તૈલં ન ગ્રાહ્યં ભક્તિતત્પરૈઃ ।
ગૃહ્યતે યદિ ભક્તેન રૌરવં નરકં વ્રજેત્

ભક્તિતત્પરૈઃ શિવભક્તિતત્પરૈરિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

નનુ લિઙ્ગિભિઃ પૂર્વકર્મ ત્યજનીયમિત્યુક્તત્વાત્ તસ્ય જાતાશૌચાદિ
કર્માચરણીયં વા ન વેત્યત્રાહ-
ન તસ્ય સૂતકં કિઞ્ચિત્પ્રાણલિઙ્ગાઙ્ગસઙ્ગિનઃ ।
જન્મનોત્થં મૃતોત્થં ચ વિદ્યતે પરમાર્થતઃ

પ્. ૧૬૨)
પ્રાણલિઙ્ગાઙ્ગસઙ્ગિનઃ શિવભક્તસ્ય જન્મનોત્થં મરણેનોત્થં કિઞ્ચિદપિ
કુલોચ્છિષ્ટસૂતકં ચ પરમાર્થતો ન વિદ્યત ઇત્યર્થઃ

તર્હિ સ્ત્રીણાં રજઃસૂતકમસ્તિ કિમિત્યત્રાહ-
લિઙ્ગાર્ચનરતાયાશ્ચ ઋતૌ નાર્યા ન સૂતકમ્ ।
તથા પ્રસૂતિકાયાશ્ચ સૂતકં નૈવ વિદ્યતે

શિવલિઙ્ગપૂજાનિષ્ઠાયાઃ સ્ત્રિયઃ ઋતૌ સૂતકં
માસિકરજોદર્શનકૃતસૂતકમ્ તથા પ્રસૂતિકાયાઃ
શિશુપ્રસૂતિપ્રયુક્તાયાશ્ચ સૂતકં ચ ન વિદ્યત ઇત્યર્થઃ

તર્હિ ગૃહસૂતકસ્ય કા ગતિરિત્યત્રાહ-
ગૃહે યસ્મિન્ પ્રસૂતા સ્ત્રી સૂતકં નાત્ર વિદ્યતે ।
શિવપાદામ્બુસંસ્પર્શાત્ સર્વપાપં પ્રણશ્યતિ

તદ્ગૃહે તયા શિવપૂજાકરણસમયે શિવપાદામ્બુપતનાત્ સર્વપાપં
સકલસૂતકોત્થપાપં નશ્યતીતિ ગૃહસૂતકં ચ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
લિઙ્ગાર્ચનરતા નારી સૂતકી તુ રજસ્વલા ।
રવિરગ્નિર્યથા વાયુસ્તદ્વત્ કોટિશુચિર્ભવેત્ ॥
ઇતિ શિવાગમવચનાત્ શિવભક્તાનાં ન કિમપિ સૂતકમસ્તીતિ ભાવઃ

નનુ પુરા વિધીયમાનશિવક્ષેત્રતીર્થયાત્રાદિકં ચ પરિત્યજનીયં
કિમિત્યત્રાહ-
શિવસ્થાનાનિ તીર્થાનિ વિશિષ્ટાનિ શિવાર્ચકઃ ।
શિવયાત્રોત્સવં નિત્યં સેવેત પરયા મુદા

પ્. ૧૬૩)
શિવાર્ચક ઇષ્ટલિઙ્ગપૂજકઃ શિવભક્તો વિશિષ્ટાનિ શ્રેષ્ઠાનિ શિવસ્થાનાનિ
શ્રીપર્વતાદિસ્થાનાનિ તીર્થાનિ ત્રિમકુટાદિતીર્થાનિ શિવયાત્રોત્સવં ચ નિત્યં
સેવેતેત્યર્થઃ

શિવક્ષેત્રોત્સવમહાયાત્રાદર્શનકાઙ્ક્ષિણામ્ ।
માર્ગેઽન્નપાનદાનં ચ કુર્યાન્માહેશ્વરો જનઃ

શિવક્ષેત્રોત્સવોદ્ભૂતયાત્રાદર્શનકાઙ્ક્ષિણાં સર્વેષાં ચ માહેશ્વરો
જનઃ શિવભક્તજનો માર્ગેઽન્નોદકદાનં ચ કુર્યાદિત્યર્થઃ

નનુ વસ્ત્રાદિદાનં વિહાય અન્નતોયદાનમેવ કિમિત્યત્રાહ-
નાન્નતોયસમં દાનં ચ ચાહિંસાપરં તપઃ ।
તસ્માન્માહેશ્વરો નિત્યમન્નતોયપ્રદો ભવેત્

સ્પષ્ટમ્

નનુ તર્હિ કન્યાદાનં ચ કસ્માય(અ)પિ દાતું યોગ્યં કિમિત્યત્રાહ-
સ્વમાર્ગાચારવર્તિભ્યઃ સ્વજાતિભ્યઃ સદવ્રતી ।
દદ્યાત્ તેભ્યઃ સમાદદ્યાત્ કન્યાં કુલસમુદ્ભવામ્

સદાવ્રતી નિત્યશિવાચારવ્રતી શિવભક્તઃ સ્વમાર્ગાચારવર્તિભ્યો
વીરશૈવાચારમાર્ગવર્તિભ્યઃ સ્વજાતીયશિવભક્તેભ્યઃ કુલસમુદ્ભવાં
સ્વકીયકુલસમુત્પન્નાં કન્યાં દદ્યાત્ તેભ્યઃ સમાદદ્યાત્ આનયેદિત્યર્થઃ

પ્. ૧૬૪)
એવં બહુવિધશિવાચારસમ્પન્નો વીરવ્રતી શિવભક્તઃ શ્રીગુરું લિઙ્ગં ચ
પૂજયેદિત્યુભયસ્થલં સૂચયન્ ભક્તસ્થલં સમાપયતિ-
એવમાચારસંયુક્તે વીરશૈવો મહાવ્રતી ।
પૂજયેત્ પરયાભક્ત્યા ગુરું લિઙ્ગં ચ સન્તતમ્

સ્પષ્ટમ્

ઇતિભક્તમાર્ગક્રિયાસ્થલમ્
અથોભયસ્થલમ્
યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ [શ્વે૦ ઉ૦ ૬।૨૩] ઇતિ
શ્વેતાશ્વતરશ્રુત્યનુસારેણ શિવગુર્વોરભેદં સૂત્રદ્વયેન કથયતિ-
ગુરોરભ્યર્ચનેનાપિ સાક્ષાદભ્યર્ચિતઃ શિવઃ ।
તયોર્નાસ્તિ ભિદા કિઞ્ચિદેકત્વાત્ તત્ત્વરૂપતઃ

ગુરોઃ પૂજનેન શિવઃ સાક્ષાત્ પ્રત્યક્ષેણ પૂજિતઃ તયોઃ શિવગુર્વોઃ
તત્ત્વરૂપતઃ પરમાર્થતઃ એકત્વાત્ એકરૂપત્વાત્ કિઞ્ચિદપિ ભિદા ભેદો
નાસ્તીત્યર્થઃ

તસ્માત્-
યથા દેવે જગન્નાથે સર્વાનુગ્રહકારકે ।
તથા ગુરુવરે કુર્યાદુપચારાન્ દિને દિને

ઉપચારાન્ ભક્ત્યાદ્યુપચારાનિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

પ્. ૧૬૫)
નનુ શિવગુર્વોરભેદે શિવવદ્ ગુરુરત્યપ્રત્યક્ષઃ સ્યાદિત્યત્રાહ-
અપ્રત્યક્ષો મહાદેવઃ સર્વેષામાત્મમાયયા ।
પ્રત્યક્ષો ગુરુરૂપેણ વર્તતે ભક્તિસિદ્ધયે

મહાદેવઃ પરમેશ્વરઃ સર્વેષામાત્મમાયયા શક્ત્યા અપ્રત્યક્ષોઽપિ
ભક્તિસિદ્ધયે લલાટનેત્રચન્દ્રકલાભુજદ્વયતિરોધાનં કૃત્વા ગુરુરૂપેણ
પ્રત્યક્ષઃ સન્ વર્તત ઇત્યર્થઃ

નનુ શિવવદ્ ગુરોરિષ્ટાર્થપ્રદત્વાદર્શનાત્ કિમર્થં પૂજનીય ઇત્યત્રાહ-
શિવજ્ઞાનં મહાઘોરસંસારાર્ણવતારકમ્ ।
ધ્રિ(દી) યતે યેન સ ગુરુઃ કસ્ય વન્દ્યો ન જાયતે

યેન ગુરુણા મહાભયઙ્કરસંસારસમુદ્રતારકં શિવજ્ઞાનં દીયતે
ઉપદિશ્યતે સ ગુરુઃ કસ્ય કેન વન્દ્યો ન ભવતિ જનનમરણપરિપીડિતૈઃ
સર્વૈરપિ વન્દ્ય ઇત્યર્થઃ

નનુ તાદૃશશિવજ્ઞાનં કીદૃશમિતિ તત્તન્માહાત્મ્યપૂર્વકં પ્રકાશયતિ-
યત્કટાક્ષકલામાત્રાત્ પરમાનન્દલક્ષણમ્ ।
લભ્યતે શિવરૂપત્વં સ ગુરુઃ કેન નાર્ચિતઃ

યત્કટાક્ષકલામાત્રાદિતિ । અયં ભાવઃ-અત્ર બન્ધમોક્ષદશયોરપ્યહમિતિ
ધર્મિણઃ પ્રસિદ્ધત્વેનાન્ધજાત્યન્ધબધિરમૂકાદિ (દે) રપિ સ્વાત્મનિ
સંશયવિપર્યયાભાવાત્ સર્વં જ્ઞાનં ધર્મિણ્યભ્રાન્તં પ્રકારે તુ
વિપર્યયઃ ઇતિ સર્વસમ્મતતત્વેનાણ્ડરસન્યાયેન સ્વાત્મતાદાત્મ્યાપન્નસ્ય
પુરુષસ્ય વિભાગ પરામર્શમહિમ્ના વહ્નેર્વિસ્ફુલિઙ્ગા ઇવ વિચ્છિન્નત્વાત્
અથૈવં સ્વાતન્ત્ર્યાપરપર્યાયમાયાશક્તિપરિકલ્પિતવ્યામોહવશાદ-
વિજ્ઞાતપરમાનન્દલક્ષણસ્વાત્મશિવત્વં દશમદૃષ્ટાન્તેન લભ્યતે
પ્રકાશ્યતે સ ગુરુઃ કેન નાર્ચ્યતે સર્વેણાપિ મુમુક્ષુણાઽર્ચનીય એવેત્યર્થઃ

પ્. ૧૬૬)
એવંરૂપશ્રીગુરોર્હિતમેવાચરણીયમ્ તદાજ્ઞોલ્લઙ્ઘનં ન
કર્તવ્યમિત્યુક્ત્વોભયસ્થલં સમાપયતિ સૂત્રદ્વયેન-
હિતમેવ ચરેન્નિત્યં શરીરેણ ધનેન ચ ।
આચાર્યસ્યોપશાન્તસ્ય શિવજ્ઞાનમહાનિધેઃ

ઉપશાન્તસ્ય રાગદ્વેષરહિતસ્યેત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

ગુરોરાજ્ઞાં ન લઙ્ઘેત સિદ્ધિકામી મહામતિઃ ।
તદાજ્ઞાલઙ્ઘનેનાપિ શિવાજ્ઞાચ્છેદકો ભવેત્

મહામતિઃ વિવેકી સન્ સિદ્ધિકામ મોક્ષાર્થી ગુરોરાજ્ઞાં ન લઙ્ઘેત યદિ
લઙ્ઘેત શિવાજ્ઞાભઙ્ગકૃદ્ ભવેદિત્યર્થઃ

પ્. ૧૬૭)
ઇત્યુભયસ્થલમ્
અથ ત્રિવિધસમ્પત્તિસ્થલમ્
યથા ગુરૌ યથા લિઙ્ગે ભક્તિમાન્ પરિવર્તતે ।
જઙ્ગમે ચ તથા નિત્યંભક્તિં કુર્યાદ્ વિચક્ષણઃ

વિચક્ષણઃ પ્રવીણશિવભક્ત ઇત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

નનુ ભક્તિસિદ્ધ્યર્થં શિવ એવ ગુરુરૂપેણાવતીર્ણ ઇત્યુક્તત્વેન શિવવદ્ ગુરૌ
"ભક્તિઃ કર્તુમુચિતા જઙ્ગમે ચ તથા ભક્તિઃ કિમર્થં વિધેયેત્યત્રાહ-
એક એવ શિવઃ સાક્ષાત્ સર્વાનુગ્રહકારકઃ ।
ગુરુજઙ્ગમલિઙ્ગાત્મા વર્તતે ભુક્તિમુક્તિદઃ

સાક્ષાત્ અતોઽસ્મિન્ લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પુરુષોત્તમઃ [ભ૦ ગી૦ ૧૫।૧૮] ઇતિ
ભગવદુક્તેર્લોકવેદપ્રસિદ્ધઃ સન્ સકલભક્તાનુગ્રહકરઃ પ્રભુઃ સ્વતન્ત્રઃ
પરમેશ્વર એક એવ ગુરુજઙ્ગમલિઙ્ગાત્મા ગુરુલિઙ્ગજઙ્ગમાત્મકઃ સન્
ભુક્તિમુક્તિદો ભોગમોક્ષપદઃ સન્ વર્તત ઇતિ શિવવજ્જઙ્ગમેઽપિ ભક્તિઃ
કર્તવ્યેત્યર્થઃ

અથ લિઙ્ગાપેક્ષયા જઙ્ગમસ્યાધિક્યં વક્તું લિઙ્ગસ્વરૂપં
પ્રથમમુપપાદયતિ-
લિઙ્ગં ચ દ્વિવિધં પ્રોક્તં જઙ્ગમાજઙ્ગમાત્મના ।
અજઙ્ગમે યથા ભક્તિર્જઙ્ગમે ચ તથા સ્મૃતા

જઙ્ગમાજઙ્ગમાત્મના ચરસ્થિરભેદેન લિઙ્ગં શિવલિઙ્ગં દ્વિવિધમિતિ
પ્રોક્તમ્ । અજઙ્ગમે સ્થિરલિઙ્ગે યથા ભક્તિવિધીયતે તથા જઙ્ગમેઽપિ
ચરલિઙ્ગેઽપિ ભક્તિઃ કર્તવ્યેત્યર્થઃ

પ્. ૧૬૮)
નનુ કિમનયોઃ સ્વરૂપમિત્યત્રાહ-
અજઙ્ગમં તુ યલ્લિઙ્ગં મૃચ્છિલાદિવિનિર્મિતમ્ ।
તદ્વરં જઙ્ગમં લિગં શિવયોગીતિ વિશ્રુતમ્

મૃચ્છિલાદિવિનિર્મિતં યલ્લિઙ્ગમસ્તિ તદજઙ્ગમં સ્થિરલિઙ્ગમિત્યર્થઃ

તત્કથમિત્યત્રાહ-
અચરે મન્ત્રસંસ્કારલ્લિઙ્ગે વસતિ શઙ્કરઃ ।
સદાકાલં વસત્યેવ ચરલિઙ્ગે મહેશ્વરઃ

સ્પષ્ટમ્

તસ્માચ્છિવયોગિનં પ્રતિ કૃતદાનપૂજાફલં સૂત્રદ્વયેન વિશેષયતિ-
શિવયોગિનિ યદ્દત્તં તદક્ષયફલં ભવેત્ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન તસ્મૈ દેયં મહાત્મને

યત્ફલં લભતે જન્તુઃ પૂજયા શિવયોગિનઃ ।
તદક્ષયમિતિ પ્રોક્તંસકલાગમપારગૈઃ

અસ્મિન્નર્થે આગમઃ પ્રમાણમિતિ સૂચિતમ્ । અત્ર-
દર્શનાદર્ચનાત્ તસ્ય ત્રિસપ્તકુલસંયુતાઃ ।
જના મુક્તિપ્રદં યાન્તિ કિં પુનસ્તત્પરાયણાઃ ॥
ઇતિ યોગજાગમવચનમનુસન્ધેયમ્ ॥ ૬૩-૬૪ ॥
પ્. ૧૬૯)
એવં તત્પૂજાફલમુક્ત્વા તદવમાનફલં ચ પ્રકાશયતિ-
નાવમન્યેત કુત્રાપિ શિવયોગિનમાગતમ્ ।
અવમાનાદ્ભવેત્તસ્ય દુર્ગતિશ્ચ ન સંશયઃ

કુત્રાપિ અન્તર્બહિઃ ક્વાપિ સમાગતમિત્યર્થઃ

તસ્માચ્છિવયોગી પૂજનીય ઇતિ વદન્ ત્રિવિધસમ્પત્તિસ્થલં સમાપયતિ-
શિવયોગી શિવઃ સાક્ષાદિતિ કૈંકર્યભક્તિતઃ ।
પૂજયેદાદરેણૈવ યથા લિઙ્ગં યથા ગુરુઃ

કૈઙ્કર્યભક્તિર્ભૃત્યાચારરૂપા ભક્તિરિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

ઇતિ ત્રિવિધસમ્પત્તિસ્થલમ્
અથ ચતુર્વિધસારાયસ્થલમ્
પાદોદકં યથા ભક્ત્યા સ્વીકરોતિ મહેશિતુઃ ।
તથા શિવાત્મનોર્નિત્યં ગુરુજઙ્ગમયોરપિ

અત્ર મહેશિતુઃ શિવલિઙ્ગસ્યેત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

અથ પાદોદકધારણસ્વરૂપકથનપૂર્વકં તત્ફલમાહ-
સર્વમઙ્ગલમાઙ્ગલ્યં સર્વપાવનપાવનમ્ ।
સર્વસિદ્ધિકરં પુંસાં શમ્ભોઃ પાદામ્બુધારણમ્

શિવલિઙ્ગચરણતીર્થધારણં સમસ્તમઙ્ગલાનાં મઙ્ગલં સત્
સકલપાવનાનાં પાવનં સત્ પુરુષાણાં સર્વસિદ્ધિકરં ભવતીત્યર્થઃ

પ્. ૧૭૦)
અથ નિર્માલ્યપત્રપુષ્પધારણફલં નિરૂપયતિ-
શિરસા ધારયેદ્યસ્તુ પત્રં પુષ્પં શિવાર્પિતમ્ ।
પ્રતિક્ષણં ભવેત્ તસ્ય પૌણ્ડરીકક્રિયાફલમ્

સ્પષ્ટમ્

નનુ શિવનિર્માલ્યમગ્રાહ્યમિતિ પુરાણાદૌ શ્રૂયતે (તત્) કથં
ગ્રાહ્યમિત્યત્રાહ-
ભુઞ્જીયાદ્ રુદ્રભુક્તાન્નં રુદ્રપીતં જલં પિબેત્ ।
રુદ્રાઘ્રાતં સદા જિઘ્રેદિતિ જાબાલિકી શ્રુતિઃ

રુદ્રભક્તાન્નં રુદ્રસમર્પિતપ્રસાદાન્નં ભુઞ્જીયાદ્ ભક્ષયેત્ રુદ્રપીતં
રુપ્રસાદોદકં પિબેત્ રુદ્રાઘાતં રુદ્રસમર્પિતકુસુમં જિઘ્રેત્ ઇતિ જાબાલિકી
શ્રુતિરાહેત્યર્થઃ । રુદ્રેણાત્તમશ્નન્તિ રુદ્રેણ પીતં પિબન્તિ રુદ્રેણાઘ્રાતં
જિઘ્રન્તિ ઇતિ જાબાલશ્રુતિઃ । તસ્માત્ પુરાણાદિષુ શ્રૂયમાણાતન્નિષેધસ્તુ
ચણ્ડાધિકારવિશિષ્ટસ્થાવરલિઙ્ગપરો ન તુ બાણાદિલિઙ્ગપરઃ
બાણલિઙ્ગે સ્વયંભૂતે ચન્દ્રકાન્તે હૃદિ સ્થિતે ।
શાલગ્રામશિલોદ્ભૂતે શમ્ભોર્નૈવેદ્યભક્ષણમ્ ॥
ઇતિ વચનાત્ । અન્યથા શ્રુતિવિરુદ્ધપુરાણવચનપ્રમાણમેવ ભવેદિતિ ન
સાર્વત્રિક ઇતિ સંક્ષેપઃ એવં શ્રુતિસિદ્ધત્વાત્

અર્પયિત્વા નિજે લિઙ્ગે પત્રં પુષ્પં ફલં જલમ્ ।
અન્નાદ્યં સર્વભોજ્યં ચ સ્વીકુર્યાદ્ ભક્તિમાન્નરઃ

પ્. ૧૭૧)
સ્પષ્ટમ્

અથ ગુરુપ્રસાદવિમુખાનાં મુક્તિર્નાસ્તીતિ સર્વસમ્મતત્વેનાપરિમિતતેજસઃ
શિવસ્ય ઈશાનઃ સર્વવિદ્યાનામ્ [વા૦ સં૦ ૮।૭] ઇતિ શ્રુતેઃ
સકલવિદ્યાધીશ્વરત્વાત્ તત્રૈવ મે અસ્તુ સદાશિવોમ્ ઇતિ
તારકબ્રહ્મરૂપપ્રણવાભેદેન શ્રૂયમાણત્વાચ્ચ સકલલોકગુરુત્વાત્
તત્પ્રસાદોઽવશ્યં ગ્રાહ્ય ઇત્યાહ-
ગુરુત્વાત્ સર્વભૂતાનાં શમ્ભોરમિતતેજસઃ ।
તસ્મૈ નિવેદિતંસર્વં સ્વીકાર્યં તત્પરાયણૈઃ

સ્પષ્ટમ્

તર્હ્યસ્ય શિવલિઙ્ગપ્રસાદસ્ય કોઽધિકારીત્યત્રાહ-
યે લિઙ્ગધારિણો લોકે યે શિવૈકપરાયણાઃ ।
તેષાં તુ શિવનિર્માલ્યમુચિતં નાન્યજન્તુષુ

સ્પષ્ટમ્

તર્હિ શિવપ્રસાદાન્નભોજનસ્ય કિં ફલમિત્યત્રાહ-
અન્નજાતે તુ ભક્તેન ભુજ્યમાને શિવાર્પિતે ।
સિક્થે સિક્થેઽશ્વમેધસ્ય યત્ફલં તદવાપ્યતે

પરિપક્વતણ્ડુલવ્યક્તિઃ સિક્થશબ્દેનોચ્યતે । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

પ્. ૧૭૨)
અથાસ્યાનધિકારિણઃ સૂચયતિ-
નિર્માલ્યં નિર્મલં શુદ્ધં શિવેન સ્વીકૃતં યતઃ ।
નિર્મલૈસ્તત્પરૈર્ધાર્યં નાન્યૈઃ પ્રાકૃતજન્તુભિઃ

શિવલિઙ્ગદીક્ષારહિતાઃ પ્રાકૃતાઃ તેઽનધિકારિણઃ તૈર્ન ધાર્યમિત્યર્થઃ ।
શિવદીક્ષયા નિર્મલૈઃ તત્પરૈઃ શિવલિઙ્ગનિષ્ઠૈર્ધાર્યમિત્યર્થઃ

તદેવ સ્ફુટયતિ-
શિવભક્તિવિહીનાનાં જન્તૂનાં પાપકર્મણામ્ ।
વિશુદ્ધે શિવનિર્માલ્યે નાધિકારોઽસ્તિ કુત્રચિત્

અયં ભાવઃ-વ્યાપકીભૂતશિવસ્યાષ્ટતનુપરિકલ્પિતત્વેન
સાધારણીભૂતદેવતાન્તરપૂજાયાં
શિવસમ્બન્ધિપુષ્પોદકીભૂતચન્દ્રગઙ્ગાભ્યાં પરિપુષ્ટસ્ય
ધાન્યસ્યાગ્નિરૂપરુદ્રજિહ્વયા પરિપચ્યમાનત્વાદ્ એતદુભયત્ર
સર્વપ્રાણિનામપ્યધિકારોઽસ્તિ તથાપ્યસાધારણશિવલિઙ્ગપૂજાયાં
શિવલિઙ્ગપ્રસાદસ્વીકારે ચ શિવદીક્ષાસમ્પન્ન એવાધિકારીતિ
સર્વશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધમ્

અથ પ્રસાદમહત્ત્વં સંસૂચ્યૈતત્સ્થલં સમાપયતિ સૂત્રદ્વયેન-
શિવલિઙ્ગપ્રસાદસ્ય સ્વીકારાદ્યત્ફલં ભવેત્ ।
તથા પ્રસાદસ્વીકારાદ્ ગુરુજઙ્ગમયોરપિ

તસ્માદ્ ગુરું મહાદેવં શિવયોગિનમેવ ચ ।
પૂજયેત્ તત્પ્રસાદાન્નં ભુઞ્જીયાત્ પ્રતિવાસરમ્

પૂજયેત્ તનુમનોધનૈઃ પૂજયેદિત્યર્થઃ । તત્પ્રસાદાન્નમેવ પ્રતિવાસરં
ભુઞ્જીયાત્ ॥ ૭૭-૭૮ ॥
પ્. ૧૭૩)
ઇતિ ચતુર્વિધસારાયસ્થલમ્
સોપાધિનિરુપાધિસહજદાનસ્થલાનિ
અથ-
દેહદાનાત્ સત્યસિદ્ધિરર્થદાનાચ્ચ નિર્વૃતિઃ ।
પ્રાણદાનાત્ જ્ઞાનસિદ્ધિરેવં સર્વં સ્થિરં ભવેત્ ॥
ઇતિ યોગજાગમવચનાનુસારેણ ગુરુલિઙ્ગજઙ્ગમોદ્દેશેન યથાશક્તિ દાનં
કુર્યાદિત્યાહ-
શિવલિઙ્ગે શિવાચાર્યે શિવયોગિનિ ભક્તિમાન્ ।
દાનં કુર્યાદ્ યથાશક્તિતત્પ્રસાદયુતઃ સદા

તદ્વિષય ઇતિ શેષઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

અથ તદ્દાનસ્વરૂપં વિશદયતિ-
દાનં ચ ત્રિવિધં પ્રોક્તં સોપાધિનિરુપાધિકમ્ ।
સહજં ચેતિ સર્વેષાં સર્વતન્ત્રવિશારદૈઃ

દાનં ચ પ્રાણદેહાર્થરૂપદાનત્રયં સોપાધિકં નિરુપાધિકં સહજં
ચેતિ ત્રિરૂપવદિતિ સમસ્તાગમપ્રવીણૈઃ સર્વેષાં શિવભક્તાનાં
પ્રોક્તમિત્યર્થઃ

તત્ર સોપાધિદાનસ્થલં નિરૂપયતિ-
ફલાભિસન્ધિસંયુક્તં દાનં યદ્વિહિતં ભવેત્ ।
તત્ સોપાધિકમાખ્યાતં મુમુક્ષુભિરનાદૃતમ્

તુચ્છફલાભિલાષસંયુક્તમત એવ મુમુક્ષુભિરુપેક્ષિતં યદ્દાનં વિહિતં
સ્યાત્ તત્ સોપાધિકમિત્યુક્તમિત્યર્થઃ

પ્. ૧૭૪)
અથ નિરુપાધિદાનસ્થલં લક્ષયતિ-
ફલાભિસન્ધિનિર્મુક્તમીશ્વરાર્પિતકાઙ્ક્ષિતમ્ ।
નિરુપાધિકમાખ્યાતં દાનં દાનવિશારદૈઃ

તુચ્છફલેચ્છારહિતમીશ્વરાર્પણાભિવાઞ્છયા વિહિતં યદ્દાનં તદ્
દાનતત્ત્વસ્વરૂપજ્ઞૈર્નિરુપાધિકદાનમિત્યાખ્યાતમિત્યર્થઃ

સહજદાનસ્થલં નિરૂપયતિ-
અદાતૃદાતૃદેયાનાં શિવભાવં વિચિન્તયન્ ।
આત્મનોઽકર્તૃભાવં ચ યદ્દત્તં સહજં ભવેત્

પરિગૃહીતૃપ્રદાતૃદેયાનાં શિવત્વં ચિન્તયન્ આત્મનઃ સ્વસ્યાકર્તૃત્વં
ભાવયન્ યદ્દાનં દત્તમ્ તત્સહજદાનં સ્યાદિત્યર્થઃ । ભોક્તા ભોજ્યં
પ્રેરિતારં ચ મત્વા સર્વં પ્રોક્તં ત્રિવિધં બ્રહ્મમેકમ્ [શ્વે૦ ઉ૦ ૧।૧૨] ઇતિ
શ્વેતાશ્વતરશ્રુત્યોપક્રમગતિપિણ્ડસ્થલરહસ્યમત્રોપસંહારરૂપ-
સહજદાનસ્થલેઽપિ બોધ્યમ્

