siddhāntaleśasaṅgrahaṭīkā - bhāgaḥ १ · Chapter 1
p. १a)
oṃ śrīmahāgaṇapataye namaḥ / śrīrāmacaṃdrāya namaḥ / śrīkṛṣṇāya
namaḥ / sarasvatyai namaḥ / śrīdakṣiṇamūrtigurave namaḥ /
oṃ vedavedyamumākāṃtaṃ kramārābhyāmalaṃkṛtaṃ /
naṃdīśa pramukhaissevyaṃ praṇamāmīṣṭasiddhaye
śaṃkaraṃ śaṃkarācāryaṃ vyāsaṃ nārāyaṇātmakaṃ /
sarasvatīṃ ca brahmāṇaṃ praṇamāmi punaḥ punaḥ
govindeti samākraṃdya rakṣāṃ prāpa bhayāturaḥ /
yaṃ gajaḥ karuṇāmūrtiṃ taṃ goviṃdabhajenvahaṃ
āpannāyaṃ samāśritya rakṣāṃ prāpa sudurlabhāṃ /
kṛṣṇākṛṣṇasya mahiṣī taṃ kṛṣṇaṃ saṃśrayenvahaṃ
prakāśita brahmatatvaṃ prakṛṣṭaguṇaśālinaṃ /
praṇavasyopadeṣṭāraṃ praṇamāmyaniśaṃ guruṃ
yo me viśveśvara kṣetraṃ viśveśvara samo guruḥ /
samadhyāste svayaṃ jyotirvāṇī saṃjño bhajāmi taṃ //
yasya śiṣya praśiṣyādyairvyāpte yaṃ sāṃprataṃ mahīi /
sarvajñasya gurostasya caraṇau saṃśraye sadā //
gurorapi garīyānmeyaḥ kalābhiralaṃkṛtaḥ /
advaitānaṃdavāṇyākhyastaṃ vaṃde śarmavāridhiṃ //
otaprotamide sarvaṃ yasmin saccitsukhātmake /
p. १b)
paryavasyaṃti vedāṃtā yatra cāhaṃ tadakṣaraṃ //
śrīkṛṣṇacaraṇa dvaṃdvaṃ praṇipatya nibaṃdhanaṃ /
vyākurve śāstrasiddhāṃtaleśasaṃgraha saṃjñitaṃ //
ācāryacaraṇadvaṃdva smṛtirlekhaka rūpiṇaṃ /
māṃ kṛtvā kurute vyākhyāṃ nāhamatra prabhuryataḥ //
kumārābhyāṃ vighneśvara subrāhmaṇyābhyāṃ śaṃkaraṃ
śaṃkarasya śivasyāvatārarūpaṃ śaṃkarācāryaṃ bhagavatpādaṃ /
tathā ca śivapurāṇavacanaṃ vyākurvan vyāsasūtrārthaṃ śruterarthaṃ
yathocivān / śruternyāpyassa evārthaśśaṃkarassavitānana ityādi /
vyāsaṃ sūtrakṛtaṃ vādarāyaṇaṃ nārāyaṇātmakaṃ
nārāyaṇasyāvatārarūpaṃ tathā ca vacanaṃ dvāpure dvāpare
viṣṇurvyāsarūpī mahāmuniriti na hyanyaḥ
puṃḍarīkākṣānmahābhārata kṛdbhavedityādi ca brahmāṇaṃ sarasvatī
bhartāraṃ hiraṇyagarbhaṃ āpannā sabhāyāṃ
vastrāpahāranimittāmāpadaṃ prāptā rakṣāṃ vastrakoṭilābha
nimittāṃ kṛṣṇā draupadī kṛṣṇasya arjunasya prakāśitaṃ
śiṣyaśatebhya upadiṣṭaṃ brahmatatvaṃ yena guruṇāsu tathoktastaṃ
p. २a)
svayaṃ jyotirvāṇī saṃjñaḥ / svayaṃ prakāśa sarasvatī saṃjñaḥ /
garīyān guruḥ / idaṃ sarvaṃ yasmin saccitsukhātmake akṣare brahmaṇi / ota
prota madhyastaṃ vedāṃtāśca yatrākṣare viṣaye paryavasyaṃti
tātparyeṇa bodhahetavo bhavaṃti tadaha //
oṃ svasti śrīgaṇeśāya namaḥ / adhigatabhidā pūrvācāryānupetya
sahasradhāsaridiva mahī bhedāt saṃprāpyaśauripadohutā /
jayati bhagavatpāda śrīmanmukhāṃbujanirgatā jananaharaṇī
sūktirbrahmādvayaika parāyaṇā