એષુ કિં શ્રેષ્ઠમિત્યત્રાહ-
સહજં દાનમુત્કૃષ્ટં સર્વદાનોત્તમોત્તમમ્ ।
શિવજ્ઞાનપ્રદં પુંસાં જન્મરોગનિવર્તકમ્

સહજં દાનં સર્વદાનોત્તમાનામુત્તમમિતિ ઉત્કૃષ્ટં શ્રેષ્ઠમિત્યર્થઃ ।
કથમિત્યત્ર પુંસાં જનનમરણલક્ષણમહારોગનિવારકી-
ભૂતશિવતાદાત્મ્યજ્ઞાપ્રદમિત્યુત્તરમ્

નનુ ગુરુલિઙ્ગજઙ્ગમોદ્દેશેનૈવંભાવનયા દત્તમેવ સહજં વેત્યત્રાહ-
પ્. ૧૭૫)
શિવાય શિવભક્તાય દીયતે યદિ કિઞ્ચન ।
ભક્ત્યા તદપિ વિખ્યાતં સહજં દાનમુત્તમમ્

શિવાય ઇષ્ટલિઙ્ગાતિરિક્તસ્થાવરલિઙ્ગરૂપિણે શિવાય દત્તં ક્ષેત્રાદિદાનમ્
વિરક્તમૂર્તિવ્યતિરિક્તશિવભક્તેભ્યશ્ચ દત્તમપિ સહજં દાનમિત્યર્થઃ

અથ તદ્દાનફલમાહ-
દાનાત્ સ્વર્ણસહસ્રસ્ય સત્પાત્રે યત્ફલં ભવેત્ ।
એકપુષ્પપ્રદાનેન શિવે તત્ફલમિષ્યતે

સ્પષ્ટમ્

તત્કથમિત્યત્ર-ઈશાનઃ સર્વવિદ્યાનામ્ [વા૦ સં૦ ૮।૭] ઇતિ શ્રુતેઃ
સકલવિદ્યાનિધિત્વાજ્જગદ્ગુરુત્વેન સત્પાત્રતમત્વાદિત્યભિપ્રાયેણાહ-
શિવ એવ પરં પાત્રં સર્વવિદ્યાનિધિર્ગુરુઃ ।
તસ્મૈ દત્તં તુ યત્કિઞ્ચિત્તદનન્તફલં ભવેત્

અયમપ્યેકોઽર્થઃ-શિવ એવ પરં પાત્રં તથા સર્વવિદ્યાનિધિર્ગુરુશ્ચ પરં
પાત્રમ્ । તસ્મૈ શિવાય ગુરવે ચ દત્તમનન્તંફલમિતિ

એવં શિવયોગિનોઽપિ દત્તમપીત્યાહ-
શિવયોગી શિવઃ સાક્ષાચ્છિવજ્ઞાનમહોદધિઃ ।
યત્કિઞ્ચિદ્ દીયતે તસ્મૈ તદ્દાનં પરમાર્થિકમ્

પારમાર્થિકમ્ અપરિમિતફલદસહજદાનમિત્યર્થઃ

પ્. ૧૭૬)
અથ શિવયોગીશ્વરમહત્ત્વમેવ વિશેષયતિ-
શિવયોગી મહત્પાત્રં સર્વેષાં દાનકર્મણિ ।
તસ્માન્નાસ્તિ પરં કિઞ્ચિત્પાત્રં શાસ્ત્રવિચારતઃ

દાનકર્મણિ દાનકર્મવિષયે સર્વેષાં સત્પાત્રાણાં શિવયોગી મહાપાત્રમ્
તસ્માત્પરં શ્રેષ્ઠં પાત્રં શાસ્ત્રવિચારતઃ કિઞ્ચિદપિ નાસ્તીત્યર્થઃ

અથ તદ્દાનફલમાહ-
ભિક્ષામાત્રપ્રદાનેન શાન્તાય શિવયોગિને ।
યત્ફલં લભ્યતે નૈતદ્ યજ્ઞકોટિશતૈરપિ

ભિક્ષામાત્રં કવલમાત્રમિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

તત્કથમિત્યત્રાહ-
શિવયોગિનિ સન્તૃપ્તે તૃપ્તો ભવતિ શઙ્કરઃ ।
તત્તૃપ્ત્યા તન્મયં વિશ્વં તૃપ્તિમેતિ ચરાચરમ્

બ્રહ્મવિદ્ (વેદ) બ્રહ્મૈવ ભવતિ [મુ૦ ઉ૦ ૨।૨।૯] ઇતિ શ્રુતેઃ શિવયોગિનઃ
સાક્ષાચ્છિવરૂપત્વાત્ તત્તૃપ્ત્યા શિવસ્તૃપ્તો ભવતિ તત્તૃપ્ત્યા સર્વો વૈ રુદ્રઃ ઇતિ
શ્રુતેસ્તન્મયં વિશ્વં તૃપ્તિમેતીત્યર્થઃ

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન શિવયોગિન એવ તૃપ્તિં કુર્યાદિત્યાહ-
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેનયેન કેનાપિ કર્મણા ।
તૃપ્તિં કુર્યાત્ સદાકાલમન્નાદ્યૈઃ શિવયોગિનઃ

પ્. ૧૭૭)
સર્વપ્રયત્નેન યયા કયાચિત્ક્રિયયા સદાકાલમન્નપાનાદિના
શિવયોગિનસ્તૃપ્તિં કુર્યાદિત્યર્થઃ

અથૈવંરૂપસત્પાત્રેષુ સહજદાનસમ્પન્નઃ સાક્ષાચ્છિવ એવેત્યાહ-
નિરુપાધિકચિદ્રૂપપરાનન્દાત્મવસ્તુનિ ।
સમાપ્તં સકલં યસ્ય સ દાની શઙ્કરઃ સ્વયમ્

સમ્પૂર્ણસચ્ચિદાનન્દલક્ષણગુરુલિઙ્ગજઙ્ગમાત્મનિ પરમશિવે યસ્ય
શિવભક્તસ્ય શરીરાર્થપ્રાણરૂપં સકલં વસ્તુ સમાપ્તં સમર્પિતં
ભવેત્ સ સહજદાની સ્વયમેવ શિવ ઇત્યર્થઃ

અથૈવમુક્તાખિલાચારસમ્પન્નઃ સહજદાની શિવભક્ત એવ
માહેશ્વરતામુપૈતીતિ વૃત્તેનાહ-
ઉક્તાખિલાચારપરાયણોઽસૌ
સદા વિતન્વન્ સહજં તુ દાનમ્ ।
બ્રહ્માદિસમ્પત્સુ વિરક્તચિત્તો
ભક્તો હિ માહેશ્વરતામુપૈતિ

ઇતિ શ્રીમત્ષટ્સ્થલબ્રહ્ણિણા શિવયોગિનામ્ના રેણુકાચાર્યેણ વિરચિતે
સિદ્ધાન્તશિખામણૌ માહેશ્વરસ્ય નવવિધસ્થલપ્રસઙ્ગો નામ નવમઃ
પરિચ્છેદઃ

અક્ષરાર્થસ્ય સ્પષ્ટત્વાદ્ ભાવાર્થો લિખ્યતે-દેહદ્રવ્યક્ષેત્રાણિ
ગુરુલિઙ્ગજઙ્ગમેષુ સમર્પ્ય શ્રીગુરુકરકમલે સમુત્પત્ય
જઙ્ગમદેવતીર્થપ્રસાદેનૈવ શરીરં ધૃત્વા મહાલિઙ્ગૈક્યાપેક્ષી
શિવભક્તો માહેશ્વરીયસદાચારવાન્ સન્ માહેશ્વર ઇતિ પ્રસિદ્ધો ભવેત્

પ્. ૧૭૮)
ઇતિ શ્રીમત્પદવાક્યપ્રમાણપારાવારધુરીણશ્રીમરિતોણ્ટદાર્યેણ
વિરચિતાયાં તત્ત્વપ્રદીપિકાખ્યાયાં સિદ્ધાન્તશિખામણિવ્યાખ્યાયાં
ભક્તિમાર્ગક્રિયાસ્થલવર્ણન નામ નવમઃ પરિચ્છેદઃ

દશમઃ પરિચ્છેદઃ
અથ માહેશ્વરસ્થલમ્
અથ ભક્તસ્થલનિરૂપણાનન્તરમગસ્ત્યઃ શ્રીરેણુકં પરિપૃચ્છતિ-
અગસ્ત્ય ઉવાચ
ભક્તસ્થલં સમાખ્યાતં ભવતા ગણનાયક ।
કેન વા ધર્મભેદેન ભક્તો માહેશ્વરો ભવેત્

ભક્તઃ શિવભક્તઃ કેન ધર્મભેદેન આચારભેદેનેત્યર્થઃ માહેશ્વરઃ
સ્યાદિતિ પ્રશ્નાર્થઃ

રેણુક ઉવાચ
કેવલે સહજે દાને નિષ્ણાતઃ શિવતત્પરઃ ।
બ્રહ્માદિસ્થાનવિમુખો ભક્તો માહેશ્વરઃ સ્મૃતઃ

કેવલે સહજે દાને નિષ્ણાતઃ કુશલઃ સન્ બ્રહ્માદિપદનિસ્પૃહઃ શિવભક્તઃ
શિવતત્પરઃ શિવૈકનિષ્ઠઃ સન્ માહેશ્વરઃ સ્મૃત ઇત્યર્થઃ

તદેવ સ્ફુટયતિ-
ભક્તેર્યદા સમુત્કર્ષો ભવેદ્ વૈરાગ્યગૌરવાત્ ।
તદા માહેશ્વરઃ પ્રોક્તો ભક્તઃ સ્થિરવિવેકવાન્

પ્. ૧૮૦)
ભક્તેઃ શિવભક્તેઃ સમુત્કર્ષઃ સમુચિતોત્કર્ષો વૈરાગ્યગૌરવાદ્
વૈરાગ્યમહત્ત્વાદ્ યદા કાલે ભવેત્ તદા તસ્મિન્ કાલે સ્થિરવિવેકવાન્
સ્થિરીભૂતનિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકવાન્ શિવભક્તો માહેશ્વર ઇતિ પ્રોક્ત ઇત્યર્થઃ

નન્વસ્યાપિ સ્થલભેદાઃ સન્તિ કિમિત્યત્ર તદ્ભેદમુપદિશતિ-
માહેશ્વરસ્થલં વક્ષ્યે યથોક્તં શમ્ભુના પુરા ।
માહેશ્વરપ્રશંસાદૌ લિઙ્ગનિષ્ઠા તતઃ પરમ્

પૂર્વાશ્રયનિરાસશ્ચ તથાદ્વૈતનિરાકૃતિઃ ।
આહ્વાનવર્જનં પશ્ચાદષ્ટમૂર્તિનિરાકૃતિઃ

સર્વગત્વનિરાસશ્ચ શિવત્વં શિવભક્તયોઃ ।
એવં નવવિધં પ્રોક્તં માહેશ્વરમહાસ્થલમ્

પુરા પૂર્વકાલે શિવેન યથોક્તં તથા માહેશ્વરસ્થલભેદં વક્ષ્યે
શૃણ્વિતિ શેષઃ । આદૌ માહેશ્વરપ્રશંસાસ્થલમ્ તતઃ પરં તદનન્તરં
લિઙ્ગનિષ્ઠાસ્થલમ્ તદનન્તરં પૂર્વાશ્રયનિરસનસ્થલમ્ તથા તદનન્તરમ્
અદ્વૈતનિરસનસ્થલમ્ પશ્ચાદાહ્વાનનિરસનસ્થલમ્
અનન્તરમષ્ટમૂર્તિનિરસનસ્થલમ્ અનન્તરં સર્વગત્વનિરાસનસ્થલમ્
અનન્તરં શિવજગન્મયસ્થલમ્ અથ ભક્તદેહિકલિઙ્ગસ્થલમ્ । એવં
માહેશ્વરમહાસ્થલં નવવિધં નવપ્રકારવદિતિ પ્રોક્તં કથિતમિત્યર્થઃ
। અત્ર પુરા શમ્ભુના યથોક્તં તથા વક્ષ્ય ઇત્યનેનોક્તં વક્ષ્યમાણં ચ
સર્વં ન સ્વકપોલકલ્પિતમિતિ સૂચિતમ્ ।
અત્રાષ્ટમૂર્તિત્વનિરસનાનન્તરમાહ્વાનનિરસનં વક્તુમુચિતમિતિ
કેષાઞ્ચિદાશયઃ પરાસ્તઃ શિવોક્તક્રમવિરોધાદિતિ તથાપિ શિવસ્ય
વ્યાપકત્વાદાહ્વાનં ન સમ્ભવતીતિ નોક્તમ્ કિન્તુ સ્વેષ્ટલિઙ્ગે
પ્રતિપત્તિવિરોધાત્ પુનરાહ્વાનં ન સમ્ભવતીતિ કથિતત્વાન્ન શઙ્કાવકાશઃ
॥ ૪-૬ ॥
અથોદ્દેશક્રમેણ તદવાન્તરસ્થલાનાં લક્ષણં વક્ષ્યે શ્રૂયતામિત્યાહ-
આદિતઃ ક્રમશો વક્ષ્યે સ્થલભેદસ્ય લક્ષણમ્ ।
પ્. ૧૮૧)
સમાહિતેન મનસા શ્રૂયતાં ભવતા મુને

સ્પષ્ટમ્

અત્ર-વિશ્વાધિકો રુદ્રો મહર્ષિઃ । હિરણ્યગર્ભં જનયામાસ પૂર્વં સ નો
બુદ્ધ્યા શુભયા સંયુનક્તુ [શ્વે૦ ઉ૦ ૩।૪] ઇતિ શ્વેતાશ્વતરાદિશ્રુત્યનુસારેણ
સપ્તભિઃ સૂત્રૈર્મહેશ્વરપ્રશંસાપૂર્વકં માહેશ્વરસ્વરૂપં
પ્રપઞ્ચેન પ્રકાશયતિ-
વિશ્વસ્માદધિકો રુદ્રો વિશ્વાનુગ્રહકારકઃ ।
ઇતિ યસ્ય સ્થિરા બુદ્ધિઃ સ વૈ માહેશ્વરઃ સ્મૃતઃ

સમસ્તદેવદાનવાદિવિશ્વાનુગ્રાહકઃ રુદ્રઃ એક એવ (એકો હિ) રુદ્રો ન
દ્વિતીયોઽવતસ્થે (દ્વિતીયાય તસ્થુઃ) [શ્વે૦ ઉ૦ ૩।૨] ઇતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધરુદ્રઃ
વિશ્વસ્માત્ વિશ્વં નારાયણં હરિમ્ સ ઇતિ
શ્રુતિપ્રસિદ્ધવિશ્વરૂપનારાયણાદ્ અધિક ઇતિ યસ્ય બુદ્ધિર્દૃઢા સ વૈ
માહેશ્વર ઇતિ સ્મૃત ઇત્યર્થઃ

અથ ન તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતે [શ્વે૦ ઉ૦ ૬।૮] ઇતિ શ્રુત્યર્થમનુસરન્
માહેશ્વરસ્વરૂપમાહ-
બ્રહ્માદ્યૈર્મલિનપ્રાયૈર્નિમલે પરમેશ્વરે ।
સામ્યોક્તિં યો ન સહતે સવૈ માહેશ્વરાભિધઃ

બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેન્દ્રાસ્તે સમ્પ્રસૂયન્તે ઇતિ શ્રુતેર્બ્રહ્માદીનાં
જનનમરણપરિપીડિતત્વેન સમલત્વાત્ ન કારણમ્ ઇતિ
શ્રુતેરેતત્કારણીભૂતશિવસ્યાજાતત્વેન નિર્મલત્વાત્ કારણં તુ ધ્યેયઃ
સર્વૈશ્વર્યસમ્પન્નઃ સર્વેશ્વરશ્ચ શમ્ભુરાકાશમધ્યે ઇત્યગ્રે
શ્રૂયમાણત્વાત્ તૈઃ સહ સામ્યોક્તિં યો ન સહતે સ માહેશ્વરાખ્ય ઇત્યર્થઃ

પ્. ૧૮૨)
અથ-ઈશાનઃ સર્વવિદ્યાનામીશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં
બ્રહ્માધિપતિર્બ્રહ્મણોઽધિપતિર્બ્રહ્મા શિવો મે અસ્તુ સદાશિવોમ્ [નારાયણોપ૦
૪।૨૧] ઇતિ ઈશાનમન્ત્રાર્થમ્-
ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશઽર્જુન તિષ્ઠતિ ।
ભ્રામયન્ સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયા ।
તમેવ શરણં ગચ્છ સર્વભાવેન ભારત ॥ [ભ૦ ગી૦ ૧૮।૬૧]
ઇતિ ભગવદ્ગીતાર્થં ચાનુસ્મરન્ માહેશ્વરસ્વરૂપં પ્રકાશયતિ-
ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં બ્રહ્માદીનાં મહાનિતિ ।
બુદ્ધિયોગાત્ તદાસક્તો ભક્તો માહેશ્વરઃ સ્મૃતઃ

બ્રહ્માદીનાં ચતુર્મુખપ્રભૃતીનાં સર્વભૂતાનાં
સમસ્તપશુપ્રાણિનામ્ ઈશ્વરઃ પ્રેરકીભૂતપરમેશ્વર એવ એક મહાન્
શ્રેષ્ઠ ઇતિ બુદ્ધિયોગાત્ તદાસક્તઃ મહેશ્વરાસક્તો ભક્તઃ શિવભક્તો
માહેશ્વર ઇતિ સ્મૃત ઇત્યર્થઃ

અથ શિવ એવ એકો મુક્તિદ ઇતિ યો જાનાતિ સ માહેશ્વર ઇતિ સૂત્રદ્વયેન કથયતિ-
બ્રહ્માદિદેવતાજાલં મોહિતં માયયા સદા ।
અશક્તં મુક્તિદાને તુ ક્ષયાતિશયસંયુતમ્

અનાદિમુક્તો ભગવાનેક એવ મહેશ્વરઃ ।
મુક્તિદશ્ચેતિ યો વેદ સ વૈ માહેશ્વરઃ સ્મૃતઃ

ક્ષયાતિશયસંયુતં જનનમરણાતિશયેન સંયુક્તં
બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિદેવતાનીકં નિરન્તં માયયા
પરમેશ્વરસ્વાતન્ત્ર્યાપરપર્યાયમાયાશક્ત્યા મોહિતમ્ અન્ધીકૃતં સદ્
મુક્તિદાને તુ પુરાપરમુક્તિપ્રદાને અશક્તમ્ અસમર્થમ્ । અનાદિમુક્તો નિત્યમુક્તો
ભગવાન્ ષડ્ગુણૈશ્વર્યસમ્પન્નો મહેશ્વરઃ તત્પરં બ્રહ્મ (યત્ પરં
બ્રહ્મ) સ એકઃ (ય એકઃ) સ એકો રુદ્રઃ સ ઈશાનઃ સ ભગવાન્ સ મહેશ્વરઃ સ
મહાદેવઃ [અથ૦ ઉ૦ ૨।૩] ઇત્યથર્વશિરઃપ્રસિદ્ધપરમેશ્વર એક એવ
મુક્તિદશ્ચેતિ પરાપરમુક્તિપ્રદ ઇતિ યો વેદ જાનાતિ સ વૈ માહેશ્વર ઇતિ સ્મૃત
ઇત્યર્થઃ ॥ ૧૧-૧૨ ॥
પ્. ૧૮૩)
અથ બ્રહ્માદિમાહૈશ્વર્યં તૃણવદ્ જ્ઞાત્વા શિવાનન્દતત્પરો
વીરમાહેશ્વર ઇત્યાહ સૂત્રદ્વયેન-
ક્ષયાતિશયસંયુક્તા બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિસમ્પદઃ ।
તૃણવન્મન્યતે યુક્ત્યા વીરમાહેશ્વરઃ સદા

શબ્દસ્પર્શાદિસમ્પન્ને સુખલેશે તુ નિઃસ્પૃહઃ ।
શિવાનન્દે સમુત્કણ્ઠો વીરમાહેશ્વરો ભવેત્

વિનાશાતિશયેન (યાભ્યાં) સંયુક્તા બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિસમ્પદો
વીરમાહેશ્વરઃ શિવભક્તો યુક્ત્યા અનિત્યમિતિ બુદ્ધ્યા તૃણવત્ સદા મનુતે
જાનાતિ । તસ્માત્ શબ્દસ્પર્શાદિસમ્પન્ને સોપાધિકે સુખલેશે તુચ્છસુખે
નિઃસ્પૃહઃ સન્ શિવાનન્દે નિત્યસુખે સમુત્કણ્ઠઃ પ્રીતિમાન્ વીરમાહેશ્વરો
ભવેત્ સ્યાદિત્યર્થઃ ॥ ૧૩-૧૪ ॥
અથ તદાચારભેદસ્થિતિં ચ ષડ્ભિઃ સૂત્રૈઃ પ્રતિપાદયતિ-
પરસ્ત્રીસઙ્ગનિર્મુક્તઃ પરદ્રવ્યપરાઙ્મુખઃ ।
શિવાર્થકાર્યસમ્પન્નઃ શિવાગમપરાયણઃ

શિવસ્તુતિરસાસ્વાદમોદમાનમનાઃ શુચિઃ ।
શિવોત્કર્ષપ્રમાણાનાં સમ્પાદનસમુદ્યતઃ

નિર્મમો નિરહઙ્કારો નિરસ્તક્લેશપઞ્જરઃ ।
અસ્પૃષ્ટમદસમ્બન્ધો માત્સર્યાવેશવર્જિતઃ

નિરસ્તમદનોન્મેષો નિર્ધૂતક્રોધવિપ્લવઃ ।
સદા સન્તુષ્ટહૃદયઃ સર્વપ્રાણિહિતે રતઃ

નિવારણસમુદ્યોગી શિવકાર્યવિરોધિનામ્ ।
સહચારી સદાકાલં શિવોત્કર્ષાભિધાયિભિઃ

શિવાપકર્ષસમ્પ્રાપ્તૌ પ્રાણત્યાગેઽપ્યશઙ્કિતઃ ।
પ્. ૧૮૪)
શિવૈકનિષ્ઠઃ સર્વાત્મા વીરમાહેશ્વરો ભવેત્

નિરસ્તક્લેશપઞ્જરો નિવારિતાવિદ્યા(દિ)ક્લેશસમૂહવાન્ નિર્ધૂતક્રોધવિપ્લવઃ
નિવારિતક્રોધબાધાવાન્ શિવૈકનિષ્ઠઃ શિવલિઙ્ગૈકનિષ્ઠઃ સર્વાત્મા
પૂર્ણાહંભાવવાન્ નિરહઙ્કારઃ પરિચ્છિન્નશરીરાદ્યહંભાવશૂન્યઃ ।
શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ । એવમાદિવિશેષણવિશિષ્ટઃ શ્રીવીરશૈવો માહેશ્વરઃ
સ્યાદિત્યર્થઃ । અત્ર નિરસ્તક્લેશપઞ્ચક ઇતિ પાઠાન્તરમ્ ॥ ૧૫-૨૦ ॥
ઇતિ માહેશ્વરપ્રશંસાસ્થલમ્
અથ લિઙ્ગનિષ્ઠાસ્થલમ્
અથ અનેન માહેશ્વરેણ વિધીયમાનાં લિઙ્ગનિષ્ઠાં નવભિઃ સૂત્રૈઃ
પ્રતિપાદયતિ-
અસ્ય માહેશ્વરસ્યોક્તં લિઙ્ગનિષ્ઠામહાસ્થલમ્ ।
પ્રાણાત્યયેઽપિ સમ્પન્ને યદત્યાજ્યં વિધીયતે

યદ્ યલ્લિઙ્ગનિષ્ઠાસ્થલં પ્રાણાત્યયે સમ્પન્નેઽપિ પ્રાણસઙ્કટે પ્રાપ્તે
સત્યપિ અત્યાજ્યં ત્યક્તુમયોગ્યં વિધીયતે તલ્લિઙ્ગનિષ્ઠામહાસ્થલમ્ અસ્ય
માહેશ્વરસ્ય શિવલિઙ્ગૈકતત્પરસ્ય માહેશ્વરસ્ય ઉક્તં કથિતમિત્યર્થઃ

કીદૃશોઽયં પ્રાણસઙ્કટ ઇત્યત્ર-
ભવેત્પ્રાણપરિત્યાગશ્છેદનં શિરસોઽપિ વા ।
ન ત્વનભ્યર્ચ્ય ભુઞ્જીયાદ્ ભગવન્તં ત્રિયમ્બકમ્ ॥
પ્. ૧૮૫)
ઇતિ શિવધર્મવચનાનુસારેણ કથયતિ-
અપગચ્છતુ સર્વસ્વં શિરશ્છેદનમસ્તુ વા ।
માહેશ્વરો ન મુઞ્ચેત લિઙ્ગપૂજામહાવ્રતમ્

સ્પષ્ટમ્

અથ યે શિવપૂજાવ્યતિરેકેણ ન ભુઞ્જન્તિ તેષાં હસ્તે
કરતલામલકવન્મોક્ષલક્ષ્મીરુલ્લસતીત્યાહ-
લિઙ્ગપૂજામકૃત્વા તુ યે ન ભુઞ્જન્તિ માનવાઃ ।
તેષાં મહાત્મનાં હસ્તે મોક્ષલક્ષ્મીરુપસ્થિતા

મોક્ષલક્ષ્મીરુપસ્થિતા વર્તત ઇત્યર્થઃ । ઇદં લિઙ્ગનિષ્ઠાયાઃ ફલમિત્યુક્તં
ભવતિ

અથેમમર્થમેવ સૂત્રદ્વયેન વિશેષયતિ-
કિમન્યૈર્ધર્મકલિલૈઃ કીકષાર્થપ્રદાયિભિઃ ।
સાક્ષાન્મોક્ષપ્રદઃ શમ્ભોર્ધર્મો લિઙ્ગાર્ચનાત્મકઃ

શમ્ભોઃ શિવસ્ય લિઙ્ગાર્ચનાત્મકો ધર્મઃ સાક્ષાન્મોક્ષપ્રદઃ । તસ્માદ્
અન્યૈઃ શિવલિઙ્ગપૂજાતિરિક્તૈઃ કીકષાર્થપ્રદાયિભિઃ કુત્સિતાર્થદાયિભિઃ
ધર્મકલિલૈઃ ક્ષુદ્રધર્મૈઃ કિમ્? કિં પ્રયોજનમિત્યર્થઃ

અથ લિઙ્ગાર્પિતાન્નપાનપ્રાશનમહત્ત્વમાહ-
અર્પિતેનાન્નપાનેન લિઙ્ગે નિયમપૂજિતે ।
યે દેહવૃત્તિં કુર્વન્તિ મહામાહેશ્વરા હિ તે

હિ પ્રસિદ્ધમ્ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

પ્. ૧૮૬)
અથ-યદ્ધિ મનસા ધ્યાયતિ તદ્વાચા વદતિ તત્કર્મણા કરોતિ ઇતિ શ્રુત્યનુસારેણ
ત્રિકરણપૂર્વકં શિવલિઙ્ગનિષ્ઠાઃ શિવા એવેત્યાહ-
ચિન્મયે શાઙ્કરે લિઙ્ગે સ્થિરંયેષાં મનઃ સદા ।
વિમુક્તેતરસર્વાર્થં તે શિવા નાત્ર સંશયઃ

યેષાં મનો વિમુક્તેતરસર્વાર્થં ત્યક્તસ્વર્ગાદિતુચ્છફલાભિલાષં સત્
ચિદ્રૂપે શિવલિઙ્ગે સદા સ્થિરં તે શિવા ભૂરુદ્રાઃ અત્ર અસ્મિન્નર્થે ન સંશય
ઇત્યર્થઃ

નન્વસ્મિન્ ચિદ્રૂપલિઙ્ગે મનોમાત્રવિશ્રાન્તિરુક્તેત્યાશઙ્ક્ય સૂત્રાન્તરેણ
કરણત્રયવિશ્રાન્તિં ચ દર્શયતિ-
લિઙ્ગે યસ્ય મનો લીનં લિઙ્ગસ્તુતિપરા ચ વાક્ ।
લિઙ્ગાર્ચનપરૌ હસ્તૌ સ રુદ્રો નાત્ર સંશયઃ

ઇતિ સ્પષ્ટમ્

એવં લિઙ્ગનિષ્ઠસ્યાગ્નિહોત્રાદિકર્મણા પ્રયોજનં નાસ્તીત્યાહ-
લિઙ્ગનિષ્ઠસ્ય કિં તસ્ય કર્મણા સ્વર્ગહેતુના ।
નિત્યાનન્દશિવપ્રાપ્તિર્યસ્ય શાસ્ત્રેષુ નિશ્ચિતા

યસ્ય લિઙ્ગનિષ્ઠસ્ય નિત્યાનન્દશિવપદપ્રાપ્તિઃ શાસ્ત્રેષુ વેદાગમપુરાણેષુ
નિશ્ચિતેતિ તસ્ય સ્વર્ગહેતુના અગ્નિહોત્રાદિકર્મણા કિમ્? કિં પ્રયોજનમ્? ન
કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમિત્યર્થઃ

અથાસ્ય મહત્ત્વં પ્રતિપાદયતિ-
લિઙ્ગનિષ્ઠાપરં શાન્તં ભૂતિરુદ્રાક્ષસંયુતમ્ ।
પ્રશંસન્તિ સદાકાલં બ્રહ્માદ્યા દેવતા મુદા

સ્પષ્ટમ્

ઇતિ લિઙ્ગનિષ્ઠાસ્થલમ્
અથ પૂર્વાશ્રયનિરસનસ્થલમ્
અથ-
ગુરુસંસ્કૃતભાવઃ સન્ ગુરુનિર્મિતદેહવાન્ ।
વિસ્મૃત્ય પૂર્વદુર્ભાવં તદધીનઃ સમાચરેત્ ॥
ઇતિ યોગજાગમવચનાનુસારેણ તસ્ય લિઙ્ગનિષ્ઠસ્ય પ્રાતિકૂલ્યેન
પ્રાપ્તપૂર્વાશ્રયનિરસનસ્થલં સપ્તભિઃ સૂત્રૈઃ પ્રતિપાદયતિ-
લિઙ્ગૈકનિષ્ઠહૃદયઃ સદા માહેશ્વરો જનઃ ।
પૂર્વાશ્રયગતાન્ ધર્માંસ્ત્યજ્યેત્ સ્વાચારરોધકાન્

નિરન્તરં શિવલિઙ્ગૈકનિષ્ઠચિત્તો વીરમાહેશ્વરઃ સ્વાચારરોધકાન્
સ્વસમયાચારવિરોધિનઃ પૂર્વાશ્રયનિષ્ઠાન્ ધર્માન્ પ્રાકૃતાચારાન્
ત્યજેદિત્યર્થઃ

તર્હ્યયં કીદૃશ ઇત્યત્રાહ-
સ્વજાતિકુલજાન્ ધર્માન્ લિઙ્ગનિષ્ઠાવિરોધિનઃ ।
ત્યજન્ માહેશ્વરો જ્ઞેયઃ પૂર્વાશ્રયનિરાસકઃ

લિઙ્ગનિષ્ઠાવિરોધિનો લિઙ્ગનિષ્ઠાપ્રતિકૂલાન્ સ્વજાતિકુલજાન્
બ્રાહ્મણત્વાદિજાતિકુલાલાદિકુલપ્રાપ્તાન્ ધર્માન્ જાતપ્રેતાશૌચાદીન્ ત્યજન્
વીરમાહેશ્વરઃ પૂર્વાશ્રયનિરાસક ઇતિ જ્ઞાતું યોગ્ય ઇત્યર્થઃ

નનુ પૂર્વાશ્રયપ્રાપ્તનિત્યનૈમિત્તિકકર્મપરિત્યાગો પ્રત્યવાયશ્રવણાત્
કથં તદ્ધર્માસ્ત્યજનીયા ઇત્યત્રાહ-
શિવસંસ્કારયોગેન વિશુદ્ધાનાં મહાત્મનામ્ ।
કિં પૂર્વકાલિકૈર્ધર્મૈઃ પ્રાકૃતાનાં હિ તે મતાઃ

પ્. ૧૮૮)
પૂર્વોક્તદાનક્ષપણલક્ષણદીક્ષારૂપશિવસંસ્કારસમ્બન્ધેન
લિઙ્ગનિષ્ઠયા ચ વિધૂતવૃત્તવર્તિષ્યમાણસકલકલ્મષત્વેન નિર્મલાનાં
શિવશરણાનાં પૂર્વાશ્રયપ્રાપ્તનિત્યનૈમિત્તિકાદિકર્મભિઃ કિં
પ્રયોજનમ્? ન કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમિત્યર્થઃ । નનુ પ્રત્યવાયનિવૃત્તિરેવ
પ્રયોજનમિતિ ચેન્ન
નેહાભિક્રમનાશોઽસ્તિ પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે ।
સ્વલ્પમપ્યસ્ય ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્ ॥ [ભ૦ ગી૦ ૨।૪૦]
ઇતિ ભગવતૈવ ભાષિતત્વાત્ । અસ્યાયમર્થઃ-અત્યાશ્રમિભ્યઃ પરમં પવિત્રમ્
ઇતિ શ્રુતિસિદ્ધાન્તિતવર્ણાશ્રમે ઇહ અભિક્રમ આત્માભિમુખી-
કરણપ્રવીણગુરુકારુણ્યપ્રાપ્તભૂતિધારણાદ્યાચારક્રમઃ તસ્ય નાશો
નાસ્તિ વિસ્મૃતિશૂન્યત્વેન તદેકનિષ્ઠયા સદા વિધીયમાનત્વેન વિચ્છેદો
નાસ્તીત્યર્થઃ । નન્વેવં ચેત્ નિત્યનૈમિત્તિકકર્મલોપાત્ પ્રત્યવાયઃ
સ્યાદિત્યત્રાહ-પ્રત્યવાયો ન વિદ્યત ઇતિ । કુત ઇત્યત્રાહ-અસ્ય ધર્મસ્ય
શિવાનુસન્ધાનાઙ્ગભૂતભૂતિધારણાદિધર્મસ્ય સ્વલ્પમપિ
લેશમાત્રમપિ મહતો ભયાદ્ મહાપાતકાદિભયાત્ ત્રાયત ઇતિ યથા
પૂર્વાશ્રમધર્મપરિત્યાગે સન્યાસિનાં પ્રત્યવાયો નાસ્તિ તથા
શિવાશ્રયનિષ્ઠાનાં પૂર્વાશ્રયધર્મપરિત્યાગે પ્રત્યવાયો નાસ્તીતિ
ભાવઃ । તે પૂર્વાશ્રયધર્માઃ પ્રાકૃતાનાં હિ માયાસમ્બન્ધિનામેવ
મતાઃ પ્રોક્તા ઇતિ હિ પ્રસિદ્ધમ્

તસ્માત્-
શિવસંસ્કારયોગેન શિવધર્માનુષઙ્ગિણામ્ ।
પ્રાકૃતાનાં ન ધર્મેષુ પ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે

નોપપદ્યતે ન જાયત ઇત્યર્થઃ

પ્. ૧૮૯)
નનુ મર્ત્યેષુ દ્વૈવિધ્યં કથમિત્યત્રાહ-
વિશુદ્ધાઃ પ્રાકૃતાશ્ચેતિ દ્વિવિધા માનુષાઃ સ્મૃતાઃ ।
શિવસંસ્કારિણઃ શુદ્ધા પ્રાકૃતા ઇતરે મતાઃ

સ્પષ્ટમ્

નનુ વર્ણાશ્રમધર્મેષુ દ્વૈવિધ્યં ન દૃશ્યત ઇત્યત્રાહ-
વર્ણાશ્રમાદિધર્માણાં વ્યવસ્થા હિ દ્વિધા મતા ।
એકા શિવેન નિર્દિષ્ટા બ્રહ્મણા કથિતાઽપરા

સ્પષ્ટમ્

તર્હિ કો ધર્મઃ કસ્યેત્યત્રાહ-
શિવોક્તધર્મનિષ્ઠા તુ શિવાશ્રમનિષેવિણામ્ ।
શિવસંસ્કારહીનાનાં ધર્મઃ પૈતામહઃ સ્મૃતઃ

સ્પષ્ટમ્

ઇતિ પૂર્વાશ્રયનિરસનસ્થલમ્
અથ સર્વાદ્વૈતનિરસનસ્થલમ્
અથ માહેશ્વરો યથા લિઙ્ગનિષ્ઠાવિરોધિત્વાત્ પૂર્વાશ્રયનિરાસકઃ તથા
લિઙ્ગનિષ્ઠાવિરોધિત્વાત્ સર્વાદ્વૈતનિરાસકોઽપિ ભવેદિતિ તેન
વિધીયમાનસર્વાદ્વૈતનિરસનસ્થલં પ્રતિપાદયતિ-
પૂજ્યપૂજકયોર્લિઙ્ગજીવયોર્ભેદવર્જને ।
પૂજાકર્માદ્યસમ્પત્તેર્લિઙ્ગનિષ્ઠાવિરોધતઃ

સર્વાદ્વૈતવિચારસ્ય જ્ઞાનાભાવો વ્યવસ્થિતેઃ ।
ભવેન્માહેશ્વરઃ કર્મી સર્વાદ્વૈતનિરાસકઃ

પ્. ૧૯૦)
પૂજ્યપૂજકયોઃ શિવલિઙ્ગભક્તયોઃ ભેદાભાવે સતિ લિઙ્ગનિષ્ઠાવિરોધાત્
પૂજાકર્માદિસમ્પત્ત્યભાવાત્ સર્વાદ્વૈતવિચારસ્ય વ્યવસ્થિતેઃ વર્તનસ્ય
જ્ઞાનાભાવેઽનુપપન્નત્વે સતિ કર્મી માહેશ્વરઃ
શિવલિઙ્ગપૂજાદિકર્મનિષ્ઠવીરમાહેશ્વરઃ સર્વાદ્વૈતનિરાસકઃ સ્યાત્
યાવદાયુસ્ત્રયો વન્દ્યા વેદાન્તો ગુરુરીશ્વરઃ ઇતિ વેદાન્તવચનાત્ ક્રિયાદ્વૈતં
ન કર્તવ્યમ્ ઇતિ સિદ્ધાન્તવચનાચ્ચ લિઙ્ગનિષ્ઠો માહેશ્વરઃ સર્વાદ્વૈતં ન
કુર્યાદિતિ ભાવઃ ॥ ૩૭-૩૮ ॥
અથ ભેદેન ક્રિયમાણપૂજાપ્રકારઃ કથમિત્યત્રાહ-
પ્રેરકં શઙ્કરં બુદ્ધ્વા પ્રેર્યમાત્માનમેવ ચ ।
ભેદાત્ તં પૂજયેન્નિત્યં ન ચાદ્વૈતપરો ભવેત્

જીવાનાં ધર્માધર્મગોચરીભૂતબુદ્ધિવૃત્તિપ્રેરકઃ પરમેશ્વરઃ તત્પ્રેર્યા
જીવા ઇતિ બુદ્ધ્વા એવંવિધભેદાત્ તં પરમેશ્વરં નિત્યં પૂજયેત્
અદ્વૈતપરો ન ભવેત્ પૂજાવિરોધાદિતિ

અથ પ્રકારાન્તરેણ ભેદમુપપાદયતિ-
પતિઃ સાક્ષાન્મહાદેવઃ પશુરેષ તદાશ્રયઃ ।
અનયોઃ સ્વામિભૃત્યત્વમભેદે કથમિષ્યતે

મહાદેવઃ પરમેશ્વરઃ પતિં વિશ્વસ્ય ઇતિ સ્મૃતેઃ પતિઃ જગત્પતિઃ તદાશ્રય
એષ જીવઃ પશુઃ અનયોઃ શિવજીવરૂપપતિપશ્વોઃ અભેદે ભેદાભાવે
સ્વામિભૃત્યત્વં કથમિષ્યતે ઇચ્છાવિષયીક્રિયતે? ન કથઞ્ચિદપીતિ
સ્વામિભૃત્યત્વલક્ષણભેદેનૈવ પૂજનીય ઇત્યર્થઃ

નન્વયં ભેદભાવઃ કિયત્પર્યન્તમનુવર્તત ઇત્યત્રાહ-
પ્. ૧૯૧)
સાક્ષાત્કૃતં પરં તત્ત્વં યદા ભવતિ બોધતઃ ।
તદાદ્વૈતસમાપત્તિર્જ્ઞાનહીનસ્ય ન ક્વચિત્

બોધતઃ શ્રુતિગુરુસ્વાનુભવબોધતઃ પરં તત્ત્વં
પરશિવપરબ્રહ્માખ્યમહાલિઙ્ગતત્ત્વં યદા સાક્ષાત્કૃતં ભવતિ
દશમદૃષ્ટાન્તેન સ્વાત્માભેદેન પ્રત્યક્ષીકૃતં ભવતિ તદા
અદ્વૈતસમાપત્તિરદ્વૈતસ્ફૂર્તિઃ જ્ઞાનહીનસ્ય શ્રુતિગુરુસ્વાનુભાવરહિતસ્ય
કેવલકર્મયુતસ્ય ક્વચિત્ કદાચિત્ કિઞ્ચિદપિ ન નાસ્તીત્યર્થઃ

નનુ કર્મિણઃ કસ્માન્નાદ્વૈતસિદ્ધિરિત્યત્રાહ-
ભેદસ્ય કર્મહેતુત્વાદ્ વ્યવહારઃ પ્રવર્તતે ।
લિઙ્ગપૂજાદિકર્મસ્થો ન ચાદ્વૈતં સમાચરેત્

ભેદસ્ય વ્યવહારો જીવેશ્વરભેદવ્યવહારઃ કર્મહેતુત્વાત્
શિવપૂજાદિક્રિયાહેતુત્વેન પ્રવર્તતે અતઃ શિવલિઙ્ગપૂજાજપાદિકર્મનિષ્ઠઃ
અદ્વૈતં ન સમાચરેત્ । તસ્માલ્લિઙ્ગપૂજાદિકર્મનિષ્ઠસ્ય
અદ્વૈતબોધાવિર્ભાવો નાસ્તીત્યર્થઃ

અથોક્તાર્થમુપસંહરતિ-
પૂજાદિવ્યવહારઃ સ્યાદ્ભેદાશ્રયતયા સદા ।
લિઙ્ગપૂજાપરસ્તસ્માન્નાદ્વૈતે નિરતો ભવેત્

લિઙ્ગપૂજાનિષ્ઠો વીરમાહેશ્વરઃ અદ્વૈતે નિરત આસક્તો ન ભવેત્ ન
સ્યાદિત્યર્થઃ

ઇત્યદ્વૈતનિરસનસ્થલમ્
અથાહ્વાનનિરસનસ્થલમ્
અથ શિવલિઙ્ગપૂજાર્થમદ્વૈતં નિરસ્ય દ્વૈતાઙ્ગીકારવાન્ માહેશ્વરઃ
શૈવ ઇવ પૂજાર્થં શિવલિઙ્ગે શિવં નાવાહયેદિત્યાહ્વાનનિરસનસ્થલં
કથયતિ-
પ્. ૧૯૨)
લિઙ્ગાર્ચનપરઃ શુદ્ધઃ સર્વાદ્વૈતનિરાસકઃ ।
સ્વેષ્ટલિઙ્ગે શિવાકારે ન તમાવાહયેચ્છિવમ્

લિઙ્ગાર્ચનપરઃ શિવલિઙ્ગપૂજાત્પરઃ સન્ સર્વાદ્વૈતનિરાસકઃ શુદ્ધઃ
નિત્યશુદ્ધવીરમાહેશ્વરઃ શિવાકારે શિવસ્વરૂપવતિ સ્વેષ્ટલિઙ્ગે તં
પ્રસિદ્ધં શિવં નાવાહયેદિત્યર્થઃ

અથ કસ્માદિત્યત્ર કારણમાહ-
યદા શિવકલાયુક્તં લિઙ્ગં દદ્યાન્મહાગુરુઃ ।
તદારભ્ય શિવસ્તત્ર તિષ્ઠત્યાહ્વાનમત્ર કિમ્

અત્ર શિવલિઙ્ગે આહ્વાનં કિં પ્રયોજનકમ્? ન કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમિત્યર્થઃ ।
શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

પુનશ્ચ કારણાન્તરમાહ-
સસંસ્કારેષુ લિઙ્ગેષુ સદા સન્નિહિતઃ શિવઃ ।
તત્રાહ્વાનં ન કર્તવ્યં પ્રતિપત્તિવિરોધકમ્

પુનરાહ્વાનં પૂર્વાહ્વાનવિરોધિ તદ્વિસર્જનાનન્તરભાવિત્વાદિતિ ભાવઃ

અથાહ્વાનાસમ્ભવાદેવ વિસર્જનં ચ નાસ્તીત્યાહ-
નાહ્વાનં ન વિસર્ગં ચ સ્વેષ્ટલિઙ્ગે તુ કારયેત્ ।
લિઙ્ગનિષ્ઠાપરો નિત્યમિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ

સ્પષ્ટમ્

ઇત્યાહ્વાનનિરસનસ્થલમ્
પ્. ૧૯૩)
અથ અષ્ટમૂર્તિનિરસનસ્થલમ્
અથ શિવલિઙ્ગમેવ શિવ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ્વાનં નિરાકૃત્ય
પૃથિવ્યાદ્યષ્ટમૂર્તિત્વં ચ ન સમ્ભવતિ ભેદાદિતિ તેન માહેશ્વરેણ
વિધીયમાનાષ્ટમૂર્તિનિરસનસ્થલં પ્રદર્શયતિ-
યથાત્મશિવયોરૈક્યં ન મતં કર્મસઙ્ગિનઃ ।
તથા શિવાત્ પૃથિવ્યાદેરદ્વૈતમપિ નેષ્યતે

કર્મસઙ્ગિનઃ શિવપૂજાદિકર્મનિષ્ઠસ્ય માહેશ્વરસ્ય
આત્મશિવયોર્જીવલિઙ્ગયો-ઐક્યમેકત્વં યથા ન મતં ન સમ્મતમ્
પૂજ્યપૂજકવિવેકાસમ્ભવાત્ તથા શિવાદ્ ભૂમ્યાદેરદ્વૈતમભેદોઽપિ
નેષ્યતે ભૂમ્યાદ્યષ્ટમૂર્તિષ્વાત્મનોઽપિ પ્રવિષ્ટત્વાદિતિ ભાવઃ

અથ શિવસ્ય પૃથિવ્યાદેરભેદોઽપિ ન સમ્ભવતીત્યત્રાહ-
પૃથિવ્યાદ્યષ્ટમૂર્તિત્વમીશ્વરસ્ય પ્રકીર્તિતમ્ ।
તદધિષ્ઠાતૃભાવેન ન સાક્ષાદેકભાવતઃ

યસ્ય પૃથ્વી શરીરમ્ [બૃ૦ ઉ૦ ૩।૭।૩] ઇત્યારભ્ય યસ્માત્મા શરીરમ્ [બૃ૦ ઉ૦ ૩।૭।૨૩]
ઇત્યન્તબૃહદારણ્યશ્રુતિપ્રોક્તાષ્ટમૂર્તિત્વં તદધિષ્ઠાતૃભાવેન
પૃથિવ્યાદ્યષ્ટમૂર્તિત્વં તદધિષ્ઠાતૃભાવેન
પૃથિવ્યાદ્યષ્ટમૂર્ત્યધિષ્ઠાતૃત્વેન પ્રકીર્તિતમ્ વિશ્વં મહેશ્વર
ભવાનધિતિષ્ઠતીતિ વિશ્વાત્મતામુપચરન્તિ યદાગમાસ્તે ઇત્યભિયુક્તોક્તેઃ ।
યથા સ્તનસ્તન્યયોર્ભેદેઽપિ સ્તનં પિબન્તીતિ વ્યવહારઃ તથા અભેદવ્યવહાર
ઔપચારિકઃ સાક્ષાદેકભાવતો ન
દ્વયમુષ્ણં દ્વયં શીતમનુષ્ણાશીતલં દ્વયમ્ ।
દ્વયમસ્પર્શમિત્યષ્ટૌ પાન્તુ વો હરમૂર્તયઃ ॥
ઇતિ તાસાં પરસ્પરભિન્નત્વાત્ શરીરશરીરિભાવસ્ય ભેદઘટિતત્વાચ્ચેતિ

પ્. ૧૯૪)
અથ કાર્યકારણભાવાચ્ચ તયોરૈક્યં ન સમ્ભવતીત્યાહ-
પૃથ્વ્યાદિકમિદં સર્વં કાર્યં કર્તા મહેશ્વરઃ ।
નૈતત્સાક્ષાન્મહેશોઽયં કુલાલો મૃત્તિકા યથા

બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેન્દ્રાસ્તે સમ્પ્રસૂયન્તે સર્વાણિ ચેન્દ્રિયાણિ સહ ભૂતૈર્ન
કારણમ્ । કારણં તુ ધ્યેયઃ શમ્ભુરાકાશમધ્યે ઇતિ શ્રુતેઃ પૃથિવ્યાદેઃ
કાર્યકોટિપ્રવિષ્ટત્વાચ્છિવસ્ય કારણરૂપત્વાત્ । એવં ચ
મૃચ્છબ્દોપલક્ષિતઘટાદેઃ કુલાલસ્ય ચ યથૈક્યં ન સમ્ભવતિ તથા
કાર્યરૂપભૂમ્યાદેઃ કારણાત્મનઃ શિવસ્ય ચાભેદો ન સમ્ભવતીત્યર્થઃ

નનુ ઘટકુલાલયોરિવેશ્વરસ્ય ભૂમ્યાદેરાત્યન્તિકભેદઃ કિમિત્યત્રાહ-
પૃથિવ્યાદ્યાત્મપર્યન્તપ્રપઞ્ચો હ્યષ્ટધા સ્થિતઃ ।
તનુરીશસ્ય ચાત્માયં સર્વતત્ત્વનિયામકઃ

પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશચન્દ્રસૂર્યાગ્નિહોત્રિરૂપેણાત્મપર્યન્તમષ્ટધા
સ્થિતઃ પ્રપઞ્ચઃ સર્વોઽપીશસ્ય શરીરમ્ । અયમીશઃ સર્વતત્ત્વનિયામકઃ
સર્વતત્ત્વાત્મકશરીરપ્રેરકીભૂત આત્મા શરીરીત્યર્થઃ । એવં ચ
ઘટકુલાલયોર્દેહદેહિભાવશૂન્યત્વાત્ તતો વિશેષ ઇત્યર્થઃ

તર્હ્યભેદઃ કિમિત્યત્રાહ-
શરીરભૂતાદેતસ્માત્ પ્રપઞ્ચાત્ પરમેષ્ઠિનઃ ।
આત્મભૂતસ્ય દેવસ્ય નાભેદો ન પૃથક્ સ્થિતિઃ

પરમેષ્ઠિનઃ શિવસ્ય શરીરભૂતાદ્ એતસ્માદ્ ઇદમિત્યઙ્ગુલિનિર્દેશ્યત્વેન
પ્રતીયમાનાત્ પ્રપઞ્ચાદ્ અભેદો ન ભેદ એવેત્યર્થઃ । તથાપ્યાત્મભૂતસ્ય
વિશ્વશરીરિણો દેવસ્ય ન પૃથક્ સ્થિતિઃ ઘટપટયોરિવ પરસ્પરબાહ્યત્વે
સ્થિતિર્નાસ્તિ શિવસ્ય વ્યાપકત્વાદિતિ ભાવઃ

પ્. ૧૯૫)
તર્હિ ભેદઃ કથમિત્યત્રાહ-
અચેતનત્વાત્ પૃથ્વ્યાદેરજ્ઞત્વાદાત્મનસ્તથા ।
સર્વજ્ઞસ્ય મહેશસ્ય નૈકરૂપત્વમિષ્યતે

ભૂમ્યાદેર્જડત્વાદ્ આત્મનઃ અગ્નિહોત્રિણો યજમાનસ્યાજ્ઞત્વાત્
કિઞ્ચિજ્જ્ઞત્વાદિત્યર્થઃ મહેશસ્ય ચરાચરલક્ષણવિશ્વશરીરસ્ય શિવસ્ય
સર્વજ્ઞત્વાદિત્યર્થઃ એકરૂપત્વં રૂપશરીરશરીરિણોરૈક્યં નેષ્યતે
નેચ્છાવિષયીક્રિયતે । તસ્માદ્ ભેદ એવેત્યર્થઃ

નન્વેવં ભેદજ્ઞાનવાન્ કોઽસાવિત્યત્રાહ્-
ઇતિ યશ્ચિન્તયેન્નિત્યં પૃથ્વ્યાદેરષ્ટમૂર્તિતઃ ।
વિલક્ષણં મહાદેવં સોઽષ્ટમૂર્તિનિરાસકઃ

સ્પષ્ટમ્

ઇત્યષ્ટમૂર્તિનિરસનસ્થલમ્
અથ સર્વગતનિરસનસ્થલમ્
અથ માહેશ્વરસ્ય લિઙ્ગનિષ્ઠાવિરોધિસર્વગતનિરસનસ્થલં પ્રકાશયતિ-
સર્વગત્વે મહેશસ્ય સર્વત્રારાધનં ભવેત્ ।
ન લિઙ્ગમાત્રે તન્નિષ્ઠો ન શિવં સર્વગં સ્મરેત્

મહેશ્વરસ્ય સર્વગત્વે સર્વત્રારાધનં સ્યાત્ લિઙ્ગમાત્રે ન સ્યાત્
તસ્માલ્લિઙ્ગનિષ્ઠઃ શિવં સર્વગતં ન સ્મરેદિત્યર્થઃ

પ્. ૧૯૬)
નનુ શિવસ્ય સર્વગત્વાભાવે પરિચ્છિન્નત્વેન લોકે ભક્તબાહુલ્યાત્
તત્તચ્છરીરસઙ્ગતેષ્ટલિઙ્ગાનાં ચ બાહુલ્યાદેકત્ર
વિશ્રમિતાશેષશરીરભારસ્યાન્યત્રાવસ્થાનાસમ્ભવાત્ કથં તત્ર તત્ર
સ્થિતિઃ સમ્ભવતીત્યત્રાહ-
સર્વગોઽપિ સ્થિતઃ શમ્ભુઃ સ્વાધારે હિ વિશેષતઃ ।
તસ્માદન્યત્ર વિમુખઃ સ્વેષ્ટલિઙ્ગે યજેચ્છિવમ્

શમ્ભુઃ સર્વગોઽપિ વ્યાપકોઽપિ સ્વાધારે સ્વાશ્રયીભૂતલિઙ્ગે વિશેષતઃ
અતિશયેન સ્થિતો ભવતિ । તસ્માદન્યત્ર વિમુખઃ સન્ સ્વેષ્ટલિઙ્ગે શિવં
પૂજયેદિત્યર્થઃ

નનુ સર્વગતઃ શિવસ્તત્ર તત્ર લિઙ્ગે કથં વિશેષેણ તિષ્ઠતીત્યત્રાહ-
શિવઃ સર્વગતશ્ચાપિ સ્વાધારે વ્યજ્યતે ભૃશમ્ ।
શમીગર્ભે યથા વહ્નિર્વિશેષેણ વિભાવ્યતે

વૃક્ષસ્થિતો વહ્નિઃ શમીવૃક્ષે યથા વિશેષેણ ભાસતે તથા શિવઃ સર્વગતોઽપિ
સ્વાધારે લિઙ્ગે ભૃશમ્ અતિશયેન વ્યજ્યતે પ્રકાશત ઇત્યર્થઃ

નનુ લિઙ્ગે કિમર્થં વિશેષેણ તિષ્ઠતીત્યત્રાહ-
સર્વગત્વં મહેશસ્ય સર્વશાસ્ત્રવિનિશ્ચિતમ્ ।
તથાપ્યાશ્રયલિઙ્ગેન પૂજાર્થમધિકા સ્થિતિઃ

અત્રાદિ(પિ)શબ્દેન ગુરુચરમૂર્તી લક્ષ્યેતે । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

અસ્મિન્નર્થે-યા તે રુદ્ર [યા તે રુદ્ર શિવા તનૂરઘોરાઽપાપકાશિની (શુ૦ ય૦
વા૦ સં૦ ૧૬।૨] ઇતિ શ્રુત્યર્થમેવ શ્લોકમુખેનોપન્યસ્યતિ-
નિત્યં ભાસિ તદીયસ્ત્વંયા તે રુદ્ર શિવા તનૂઃ ।
પ્. ૧૯૭)
અઘોરાઽપાપકાશીતિ શ્રુતિરાહ સનાતની

ભો રુદ્ર તે તવ યા તનૂઃ શિવલિઙ્ગમૂર્તિઃ શિવા મઙ્ગલા અઘોરા
અભયઙ્કરા અપાપકાશી દોષરહિતા । ત્વં તદીયો લિઙ્ગસમ્બન્ધી સન્ નિત્યં
ભાસીતિ સનાતની નિત્યા શ્રુતિરાહ કથયતીત્યર્થઃ

તસ્માદિષ્ટલિઙ્ગમેવ પૂજયેદિત્યાહ-
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન સર્વસ્થાનપરાઙ્મુખઃ ।
સ્વેષ્ટલિઙ્ગે મહાદેવં પૂજયેત્ પૂજકોત્તમઃ

તસ્માત્ શ્રુતિપ્રસિદ્ધત્વાત્ પૂજકોત્તમો મહેશ્વરઃ સર્વપ્રયત્નેન
સર્વસ્થાનવિમુખઃ સન્ સ્વેષ્ટલિઙ્ગે સ્વસમ્બન્ધીવતીષ્ટલિઙ્ગે મહાદેવં
પૂજયેદિત્યર્થઃ

એવં બુદ્ધ્વા સ્વેષ્ટલિઙ્ગે યજન્નેવ સર્વગત્વનિરાસક ઇત્યાહ-
શિવસ્ય સર્વગત્વેઽપિ સર્વત્ર રતિવર્જિતઃ ।
સ્વેષ્ટલિઙ્ગે યજન્ દેવં સર્વગત્વનિરાસકઃ

સ્પષ્ટમ્

ઇતિ સર્વગત્વનિરસનસ્થલમ્
અથ શિવજગન્મયસ્થલમ્
અથ મહેશ્વરસ્ય પૂજાર્થં સર્વગત્વે નિરાકૃતેઽપિ પ્રમાણબલાત્ સર્વગત્વં
યથાઙ્ગીક્રિયતે તથા પ્રમાણબલાત્ સર્વમયત્વં ચાઙ્ગીકરણીયમિતિ
શિવજગન્મયસ્થલં નિરૂપયતિ-
પૂજાવિધૌ નિયમ્યત્વાલ્લિઙ્ગમાત્રે સ્થિતં શિવમ્ ।
પૂજયન્નપિ દેવસ્ય સર્વગત્વં વિભાવયેત્

શિવસ્ય સર્વનિયામકત્વેઽપિ પૂજાકાલે ભક્તનિયામ્યત્વાદ્
પ્. ૧૯૮)
ભક્તાધીનત્વાલ્લિઙ્ગમાત્રે સ્થિતં શિવં ભક્તઃ પૂજયન્નપિ દેવસ્ય
લિઙ્ગસ્થિતસ્ય પ્રકાશાત્મનઃ શિવસ્ય સર્વગત્વં વિભાવયેત્ અન્યથા
કુમ્ભકારવત્ પરિચ્છિન્નત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ

એવં સર્વગત્વે સિદ્ધે શિવસ્ય આત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃ આકાશાદ્વાયુઃ
વાયોરગ્નિઃ અગ્નેરાપઃ અદ્ભ્યઃ પૃથિવી [તૈ૦ ઉ૦ ૨।૧] ઇતિ
શ્રુતેરભિન્નનિમિત્તોપાદાનકારણત્વશ્રવણાદ્ બહુદૃષ્ટાન્તપૂર્વકં
શિવજગન્મયત્વં પ્રતિપાદયતિ-
યસ્માદેતત્ સમુત્પન્નં મહાદેવાચ્ચરાચરમ્ ।
તસ્માદેતન્ન ભિદ્યેત યથા કુમ્ભાદિકં મૃદઃ

યસ્માન્મહાદેવાદિતિ સમ્બન્ધઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

શિવતત્ત્વાત્ સમુત્પન્નં જગદસ્માન્ન ભિદ્યતે ।
ફેનોર્મિબુદ્બુદાકારં યથા સિન્ધોર્ન ભિદ્યતે

સ્પષ્ટમ્

યથા તન્તુભિરુત્પન્નઃ પટસ્તન્તુમયઃ સ્મૃતઃ ।
તથા શિવાત્ સમુત્પન્નં શિવ એવ ચરાચરમ્

સ્પષ્ટમ્

નનુ મૃદાદીનાં વિકારિત્વાત્ શિવસ્ય નિર્વિકારિત્વાદ્ ઉક્તદૃષ્ટાન્તો વિષમ
ઇત્યાહ-
આત્મશક્તિવિકાસેન શિવો વિશ્વાત્મના સ્થિતઃ ।
પ્. ૧૯૯)
કુટીભાવાદ્ યથા ભાતિ પટઃ સ્વસ્ય પ્રસારણાત્

પટઃ સ્વતાદાત્મ્યાપન્નપ્રસરણશક્ત્યા કુટીભાવાત્ પ્રસ્થાનકુટીભાવાદ્
યથા ભાતિ તથા શિવોઽપિ સ્વાત્મશક્તિવિકાસેન વિશ્વાત્મના સ્થિતઃ સન્
ભાતીત્યર્થઃ

નનુ પ્રસારણશક્તિદ્વારા યથા પટસ્યાપિ વિકારભાક્ત્વમ્ તથા શિવસ્યાપિ
સ્વસમવેતશક્તિદ્વારા વિકારિતા સ્યાદિત્યત્ર
દૃષ્ટાન્તાન્તરમુપન્યસન્નુક્તાર્થમુપસંહરતિ-
તસ્માચ્છિવમયં સર્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્ ।
તદભિન્નતયા ભાતિ સર્પત્વમિવ રજ્જુતઃ

રજ્જુઃ સ્વનિષ્ઠદીર્ઘવૃત્તગોધૂમવર્ણતાશક્તિવશાદ્ વિકારરાહિત્યેન યથા
સર્પત્વેન ભાતિ તથા શિવોઽપિ વિકારરાહિત્યેન સ્વસમવેતમાયાશક્ત્યા
વિશ્વાભિન્નતયા ભાતિ તસ્માત્ સર્વમેતચ્ચરાચરં વિશ્વં શિવમયં ન
તદ્વ્યતિરિક્તમિત્યર્થઃ

અથ દાર્ઢ્યાર્થમુદાહૃતદ્વષ્ટાન્તપૂર્વકં બહુદૃષ્ટાન્તમાહ-
રજ્જૌ સર્પત્વવદ્ ભાતિ શુક્તૌ ચ રજતત્વવત્ ।
ચોરત્વવદપિ સ્થાણૌ મરીચ્યાં ચ જલત્વવત્

ગન્ધર્વપુરવદ્વ્યોમ્નિ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણે ।
નિરસ્તભેદસદ્ભાવે શિવે વિશ્વં વિરાજતે

રજ્જ્વાં ગોધૂમવર્ણતાશક્ત્યા સર્પત્વવત્ શુક્તૌ ધાવલ્યશક્ત્યા રજતત્વવત્
સ્થાણૌ દીર્ઘશક્ત્યા પુરુષત્વવત્ મરીચ્યાં સ્વચ્છતોદ્રેકશક્ત્યા જલત્વવત્
કાલશક્ત્યા વ્યોમ્નિ ગન્ધર્વનગરવત્ નિરસ્તસમસ્તપ્રાપઞ્ચિકભેદવતિ
નિર્વિકારે સચ્ચિદાનન્દસ્વરૂપે પરશિવબ્રહ્મણિ
તત્સમવેતવિમર્શશક્તિપ્રતિસ્ફુરણાયમાનમાયાશક્ત્યા વિશ્વં
તદભિન્નતયા ભાતીત્યર્થઃ ॥ ૬૮-૬૯ ॥
પ્. ૨૦૦)
નન્વેભિર્દૃષ્ટાન્તૈર્વિશ્વં પ્રાતીતિકં સ્યાદિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તાન્તરમાહ-
પત્રશાખાદિરૂપેણ યથા તિષ્ઠતિ પાદપઃ ।
તથા ભૂમ્યાદિરૂપેણ શિવ એકો વિરાજતે

વૃક્ષો યથા કાલશક્ત્યા વિકારરાહિત્યેન
સ્વાન્તર્લીનસ્વવિજાતીયપત્રપુષ્પાદિભેદવિશિષ્ટત્વેન ભાતિ તથા શિવ એવ
સ્વસમવેતશક્તિતાદાત્મ્યક્રોડીકૃતભૂમ્યાદિરૂપેણ પ્રતિસ્ફુરણગત્યા
ભાતીત્યર્થઃ । તત્ર ધૃત્યા ધરણિઃ કરુણયા જલમ્ ઉજ્જ્વલતયા તેજઃ
પરમાનન્દસ્પન્દનેન વાયુઃ ચિદ્વ્યાપ્ત્યા વ્યોમ ચિતિસઙ્કોચચિત્તવિશિષ્ટો જીવ ઇતિ
વિવેકઃ । નનુ વૃક્ષસ્ય સાવયવત્વાત્ સદાભાસસંયુક્તશિવસ્ય નિરવયવત્વાત્
તત્સમવેતશક્તેરપિ તદભિન્નત્વેન તથાત્વાત્ કથં સાવયવપ્રપઞ્ચરૂપેણ
ભાસનં સમ્ભવતીતિ નાશઙ્કનીયમ્ શક્તેઃ શિવાભિન્નત્વે સતિ
દુર્ઘટકારિત્વેન અહિકુણ્ડલન્યાયેન
સ્વસ્વાતન્ત્ર્યપરિકલ્પિતભેદોપસ્થિતિપરમાણુકાર્યભૂતદ્વ્યણુકાદાવિવ
તત્કાર્યરૂપમાયાશક્તેઃ સાંશત્વે સમ્ભવતીત્યુક્તત્વાત્ વિષ્ટભ્યાહમિદં
કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગત્ [ભ ગી૦ ૧૦।૪૨] ઇતિ ભગવદુક્તેશ્ચ ।
પ્રાતીતિકપ્રપઞ્ચરૂપેણાપિ સ્વશક્તિન્યૂનીભાવેન શિવ એવ ભાસતે
શુક્તિરજતયોઃ પરસ્પરસત્ત્વાદ્ મેલકાંશો નાસ્તીતિ વદતા નિષેધપ્રતિયોગિત્વેન
સમાનયોગેન ચ સોઽપ્યઙ્ગીકરણીય એવ ઉત્તરક્ષણબાધ્યમાનત્વાત્
શક્તિર્ન્યૂનીભાવનિબન્ધનેતિ સર્વં વિશ્વં શિવમયમેવેતિ સંક્ષેપઃ ।
વસ્તુતસ્તુ બાધ એવ નાસ્તિ ઘટપટયોરિવ શુક્તિરજતયોરપિ વસ્તુત્વાત્ । નાપિ
શુક્તિજ્ઞાનેન રજતજ્ઞાનસ્ય બાધઃ ઘટપટજ્ઞાનયોરિવ
ભિન્નકાલભિન્નવિષયત્વાત્ । નન્વેકસ્મિન્નેવ ધર્મિણિ ઇદં રજતં નેદં
રજતમિતિ વિરુદ્ધાવભાસદ્વયસ્ય પ્રામાણ્યાસમ્ભવાત્
અથોત્તરકાલિકરજતાભાવજ્ઞાનેન પૂર્વોત્પન્નરજતજ્ઞાનસ્ય
બાધોઽઙ્ગીક્રિયત ઇતિ ચેન્ન જ્ઞાનાનાં ત્રિક્ષણાવસ્થાયિત્વનિયમેન
રજતાભાવજ્ઞાનસ્થિતિકાલે રજતજ્ઞાનસ્યાભાવાત્ । કિઞ્ચ
બાધ્યબાધકભાવસ્ય દણ્ડભાણ્ડન્યાયેન પરસ્પરાન્વયસાપેક્ષત્વેન
જ્ઞાનાનાં ગુણત્વેન પરસ્પરસમ્બન્ધાભાવાત્ । તસ્માદ્
ઘટપટજ્ઞાનયોરિવોન્મેષનિમેષયોરઙ્ગીકરણીયત્વેન બાધસ્ય
વાભાવાદિતિ દિક્

પ્. ૨૦૧)
ઇતિ શિવજગન્મયસ્થલમ્
અથ ભક્તદેહિકલિઙ્ગસ્થલમ્
અથૈવં શિવસ્ય જગન્મયત્વેઽપિ-
વેદવેદાન્તવાક્યાર્થસન્ધાનાતીતવર્તનઃ ।
ભક્તભાવપરાનન્દો ભક્તભાવૈકગોચરઃ ॥
ઇતિ યોગજાગમવચનાનુસારેણ ભક્તહૃદયે પ્રકાશત ઇતિ
ભક્તદેહિકલિઙ્ગસ્થલં સપ્તભિઃ સૂત્રૈઃ પ્રતિપાદયતિ-
સમસ્તજગદાત્માઽપિ શઙ્કરઃ પરમેશ્વરઃ ।
ભક્તાનાં હૃદયામ્ભોજે વિશેષેણ વિરાજતે

શઙ્કરઃ સુખઙ્કરઃ પરમેશ્વરઃ સમસ્તજગદાત્માઽપિ
ભાવાભાવરૂપપ્રપઞ્ચમયોઽપિ ભક્તાનાં સ્વભક્તાનાં હૃદયામ્ભોજે
હૃદયકમલે વિશેષેણ વિરાજતે આધિક્યેન પ્રકાશત ઇત્યર્થઃ

તત્કથમિત્યત્રાહ-
કૈલાસે મન્દરે ચૈવ હિમાદ્રૌ કનકાચલે ।
હૃદયેષુ ચ ભક્તાનાં વિશેષેણ વ્યવસ્થિતઃ

એષુ સ્થાનેષુ યથા શિવો વિશેષેણ ભાસતે તથા સ્વભક્તાનાં હૃદયે
ભાસત
પ્. ૨૦૨)
ઇત્યર્થઃ

નન્વપરિચ્છિન્નઃ પરમેશ્વરઃ કથં પરિચ્છિન્નઃ સન્ ભક્તહૃદયેષુ રાજત
ઇત્યત્રાહ-
સર્વાત્માપિ પરિચ્છિન્નો યથા દેહેષુ વર્તતે ।
તથા સ્વકીયભક્તેષુ શઙ્કરો ભાસતે સદા

સર્વાત્માઽપિ પરમેશ્વરો દેવતિર્યઙ્મનુષ્યલક્ષણસકલદેહેષુ
ભિન્નાન્તઃકરણવિશિષ્ટેષુ પ્રતિબિમ્બગત્યા યથા ભાસતે તથા
સ્વકીયભક્તેષુ સદા પ્રકાશત ઇત્યર્થઃ

અસ્મિન્નર્થે પ્રમાણગર્ભિતવચનમાહ-
નિત્યં ભાતિ ત્વદીયેષુ યા તે રુદ્ર શિવા તનૂઃ ।
અઘોરાઽપાપકાશીતિ શ્રુતિરાહ સનાતની

ભો રુદ્ર તે તવ યા તનૂઃ શિવલિઙ્ગમૂર્તિઃ અઘોરા સૌમ્યા અપાપકાશી
દોષરહિતા સા લિઙ્ગમૂર્તિઃ ત્વદીયેષુ ત્વત્સમ્બન્ધિષુ ભક્તેષુ નિત્યં ભાતીતિ
સનાતની નિત્યા શ્રુતિરાહેત્યર્થઃ

નનુ શિવભક્તવ્યતિરિક્તેષુ ન ભાસતે કિમિત્યત્રાહ-
વિશુદ્ધેષુ વિરક્તેષુ વિવેકિષુ મહાત્મસુ ।
શિવસ્તિષ્ઠતિ સર્વાત્મા શિવલાઞ્છનધારિષુ

વિશુદ્ધેષુ વિરક્તેષુ ષટ્સ્થલજ્ઞાનિષુ ચરમૂર્તિષ્વિત્યર્થઃ વિવેકિષુ
મહાત્મસુ શુકાદિયોગિષ્વિત્યર્થઃ શિવલાઞ્છનધારિષુ
ભૂતિરુદ્રાક્ષમાત્રધારિષુ ચેત્યર્થઃ સર્વાત્મા શિવઃ નિત્યં તિષ્ઠતિ
પ્રકાશત ઇત્યર્થઃ

નન્વેવં ચેત્ સાધારણત્વાત્ શિવભક્તેષુ કો વિશેષ ઇત્યત્રાહ-
નિત્યં સન્તોષયુક્તાનાં જ્ઞાનનિર્ધૂતકર્મણામ્ ।
પ્. ૨૦૩)
માહેશ્વરાણામન્તઃસ્થો વિભાતિ પરમેશ્વરઃ

શિવજ્ઞાનેન નિર્ધૂતકલ્મષવત્ત્વાત્ શિવસુખાનુભાવિનાં
પરમેશ્વરાણાં નિર્મલદર્પણે મુખાદેઃ સ્ફુટતયા
ભાસનમિવાતિસ્ફુટતયા તેષામન્તસ્થઃ સન્ ભાતીત્યર્થઃ

અથ વક્ષ્યમાણપ્રસાદિસ્થલં સૂચયતિ-
અન્યત્ર શમ્ભો રતિમાત્રશૂન્યો નિજેષ્ટલિઙ્ગે નિયતાન્તરાત્મા ।
શિવાત્મકં વિશ્વમિદં વિબુધ્ય ન્માહેશ્વરોઽસૌ ભવતિ પ્રસાદી

ઇતિ શ્રીમત્ષટ્સ્થલબ્રહ્મિણા શિવયોગિનામ્ના રેણુકાચાર્યેણ વિરચિતે
સિદ્ધાન્તશિખામણૌ માહેશ્વરસ્ય નવવિધસ્થલપ્રસઙ્ગો નામ દશમઃ
પરિચ્છેદઃ

શમ્ભોઃ શિવાદ્ અન્યત્ર દેવતાન્તરે રતિમાત્રશૂન્યઃ પ્રીતિલેશેનાપિ રહિતઃ સન્
નિજેષ્ટલિઙ્ગે નિયતાન્તરાત્મા નિયમિતાન્તઃકરણવાનસૌ માહેશ્વર ઇદં
વિશ્વમ્ ઇદમિત્યઙ્ગુલિનિર્દેશ્યત્વેન ભાસમાનં વિશ્વં
શિવાત્મકમુક્તદૃષ્ટાન્તૈઃ શિવમયમિતિ વિબુધ્યન્ સન્ પ્રસાદી ભવતીત્યર્થઃ
। શિવ એકો ધ્યેયઃ શિવઙ્કરઃ સર્વમન્યત્ પરિત્યજ ઇત્યત્ર શ્રુતિઃ

ઇતિ શ્રીમત્પદવાક્યપ્રમાણપારાવારધુરીણશ્રીમરિતોણ્ટદાર્યેણ
વિરચિતાયાં તત્ત્વપ્રદીપિકાખ્યાયાં સિદ્ધાન્તશિખામણિવ્યાખ્યાયાં
માહેશ્વરસ્ય નવવિધસ્થલપ્રસઙ્ગો નામ દશમઃ પરિચ્છેદઃ

એકાદશઃ પરિચ્છેદઃ
અથ પ્રસાદિસ્થલમ્
અગત્સ્ય ઉવાચ
ઉક્તો માહેશ્વરઃ સાક્ષાલ્લિઙ્ગનિષ્ઠાદિધર્મવાન્ ।
કથમેષ પ્રસાદીતિ કથ્યતે ગણનાયક

સ્પષ્ટમ્

રેણુક ઉવાચ
લિઙ્ગનિષ્ઠાદિભાવેન ધ્વસ્તપાપનિબન્ધનઃ ।
મનઃપ્રસાદયોગેન પ્રસાદીત્યેષ કથ્યતે

ઉક્તલિઙ્ગનિષ્ઠાદિસ્થલપરિજ્ઞાનતદાચરણતો ધ્વસ્તપાપસમૂહ એષ
માહેશ્વરો મનોનૈર્મલ્યસમ્બન્ધેન પ્રસાદીત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ

અથૈતત્સ્થલં કીદૃશં કીદૃગ્વિધમિત્યત્રાહ-
પ્રસાદિસ્થલમિત્યેતદસ્ય માહાત્મ્યબોધકમ્ ।
અન્તરસ્થલભેદેન સપ્તધા પરિકીર્તિતમ્

એતત્પ્રસાદિસ્થલમસ્ય ભક્તમાહેશ્વરસ્થલોક્તસદાચારસમૂહસ્ય
મહત્ત્વબોધકમવાન્તરસ્થલભેદેન સપ્તવિધમિતિ પરિકીર્તિતમિત્યર્થઃ

પ્. ૨૦૫)
અથ તત્કથમિત્યત્રોદ્દિશતિ-
પ્રસાદિસ્થલમાદૌ તુ ગુરુમાહાત્મ્યકં તતઃ ।
તતો લિઙ્ગપ્રશંસા ચ તતો જઙ્ગમગૌરવમ્

તતો ભક્તસ્ય માહાત્મ્યં તતઃ શરણકીર્તનમ્ ।
શિવપ્રસાદમાહાત્મ્યમિતિ સપ્તપ્રકારકમ્

શરણકીર્તનં તન્મહત્ત્વકીર્તનમિત્યર્થઃ । એવં સપ્તપ્રકારકમિત્યુત્તરમ્ ॥
૪-૫ ॥
અથોદ્દિષ્ટાનાં સ્થલાનાં ક્રમાલ્લક્ષણમુચ્યત ઇત્યત્રાહ-
ક્રમાલ્લક્ષણમેતેષાં કથયામિ મહામુને ।
સ્પષ્ટમ્ ॥
અથ-
ચિત્તસ્ય હિ પ્રસાદેન હન્તિ કર્મ શુભાશુભમ્ ।
પ્રસન્નાત્માઽઽત્મનિ સ્થિત્વા સુખમક્ષયમશ્નુતે ॥ [મૈત્રેયી ઉપ૦ ૧।૬]
ઇતિ મૈત્રેયશ્રુત્યનુસારેણ શિવપ્રસાદજાયમાનમનઃપ્રસન્નતાં
દ્વાદશસૂત્રૈઃ પ્રતિપાદયતિ-
નૈર્મલ્યં મનસો લિઙ્ગં પ્રસાદ ઇતિ કથ્યતે ।
શિવસ્ય લિઙ્ગરૂપસ્ય પ્રસાદાદેવ સિદ્ધ્યતિ

મનસશ્ચિત્તસ્ય નૈર્મલ્યં લિઙ્ગં નિર્મલત્વચિહ્નં પ્રસાદ ઇતિ કથ્યત
ઇત્યર્થઃ । એષ મનોનિર્મલત્વરૂપપ્રસાદો લિઙ્ગરૂપસ્ય શિવસ્ય પ્રસાદાત્
સિદ્ધ્યતીત્યર્થઃ

પ્. ૨૦૬)
નનુ કોઽયં ચિત્તનૈર્મલ્યલક્ષણપ્રસાદકારણીભૂતશિવપ્રસાદ ઇત્યત્રાહ-
શિવપ્રસાદં યદ્દ્રવ્યં શિવાય વિનિવેદિતમ્ ।
નિર્માલ્યં તત્તુ શૈવાનાં મનોનૈર્મલ્યકારણમ્

શિવાય વિનિવેદિતં સમર્પિતં યદ્ દ્રવ્યં તત્ શિવપ્રસાદઃ તન્નિર્માલ્યં તુ
વિશેષશૈવાનાં વીરશૈવાનાં મનોનૈર્મલ્યકારણં ભવતીત્યર્થઃ

અથૈવંરૂપશિવપ્રસાદસ્વીકારવાન્ પ્રસાદીત્યાહ-
મનઃપ્રસાદસિદ્ધ્યર્થં નિર્મલજ્ઞાનકારણમ્ ।
શિવપ્રસાદં સ્વીકુર્વન્ પ્રસાદીત્યેષ કથ્યતે

જ્ઞાનકારણં શિવજ્ઞાનકારણં શિવપ્રસાદં નિર્માલ્યં
શિવલિઙ્ગપ્રસાદરૂપશિવનિર્માલ્યં મનઃપ્રસાદસિદ્ધ્યર્થં
ચિત્તનૈર્મલ્યસિદ્ધ્યર્થં સ્વીકુર્વન્ એષ વીરમાહેશ્વરઃ પ્રસાદીતિ કથ્યત
ઇત્યર્થઃ

તસ્માત્-આહારશુદ્ધ્યા (શુદ્ધૌ) તત્ત્વશુદ્ધિઃ [છા૦ ઉ૦ ૭।૨૬।૨] ઇતિ
છાન્દોગ્યશ્રુતેઃ શુદ્ધશિવનિર્માલ્યભક્ષણેન સકલતત્ત્વશુદ્ધિદ્વારા
મનોનૈર્મલ્યં લભતે ભક્ત ઇત્યાહ-
અન્નશુદ્ધ્યા હિ સર્વેષાં તત્ત્વશુદ્ધિરુદાહૃતા ।
વિશુદ્ધમન્નજાતં હિ યચ્છિવાય સમર્પિતમ્

તદેવં સર્વકાલં તુ ભુઞ્જાનો લિઙ્ગતત્પરઃ ।
મનઃપ્રસાદમતુલં લભતે જ્ઞાનકારણમ્

અન્નશુદ્ધ્યા સર્વેષાં પ્રાણિનાં
તત્ત્વશુદ્ધિર્દેહાક્ષભુવનપ્રપઞ્ચશુદ્ધિરિતિ શાસ્ત્રજ્ઞૈરુદાહૃતા ।
યચ્છિવાય સમર્પિતમન્નજાતં શુદ્ધં તદન્નજાતમેવ લિઙ્ગતત્પરઃ સન્
સદાકાલં ભુઞ્જાનઃ પ્રસાદી અતુલં શિવજ્ઞાનકારણં મનઃપ્રસાદં
મનોનૈર્મલ્યં લભત ઇત્યર્થઃ ॥ ૯-૧૦ ॥
પ્. ૨૦૭)
તસ્માદાત્મભોગાર્થં નિયમિતં સદ્ યદ્યદ્ દ્રવ્યં પ્રાપ્તં ભવતિ
તત્સર્વં યદ્યદાત્મહિતં વસ્તુ------- શિવાર્પિતમ્ ઇતિ
શિવરહસ્યવચનાનુસારેણ શિવાય સમર્પ્ય ભુઞ્જીયાદિત્યાહ-
આત્મભોગાય નિયતં યદ્યદ્ દ્રવ્યં સમાહિતમ્ ।
તત્તત્ સમર્પ્ય દેવાય ભુઞ્જીતાત્મવિશુદ્ધયે

આત્મભોગાય નિયમિતં સત્ સમાહિતં સમ્પાદિતં તત્તત્ શિવલિઙ્ગદેવાય
સમર્પ્યાત્મવિશુદ્ધયે ચિત્તશુદ્ધ્યર્થં ભુઞ્જીયાદિત્યર્થઃ

અથાસ્ય મહત્ત્વં પ્રતિપાદયતિ-
નિત્યસિદ્ધેન દેવેન ભિષજા જન્મરોગિણામ્ ।
યદ્યત્ પ્રસાદિતં ભુક્ત્વા તત્તજ્જન્મરસાયનમ્

જન્મરોગિણાં ભવરોગિણાં ભિષજા વૈદ્યેન નિત્યસિદ્ધેન શિવલિઙ્ગે
નિરન્તરસિદ્ધેન દેવેન પરમેશ્વરેણ યદ્ દ્રવ્યં ભુક્ત્વા પ્રસાદિતં
પ્રસાદીકૃતમ્ તત્તદ્ જન્મરસાયનં સંસારવ્યાધિરસાયનમિત્યર્થઃ

અથ ઐહિકારોગ્યાદિકારણં ચેત્યાહ-
આરોગ્યકારણં પુંસામન્તઃકરણશુદ્ધિદમ્ ।
તાપત્રયમહારોગસમુદ્ધરણભેષજમ્

વિદ્યાવૈશદ્યકરણં વિનિપાતવિઘાતનમ્ ।
દ્વારં જ્ઞાનાવતારસ્ય મોહોચ્છેદસ્ય કારણમ્

વૈરાગ્યસમ્પદો મૂલં મહાનન્દપ્રવર્ધનમ્ ।
પ્. ૨૦૮)
દુર્લભં પાપચિત્તાનાં સુલભં શુદ્ધકર્મણામ્

આદૃતં બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદ્યૈર્વસિષ્ઠાદ્યૈશ્ચ તાપસૈઃ ।
શિવસ્વીકૃતમન્નાદ્યં સ્વીકાર્યં સિદ્ધિકાઙ્ક્ષિભિઃ

અત્ર પુનસ્તદિત્યનુવર્તતે । તત્પ્રસાદદ્રવ્યં પુંસામારોગ્યકારણં સદ્
અન્તઃકરણશુદ્ધિદમ્
આધ્યાત્મિકાદિતાપત્રયલક્ષણમહારોગોન્મૂલનૌષધમ્
વિદ્યાવિશેષસિદ્ધિકારણમ્ વિનિપાતઃ કૃત્રિમદોષસ્તસ્ય ઘાતકમ્
શિવજ્ઞાનાવતારસ્ય દ્વારમ્ અજ્ઞાનોચ્છેદકારણમ્ વૈરાગ્યસમ્પદો
મૂલકારણમ્ નિત્યાનન્દપ્રકાશકમ્ પાપિષ્ઠાનાં દુર્લભં
પુણ્યાત્મનાં સુલભં બ્રહ્માદિદેવૈર્વસિષ્ઠાદિમુનિભિઃ પ્રીતિવિષયીકૃતમ્ ।
એવંરૂપં શિવસ્વીકૃતમન્નાદ્યં શિવલિઙ્ગસ્વીકૃતાન્નાદિપ્રસાદદ્રવ્યં
સિદ્ધિકાઙ્ક્ષિભિરિહ પરત્ર ભોગમોક્ષલક્ષણસિદ્ધિકાઙ્ક્ષિભિઃ પ્રસાદિભિઃ
સ્વીકાર્યમિત્યર્થઃ ॥ ૧૩-૧૬ ॥
અથૈતત્પ્રસાદસ્વીકારેણ સર્વપાપક્ષયશ્ચ ભવતીત્યાહ-
પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં [તુલનીય-
પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ ।
તદહં ભક્ત્યુપહૃતમશ્નામિ પ્રયતાત્મનઃ ॥ (ભ૦ ગી૦ ૯।૨૬)]
યચ્છિવાય નિવેદિતમ્ ।
તત્તત્સ્વીકારયોગેન સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

યદ્ યદ્ દ્રવ્યમિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

પ્. ૨૦૯)
અથ શિવલિઙ્ગપ્રસાદવદેવ શ્રીગુરુશિવયોગિનોરપિ પ્રસાદઃ સ્વીકાર્ય ઇત્યુક્ત્વા
પ્રસાદિસ્થલં સમાપયતિ-
યથા શિવપ્રસાદાન્નં સ્વીકાર્યં લિઙ્ગતત્પરૈઃ ।
તથા ગુરોઃ પ્રસાદાન્નં તથૈવ શિવયોગિનામ્

લિઙ્ગનિષ્ઠૈઃ પ્રસાદિભિર્યથા પ્રસાદાન્નં સ્વીકાર્યમ્ તથા
શ્રીગુરુશિવયોગિનાં ચાન્નપ્રસાદોઽપિ સ્વીકાર્ય ઇત્યર્થઃ

ઇતિ પ્રસાદિસ્થલમ્
અથ ગુરુમાહાત્મ્યસ્થલમ્
અથ પ્રસાદનિષ્ઠેન જ્ઞાતવ્યં ગુરુમાહાત્મ્યસ્થલં નિરૂપયતિ-
ગુરુરેવાત્ર સર્વેષાં કારણં સિદ્ધિકર્મણામ્ ।
ગુરુરૂપો મહાદેવો યતઃ સાક્ષાદુપસ્થિતઃ

અત્ર લોકે ભોગમોક્ષલક્ષણસકલસિદ્ધિકર્મણાં ગુરુરેવ કારણમ્ ન
ગુરોરધિકં ન ગુરોરધિકમ્ ઇતિ શિવરહસ્યવચનાત્ । યતઃ પરમેશ્વર એવ
સાક્ષાદ્ ગુરુરૂપઃ સન્ ઉપસ્થિતસ્તિષ્ઠતીત્યર્થઃ

નનુ નિષ્કલઃ શિવઃ કિમર્થં સકલગુરુરૂપેણ પ્રકાશત ઇત્યત્રાહ-
નિષ્કલો હિ મહાદેવો નિત્યજ્ઞાનમહોદધિઃ ।
સકલો ગુરુરૂપેણ સર્વાનુગ્રાહકો ભવેત્

નિત્યજ્ઞાનાર્ણવપરમેશ્વરો નિષ્કલોઽપિ નિરવયવોઽપિ ગુરુરૂપેણ સકલઃ સન્
કરચરણાદિવિશિષ્ટઃ સન્ સર્વાનુગ્રાહકો ભવેત્ લોકાનુગ્રહાર્થં
ભાતીત્યર્થઃ

તસ્માદ્ ગુરુશિવયોર્ભેદો નાસ્તીત્યાહ-
પ્. ૨૧૦)
યઃ શિવઃ સ ગુરુર્જ્ઞેયો યો ગુરુઃ સ શિવઃ સ્મૃતઃ ।
ન તયોરન્તરં કુર્યાદ્ જ્ઞાનાવાપ્તૌ મહામતિઃ

ગુરોર્મોક્ષકારણીભૂતજ્ઞાનપ્રદત્વેન શિવભિન્નત્વાત્ અન્યથા
જ્ઞાનાનુદયપ્રસઙ્ગાત્ । તદર્થં સૂક્ષ્મદૃક્ તયોરન્તરં ભેદં ન
કુર્યાદિત્યર્થઃ

યથાહં સર્વલોકાનાં ગુરુરમ્બિકયા સહ ઇત્યાગમોક્તેઃ શિવસદૃશં
શ્રીગુરું પ્રાકૃતૈઃ સદૃશમનુક્ત્વા પૂજયેદિત્યાહ-
હસ્તપાદાદિસામ્યેન નેતરૈઃ સદૃશં વદેત્ ।
આચાર્યં જ્ઞાનદં શુદ્ધં શિવરૂપતયા સ્થિતમ્

શુદ્ધં નિર્મલાન્તઃકરણં શિવજ્ઞાનપ્રકાશકમ્ ઉમામહેશ્વરરૂપેણ
સ્થિતં શ્રીગુરું હસ્તપાદાદિસામ્યેન પ્રાકૃતૈઃ સદૃશં સન્તં ન વદેત્

તેન કિં ભવતીત્યત્રાહ-
આચાર્યસ્યાવમાનેન શ્રેયઃ પ્રાપ્તિર્વિહન્યતે ।
તસ્માન્નિઃશ્રેયસપ્રાપ્ત્યૈ પૂજયેત્ તં સમાહિતઃ

આચાર્યસ્યાવમાનેન પ્રાકૃતજનસમોક્ત્યા
ભોગમોક્ષલક્ષણશ્રેયઃપ્રાપ્તિર્વિહન્યતે । તસ્માદ્ નિઃશ્રેયસપ્રાપ્ત્યૈ
ભોગમોક્ષાવાપ્ત્યૈ સમાહિત એકાગ્રચિત્તઃ સન્ તં શ્રીગુરું પૂજયેદિત્યર્થઃ

અથ-યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ [શ્વે૦ ઉ૦ ૬।૨૩] ઇતિ
શ્વેતાશ્વતરશ્રુત્યર્થં પ્રકટયન્ ગુરુમહત્ત્વસ્થલં સમાપયતિ-
પ્. ૨૧૧)
ગુરુભક્તિવિહીનસ્ય શિવભક્તિર્ન જાયતે ।
તતઃ શિવે યથા ભક્તિસ્તથા ભક્તિર્ગુરાવપિ

સ્પષ્ટમ્

ઇતિ ગુરુમહત્ત્વસ્થલમ્
અથ લિઙ્ગમાહાત્મ્યસ્થલમ્
અથ ગુરુકૃપાપ્રકાશ્યલિઙ્ગમહત્ત્વસ્થલં નિરૂપયતિ-
ગુરુમાહાત્મ્યયોગેન નિજજ્ઞાનાતિરેકતઃ ।
લિઙ્ગસ્યાપિ ચ માહાત્મ્યં સર્વોત્કૃષ્ટં વિભાવ્યતે

ગુરુમાહાત્મ્યજ્ઞાનયોગેન નિજજ્ઞાનાધિક્યાદ્ લિઙ્ગસ્ય શિવલિઙ્ગસ્ય
માહાત્મ્યમપિ સર્વોત્કૃષ્ટં સદ્ વિભાવ્યતે વિજ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ

(લિઙ્ગમાહાત્મ્યસ્થલ વર્ણન)-
નનુ લિઙ્ગજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ તન્માહાત્મ્યજ્ઞાનાસમ્ભવાદ્ લિઙ્ગસ્વરૂપં
કેન જ્ઞાપિતમિત્યત્રાહ-
શિવસ્ય બોધલિઙ્ગં યદ્ ગુરુબોધિતચેતસા ।
તદેવ લિઙ્ગં વિજ્ઞેયં શાઙ્કરં સર્વકારણમ્

શિવસ્ય યદ્બોધલિઙ્ગં ચિન્મયલિઙ્ગમસ્તિ તચ્છાઙ્કરં લિઙ્ગં
સર્વકારણં વિષ્ણ્વાદિસર્વવિશ્વકારણં સદ્ ગુરુબોધિતચેતસૈવ વિજ્ઞેયં
જ્ઞાતું યોગ્યમ્ ગુરુણૈવ જ્ઞાપિતમિત્યર્થઃ

અથ તત્કીદૃશમિત્યત્રાહ-
પરં પવિત્રમમલં લિઙ્ગં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
શિવાભિધાનં ચિન્માત્રં સદાનન્દં નિરઙ્કુશમ્

પ્. ૨૧૨)
કારણં સર્વલોકાનાં વેદાનામપિ કારણમ્ ।
પૂરણં સર્વતત્ત્વસ્ય તારણં જન્મવારિધેઃ

જ્યોતિર્મયમનિર્દેશ્યં યોગિનામાત્મનિ સ્થિતમ્ ।
કથં વિજ્ઞાયતે લોકે મહાગુરુદયાં વિના

અત્ર સર્વતત્ત્વસ્ય પૂરણમિત્યનેન શિખણ્ડ્યણ્ડરસન્યાયેન સ્વાત્મૈકરસેન
પરિપૂર્ણવિશ્વમયત્વમુક્તમ્ । યોગિનાં શિવયોગિભિરનિર્દેશ્યં સદ્ આત્મનિ
નિજસ્વરૂપે સ્થિતમ્ । જ્યોતિર્મયં સ્થાણુવજ્જ્વલતિ લિઙ્ગમદૃશ્યમ્ ઇતિ
યાજ્ઞવલ્ક્યશ્રુતેઃ સ્વાતિરિક્તમાનાન્તરાગમ્યત્વેન સ્વયમેવ ભાસમાનં
પરશિવાખ્યપરબ્રહ્મમહાલિઙ્ગમ્ । તજ્જ્ઞાનં સદ્ગુરોર્જ્ઞેયં નાન્યથા
શાસ્ત્રકોટિભિઃ ઇતિ શિવરહસ્યવચનમપ્યસ્તીતિ લોકે મહાગુરુદયાં વિના
કથં કેન પ્રકારેણ વિજ્ઞાયતે? કેનાપિ પ્રકારેણ જ્ઞાતુમશક્યમિત્યર્થઃ ।
શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ ॥ ૨૭-૨૯ ॥
નન્વસ્મદાદીનાં ગુરુદયાવ્યતિરેકેણ વિજ્ઞાતુમશક્યત્વેઽપિ બ્રહ્માદીનાં
સર્વજ્ઞત્વેન તદપેક્ષા નાસ્તીતિ કથમુક્તાર્થસિદ્ધિરિત્યત્ર-વરાહો
વિષ્ણુર્નિમમજ્જ ભૂમૌ બ્રહ્મોત્પપાત દિવમાશુ ગૃધ્ર ઇતિ
લિઙ્ગસૂત્રો(ક્તા)ભિપ્રાયેણોક્તાર્થં સ્થાપયતિ-
બ્રહ્મણા વિષ્ણુના પૂર્વં યલ્લિઙ્ગં જ્યોતિરાત્મકમ્ ।
અપરિચ્છેદ્યમભવત્ કેન વા પરિચોદ્યતે

જ્યોતિરાત્મકં જ્યોતિર્મયં લલ્લિઙ્ગં બ્રહ્મણા વિષ્ણુના ચ
પૂર્વમપરિચ્છેદ્યં જ્ઞાતુમયોગ્યમભવત્ તન્મહાશિવલિઙ્ગં કેન વા
પરિચોદ્યતે? કેન વિજ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ

નનુ બ્રહ્માદ્યગમ્યં લિઙ્ગં કીદૃશમિત્યત્રાહ-
બહુનાત્ર કિમુક્તેન લિઙ્ગં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
યોગિનો યત્ર લીયન્તે મુક્તપાશનિબન્ધનાઃ

પ્. ૨૧૩)
અત્ર બહુભાષણેન કિમ્? વિશ્વલયગમનકારણં નિત્યં બ્રહ્મૈવ લિઙ્ગં
યત્ર પરબ્રહ્માત્મનિ શિવલિઙ્ગે સનકાદિયોગિનો મુક્તપાશનિબન્ધના
વિસૃષ્ટાવિદ્યાદિપઞ્ચક્લેશપાશબન્ધનાઃ સન્તો લીયન્તે તાદાત્મ્યં ભજન્ત
ઇત્યર્થઃ

નનુ બ્રહ્મૈવ લિઙ્ગં ચેત્ કિમસ્ય પીઠમિત્યત્રાહ-
પીઠિકા પરમા શક્તિર્લિઙ્ગં સાક્ષાત્ પરઃ શિવઃ ।
શિવશક્તિસમાયોગં વિશ્વં લિઙ્ગં તદુચ્યતે

ક્રિયાશક્ત્યાત્મકં પીઠં જ્ઞાનશક્ત્યાત્મનઃ પ્રભોઃ [શિ૦ આ૦] ઇતિ
શિવાગમવચનાત્ પરમા શક્તિઃ સર્વોત્કૃષ્ટા ક્રિયાશક્તિઃ પીઠમ્
સાક્ષાત્પરઃ શિવશ્ચિદ્રૂપપરમેશ્વર એવ લિઙ્ગમ્ । શિવશક્તિસમાયોગં
શિવશક્તિસમ્બન્ધવત્તલ્લિઙ્ગં વિશ્વમ્
ન વજ્રચક્રાઙ્કસરોરુહાઙ્કં લિઙ્ગાઙ્કિતં પશ્ય જગદ્ભગાઙ્કમ્ [પુ૦]
જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયૈર્વિશ્વં ચિત્ક્રિયાલિઙ્ગરૂપકમ્ [પુ૦]
ઇતિ પુરાણોક્તેઃ સર્વજગદ્રૂપમિત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ

અથૈવંરૂપં લિઙ્ગં બ્રહ્માદયઃ સમ્પૂજ્ય મહદૈશ્વર્યં પ્રાપ્તવન્ત
ઇત્યાહ-
બ્રહ્માદયઃ સુરાઃ સર્વે મુનયઃ શૌનકાદયઃ ।
શિવલિઙ્ગાર્ચનાદેવ સ્વં સ્વં પદમવાપ્નુયુઃ

અત્ર-તવ શ્રિયૈ મરુતોઽમર્જયન્ત રુદ્ર યત્તે જનિમં ચારુચિત્રમ્ । પદં
યદ્વિષ્ણોરુપમં નિધાયિ ॥ [ઋ૦ વે૦ ૫।૩।૩] ઇતિ ઋગ્વેદશ્રુતિઃ । અયમર્થઃ-ભો રુદ્ર
મરુતો બ્રહ્માદયો દેવાઃ શ્રિયૈ વિષ્ણોઃ પદં સ્થાનં વૈકુણ્ઠાદિકમ્
ઉપમં દૃષ્ટાન્તં નિધાયિ મનસિ નિધાય ચારુ મનોહરં ચિત્રં વિચિત્રં
જનિમમ્ આવિર્ભાવસ્થાનં લિઙ્ગમ્ અમર્જયન્ત અર્ચિતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
વૈકુણ્ઠાદિસ્થાનં મહદૈશ્વર્યં ચ વિષ્ણુઃ શિવલિઙ્ગપૂજામહિમ્ના
લબ્ધવાનિતિ દૃષ્ટાન્તીકૃત્ય બ્રહ્માદયો દેવાઃ સર્વેઽપિ શિવલિઙ્ગં શ્રિયૈ
પૂજિતવન્ત ઇતિ યાવત્

પ્. ૨૧૪)
નનુ શિવસ્યાપિ વિશ્વાધિકત્વાદિમહદૈશ્વર્યં કસ્યચિદુપાસનયા
સમાગતં કિમિત્યત્રાહ-
વિશ્વાધિપત્વમીશસ્ય લિઙ્ગમૂર્તેઃ સ્વભાવજમ્ ।
અનન્યદેવસાદૃશ્યં શ્રુતિરાહ સનાતની

વિશ્વાધિપો રુદ્રો મહર્ષિઃ । હિરણ્યગર્ભં જનયામાસ પૂર્વમ્ [શ્વે૦ ઉ૦ ૩।૪]
ન તત્સમશ્ચાપ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતે [શ્વે૦ ઉ૦ ૬।૮] ઇતિ
શ્વેતાશ્વતરશ્રુતેર્લિઙ્ગમૂર્તેરીશસ્ય પરમેશ્વરસ્ય અનન્યદેવસાદૃશ્યં
વિશ્વાધિપત્વં ચરાચરપ્રપઞ્ચનિયામકત્વં સ્વભાવજં સ્વતઃ સિદ્ધમિતિ
સનાતની શ્રુતિરાહેત્યર્થઃ

ઇતિ લિઙ્ગમહત્ત્વસ્થલમ્
અથ જઙ્ગમમાહાત્મ્યસ્થલમ્
અથ ગુરુલિઙ્ગમહત્ત્વાત્ સંવેદ્યં જઙ્ગમસ્થલં પ્રકાશયતિ-
ગુરુશિષ્યસમારૂઢલિઙ્ગમાહાત્મ્યસમ્પદઃ ।
સર્વં ચિદ્રૂપવિજ્ઞાનાજ્જઙ્ગમાધિક્યમુચ્યતે

આચાર્યઃ પૂર્વરૂપમન્તેવાસ્યુત્તરરૂપં વિદ્યાસન્ધિઃ [તૈ૦ ઉ૦ ૧।૧૧।૧] ઇતિ
શ્રુતેર્ગુરુશિષ્યમધ્યગતશિવલિઙ્ગમહત્ત્વસમ્પદઃ સર્વં વિશ્વપ્રપઞ્ચં
ચિદ્રૂપવિજ્ઞાનાત્ ચિત્ક્રિયારૂપત્વેન વિજ્ઞાનાદ્ જઙ્ગમાધિક્યમુચ્યતે
ગુરુશિષ્યયોરિષ્ટપ્રાણભાવેષુ તાદાત્મ્યભાવનયા
સમારૂઢલિઙ્ગમહત્ત્વસમ્પત્ત્યા સર્વં વિશ્વં શિવશક્ત્યાત્મકમિતિ
વિજ્ઞાનમેવ જઙ્ગમાધિક્યમિત્યર્થઃ

અથ કે તે જઙ્ગમા ઇત્યત્રાહ-
જાનન્ત્યતિશયાદ્ યે તુ શિવં વિશ્વપ્રકાશકમ્ ।
પ્. ૨૧૫)
સ્વસ્વરૂપતયા તે તુ જઙ્ગમા ઇતિ કીર્તિતાઃ

તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ [શ્વે૦ ઉ૦ ૬।૧૪] ઇતિ શ્રુતેર્યે વિશ્વપ્રકાશકં
સ્વકીયચિત્ક્રિયાશક્તિભ્યાં પ્રપઞ્ચપ્રકાશં શિવમતિશયેન
સર્વાસર્વશબ્દાર્થયોર્માયાકાર્યકોટિપ્રવિષ્ટત્વેનાઽસનાતનત્વાદ્
એતજ્જીવનભૂતજ્ઞત્વકર્તૃત્વયોઃ સનાતનત્વાત્ અન્યથા
સ્વવિષયકજ્ઞાનશૂન્યત્વેન સ્ફટિકાદિપ્રકાશવજ્જડત્વપ્રસઙ્ગાત્
તયોર્જીવેશ્વરસાધારણીભૂતાસ્મદ્રૂપાત્મતત્ત્વનિજસ્વભાવત્વાત્ સ્વયં
તદનતિરિક્ત ઇતિ દૃઢતરનિશ્ચયેન સ્વસ્વરૂપતયા જાનન્તિ તે જઙ્ગમા ઇત્યર્થઃ

અથ શિવયોગિત્વેન પ્રસિદ્ધજઙ્ગમમહત્ત્વં પઞ્ચભિઃ સૂત્રૈઃ પ્રતિપાદયતિ-
યે પશ્યન્તિ જગજ્જાલં ચિદ્રૂપં શિવયોગતઃ ।
નિર્ધૂતમલસંસ્પર્શાસ્તે સ્મૃતાઃ શિવયોગિનઃ

યે જઙ્ગમા દેવા વિશ્વં શિવયોગતો વિશ્વસ્ય શિવસમ્બન્ધાભાવે
ચિદ્બાહ્યત્વેન સઙ્કલ્પતાપત્તેઃ શિવસમ્બન્ધોઽઙ્ગીકરણીય એવ । સ ચ
સંયોગરૂપો ન ભવતિ તસ્ય ક્રિયાપૂર્વત્વેન ભિન્નદેશસ્થિતયોરેવોપપદ્યત ઇતિ
બ્રહ્મબાહ્યદેશાભાવેન તાદાત્મ્યરૂપ એવેત્યુપપાદિતત્વાચ્ચિદ્રૂપં
ચિત્ક્રિયાસ્વરૂપમિતિ પશ્યન્તિ જાનન્તિ તે નિર્ધૂતમલસંસ્પર્શા
નિર્ગતાણવાદિમલસમ્બન્ધિનઃ શિવયોગિન ઇતિ સ્મૃતા ઇત્યર્થઃ

ઘોરસંસારતિમિરપરિધ્વંસનકારણમ્ ।
યેષામસ્તિ શિવજ્ઞાનં તે મતાઃ શિવયોગિનઃ

ભયઙ્કરસંસારાન્ધકારનિવારકં શિવાધિક્યજ્ઞાનં યેષામસ્તિ તે
શિવયોગિન ઇતિ મતાઃ સ્મૃતા ઇત્યર્થઃ

અથ તે કીદૃશાઃ કથં તિષ્ઠન્તીત્યત્રાહ-
પ્. ૨૧૬)
જિતકામા જિતક્રોધા મોહગ્રન્થિવિભેદિનઃ ।
સમલોષ્ટાશ્મકનકાઃ સાધવઃ શિવયોગિનઃ

સમાઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ સાક્ષાત્કૃતશિવાત્મકાઃ ।
નિસ્પૃહા નિરહઙ્કારા વર્તન્તે શિવયોગિનઃ

સ્પષ્ટમ્ ॥ ૩૯-૪૦ ॥
એવમુક્તલક્ષણજ્ઞાનસમ્પન્નાઃ સાક્ષાચ્છિવા એવેત્યાહ-
દુર્લભં હિ શિવજ્ઞાનં દુર્લભં શિવચિન્તનમ્ ।
યેષામેતદ્ દ્વયં ચાસ્તિ તે હિ સાક્ષાચ્છિવાત્મકાઃ

શિવજ્ઞાનં શિવાધિક્યજ્ઞાનં શિવચિન્તનમ્ ઉક્તયુક્તિભિઃ સ્વયમેવ શિવ ઇતિ
મનનં ચ દુર્લભમ્ । એતદ્ દ્વયં યેષામસ્તિ તે સાક્ષાચ્છિવરૂપા ઇત્યર્થઃ

અથ પુનસ્તેષાં મહત્ત્વં શ્લોકદ્વયેનાહ-
પાદાગ્રરેણવો યત્ર પતન્તિ શિવયોગિનામ્ ।
તદેવ સદનં પુણ્યં પાવનં ગૃહમેધિનામ્

સર્વસિદ્ધિકરં પુંસાં દર્શનં શિવયોગિનામ્ ।
સ્પર્શનં પાપશમનં પૂજનં મુક્તિસાધનમ્

શિવયોગિનાં જઙ્ગમદેવાનામિત્યર્થઃ । ગૃહમેધિનાં
ગૃહસ્થાનામિત્યર્થઃ । પુણ્યં પુણ્યક્ષેત્રમિત્યર્થઃ । પાવનં પવિત્રમ્ ।
શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ ॥ ૪૨-૪૩ ॥
અથૈવં તાદૃશશિવયોગિનાં સમ્પર્કાત્ સર્વેપ્સિતાર્થસિદ્ધિરિત્યાહ-
મહતાં શિવતાત્પર્યવેદિનામનુમોદિનામ્ ।
પ્. ૨૧૭)
કિં વા ફલં ન સિદ્ધ્યેત સમ્પર્કાચ્છિવયોગિનામ્

શિવરહસ્યાભિપ્રાયવેદિનાં શિવસુખાનુમોદિનાં મહતાં
સત્પુરુષાણાં શિવયોગિનાં જઙ્ગમદેવાનાં સમ્પર્કાત્ કિં વા ફલં ન
સિદ્ધ્યેત્? સર્વં સિદ્ધ્યેદિત્યર્થઃ

ઇતિ જઙ્ગમમહત્ત્વસ્થલમ્
અથ ભક્તમાહાત્મ્યસ્થલમ્
અથ ગુરુલિઙ્ગજઙ્ગમમહત્ત્વલમ્પટસ્ય ભક્તસ્ય મહત્ત્વં દ્વાદશસૂત્રૈઃ
પ્રતિપાદયતિ-
ગુરોર્લિઙ્ગસ્ય માહાત્મ્યકથનાચ્છિવયોગિનામ્ ।
સિદ્ધં ભક્તસ્ય માહાત્મ્યં તથાપ્યેષ પ્રશસ્યતે

ગુરુલિઙ્ગજઙ્ગમેષ્વેવંવિધમાહાત્મ્યજ્ઞાનપૂર્વકં ભક્તેઃ
ક્રિયમાણત્વેન ભક્તમાહાત્મ્યં સિદ્ધમિતિ । તથૈવાયં શાસ્ત્રે પ્રશસ્યતે
ઉત્કર્ષેણ ભણ્યત ઇત્યર્થઃ

અથ કે ભક્તા ઇત્યત્ર-યદ્ધિ મનસા ધ્યાયતિ તદ્વાચા વદતિ તત્કર્મણા કરોતિ ઇતિ
શ્રુત્યર્થાનુસારેણ ભક્તસ્વરૂપમાહ-
યે ભજન્તિ મહાદેવં પરમાત્માનમવ્યયમ્ ।
કર્મણા મનસા વાચા તે ભક્તા ઇતિ કીર્તિતાઃ

હસ્તાભ્યામર્ચનારૂપકાયિકક્રિયયા શિવમૂર્તિધ્યાનરૂપમાનસક્રિયયા
સ્તુતિરૂપવાચિકક્રિયયા ચ યે પરમાત્માનં લિઙ્ગરૂપિણં મહાદેવં
ભજન્તિ તે ભક્તા ઇત્યર્થઃ

શિવભક્તેર્જાતિભેદોઽસ્તિ કિમિત્યત્રાહ-
પ્. ૨૧૮)
દુર્લભા હિ શિવે ભક્તિઃ સંસારભયતારિણી ।
સા યત્ર વર્તતે સાક્ષાત્ સ ભક્તઃ પરિગીયતે

સ્પષ્ટમ્

તસ્માજ્જનનમરણપરિપીડિતાનાં જનાનાં શિવભક્તિવ્યતિરેકેણ કેનાપિ
સત્કર્મણા પ્રયોજનં નાસ્તીત્યાહ-
કિં વેદૈઃ કિં તતઃ શાસ્ત્રૈઃ કિં યજ્ઞૈઃ કિં તપોવ્રતૈઃ ।
નાસ્તિ ચેચ્છાઙ્કરી ભક્તિર્દેહિનાં જન્મરોગિણામ્

શાસ્ત્રૈઃ વેદાર્થાનુગૈઃ શિવાગમસૂત્રપુરાણાદિભિરિત્યર્થઃ । શિષ્ટં
સ્પષ્ટમ્

અથ શિવભક્તિવ્યતિરેકેણ વિધીયમાનં સત્કર્મ વિફલં વિપરીતફલં ચેતિ
દૃષ્ટાન્તપૂર્વકમાહ-
શિવભક્તિવિહીનસ્ય સુકૃતં ચાપિ નિષ્ફલમ્ ।
વિપરીતફલં ચ સ્યાદ્ દક્ષસ્યાપિ મહાધ્વરે

સ્યાત્ અભવદિત્યર્થઃ

પ્. ૨૧૯) અથ શિવભક્ત્યા દુષ્કર્માપિ સત્કર્મ ભવેદિતિ દૃષ્ટાન્તપૂર્વકમાહ-
અત્યન્તપાપકર્માઽપિ શિવભક્ત્યા વિશુદ્ધ્યતિ ।
ચણ્ડો યથા પુરા ભક્ત્યા પિતૃહાઽપિ શિવોઽભવત્

શિવઃ શિવગણાધીશ ઇત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

નન્વેવં ચેત્ શિવભક્તાનાં પુણ્યપાપસમ્બન્ધોઽસ્તિ વા ન વેત્યત્રાહ-
સુકૃતં દુષ્કૃતં ચાપિ શિવભક્તસ્ય નાસ્તિ હિ ।
શિવભક્તિવિહીનાનાં કર્મપાશનિબન્ધનમ્

સ્પષ્ટમ્

તત્કથમિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તપૂર્વકં સૂત્રદ્વયેનાહ-
શિવાશ્રિતાનાં જન્તૂનાં કર્મણા નાસ્તિ સઙ્ગમઃ ।
વાજિનાં દિનનાથસ્ય કથં તિમિરજં ભયમ્

દિનનાથસ્ય રવેર્વાજિનામશ્વાનાં યથાન્ધકારપ્રયુક્તભીર્નાસ્તિ તથા
શિવભક્તાનાં કર્મણા પુણ્યપાપમયેન કર્મણા સઙ્ગમઃ સમ્બન્ધો
નાસ્તીત્યર્થઃ

નિરોદ્ધું ન ક્ષમં કર્મ શિવભક્તાન્ વિશૃઙ્ખલાન્ ।
કથં મત્તગજાન્ રુન્ધેચ્છૃઙ્ખલા બિસતન્તુજા

શિવદીક્ષયાઽઽણવાદિમલત્રયસ્ય નિવૃત્તત્વેન વિશૃઙ્ખલાન્ શિવભક્તાન્
કર્મ નિરોદ્ધું ન ક્ષમં ન સમર્થમ્ । તત્ર દૃષ્ટાન્તઃ-મૃણાલતન્તુનિર્મિતા
શૃઙ્ખલા યથા મત્તગજં ન રુન્ધેત્ તથેત્યર્થઃ

પ્. ૨૨૦)
તસ્માચ્છિવભક્ત એવ પૂજ્ય ઇત્યાહ-
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાઽપિ વૈશ્યો વા શૂદ્ર એવ વા ।
અન્ત્યજો વા શિવે ભક્તઃ શિવવન્માન્ય એવ સઃ

સ્પષ્ટમ્

નનુ શૂદ્રાદીનાં બ્રાહ્મણાદ્યપેક્ષયા નિકૃષ્ટત્વાત્ કથં તેષાં
તત્સમાનત્વમિત્યત્રાહ-
શિવભક્તિસમાવેશે ક્વ જાતિપરિકલ્પના ।
ઇન્ધનેષ્વગ્નિદગ્ધેષુ કો વા ભેદઃ પ્રકીર્ત્યતે

સ્પષ્ટમ્

તસ્માચ્છિવભક્તા એવ ગણેશ્વરા ઇત્યુક્ત્વા ભક્તમાહાત્મ્યં સમાપયતિ-
શુદ્ધા નિયમસંયુક્તાઃ શિવાર્પિતફલાગમાઃ ।
અર્ચયન્તિ શિવં લોકે વિજ્ઞેયાસ્તે ગણેશ્વરાઃ

યે શુદ્ધા દીક્ષયા પરિપૂતા નિયમસમ્પન્નાઃ શિવવ્રતિનઃ
શિવાર્પિતફલાગમાઃ તદર્પિતપુણ્યપાપફલાગમાઃ સન્તો લોકે
શિવલિઙ્ગમર્ચયન્તિ તે નાશિવસ્ય શિવોપાસ્તિ (ર્ઘટતે કલ્પકોટિભિ) નારુદ્રો
રુદ્રમર્ચયેત્ ઇત્યાદિવચનૈર્ગણેશ્વરા ઇતિ રુદ્રા ઇતિ વિજ્ઞેયા ઇત્યર્થઃ

ઇતિ ભક્તમાહાત્મ્યસ્થલમ્
અથ શરણમહત્ત્વસ્થલમ્
અથ ગુરુલિઙ્ગાદિમત્ત્વં જ્ઞાત્વા શિવ એક એવ રક્ષક ઇતિ પ્રપદ્યમાનસ્ય
પ્. ૨૨૧)
શરણસ્ય મહત્ત્વં પ્રતિપાદયતિ-
ગુરુલિઙ્ગાદિમાહાત્મ્યબોધાન્વેષણસઙ્ગતઃ ।
સર્વાત્મા શિવાપત્તિઃ શરણસ્થાનમુચ્યતે

ગુરુલિઙ્ગશિવયોગિશિવભક્તમહત્ત્વજ્ઞાનાન્વેષણસમ્બન્ધાત્ સર્વાત્મના
નાનાપ્રકારેણાપિ શિવાપત્તિઃ શિવ એક એવ રક્ષક ઇતિ પ્રપન્નતા
શરણસ્થાનમિત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ

અથ તદેવ વિશદયતિ-
બ્રહ્માદિવિબુધાન્ સર્વાન્ મત્વા પ્રાકૃતવૈભવાન્ ।
પ્રપદ્યતે શિવંયત્તું શરણં તદુદાહૃતમ્

શિવ એકો ધ્યેયઃ શિવઙ્કરઃ સર્વમન્યત્ પરિત્યજ્ય ઇતિ શ્રુતેઃ પ્રાકૃતવૈભવાન્
પ્રકૃતિજન્યસમ્પત્તિમતો બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિદેવાન્ મુક્ત્વા ત્યક્ત્વા શિવં યત્
પ્રપદ્યતે પ્રપન્નત્વેનાશ્રયતે તત્ શરણં શરણસ્થલમિત્યુદાહૃતં
કથિતમિત્યર્થઃ

અથ શરણાગતસ્ય સ્વરૂપં વિશદયતિ-
શરણ્યઃ સર્વભૂતાનાં શઙ્કરઃ શશિશેખરઃ ।
સર્વાત્મના પ્રપન્નસ્તં શરણાગત ઉચ્યતે

શશિશેખરઃ શઙ્કરઃ પરમેશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં સકલપ્રાણિનાં
શરણ્યો રક્ષણે સમર્થ ઇતિ તં સર્વાત્મના સર્વપ્રકારેણ પ્રપન્નો
રક્ષિષ્યતીતિ પ્રપન્નઃ શરણાગતઃ ઇત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ

અથ શરણાર્થિસ્વરૂપં કથયતિ-
વિમુક્તભોગલાલસ્યો દેવતાન્તરનિસ્પૃહઃ ।
શિવમભ્યર્થયન્ મોક્ષં શરણાર્થીતિ ગીયતે

પ્. ૨૨૨)
વિમુક્તભોગલમ્પટત્વવાન્ બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિપદવ્યાં વિરક્તઃ સન્ શિવં પ્રતિ
મોક્ષમભ્યર્થયન્ શરણાર્થીતિ ગીયતે કથ્યત ઇત્યર્થઃ

એવં શિવં પ્રપન્નાનાં કિમપિ સત્કર્મ માસ્ત્વિત્યાહ-
યે પ્રપન્ના મહાદેવં મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ।
તેષાં તુ કર્મજાતેન કિં વા દેવતાદિતર્પણૈઃ

યે મહાદેવં શિવં મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ધ્યાનસ્તુતિપૂજાકર્મભી
રક્ષેતિ (રક્ષિષ્યતીતિ) પ્રપન્નાનાં તેષાં કર્મજાતેન
યજ્ઞાદિકર્મસમૂહેન દેવપ્રભૃતિતર્પણેન ચ કિં વા? કિમપિ પ્રયોજનં
નાસ્તીત્યર્થઃ

કુત ઇત્યત્ર તદર્થં સૂત્રદ્વયેન પ્રતિપાદયતિ-
સર્વેષામપિ યજ્ઞાનાં ક્ષયઃ સ્વર્ગઃ ફલાયતે ।
અક્ષયં ફલમાપ્નોતિ પ્રપન્નઃ પરમેશ્વરમ્

અક્ષયં ફલં મોક્ષમિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

પાપિનાં કથમિત્યત્રાહ-
પ્રપન્નપારિજાતસ્ય ભવસ્ય પરમાત્મનઃ ।
પ્રપત્ત્યા કિં ન જાયેત પાપિનામપિ દેહિનામ્

શરણાગતકલ્પદ્રુમસ્ય પરમાત્મનઃ શિવસ્ય પ્રપત્ત્યા રક્ષકત્વેન
પ્રપત્ત્યા પાપિનાં પ્રાણિનામપિ કિં ન જાયેત સર્વં ભવેદિત્યર્થઃ

પ્. ૨૨૩)
તસ્માત્ શિવપ્રપન્ના એવ શ્રેષ્ઠા ઇત્યાહ-
પ્રપન્નાનાં મહાદેવં પરિપક્વાન્તરાત્મનામ્ ।
જન્મૈવ જન્મ નાન્યેષાં વૃથા જનનસઙ્ગિનામ્

મહાદેવં પ્રપદ્ય પરિપક્વાન્તઃકરણાનાં પુંસાં જન્મૈવ જન્મફલમ્
વૃથા જનનભાજામપ્રપન્નાનાં જન્મ ન જન્મૈવ ન વૃથેત્યર્થઃ

અથ તદેવ વિશદયતિ-
દુર્લભં માનુષં પ્રાપ્ય જનનં જ્ઞાનસાધનમ્ ।
યે ન જાનન્તિ દેવેશં તેષામાત્મા નિરર્થકઃ

દુર્લભં માનુષં જનનં જન્મ પ્રાપ્ય
જ્ઞાનસાધનમાત્મજ્ઞાનપ્રદં દેવેશં પરશિવં યે ન જાનન્તિ
તેષામાત્મા જીવો નિરર્થકઃ અપ્રયોજક ઇત્યર્થઃ

અથ કુલં પવિત્રં જનની કૃતાર્થા ઇતિ સૂતસંહિતાનુસારેણ શરણમહત્ત્વં
પ્રકાશ્ય તત્સ્થલં સમાપયતિ-
તત્કુલં હિ સદા શુદ્ધં સફલં તસ્ય જીવિતમ્ ।
યસ્ય ચિત્તં શિવે સાક્ષાદ્ વિલીનમબહિર્મુખમ્

યસ્ય ચિત્તં સદા સાક્ષાચ્છિવલિઙ્ગે અબહિર્મુખં બહિર્મુખં યથા ન
ભવતિ તથા વિલીનં વિશેષેણ લયં ગતમ્ તત્કુલં શુદ્ધં તસ્ય જીવિતં
જીવનં સફલમિત્યર્થઃ

ઇતિ શરણમહત્ત્વસ્થલમ્
અથ પ્રસાદમહત્ત્વસ્થલમ્
અથ પૂર્વોક્તગુરુલિઙ્ગાદિમહત્ત્વાનુભવસ્થિતેઃ શિવપ્રસાદલભ્યત્વાત્
તત્પ્રસાદમહત્ત્વં કથયતિ-
પ્. ૨૨૪)
ગુરુલિઙ્ગાદિમાહાત્મ્યવિશેષાનુભવસ્થિતિઃ ।
યસ્માચ્છિવપ્રસાદાત્ સ્યાત્તદસ્ય મહિમોચ્યતે

ગુરુલિઙ્ગજઙ્ગમશિવભક્તશિવશરણમહત્ત્વવિશેષાનુભવસ્થિતિર્યસ્માત્
કારણાત્ શિવપ્રસાદાત્ સ્યાત્ તસ્માત્ કારણાદ્ અસ્ય શિવપ્રસાદસ્ય મહિમા
મહત્ત્વમ્ ઉચ્યતે કથ્યત ઇત્યર્થઃ

નનુ શિવપ્રસાદઃ કથં
ગુરુલિઙ્ગાદિમહત્ત્વવિશેષાનુભવસ્થિતિહેતુરિત્યત્રાહ-
સદા લિઙ્ગૈકનિષ્ઠાનાં ગુરુપૂજાનુષઙ્ગિણામ્ ।
પ્રપન્નાનાં વિશુદ્ધાનાં પ્રસીદતિ મહેશ્વરઃ

સ્પષ્ટમ્

સ ચ શિવપ્રસાદઃ કીદૃશસ્તેન કિં ભવતીત્યત્રાહ-
પ્રસાદોઽપિ મહેશસ્ય દુર્લભઃ પરિકીર્ત્યતે ।
ઘોરસંસારસન્તાપનિવૃત્તિર્યેન જાયતે

ઇતરેષામલિઙ્ગિનાં દુર્લભઃ । તેન શિવપ્રસાદેન
ભયઙ્કરસાંસારિકતાપત્રયનિવૃત્તિર્જાયત ઇત્યર્થઃ

નનુ-તમેવં (તં) વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન
તપસાઽનાશકેન [વૃ૦ ઉ૦ ૪।૨૨] ઇતિ શ્રુતેર્યજ્ઞાદીનાં
વિજ્ઞાનસાધનત્વશ્રવણાત્ તેનૈવ સાંસારિકદુઃખનિવૃત્તેઃ કિં
મહેશ્વરપ્રસાદેનેત્યત્રાહ-
યજ્ઞાસ્તપાંસિ મન્ત્રાણાં જપશ્ચિન્તા પ્રબોધનમ્ ।
પ્રસાદાર્થં મહેશસ્ય કીર્તિતાનિ ન સંશયઃ

અત્ર ચિન્તા ધ્યાનમ્ પ્રબોધનં શિવાધિક્યજ્ઞાનમ્ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

પ્. ૨૨૫)
નનુ મોક્ષસ્ય ભક્તિમૂલકત્વાત્ કિં પ્રસાદેનેત્યત્રાહ-
પ્રસાદમૂલા સર્વેષાં ભક્તિવ્યભિચારિણી ।
શિવપ્રસાદહીનસ્ય ભક્તિશ્ચાપિ ન સિદ્ધ્યતિ

સર્વેષાં સમસ્તજનાનામ્ અવ્યભિચારિણી અનન્યગામિની ભક્તિઃ પ્રસાદમૂલા
શિવપ્રસાદશૂન્યસ્ય ભક્તિરેવ ન સિદ્ધ્યતીત્યર્થઃ

તસ્માત્-
ગર્ભસ્થો જાયમાનો વા જાતો વા બ્રાહ્મણોઽથવા ।
અન્ત્યજો વાપિ મુચ્યેત પ્રસાદે સતિ શાઙ્કરે

સ્પષ્ટમ્

અથ બ્રહ્માદયોઽપિ શિવપ્રસાદેનૈવ નિત્યસિદ્ધા ઇત્યાહ-
બ્રહ્માદ્યા વિબુધાઃ સર્વે સ્વસ્વસ્થાનનિવાસિનઃ ।
નિત્યસિદ્ધા ભવન્ત્યેવ પ્રસાદાત્ પારમેશ્વરાત્

સ્પષ્ટમ્

નનુ સર્વશિવાત્મકજ્ઞાનેનૈવ સાંસારિકદુઃખનિવૃત્તેઃ કિં
પ્રસાદેનેત્યત્ર-
ભોક્તા ભોગ્યં પ્રેરયિતા ભોગોપકરણાનિ ચ ।
સર્વં શિવમયં ભાતિ પ્રસાદાત્ પારમેશ્વરાત્ ॥
ઇતિ સૂતસંહિતાવચનાનુસારેણાહ-
પ્રસાદે શામ્ભવે સિદ્ધે પરમાનન્દકારણે ।
સર્વં શિવમયં વિશ્વં દૃશ્યતે નાત્ર સંશયઃ

સ્પષ્ટમ્

પ્. ૨૨૬)
અથ શિવપ્રસાદમહત્ત્વં પુનઃ સૂત્રદ્વયેન કથયતિ-
સંસારચક્રનિર્વાહનિમિત્તં કર્મ કેવલમ્ ।
પ્રસાદેન વિના શમ્ભોર્ન કસ્યાપિ નિવર્તતે

સંસારચક્રનિર્વાહકારણં કર્મૈવ તદ્ યજ્ઞાદિના ન નશ્યતિ તસ્યાપિ
કર્મરૂપત્વેન પુનઃ પરિપોષકત્વાત્ । તસ્માત્ કસ્યાપિ શિવપ્રસાદેન વિના
કર્મ ન નશ્યતીતિ ભાવઃ

બહુનાત્ર કિમુક્તેન નાસ્તિ નાસ્તિ જગત્ત્રયે ।
સમાનમધિકં ચાપિ પ્રસાદસ્ય મહેશિતુઃ

સ્પષ્ટમ્

શિવપ્રસાદે સતિ યોગભાજિ
સર્વં શિવૈકાત્મતયા વિભાતિ ।
સ્વકર્મમુક્તઃ શિવભાવિતાત્મા
સ પ્રાણલિઙ્ગીતિ નિગદ્યતેઽસૌ

ઇતિ શ્રીમત્ષટ્સ્થલબ્રહ્મિણા શિવયોગિનામ્ના રેણુકાચાર્યેણ પ્રણીતે
સિદ્ધાન્તશિખામણૌ પ્રસાદિનઃ સપ્તવિધસ્થલપ્રસઙ્ગો નામૈકાદશઃ
પરિચ્છેદઃ

યોગભાજિ સ્વરૂપહાનિવૃદ્ધિવ્યતિરેકેણ સજાતીયસમરસશિવયોગવતિ
શિવપ્રસાદે સતિ સિદ્ધે સતિ સર્વં વિશ્વં કૃત્સ્નં જગત્ શિવૈકાત્મતયા
શિવાભેદેન વિભાતિ । તસ્માત્ શિવભાવિતાત્મા શિવાભેદેન
ભાવિતસ્વરૂપવાન્ સોઽસૌ પ્રસાદી સ્વકર્મમુક્તઃ કર્મણોઽપિ શિવમયત્વેન
સ્વસ્વરૂપતયાઽપ્રતિબન્ધકત્વાત્ સ્વકર્મપાશવિનિર્મુક્તઃ સન્ પ્રાણલિઙ્ગીતિ
નિગદ્યતે કથ્યત ઇત્યર્થઃ

પ્. ૨૨૭)
ઇતિ શ્રીમત્પદવાક્યપ્રમાણપારાવારધુરીણશ્રીમરિતોણ્ટદાર્યેણ
વિરચિતાયાં તત્ત્વપ્રદીપિકાખ્યાયાં સિદ્ધાન્તશિખામણિવ્યાખ્યાયાં
પ્રસાદિનઃ સપ્તવિધપ્રસઙ્ગો નામૈકાદશઃ પરિચ્છેદઃ

દ્વાદશઃ પરિચ્છેદઃ
અથ પ્રાણલિઙ્ગિસ્થલમ્
અગસ્ત્ય ઉવાચ
ભક્તો માહેશ્વરશ્ચેતિ પ્રસાદીતિ નિબોધિતઃ ।
એક એવ કથં ચૈષ પ્રાણલિઙ્ગીતિ કથ્યતે

એક એવ ભક્તો માહેશ્વરઃ પ્રસાદીતિ નિબોધિતઃ । એષ ચ કથં કેન પ્રકારેણ
પ્રાણલિઙ્ગીતિ કથ્યત ઇતિ પ્રશ્નાર્થઃ

શ્રીરેણુક ઉવાચ
ભક્તો માહેશ્વરશ્ચૈષ પ્રસાદીતિ ચ કીર્તિતઃ ।
કર્મપ્રાધાન્યયોગેન જ્ઞાનયોગોઽસ્ય કથ્યતે

એષ અયં શિવલિઙ્ગદીક્ષાસમ્પન્નઃ કર્મપ્રધાન્યયોગેન
એવંરૂપકર્મકાણ્ડોક્તક્રિયાપ્રધાનયોગેન ભક્ત ઇતિ માહેશ્વર ઇતિ
પ્રસાદીતિ કીર્તિતઃ । અસ્ય એવંવિધરૂપત્રયસમ્પન્નસ્ય જ્ઞાનયોગો
જ્ઞાનકાણ્ડોક્ત જ્ઞાનયોગઃ કથ્યતે । અનેન જ્ઞાનયોગેન પ્રસાદ્યેવ
પ્રાણલિઙ્ગીત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ

અથ કોઽયં પ્રાણલિઙ્ગીત્યત્ર-
પ્. ૨૨૯)
સર્વતત્ત્વમયઃ પ્રાણઃ સર્વજ્ઞાનમયઃ શિવઃ ।
અનયોર્યોગમેવૈતત્ પ્રાણલિઙ્ગમિહોચ્યતે ॥
ઇતિ વીરાગમોક્તરૂપપ્રાણલિઙ્ગવાન્ પ્રાણલિઙ્ગીત્યાહ-
લિઙ્ગં ચિદાત્મકં બ્રહ્મ તચ્છક્તિઃ પ્રાણરૂપિણી ।
તદ્રૂપલિઙ્ગવિજ્ઞાની પ્રાણલિઙ્ગીતિ કથ્યતે

ચિદ્રૂપં બ્રહ્મૈવ શિવલિઙ્ગમ્ તચ્છક્તિઃ શિવલિઙ્ગપીઠશક્તિઃ
પ્રાણરૂપિણી પ્રણવાત્મપ્રાણસ્વરૂપવતી પ્રણવસ્ય
વેદ્યસંસ્કારલક્ષણબિન્દુઘટિતત્વાત્
ચિત્ક્રિયાસામરસ્યલક્ષણોન્મેષશક્તિઘટિતત્વાચ્ચ સર્વતત્ત્વમયત્વમુક્તમ્ ।
તદ્રૂપલિઙ્ગવિજ્ઞાની તત્પ્રકારકલિઙ્ગજ્ઞાનવાન્ પ્રાણલિઙ્ગીતિ કથ્યત
ઇત્યર્થઃ

અથાસ્યાપિ સ્થલભેદાઃ સન્તિ કિમિત્યત્રાહ-
પ્રાણલિઙ્ગિસ્થલં ચૈતત્ પઞ્ચસ્થલસમન્વિતમ્ ।
પ્રાણલિઙ્ગિસ્થલં ચાદૌ પ્રાણલિઙ્ગાર્ચનં તતઃ

શિવયોગસમાધિશ્ચ તતો લિઙ્ગનિજસ્થલમ્ ।
અઙ્ગલિઙ્ગિસ્થલં ચાથ ક્રમાદેષાં ભિદોચ્યતે

સ્પષ્ટમ્ ॥ ૪-૫ ॥
અથ પ્રાણેષ્વન્તર્મનસો લિઙ્ગમાહુઃ ઊર્ધ્વં
પ્રાણમુન્નમયત્યપાનં પ્રત્યયસ્યતિ । મધ્યે વામનમાસીનં વિશ્વેદેવા
ઉપાસતે ॥ [કઠોપ૦ ૨।૬।૩] ઇત્યથર્વશિરઃકઠવલ્લીશ્રુત્યનુસારેણ
પ્રાણિલિઙ્ગિસ્થલં પઞ્ચભિઃ સૂત્રૈઃ પ્રતિપાદયતિ-
પ્રાણાપાનસમાઘાતાત્ કન્દમધ્યાત્તદુત્થિતમ્ ।
પ્રાણલિઙ્ગં તદાખ્યાતં પ્રાણાપાનનિરોધિભિઃ

પ્રાણાપાનસમાઘાતાદ્ દેશિકોપદેશેન પ્રાણાપાનવાયુસઙ્ઘટ્ટને સતિ
પ્. ૨૩૦)
કન્દમધ્યાદ્ નાભિકન્દમધ્યાદ્ યજ્જ્યોતિરુત્થિતમ્ ઉદ્ભૂતં ભવતિ તત્
તજ્જ્યોતિઃ પ્રાણલિઙ્ગમિતિ પ્રાણાપાનવાયુનિરોધવદ્ભિઃ
શિવયોગિભિરાખ્યાતં કથિતમિત્યર્થઃ

નન્વિદં કેન વિજ્ઞાતમિત્યત્રાહ-
પ્રાણો યત્ર લયં યાતિ ભાસ્કરે તુહિનં યથા ।
તત્પ્રાણલિઙ્ગમુદ્દિષ્ટં તદ્ધારી સ્યાત્ તદાકૃતિઃ

પ્રાણઃ પ્રાણવાયુઃ યત્ર યસ્મિન્ પરબ્રહ્મમયશિવલિઙ્ગે લયં
ભાસ્કરે તુહિનમિવ યાતિ તસ્માત્ પ્રાણલિઙ્ગમિત્યુદ્દિષ્ટમુપદિષ્ટમ્ તદ્ધારી
તત્પરામર્શી તદાકૃતિઃ તત્સ્વરૂપઃ સ્યાદિત્યર્થઃ । દેશકાલાદ્યચુમ્બિતત્વેન
સામાન્યાકારેણ ભાસમાનચિદહન્તૈવ પ્રાણલિઙ્ગમિતિ ભાવઃ

અથ તલ્લિઙ્ગં કેષાં સ્ફુરતીત્યત્રાહ-
જ્ઞાનિનાં યોગયુક્તાનામન્તઃ સ્ફુરતિ દીપવત્ ।
ચિદાકારં પરબ્રહ્મલિઙ્ગમજ્ઞૈર્ન ભાવ્યતે

ચિદાકારં સ્ફુરણં પરબ્રહ્મલિઙ્ગં પરબ્રહ્મમયપ્રાણલિઙ્ગં
યોગયુક્તાનાં શિવયોગયુક્તાનાં જ્ઞાનિનાં શિવજ્ઞાનિનામ્ અન્તઃ
હૃદયકમલે દીપવત્ સ્ફુરતિ પ્રકાશતે અજ્ઞૈઃ ગુરૂપદેશરહિતૈઃ પ્રાકૃતૈર્ન
ભાવ્યતે ન હૃદયઙ્ગમીક્રિયતે । હૃદયે વૈ બ્રહ્મ સોમસૂર્યાગ્નિમણ્ડલે
નિવાતદીપોપમસ્થાયિ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃ [વૃ૦ ઉ૦ ૪।૩।૭]
ઇત્યાદ્યુપનિષત્પ્રસિદ્ધમ્

પ્. ૨૩૧)
અથૈતાદૃશપ્રાણલિઙ્ગં વિહાય બાહ્યલિઙ્ગનિષ્ઠા મૂઢા ઇત્યાહ-
અન્તઃસ્થિતં પરં લિઙ્ગં જ્યોતીરૂપં શિવાત્મકમ્ ।
વિહાય બાહ્યલિઙ્ગસ્થા વિમૂઢા ઇતિ કીર્તિતાઃ

અત્ર બાહ્યલિઙ્ગમિષ્ટલિઙ્ગાતિરિક્તપ્રાકૃતલિઙ્ગપરમ્ ઇષ્ટલિઙ્ગસ્ય
ચિદાનન્દઘનત્વેનાન્તરત્વાદિતિ ભાવઃ

તસ્માદ્ બાહ્યલિઙ્ગવિમુખઃ સન્ ચિલ્લિઙ્ગપરામર્શ્યેવ પ્રાણલિઙ્ગીત્યાહ-
સંવિલ્લિઙ્ગપરામર્શી બાહ્યવસ્તુપરાઙ્મુખઃ ।
યઃ સદા વર્તતે યોગી પ્રાણલિઙ્ગી સ ઉચ્યતે

બાહ્યવસ્તુશબ્દેન બાહ્યલિઙ્ગં તત્પૂજાસાધનીભૂતદ્રવ્યં ચ
કથ્યતે । તત્ર વિમુખઃ સન્ સદા નિરન્તરં સંવિલ્લિઙ્ગપરામર્શી અભ્યન્તરે
ચિદ્રૂપપ્રાણલિઙ્ગવિચારવાન્ યઃ શિવયોગી વર્તતે સ શિવયોગી પ્રાણલિઙ્ગીતિ
કથ્યત ઇત્યર્થઃ

નનુ બાહ્યલિઙ્ગાદૌ વૈમુખ્યં કિનિબન્ધનમિત્યત્રાહ-
માયાવિકલ્પજં વિશ્વં હેયં સઞ્ચિન્ત્ય નિત્યશઃ ।
ચિદાનન્દમયે લિઙ્ગે વિલીનઃ પ્રાણલિઙ્ગવાન્

વિશ્વં માયાવિકલ્પજં માયિકગુણભેદસઞ્જાતમિતિ હેયં
ત્યજનીયમિતિ સઞ્ચિન્ત્ય સમ્યગ્ વિભાવ્ય નિત્યશઃ સદા ચિદાનન્દમયે
સચ્ચિદાનન્દરૂપે લિઙ્ગે પ્રાણલિઙ્ગે વિલીનો મનોલયવાન્ પ્રાણલિઙ્ગી
પ્રાણલિઙ્ગવાનિતિ કથ્યત ઇત્યર્થઃ

નનુ ચિલ્લિઙ્ગસ્ય નાદબિન્દુકલાતીતત્વાત્ પ્રાણસ્ય
નાદબિન્દુકલારૂપત્વાત્કથં તસ્ય પીઠરૂપત્વં સમ્ભવતીતિ શઙ્કાં
શમયન્ પ્રાણલિઙ્ગિસ્થલં સમાપયતિ-
સત્તા પ્રાણમયી શક્તિઃ સદ્રૂપં પ્રાણલિઙ્ગકમ્ ।
તત્સામરસ્યવિજ્ઞાનાત્ પ્રાણલિઙ્ગીતિ કથ્યતે

પ્. ૨૩૨)
સતો ભાવઃ સત્તેતિ અસ્મીત્યુત્તમપુરુષાન્તર્ગતસ્ફૂર્તિરેવ ચિલ્લિઙ્ગસ્ય
પ્રાણમયી જીવનભૂતા શક્તિઃ તાદૃશસ્ફુરણાભાવે જડત્વપ્રસઙ્ગાત્
સદ્રૂપં તાદૃશસ્ફુરણવદુત્તમપુરુષમયં પ્રાણલિઙ્ગમિત્યર્થઃ ।
તત્સામરસ્યવિજ્ઞાનાત્ તયોઃ શિવશક્ત્યોરન્યોન્યસામરસ્યવિજ્ઞાનાત્
પ્રાણલિઙ્ગીતિ કથ્યત ઇત્યર્થઃ

ઇતિ પ્રાણલિઙ્ગિસ્થલમ્
અથ પ્રાણલિઙ્ગાર્ચનસ્થલમ્
અથ પ્રાણલિઙ્ગિના વિધીયમાનસકલયોગશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધપ્રાણ-
લિઙ્ગાર્ચનપ્રકારં સપ્તભિઃ સૂત્રૈઃ પ્રતિપાદયતિ-
અન્તર્ગતં ચિદાકારં લિઙ્ગં શિવમયં પરમ્ ।
પૂજ્યતે ભાવપુષ્પૈર્યત્ પ્રાણલિઙ્ગાર્ચનં હિ તત્

હૃત્કમલગતં ચિદાકારં ઘટસ્ય કમ્બુગ્રીવાદિમત્ત્વમિવ
ચિત્સ્ફુરણમાકારં સ્વરૂપં યસ્ય તાદૃશં પરં સર્વોત્કૃષ્ટં યત્
શિવમયં લિઙ્ગં શિવસ્વરૂપવિશ્વપ્રાણલિઙ્ગં
ભાવપુષ્પૈરન્તઃકરણવૃત્તિવિશેષૈઃ પૂજ્યતે તત્ પ્રાણલિઙ્ગાર્ચનમિતિ હિ
પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ

અથ કુત્ર પૂજનીયમિત્યત્ર પ્રાણલિઙ્ગાશ્રયભૂતોર્ધ્વહૃત્કમલં
વર્ણયિત્વા ભાવપુષ્પૈઃ પૂજનીયમિત્યાહ-
અન્તઃપવનસંસ્પૃષ્ટે સુસૂક્ષ્મામ્બરશોભિતે ।
મૂર્ધન્યચન્દ્રવિગલત્સુધાસેકાતિશીતલે

બદ્ધેન્દ્રિયનવદ્વારે બોધદીપે હૃદાલયે ।
પદ્મપીઠે સમાસીનં ચિલ્લિઙ્ગં શિવવિગ્રહમ્ ।
ભાવયિત્વા સદાકાલં પૂજયેદ્ ભાવસ્તુભિઃ

અન્તઃપવનસંસ્પૃષ્ટે પ્રાણવાયુવ્યાપ્તે સુસૂક્ષ્મામ્બરશોભિતે
અતિસૂક્ષ્માકાશવિલસિતે
બ્રહ્મરન્ધ્રગતપૂર્ણચન્દ્રમણ્ડલસ્રવત્સુધાસેકેનાતિશીતલે
પ્રતિબદ્ધશ્રોત્રાદિપઞ્ચેદ્રિયનવદ્વારે શિવજ્ઞાનપ્રદીપે
પ્. ૨૩૩) ઊર્ધ્વહૃદયસદને પદ્મપીઠે દ્વાદશદલકમલકર્ણિકાયાં
સમાસીનં વિદ્યમાનં શિવવિગ્રહં મઙ્ગલમૂર્તિ ચિલ્લિઙ્ગં પ્રાણલિઙ્ગં
ભાવયિત્વા ગુરૂપદિષ્ટપ્રકારેણ ધ્યાત્વા
ભાવવસ્તુભિર્માનસિકપદાર્થૈઃ સદા પૂજયેદિત્યર્થઃ ॥ ૧૪-૧૫ ॥
અથ તાનિ વસ્તૂનિ કાનીત્યત્રાહ-
ક્ષમાઽભિષેકસલિલં વિવેકો વસ્ત્રમુચ્યતે ।
સત્યમાભરણં પ્રોક્તં વૈરાગ્યં પુષ્પમાલિકા

ગન્ધઃ સમાધિસમ્પત્તિરક્ષતા નિરહઙ્કૃતિઃ ।
શ્રદ્ધા ધૂપો મહાજ્ઞાનં જગદ્ભાસિ પ્રદીપિકા

ભ્રાન્તિમૂલપ્રપઞ્ચસ્ય નિવેદ્યં તન્નિવેદનમ્ ।
મૌનં ઘણ્ટાપરિસ્પન્દસ્તામ્બૂલં વિષયાર્પણમ્

વિષયભ્રાન્તિરાહિત્યં તત્પ્રદક્ષિણકલ્પના ।
બુદ્ધેસ્તદાત્મિકા શક્તિર્નમસ્કારક્રિયા મતા

એવંવિધૈર્ભાવશુદ્ધૈરુપચારૈરદૂષિતૈઃ ।
પ્રત્યુન્મુખમના ભૂત્વા પૂજયેલ્લિઙ્ગમાન્તરમ્

[૧. તુલનીય -
રત્નૈઃ કલ્પિતમાસનં હિમજલૈઃ સ્નાનં ચ દિવ્યામ્બરં
નાનારત્નવિભૂષિતં મૃગમદામોદાઙ્કિતં ચન્દનમ્ ।
જાતી ચમ્પકવિલ્વપત્રરચિતં પુષ્પં ચ ધૂપં તથા
દીપં દેવ દયાનિધે પશુપતે હત્કલ્પિતં ગૃહ્યતામ્ ॥ શિ૦ મા૦ પૂ૦]
ક્ષમૈવાભિષેકોદકમ્ નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેક એવ વસનમ્
સત્યમનનૃતવચનમાભરણમ્ વૈરાગ્યમ્ ઇહામુત્રફલભોગવિરાગ એવ
કુસુમમાલિકા ચિત્તૈકાગ્રતૈવ ગન્ધઃ નિરહઙ્કાર એવાક્ષતાઃ વિશ્વાસ એવ
ધૂપઃ વિશ્વપ્રકાશકં મહાજ્ઞાનં દીપઃ । અત્ર
ભ્રાન્તિશબ્દેનાજ્ઞાનં લક્ષ્યતે નાહમીશ્વર ઇત્યજ્ઞાનસ્ય
પ્. ૨૩૪)
મૂલપ્રપઞ્ચસ્ય શરીરાદ્યહઙ્કારવર્ગસ્ય યન્નિવેદનં તન્નૈવેદ્યમ્
મૌનં ઘણ્ટાનાદઃ તસ્ય અનાહતનાદાનુસન્ધાનહેતુત્વાત્ । વિષયાણાં
માતૃમાનમેયાત્મકાનાં ફેનાદેસ્તરઙ્ગદ્વારા સમુદ્રૈકલોલીભાવ ઇવ
મેયં માને માનં માતરિ તં પરમપ્રમાતરિ જ્યોતિર્લિઙ્ગે લયચિન્તનમેવ
પૂગપર્ણચૂર્ણાત્મકતામ્બૂલસમર્પણમિત્યર્થઃ । વિષયાણાં
શબ્દાદીનાં શિવાપેક્ષયા ભેદભ્રાન્તિરાહિત્યં પ્રદક્ષિણમ્
બુદ્ધેસ્તદાત્મિકા લિઙ્ગરૂપતા શક્તિઃ સામર્થ્યં બુદ્ધિવૃત્તેર્લિઙ્ગે લય
ઇત્યર્થઃ સ ચ નમસ્કારઃ ।
એવંવિધૈર્ભાવશુદ્ધૈરનિન્દિતૈરુપચારૈરબહિર્મુખમનાઃ સન્ આન્તરં
ચિલ્લિઙ્ગં પ્રાણલિઙ્ગં પૂજયેદિત્યર્થઃ ॥ ૧૬-૨૦ ॥
ઇતિ પ્રાણલિઙ્ગાર્ચનસ્થલમ્
અથ શિવયોગસમાધિસ્થલમ્
અથ યોગશ્ચિત્તવૃત્તિનિરોધઃ [પા૦ યો૦ સૂ૦ ૧।૨] ઇતિ યોગસૂત્રાનુસારેણ
પ્રાણલિઙ્ગાર્ચનલભ્યશિવયોગસમાધિસ્થલં નિરૂપયતિ-
અન્તઃક્રિયારતસ્યાસ્ય પ્રાણલિઙ્ગાર્ચનક્રમૈઃ ।
શિવાત્મધ્યાનસમ્પત્તિઃ સમાધિરિતિ કથ્યતે

પ્રાણલિઙ્ગાર્ચનક્રમૈઃ પૂર્વોક્તપ્રાણલિઙ્ગાર્ચનપ્રકારૈઃ
અન્તરઙ્ગક્રિયાતત્પરસ્યાસ્ય પ્રાણલિઙ્ગિનઃ શિવાત્મધ્યાનસમ્પત્તિઃ
લિઙ્ગાઙ્ગરૂપશિવજીવસમાનસામરસ્યાનુસન્ધાનસમ્પત્તિરેવ
સમાધિરિત્યર્થઃ

તત્કથમિત્યત્ર - યોઽસાવસૌ પુરુષઃ સોઽહમ્ ઇતિ
શ્રુત્યનુસારેણાજપાગાયત્રીરૂપશિવયોગેન સમાધિં કથયતિ-
પ્. ૨૩૫)
સર્વતત્ત્વોપરિગતં સચ્ચિદાનન્દભાસુરમ્ ।
સ્વપ્રકાશમનિર્દેશ્યમવાઙ્માનસગોચરમ્

ઉમાખ્યયામહાશક્ત્યા દીપિતં ચિત્સ્વરૂપયા ।
હંસરૂપં પરાત્માનં સોઽહંભાવેન ભાવયેત્ ।
તદેકતાનતાસિદ્ધિઃ સમાધિઃ પરમો મતઃ

સર્વતત્ત્વોપરિગતં ભૂમ્યાદિશિવાન્તષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વોત્તિર્ણત્વેન
વિદ્યમાનં સચ્ચિદાનન્દરૂપેણ પ્રકાશમાનમ્ યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય
મનસા સહ [તૈ૦ ઉ૦ ૨।૪।૧] ઇતિ શ્રુતેર્વાઙ્મનોમાર્ગાતીતમ્ અત એવેદમેતાદૃગિતિ
લક્ષિતુમશક્યં પ્રત્યક્ષાદિમાનાન્તરાગમ્યં શુક્લપટન્યાયેન
સ્વસમવેતસ્ફુરણરૂપોમાખ્યમહાશક્તિપ્રદીપિતં હંસરૂપં
પરમાત્માનં સોઽહંભાવેન સ એવાહમિતિ ભાવેન ભાવયેત્ ।
તદેકતાનતાસિદ્ધિઃ તયોર્જીવેશ્વરયોરેકત્વસિદ્ધિઃ પરમઃ સમાધિઃ
ઉત્કૃષ્ટસમાધિરિતિ મતં સમ્મતમિત્યર્થઃ । તચ્છબ્દવાચ્યસ્ય
ષડધ્વોત્તીર્ણત્વેન સૂતસંહિતોક્તેઃ
અકારાદિહકારાન્તવર્ણાધ્વપાશબદ્ધસ્ય જીવાત્મનશ્ચ અહમસ્મિ
પ્રથમજા [તૈ૦ ઉ૦ ૩।૧૦.૬] ઇતિ અહમાદિર્હિ દેવાનામ્ [ભ૦ ગી૦ ૧૦।૨] અહં સર્વસ્ય
પ્રભવો મત્તઃ સર્વં પ્રવર્તતે [ભ૦ ગી૦ ૧૦।૮] ઇત્યાદિપ્રમાણબલાત્ અકારઃ
શિવ આખ્યાતો હકારઃ શક્તિરુચ્યતે [સિ૦ શિ૦ ૨૦।૩૯] ઇતિ વક્ષ્યમાણપ્રકારેણ
ષડધ્વકારણીભૂતાનાહતનાદલક્ષણપરાવાક્-
શક્તિમયાસ્મદ્રૂપસમાવિષ્ટાત્મકત્વાનતિરિક્તત્વેન તાદાત્મ્યચિન્તનં
સમાધિરિતિ ભાવઃ ॥ ૨૨-૨૩ ॥
અથ-
પ્રાણરૂપ ઇહ જીવ ઉચ્યતે લિઙ્ગરૂપ ઇતિ શઙ્કરઃ સ્મૃતઃ ।
યસ્તદૈક્યમિતિ વેદિતાનયોઃ પ્રાણિલિઙ્ગવિદસૌ શિવયોગી ॥
પ્. ૨૩૬)
ઇતિ શઙ્કરસંહિતાવચનાનુસારેણ સમાધિસ્થસ્ય લક્ષણમાહ-
પરબ્રહ્મ મહાલિઙ્ગં પ્રાણો જીવઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
તદેકભાવમનનાત્ સમાધિસ્થઃ પ્રકીર્તિતઃ

મહાલિઙ્ગમેવ પરબ્રહ્મ પરબ્રહ્માખ્યપરશિવતત્ત્વમિતિ પ્રોક્તમ્
પ્રાણારૂઢો ભવેજ્જીવઃ ઇત્યાગમોક્તેઃ પ્રાણઃ પ્રાણ એવ જીવ ઇતિ પ્રોક્તઃ ।
તદેકભાવમનનાદ્ લિઙ્ગપ્રાણમધિકૃત્ય વિદ્યમાનયોર્લિઙ્ગાઙ્ગિનોઃ
શિવજીવયોઃ સમાનસમરસૈક્યચિન્તાવાન્ સમાધિસ્થઃ
શિવયોગસમાધિનિષ્ઠ ઇતિ પ્રકીર્તિત ઇત્યર્થઃ

અથ ગુદમવષ્ટભ્યાધરાદ્વાયુમુત્થાપ્ય સ્વાધિષ્ઠાનં ત્રિઃ
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય મણિપૂરકં ગત્વા અનાહતમતિક્રમ્ય વિશુદ્ધૌ
પ્રાણલિઙ્ગં નિરુધ્ય આજ્ઞામનુધ્યાયન્ બ્રહ્મરન્ધ્રં ધ્યાયન્
ત્રિમાત્રોઽહમિતિ સર્વદા ધ્યાયેત્ [હંસો૦ ૪] ઇતિ હંસોપનિષદ્વચનાનુસારેણ
સકલસમાધિં પ્રકાશયતિ-
અન્તઃ ષટ્ચક્રરૂઢાનિ પઙ્કજાનિ વિભાવયેત્ ।
બ્રહ્માદિસ્થાનભૂતાનિ ભ્રૂમધ્યાન્તાનિ મૂલતઃ

ભ્રૂમધ્યાદૂર્ધ્વભાગે તુ સહસ્રદલમમ્બુજમ્ ।
ભાવયેત્તત્ર વિમલં ચન્દ્રબિમ્બં તદન્તરે

સૂક્ષ્મરન્ધ્રંવિજાનીયાત્ તત્કૈલાસપદં વિદુઃ ।
તત્રસ્થં ભાવયેચ્છમ્ભું સર્વકારણકારણમ્

અન્તઃ જીવેશ્વરાશ્રયીભૂતસૂક્ષ્મશરીરમધ્યે ષટ્ચક્રરૂઢાનિ
ષટ્ચક્રોત્પન્નાનિ પઙ્કજાનિ ષટ્કમલાનિ મૂલત આધારમારભ્ય
ભ્રૂમધ્યાન્તાનિ આજ્ઞાચક્રાન્તાનિ બ્રહ્માદિસ્થાનભૂતાનિ ભાવયેદ્
ગુરૂપદિષ્ટપ્રકારેણ ચિન્તયેત્ । ભ્રૂમધ્યાદૂર્ધ્વભાગે તુ બ્રહ્મરન્ધ્ર
ઇત્યર્થઃ સહસ્રદલમમ્બુજં સહસ્રશક્તિદલાલઙ્કૃતકમલં ભાવયેત્ । તત્ર
તત્કમલમધ્યે વિમલં નિર્મલં ચન્દ્રબિમ્બં સોમમણ્ડલં ભાવયેત્ ।
એતદન્તરે તચ્ચન્દ્રમણ્ડલમધ્યે સૂક્ષ્મરન્ધ્રં
વાલાગ્રસમાનાતિસૂક્ષ્મરન્ધ્રં વિજાનીયાત્ ઉપદેશાજ્જાનીયાત્ । તત્
તત્સૂક્ષ્મરન્ધ્રં કૈલાસપદં કૈલાસસ્થાનં સદ્ વિદુઃ શાસ્ત્રજ્ઞા
જાનીયુઃ । તત્રસ્થં શમ્ભું શિવં સર્વકારણકારણં
બ્રહ્માદિકારણેશાનામપિ કારણીભૂતં સન્તં ભાવયેત્ સ્વાત્માભેદેન
ધ્યાયેદિત્યર્થઃ ॥ ૨૫-૨૭ ॥
પ્. ૨૩૭)
અથાધારસ્વાધિષ્ઠાનગતપૃથ્વીજલસઙ્ઘટ્ટેન
મણિપૂરકાખ્યનાભિકન્દમુત્પત્ય
તદનુદ્ભૂતાનાહતાખ્યહૃદયદ્વાદશદલકમલે
તપિન્યાદિદ્વાદશકલાયુક્તસૂર્યમણ્ડલં ભાતિ । તદુપરિ
ષોડશદલયુક્તવિશુદ્ધિકમલે અમૃતાદિષોડશકલાયુક્તચન્દ્રમણ્ડલં
વિભાતિ । તદુપરિ દ્વિદલયુક્તાજ્ઞાચક્રે
જ્વલિન્યાદિદશકલાત્મકવહ્નિમણ્ડલં પ્રકાશતે । તદુપરિ
સહસ્રદલાલઙ્કૃતબ્રહ્મચક્રે તદષ્ટાત્રિંશત્કલોપેતકુણ્ડલીમણ્ડલોપરિ
લિઙ્ગાઙ્ગસમારસ્યલક્ષણશિવયોગસમાધિસમ્પન્નસ્ય પ્રાણલિઙ્ગિનઃ
શિવાનન્દવ્યતિરેકેણ માયિકસુખાનુભવો નાસ્તીતિ સૂત્રદ્વયેનાહ-
બહિર્વાસનયા વિશ્વં વિકલ્પાર્થં પ્રકાશતે ।
અન્તર્વાસિતચિત્તાનામાત્માનન્દઃ પ્રકાશતે

ઇદમિતિ બહિર્મુખેન સંસ્કારેણ સર્વં જગત્ સઙ્કલ્પવિકલ્પાર્થં
પ્રકાશતે । અહમિત્યન્તર્મુખે પરિમિલિતચિત્તાનામ્ આત્માનન્દઃ શિવાનન્દ એવ
પ્રકાશત ઇત્યર્થઃ

નનુ બહિર્વાસના કથં ગચ્છતીતિ તત્રાહ-
આત્મારણિસમુત્થેન પ્રમોદમથનાત્ સુધીઃ ।
જ્ઞાનાગ્નિના દહેત્ સર્વં પાશજાલં જગન્મયમ્

પ્. ૨૩૮)
સુધીઃ પ્રાણલિઙ્ગી પ્રમોદમથનાત્ શિવસુખસ્ય વિચારાદ્
આત્મારણિસમુત્થેન જ્ઞાનાગ્નિના શિવાભેદજ્ઞાનાગ્નિના સર્વં
જગન્મયં મલમાયાદિપાશસમૂહં દહેદ્ ભસ્મીકુર્યાદિત્યર્થઃ

અથ શિવધ્યાનમહત્ત્વં સૂત્રદ્વયેન કથયન્
શિવયોગસમાધિસ્થલં સમાપયતિ-
સંસારવિષવૃક્ષસ્ય પઞ્ચક્લેશપલાશિનઃ
[અવિદ્યાઽસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશાઃ પઞ્ચક્લેશાઃ (પા૦ યો૦ સૂ૦ ૨।૩)] ।
છેદને કર્મમૂલસ્ય પરશુઃ શિવભાવના

ધર્માધર્મલક્ષણકર્મમૂલસ્ય અવિદ્યાદિપઞ્ચક્લેશલક્ષણપર્ણવતો
જનનમરણલક્ષણસંસારવિષવૃક્ષસ્ય છેદને શિવધ્યાનમેવ
પરશુરિત્યર્થઃ

અજ્ઞાનરાક્ષસોન્મેષકારિણઃ સંહૃતાત્મનઃ ।
શિવધ્યાનં તુ સંસારતમસશ્ચણ્ડભાસ્કરઃ

અજ્ઞાનલક્ષણરાક્ષસનયનોન્મીલનકારિણો નિબિડતરસંસારાન્ધકારસ્ય
શિવધ્યાનં ચણ્ડભાસ્કરઃ પ્રચણ્ડમાર્તણ્ડ ઇત્યર્થઃ

ઇતિ શિવયોગસમાધિસ્થલમ્
અથલિઙ્ગનિજસ્થલમ્
પ્. ૨૩૯)
અથૈવંવિધશિવયોગસમ્પન્નસ્ય પ્રત્યક્ષીભૂતલિઙ્ગનિજસ્થલં નિરૂપયતિ-
સ્વાન્તસ્થશિવલિઙ્ગસ્ય પ્રત્યક્ષાનુભવસ્થિતિઃ ।
યસ્યૈવ પરલિઙ્ગસ્ય નિજમિત્યુચ્યતે બુધૈઃ

સ્વાત્મનિ તાદાત્મ્યેન સ્થિતસ્ય શિવલિઙ્ગસ્ય યયા
પ્રત્યક્ષાનુભવસ્થિતિર્દેશકાલાકારકૃતસઙ્કોચાભાવેન સામાન્યતોઽહમિતિ
પ્રત્યક્ષાનુભવસ્થિતિરસ્તિ સૈવ પરલિઙ્ગસ્ય મહાલિઙ્ગસ્ય નિજમિતિ
નિજસ્વરૂપમિતિ બુધૈરાત્મતત્ત્વજ્ઞાનિભિરૂ-ઉચ્યતે કથ્યત ઇત્યર્થઃ

અથ તત્સ્વરૂપં સૂત્રદ્વયેન પ્રકટયતિ-
બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદયો દેવાઃ સર્વે વેદાદયસ્તથા ।
લીયન્તે યત્ર ગમ્યન્તે તલ્લિઙ્ગં બ્રહ્મ કેવલમ્

બ્રહ્માવિષ્ણુપ્રભૃતિદેવા વેદાગમપુરાણાદિશબ્દસમૂહાશ્ચ યત્ર
લયં ગચ્છન્તિ પુનઃ પ્રકાશયન્તિ તદ્ લિઙ્ગં લિઙ્ગશબ્દાભિધેયં કેવલં
બ્રહ્મ બ્રહ્મૈવેત્યર્થઃ

નનુ લિઙ્ગશબ્દાભિધેયં વિશ્વોત્પત્તિલયસ્થાનં બ્રહ્મૈવ ચેત્
તચ્છિવસ્વરૂપં વા તદ્વ્યતિરિક્તં વેત્યત્રાહ-
ચિદાનન્દમયઃ સાક્ષાચ્છિવ એવ નિરઞ્જનઃ ।
લિઙ્ગમિત્યુચ્યતે નાન્યદ્ યતઃ સ્યાદ્વિશ્વસમ્ભવઃ

યતો બ્રહ્મસ્વરૂપલિઙ્ગાદ્ વિશ્વસમ્ભવો વિશ્વોત્પત્તિઃ સ્યાત્ તલ્લિઙ્ગં
બ્રહ્મસ્વરૂપલિઙ્ગં ચિદાનન્દમયઃ સચ્ચિદાનન્દસ્વરૂપઃ નિરઞ્જનઃ
દોષરહિતઃ સાક્ષાત્ પ્રત્યક્ષીભૂતઃ શિવ એવેત્યુચ્યતે નાન્યત્ અન્યદ્વસ્તુ નોચ્યત
ઇત્યર્થઃ

પ્. ૨૪૦)
અથ નિષ્કર્ષમાહ-
બહુનાત્ર કિમુક્તેન લિઙ્ગમિત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।
શિવાભિધં પરં બ્રહ્મ ચિદ્રૂપં જગદાસ્પદમ્

અત્ર અસ્મિન્ વિષયે બહુભાષણેન કિમ્?
જગદાધારભૂતસ્ફુરણસ્વભાવં પરબ્રહ્મૈવ શિવાભિધં
પરશિવાભિધાનં લિઙ્ગં નિજલિઙ્ગમિતિ બુધૈઃ શાસ્ત્રજ્ઞૈરુચ્યત ઇત્યર્થઃ

માયિકવેદાન્તમતસિદ્ધં લિ"ગં નિજલિઙ્ગં ન ભવતીતિ સૂત્રદ્વયેન
પ્રતિપાદયતિ-
વેદાન્તવાક્યજાં વિદ્યાં લિઙ્ગમાહુસ્તથાઽપરે ।
તદસજ્જ્ઞેયરૂપત્વાલ્લિઙ્ગસ્ય બ્રહ્મરૂપિણઃ

વેદાન્તવાક્યજાં પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ અહં બ્રહ્માસ્મિ તત્ત્વમસિ
અયમાત્મા બ્રહ્મ ઇત્યાદિવેદાન્તવાક્યપ્રકાશિતાં વિદ્યાં તથા
તત્પ્રકાશકં નિજલિઙ્ગં સદ્ અપરે વેદાન્તજ્ઞાનિન આહુઃ તત્
તદ્વેદાન્તવાક્યપ્રકાશિતજ્ઞાનલિઙ્ગં બ્રહ્મરૂપિણઃ પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણો
લિઙ્ગસ્ય જ્ઞેયરૂપત્વાદ્ નિજલિઙ્ગરૂપચિદહંપ્રકાશવેદ્યત્વાત્ અસદ્
અપ્રશસ્તમિત્યર્થઃ પ્રમાણાનાં પ્રમાતૃભિત્તિલગ્નત્વેનૈવ
પ્રમેયપ્રકાશકત્વનિયમાત્ અન્યથા બૌદ્ધમતપ્રવેશાપત્તેઃ
બ્રહ્માલિઙ્ગસ્ય પ્રમેયપદપ્રવિષ્ટત્વેન પ્રમાત્રન્તરસાપેક્ષત્વાદિતિ

અથ મતાન્તરં નિરાકરોતિ-
અવ્યક્તં લિઙ્ગમિત્યાહુર્જગતાં મૂલકારણમ્ ।
લિઙ્ગી મહેશ્વરશ્ચેતિ મતમેતદસઙ્ગતમ્

પ્. ૨૪૧)
જગતાં મૂલકારણમવ્યક્તં માયાતત્ત્વં લિઙ્ગમિત્યાહુઃ
મહેશ્વરો લિઙ્ગી ચેતિ લિઙ્ગવાનિત્યાહુઃ । એતન્મતમ્ માયાં તુ પ્રકૃતિં
વિન્દ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ [શ્વે૦ ઉ૦ ૪।૧૦] ઇતિ શ્વેતાશ્વતરાણાં મતમ્
અસઙ્ગતં પ્રાણલિઙ્ગિનામસમ્મતમ્ પ્રકૃતેર્જડત્વેન હેયકોટિપ્રવિષ્ટત્વાદિતિ

અથ-
ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકં
નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતોઽયમગ્નિઃ ।
તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં
તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ ॥
ઇતિ કઠવલ્લીશ્રુત્યનુસારેણ પ્રાણલિઙ્ગિનાં સમ્મતં
નિજલિઙ્ગસ્વરૂપં સૂત્રદ્વયેન પ્રતિપાદયતિ-
ન સૂર્યો ભાતિ તત્રેન્દુર્ન વિદ્યુન્ન ચ પાવકઃ ।
ન તારકા મહાલિઙ્ગે દ્યોતમાને પરાત્મનિ

પરાત્મનિ પરમાત્મનિ મહાલિઙ્ગે દ્યોતમાને સતિ તત્ર તસ્મિન્
મહાપ્રકાશે ન સૂર્યઃ સૂર્યો ન ભાતિ નેન્દુઃ ચન્દ્રો ન ભાતિ પાવકો ન
ભાતિ વિદ્યુચ્ચ ન ભાતિ નક્ષત્રાણિ ચ ન ભાન્તિ

તર્હિ તેષાં ભાસનં કથમિત્યત્રાહ-
જ્યોતિર્મયં પરં લિઙ્ગં શ્રુતિરાહ શિવાત્મકમ્ ।
તસ્ય ભાસા સર્વમિદં પ્રતિભાતિ ન સંશયઃ

પ્. ૨૪૨)
શિવાત્મકં પરં લિઙ્ગં મહાલિઙ્ગમેવ
જ્યોતિર્મયમન્યાનપેક્ષપ્રકાશરૂપમ્ । તસ્માત્ તસ્ય ભાસા
જ્યોતિર્લિઙ્ગપ્રકાશેનૈવ ઇદં સર્વં સૂર્યચન્દ્રાદિકં સર્વં પ્રતિભાતિ । અત્ર
સન્દેહો નાસ્તીતિ કઠવલ્લીશ્રુતિરાહેત્યર્થઃ । અયં ભાવઃ -
વહ્ન્યર્કસોમાનાં માતૃમાનમેયાત્મકત્રિપુટીમયપ્રપઞ્ચરૂપત્વાદ્
એતેષાં પ્રકાશો મહાલિઙ્ગપ્રકાશાધીન ઇતિ સિદ્ધત્વેન
પુનસ્તન્મહાલિઙ્ગં વેદાન્તજન્યજ્ઞાનપ્રકાશ્યમિત્યઙ્ગીકૃતં ચેત્
પરાધીનપ્રકાશત્વેનાત્યન્તજડત્વપ્રસઙ્ગાત્ । અપ્રમેયં સ્વપ્રકાશં વસ્તુ
નિજલિઙ્ગશબ્દાર્થઃ । અસ્મન્મતે નિગમાગમાદિપ્રમાણાનાં
સ્વશક્તિમયત્વેન સ્વસંવેદ્યત્વાન્ન દોષ ઇતિ

અથ સૂત્રદ્વયેન લિઙ્ગમહત્ત્વમુક્ત્વા નિજલિઙ્ગસ્થલં સમાપયતિ-
લિઙ્ગાન્નાસ્તિ પરં તત્ત્વં યદસ્માજ્જાયતે જગત્ ।
યદેતદ્રૂપતાં ધત્તે યદત્ર લયમશ્નુતે

યત્ર લિઙ્ગે યતો યસ્માત્ કારણાદ્ યજ્જગજ્જાયતે ઉત્પદ્યતે યજ્જગદ્
એતદ્રૂપતાં સ્થિતિરૂપતાં ધત્તે દધાતિ યજ્જગદ્ લયં સંહારમ્ અશ્નુતે
અનુભવતિ તસ્માત્ કારણાદ્ અસ્માલ્લિઙ્ગાદ્
અન્યાનપેક્ષભાસમાનસ્વપ્રકાશમયનિજલિઙ્ગાત્ પરં તત્ત્વં નાસ્તિ

તસ્માલ્લિઙ્ગં પરં બ્રહ્મ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણમ્ ।
નિજરૂપમિતિ ધ્યાનાત્ તદવસ્થા પ્રજાયતે

તસ્માત્ સચ્ચિદાનન્દસ્વરૂપં પરબ્રહ્મૈવ નિજરૂપં લિઙ્ગમિતિ
ધ્યાનાત્ ચિન્તનાત્ તદવસ્થા લિઙ્ગમેવ નિજમિત્યવસ્થા પ્રજાયતે પ્રકાશત
ઇત્યર્થઃ

પ્. ૨૪૩)
ઇતિ લિઙ્ગનિજસ્થલમ્
અથાઙ્ગલિઙ્ગસ્થલમ્
અથ લિઙ્ગનિજાઙ્ગિનમઙ્ગલિઙ્ગિનં સૂત્રદ્વયેન નિરૂપયતિ-
જ્ઞાનમઙ્ગમિતિ પ્રાહુર્જ્ઞેયં લિઙ્ગં સનાતનમ્ ।
વિદ્યતે તદ્દ્વયં યસ્ય સોઽઙ્ગલિઙ્ગીતિ કીર્તિતઃ

જ્ઞાનં શિવજ્ઞાનવાન્ જીવઃ અઙ્ગમ્ અઙ્ગમિતિ પ્રાહુરિત્યર્થઃ ।
જ્ઞેયં તેન શિવજ્ઞાનવતાનેન સાક્ષાત્કરણીયં વસ્તુ સનાતનં નિત્યં
લિઙ્ગમિતિ પ્રાહુઃ દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા [મું૦ ઉ૦ ૩।૧।૧] ઇતિ શ્રુતેઃ ।
એતદ્દ્વયમ્ અઙ્ગલિઙ્ગદ્વયં યસ્ય પ્રાણલિઙ્ગિનો વર્તતે સોઽઙ્ગલિઙ્ગી કીર્તિત
ઇત્યર્થઃ

અથૈવં ચેદ્ ભેદવાદિમતપ્રવેશો જાત ઇત્યત્રાહ-
અઙ્ગે લિઙ્ગં સમારૂઢં લિઙ્ગે ચાઙ્ગમુપસ્થિતમ્ ।
એતદસ્તિ દ્વયં યસ્ય સ ભવેદઙ્ગલિઙ્ગવાન્

અઙ્ગે જીવાત્મનિ લિઙ્ગં શિવલિઙ્ગં સમારૂઢં સામરસ્યેનાસ્તિ
લિઙ્ગે શિવલિઙ્ગે અઙ્ગં જીવ ઉપસ્થિતં સામરસ્યેનાસ્તિ । એતદ્દ્વયં યસ્યાસ્તિ
બીજાઙ્કુરન્યાયેનૈવંવિધજ્ઞાનદ્વયં યસ્ય પ્રાણલિઙ્ગિનોઽસ્તિ
સોઽઙ્ગલિઙ્ગવાનિત્યર્થઃ

નન્વત્ર જ્ઞાનમાત્રમેવ વિવક્ષિતં કિમિત્યત્રાહ-
જ્ઞાત્વા યઃ સતતં લિઙ્ગં સ્વાન્તઃસ્થં જ્યોતિરાત્મકમ્ ।
પૂજયેદ્ ભાવયેન્નિત્યં તં વિન્દ્યાદઙ્ગલિઙ્ગિનમ્

યઃ પ્રાણલિઙ્ગી સ્વાન્તઃસ્થં સ્વહૃદયકમલસ્થં જ્યોતિરાત્મકં
જ્યોતિર્મયં સતતં નિત્યં લિઙ્ગં નિજલિઙ્ગં જ્ઞાત્વા સામરસ્યરૂપં
શ્રુતિગુરુસ્વાનુભવૈર્વિદિત્વા
પ્. ૨૪૪)
પૂજયેદ્ ધ્યાયેત્ તં પ્રાણલિઙ્ગિનં વિન્દ્યાદ્ જાનીયાદિત્યર્થઃ

અથ નિજલિઙ્ગપર્યાયનામાન્યુક્ત્વા તત્ર દૃઢચિત્તવાન્ જીવન્મુક્ત ઇતિ
સૂત્રત્રયેણ કથયતિ-
જ્ઞાયતે લિઙ્ગમેવૈકંસર્વૈઃ શાસ્ત્રૈઃ સનાતનૈઃ ।
બ્રહ્મેતિ વિશ્વધામેતિ વિમુક્તેઃ પરમિત્યપિ

મુક્તિરૂપમિદં લિઙ્ગમિતિ યસ્ય મનઃસ્થિતિઃ ।
સ મુક્તો દેહયોગેઽપિ સ જ્ઞાની સ મહાગુરુઃ

એકં નિજલિઙ્ગમેવ પરબ્રહ્મેતિ જગદાધારમિતિ પરમુક્તિસ્થાનમિતિ
વાચા વિરૂપનિત્યયા ઇતિ શ્રુતેરારમ્ભવિવક્ષાધ્યવસાયોક્તિરૂપેણ
શિવશક્તિમયત્વાત્ સનાતનૈઃ નિત્યૈઃ સર્વૈઃ શાસ્ત્રૈઃ
નિગમાગમાદિપ્રમાણૈર્જ્ઞાયતે ઇદં નિજલિઙ્ગં મુક્તિરૂપં
પરમુક્તિસ્વરૂપમિતિ યસ્ય પ્રાણિલિઙ્ગિનો મનઃસ્થતિઃ સ દેહયોગેઽપિ મુક્તઃ
પુનર્જન્માન્તરાભાવાજ્જીવન્મુક્તઃ સ જ્ઞાની સ એવ શિવજ્ઞાનવાન્ સ
મહાગુરુઃ શ્રીગુરુરિત્યર્થઃ ॥ ૪૫-૪૬ ॥
અથૈવં લિઙ્ગનિજજ્ઞાનશૂન્યાનાં મુક્તિર્નાસ્તીત્યાહ-
અનાદિનિધનં લિઙ્ગં કારણં જગતામિતિ ।
યે ન જાનન્તિ તે મૂઢા મોક્ષમાર્ગબહિષ્કૃતાઃ

અનાદિનિધનમ્ ઉત્પત્તિવિનાશરહિતમિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્

અથ પ્રાણલિઙ્ગાર્ચનાદિધર્મવાન્ પ્રાણલિઙ્ગ્યેવ
જ્ઞાનપરિપાકવશાત્ શરણ ઇત્યભિધાનવાનિત્યુક્ત્વા પ્રાણલિઙ્ગિસ્થલં
સમાપયતિ-
પ્. ૨૪૫)
યઃ પ્રાણલિઙ્ગાર્ચનભાવપૂર્વૈ-
ર્ધર્મૈરુપેતઃ શિવભાવિતાત્મા ।
સ એવ તુર્યઃ પરિકીર્તિતોઽસૌ
સંવિદ્વિપાકાચ્છરણાભિધાનઃ

ઇતિ શ્રીમત્ષટ્સ્થલબ્રહ્મિણ શિવયોગિનામ્ના રેણુકાચાર્યેણ વિરચિતે
સિદ્ધાન્તશિખામણૌ પ્રાણલિઙ્ગિનઃ પઞ્ચસ્થલપ્રસઙ્ગો નામ દ્વાદશઃ
પરિચ્છેદઃ

યઃ પ્રાણલિઙ્ગી પ્રાણલિઙ્ગપૂજાચારપ્રમુખૈઃ ધર્મૈઃ શિવાચારૈઃ
સમેતઃ સન્ લિઙ્ગરૂપેણ ભાવિતાઙ્ગસ્વરૂપવાન્ તુર્યઃ ભક્તાપેક્ષયા
ચતુર્થઃ સ એવાસૌ પ્રાણલિઙ્ગી જ્ઞાનપરિપાકવશાત્ શરણ
ઇત્યભિધાનવાનિત્યર્થઃ

ઇતિ શ્રીમત્પદવાક્યપ્રમાણપારાવારધુરીણશ્રીમરિતોણ્ટદાર્યેણ
વિરચિતાયાં તત્ત્વપ્રદીપિકાખ્યાયાં સિદ્ધાન્તશિખામણિવ્યાખ્યાયાં
પ્રાણલિઙ્ગિપઞ્ચસ્થલપ્રસઙ્ગનામા દ્વાદશઃ પરિચ્છેદઃ

ત્રયોદશઃ પરિચ્છેદઃ
અથ શરણસ્થલમ્
અથાગસ્ત્યપ્રશ્નઃ । અગસ્ત્ય ઉવાચેતિ-
માહેશ્વરઃ પ્રસાદીતિ પ્રાણલિઙ્ગીતિ બોધિતઃ ।
કથમેષ સમાદિષ્ટઃ પુનઃ શરણસંજ્ઞકઃ

માહેશ્વરઃ પ્રસાદીતિ બોધિતઃ । પ્રાણલિઙ્ગ્યેવ પુનઃ કથં કેન
પ્રકારેણ શરણાભિધાનવાનિત્યર્થઃ

અસ્ય પ્રશ્નસ્યોત્તરં નિરૂપયતિ રેણુક ઉવાચેતિ-
અઙ્ગલિઙ્ગી જ્ઞાનરૂપઃ સતી જ્ઞેયઃ શિવઃ પતિઃ ।
યત્સૌખ્યં તત્સમાવેશે તદ્વાન્ શરણનામવાન્

જ્ઞાનરૂપઃ શિવજ્ઞાનમેવ સ્વરૂપં યસ્ય સ તાદૃશઃ
શિવજ્ઞાનવાનિત્યર્થઃ । અઙ્ગલિઙ્ગી અઙ્ગલિઙ્ગસામરસ્યવાન્ પ્રાણલિઙ્ગી સતીતિ
જ્ઞેયઃ । શિવઃ શિવલિઙ્ગમેવ પતિઃ પતિરિતિ જ્ઞેયઃ । તત્સમાવેશે
તયોરઙ્ગલિઙ્ગરૂપયોઃ સ્ત્રીપુરુષયોઃ સમાનસમરસરૂપયોગે યત્સૌખ્યં
યથા સ્ત્રિયા સમ્પરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિઞ્ચન વેદ નાન્તરમ્ [વૃ૦ ઉ૦ ૪।૩।૨૧] ઇતિ
બૃહદારણ્યકશ્રુતિપ્રસિદ્ધં યત્સૌખ્યમસ્તિ તદ્વાન્ તાદૃશસૌખ્યવાન્
શરણનામવાનિત્યર્થઃ

પ્. ૨૪૭)
અથ અસ્યાપિ સ્થલભેદોઽસ્તિ કિમિત્યત્રાહ-
સ્થલમેતત્સમાખ્યાતં ચતુર્ધા ધર્મભેદતઃ ।
આદૌ શરણમાખ્યાતં તતસ્તામસવર્જનમ્

તતો નિર્દેશમુદ્દિષ્ટં શીલસમ્પાદનં તતઃ ।
ક્રમાલ્લક્ષણમેતેષાં કથયામિ નિશામ્યતામ્

એતત્સ્થલં શરણસ્થલં ધર્મભેદત આચારભેદાત્ ચતુર્ધા
ચતુર્વિધમિતિ સમાખ્યાતમ્ । આદૌ શરણસ્થલમ્ તદનન્તરં
તામસનિરસનસ્થલમ્ તતો નિર્દેશસ્થલમ્ અથ શીલસમ્પાદનસ્થલમ્
ઉદ્દિષ્ટમુપદિષ્ટમ્ । એષાં ચતુર્ણાં લક્ષણં ક્રમાદ્ વદિષ્યામિ
શ્રૂયતામિત્યર્થઃ ॥ ૩-૪ ॥
સતી ચાહં પતિર્લિઙ્ગં હૃદિયુક્તઃ સ્વયં પ્રભુઃ ।
પ્રાપઞ્ચિકસુખં નાસ્તિ શરણસ્થલમુત્તમમ્ ॥
ઇતિ શઙ્કરસંહિતાવચનાનુસારેણ શરણસ્થલં નિરૂપયતિ-
સતીવ રમણે યસ્તુ શિવે શક્તિં વિભાવયન્ ।
તદન્યવિમુખઃ સોઽયં જ્ઞાતઃ શરણનામવાન્

રમણે પ્રાણકાન્તવિષયે સતીવ પતિવ્રતા સ્ત્રીવ યસ્તુ શિવે
શિવલિઙ્ગવિષયે સ્વાત્માનં શક્તિં સ્ત્રિયં ભાવયન્ તદન્યવિમુખઃ
શિવલિઙ્ગાદન્યત્ર દેવતાન્તરે તિર્યઙ્મુખઃ સન્ અસ્તિ સોઽયં શરણવાન્
શરણસ્થલવાનિતિ જ્ઞાતો જ્ઞાતું યોગ્ય ઇત્યર્થઃ

અથ બહુદૃષ્ટાન્તપૂર્વકં શિવલિઙ્ગાસક્ત એવ શરણ ઇત્યુપપાદયતિ-
પરિજ્ઞાતે શિવે સાક્ષાત્ કો વાન્યમભિકાઙ્ક્ષતિ ।
નિધાને મહતિ પ્રાપ્તે કઃ કાચં યાચતેઽન્યતઃ

પ્. ૨૪૮)
શિવે પરમશિવે સાક્ષાત્ પ્રસિદ્ધશ્રુત્યાદિપ્રમાણૈઃ પરિજ્ઞાતે
બ્રહ્માદિભ્યો મહાનિતિ જ્ઞાતે સતિ કો વાન્યં કાઙ્ક્ષતિ ન કાઙ્ક્ષતીત્યર્થઃ ।
યથા મહતિ નિધાને પ્રાપ્તે સતિ અન્યતઃ અન્યસ્માત્ કાચં કાચમણિં કો
યાચતે? ન કોઽપિ ઇત્યર્થઃ તથા શિવાદન્યત્ર દેવતાન્તરે વિમુખઃ શરણ
ઇત્યર્થઃ

શિવાનન્દં સમાસાદ્ય કો વાન્યમુપતિષ્ઠતે ।
ગઙ્ગામૃતં પરિત્યજ્ય કઃ કાઙ્ક્ષેન્મૃગતૃષ્ણિકામ્

શિવાનન્દં શિવલિઙ્ગસુખં સમાસાદ્ય પ્રાપ્ય કો દેવતાન્તરમ્
ઉપતિષ્ઠતે આશ્રયતિ નાશ્રયતીત્યર્થઃ । ગઙ્ગોદકં પરિત્યજ્ય કો
મૃગતૃષ્ણિકાં મરીચિકાજલં કાઙ્ક્ષેદ્ ઇચ્છેત્ તથા શિવાદન્યત્ર વિમુખઃ
શરણ ઇત્યર્થઃ

સંસારતિમિરચ્છેદે વિના શઙ્કરભાસ્કરમ્ ।
પ્રભવન્તિ કથં દેવાઃ ખદ્યોતા ઇવ દેહિનામ્

ખદ્યોતા અલ્પપ્રકાશિનઃ પ્રાણિવિશેષાઃ યથાન્ધકારનિવારણે
સમર્થા ન ભવન્તિ ભાસ્કરઃ સમર્થો ભવતિ તથા સંસારતિમિરચ્છેદે
શઙ્કરભાસ્કરં વિના બ્રહ્માદયો દેવાઃ સમર્થા ન ભવન્તીતિ
શિવાદન્યત્ર વિમુખઃ શરણ ઇત્યર્થઃ

સંસારાર્તઃ શિવં યાયાદ્ બ્રહ્માદ્યૈઃ કિં ફલં સુરૈઃ ।
ચકોરસ્તૃષિતઃ પશ્યેચ્ચન્દ્રં કિં તારકા અપિ

તૃષિતઃ પિપાસાર્દિતચકોરઃ ચન્દ્રં યથા પશ્યેત્ તારકા ન પશ્યેત્ તથા
સંસારેણ શ્રમિતો બ્રહ્માદ્યૈઃ કિં ફલમિતિ શિવમેવાશ્રયેત્ ।
તાદૃશચકોરવદન્યત્ર વિમુખઃ શિવશરણ ઇત્યર્થઃ

પ્. ૨૪૯)
શિવ એવ સમસ્તાનાં શરણ્યઃ શરણાર્થિનામ્ ।
સંસારોરગદષ્ટાનાં સર્વજ્ઞઃ સર્વદોષહા

શિવજ્ઞાને સમુત્પન્ને પરાનન્દઃ પ્રકાશતે ।
તદાસક્તમના યોગી નાન્યત્ર રમતે સુધીઃ

સંસારસર્પદષ્ટાનાં સમસ્તાનાં શરણાર્થિનાં સર્વજ્ઞઃ
સર્વદોષઘ્નઃ શિવ એવ રક્ષક ઇતિ શિવમાહાત્મ્યજ્ઞાને સમુત્પન્ને સતિ
પરમાનન્દાવિર્ભાવો જાયતે । તદાસક્તચિત્તઃ શિવયોગી અન્યત્ર દેવતાન્તરે ન
રમત ઇત્યર્થઃ ॥ ૧૦-૧૧ ॥
અથોક્તાર્થમુપસંહરન્ શરણસ્થલં સમાપયતિ-
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન શઙ્કરં શરણં ગતઃ ।
તદનન્તસુખં પ્રાપ્ય મોદતે નાન્યચિન્તયા

તસ્માત્ કારણાત્ સર્વપ્રયત્નેન મનોવાક્કાયકર્મણા શિવં શરણં
ગતો રક્ષણવિચક્ષણ ઇતિ જ્ઞાત્વા પ્રપન્નઃ તદનન્તસુખં પ્રાપ્ય
તસ્માચ્છિવાદ્ અનન્તસુખં લબ્ધ્વા મોદતે અન્યચિન્તયા દેવતાન્તરચિન્તયા ન
મોદત ઇત્યર્થઃ

ઇતિ શરણસ્થલમ્
અથ તામસનિરસનસ્થલમ્
અથ શરણેન વિધીયમાનતામસનિરાકરણસ્થલં નિરૂપયતિ-
શિવાસક્તપરાનન્દમોદિના ગુરુણા યતઃ ।
નિરસ્યન્તે તમોભાવાઃ સ તામસનિરાસકઃ

પ્. ૨૫૦)
શિવાસક્તઃ સન્ પરાનન્દાનુમોદિના ગુરુણા શ્રેષ્ઠેન શરણેન
તમોભાવાસ્તમોવિકારા યતઃ કારણાદ્ નિરસ્યન્તે નિવાર્યન્તે તતઃ તસ્માત્ સ
તામસનિરાસકો ભવેદિત્યર્થઃ

નનુ તમોભાવાઃ કિમર્થં નિરાકરણીયા ઇત્યત્રાહ-
યસ્ય જ્ઞાનં તમોમિશ્રં ન તસ્ય ગતિરિષ્યતે ।
સત્ત્વં હિ જ્ઞાનયોગસ્ય નૈર્મલ્યં વિદુરુત્તમાઃ

નૈર્મલ્યં નિર્મલસાધનં સદિત્યર્થઃ । શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ । તસ્માત્
તમોવિકારા નિરાકરણીયા ઇતિ ભાવઃ

અથ-
સત્ત્વાત્ સુખં ચ જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યં સૌખ્યમેવ ચ ।
દુઃખપ્રવૃત્તિરાગૌ ચ લૌહિત્યં રજસો ભવેત્ ॥
મોહો ભ્રાન્તિસ્તથાલસ્યં કાર્ષ્ણ્યં ચ તમસો ભવેત્ ॥
ઇતિ સૂતસંહિતાવચનાનુસારેણ ગુણત્રયયુક્તાન્ પ્રકાશયતિ-
શમો દમો વિવેકશ્ચ વૈરાગ્યં પૂર્ણભાવના ।
ક્ષાન્તિઃ કારુણ્યસમ્પત્તિઃ શ્રદ્ધા સત્યસમુદ્ભવા

શિવભક્તિઃ પરો ધર્મઃ શિવજ્ઞાનસ્ય બાન્ધવાઃ ।
એતૈર્યુક્તો મહાયોગી સાત્ત્વિકઃ પરિકીર્તિતઃ

શમઃ ક્ષાન્તિઃ (મનસો નિગ્રહો વા) દમો બાહ્યેન્દ્રિયનિગ્રહઃ વિવેકો
નિત્યાનિત્યવસ્તુવિચારઃ વૈરાગ્યં વિષયવિરક્તિઃ પૂર્ણભાવના
અખણ્ડધ્યાનમ્ ક્ષાન્તિઃ (= તિતિક્ષા) ક્ષમા કારુણ્યસમ્પત્તિઃ ભૂતદયા
સત્યસમુદ્ભવા યથાર્થવસ્તુસમ્ભવા શ્રદ્ધા વિશ્વાસઃ શિવભક્તિઃ પરો
ધર્મ ઉત્કૃષ્ટશિવાચારઃ શિવજ્ઞાનસ્ય બાન્ધવા એતે શિવજ્ઞાનસ્ય
સમ્બન્ધિનઃ । એતૈર્દશગુણૈર્યુક્તો મહાયોગી સાત્ત્વિક ઇતિ સત્ત્વગુણયુક્ત ઇતિ
પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૧૫-૧૬ ॥
પ્. ૨૫૧)
નન્વેતૈર્ગુણૈર્યુક્તસ્ય મહાયોગિનઃ કદાચિદ્ વ કામક્રોધાદયઃ
સમ્ભવન્તિ કિમિત્યત્રાહ-
કામક્રોધમહામોહમદમાત્સર્યવારણાઃ ।
શિવજ્ઞાનમૃગેન્દ્રસ્ય કથં તિષ્ઠન્તિ સન્નિધૌ

શિવજ્ઞાનસ્ય મત્તમનોગજનિગ્રહકરત્વેન સિંહરૂપત્વાત્ તસ્ય
સન્નિધૌ કામક્રોધાદિગજસ્થિતેરવકાશો નાસ્તીત્યર્થઃ

અથ રજોગુણયુક્તં પ્રદર્શયતિ-
યત્ર કુત્રાપિ વા દ્વેષ્ટિ પ્રપઞ્ચે શિવરૂપિણિ ।
શિવદ્વેષી સ વિજ્ઞેયો રજસાવિષ્ટમાનસઃ

યો રજસાવિષ્ટમાનસો રજોગુણકાર્યભૂતકામક્રોધાદ્યાવૃતચિત્તઃ સન્
શિવરૂપિણિ પ્રપઞ્ચે યત્ર ક્વાપિ દ્વેષ્ટિ સ શિવદ્વેષી રાજસ ઇતિ શેષઃ વિજ્ઞેયો
જ્ઞાતું યોગ્ય ઇત્યર્થઃ

અથ તમોગુણયુક્તં લક્ષયતિ-
યો દ્વેષ્ટિ સકલાન્ લોકાન્ યો વાઽહઙ્કુરુતે સદા ।
યોઽસત્યભાવનાયુક્તઃ સ તામસ ઇતિ સ્મૃતઃ

સ્પષ્ટમ્

અથાયં તમોગુણઃ શિવશરણાનાં નાસ્તીતિ શ્લોકદ્વયેનોક્ત્વા
તામસનિરસનસ્થલં સમાપયતિ-
તમોમૂલા હિ સઞ્જાતા રાગદ્વેષાદિપાદપાઃ ।
પ્. ૨૫૨)
શિવજ્ઞાનકુઠારેણ છેદ્યન્તે હિ નિરન્તરમ્

તમોગુણરૂપમૂલવન્તઃ સન્તઃ સઞ્જાતા રાગદ્વેષાદિપાદપાઃ
કામક્રોધાદિરાજસવૃક્ષાઃ શિવજ્ઞાનકુઠારેણ
સાત્ત્વિકશિવજ્ઞાનરૂપપરશુના સદા છેદ્યન્તે હિ પ્રસિદ્ધમ્

નનુ તમોમૂલકત્વેન સઞ્જાતરાગદ્વેષાદિપાદપાનાં
શિવજ્ઞાનકુઠારેણ છેદનમસ્તુ એતત્કારણીભૂતતમોગુણનિવૃત્તિઃ કેન
ભવેત્ તદ્વિના તદઙ્કુરનિવૃત્તિર્ન સમ્ભવતીત્યત્રાહ-
શિવજ્ઞાને સમુત્પન્ને સહસ્રાદિત્યસન્નિભે ।
કુતસ્તમોવિકારાઃ સ્યુર્મહતાં શિવયોગિનામ્

સહસ્રાદિત્યસઙ્કાશે શિવજ્ઞાને સમુત્પન્ને સતિ મહતાં
મહાપુરુષાણાં શિવયોગિનાં શિવશરણાનાં તમોવિકારાઃ તમોઙ્કુરાઃ
કુતઃ સ્યુઃ કસ્માત્ કારણાદ્ ભવેયુઃ? કારણીભૂતસ્ય તમસો મૂલનાશાદિતિ
ભાવઃ

ઇતિ તામસનિરસનસ્થલમ્
અથ નિર્દેશસ્થલમ્
અથ તામસનિરાકરણેન ભાસમાનનિર્દેશસ્થલં નિરૂપયતિ-
નિરાકૃત્ય તમોભાગં સંસારસ્ય પ્રવર્તકમ્ ।
નિર્દિશ્યતે તુ યજ્જ્ઞાનં સ નિર્દેશ ઇતિ સ્મૃતઃ

સંસારપ્રવૃત્તેર્મૂલકારણં તમોભાગં નિરાકૃત્ય યદ્ જ્ઞાનં
નિર્દિશ્યતે ઉપદિશ્યતે સ તદ્ જ્ઞાનં નિર્દેશ ઇતિ નિર્દેશસ્થલમિતિ સ્મૃતઃ
સ્મૃતમિત્યર્થઃ