oṃ svasti śrīgaṇeśāya namaḥ / mitisaṃbaṃdhaḥ / akṣare sarvasya otaprota tvoktyā
brahmaṇassarvādhiṣṭānatva rūpaṃ taṭasthalakṣaṇamuktaṃ / saccitsukhātmaka
ityanena satya jñānānaṃda svarūpātmakaṃ svarūpalakṣaṇamuktaṃ / tatra
vedāṃtānāṃ paryavasānoktyokta rūpe brahmaṇyakṣare vedāṃtā eva
pramāṇamityuktaṃ nāhamatraprabharyata ityatra vyākhyāne prabhuḥ samartha
ityarthaḥ / cikīrṣitasya graṃthasya nirvighna parisamāpti pracaya gamanayossiddhaye
bhagavatpādīya bhāṣya stuti mukhena bhāṣya pratipādya
brahmatatvānusaṃdhāna lakṣaṇaṃ maṃgalānucaraṇaṃ karoti / adhigatabhideti /
dṛṣṭāṃtamukhena śrīmūrticaraṇāraviṃda gaṃgayoranu-
p. २b)
saṃdhānalakṣaṇamapi maṃgalaṃ karoti / śaurīti / śaurī padodgatā saritmahī
bhedān saṃprāpya yathā sahasradhā adhigatabhidā tathā bhagavatpāda
śrīmanmukhāṃbujanirgatā brahmā dvayaika parāyaṇājanana haraṇī suktiḥ /
pūrvācāryān vyākhyā hṛnvyākhyeyatvenopetyārthatassahasradhā
adhigatabhidāsatī jayatīti saṃbaṃdhaḥ / atra sūktissahasradhādhigata bhideti
sūkti viśeṣaṇena svagraṃthe pradarśayiṣyamāṇa siddhāṃtabhedānāṃ
sarveṣāṃ bhagavatpāda śrīmanmukhāṃbujanirgatā sūktireva mūlamiti
sūcitaṃ adhigatabhidā prāptabhedā saridgaṃgā mahī bhedān bhūpradeśān
śaureḥ śrīmahāviṣṇoḥ padodgatā pādāṃbuja nirgatā jayati sarvotkarṣeṇa
vartata iti stutiḥ / bhagavatpādasya śrīmanmukhamevāṃbujaṃ kamalaṃ
tasmānnirgatā mukhe aṃbujatvārope kāṃtimatvarūpaṃ śrīmatvaṃ nimittamiti
sūcanārthaṃ / śrīmaditi viśeṣaṇaṃ jananaharaṇī jananaṃ saṃsārastatsvajanya
brahmajñānadvārāharatīti jananaharaṇīi / sūktiḥ graṃthatorthataśca
niravadyaṃ bhāṣyaṃ / brahmādvayaika parāyaṇā brahma ca tadadvayaṃ ca
brahmādvayaṃ / brahmādvayaṃ ca tadekaṃ ca brahmādvayaikaṃ parāyaṇaṃ
paramatātparya viṣayo yasyāssūktessā brahmā dvayaika parāyaṇā / anena
viśeṣaṇena dvitīya prapaṃca śūnyamekarūpaṃ satyajñānānaṃdalakṣaṇaṃ
brahmasūktipadasaṃgṛhītasya bhāṣyātmaka śāstrasya viṣaya ityuktaṃ bhavati /
janana haraṇīti viśeṣaṇena śāstrasya mūktiḥ prayojanamityuktaṃ / arthāt
p. ३a)
muktikāmaḥ śāstrasyādhikārī mukteradhikārīṇaśca prāpya
prāptṛbhāvalakṣaṇassaṃbaṃdhaśca sūcitaḥ
prācīnairvyavahāra siddhaviṣayeṣvātmaikyasiddhau paraṃ
saṃnahyadbhiranādarātsaraṇayo nānāvidhā darśitāḥ /
tanmūlānihasaṃgraheṇa katicit siddhāṃta bhedān dhiyaḥ /
suddhau saṃkalayāmitāta caraṇa vyākhyā vacaḥ khyāpitān
evaṃ śrutyarthābhyāṃ sākṣāṣṭa ślokena bhāṣyātmaka vedāṃta śāstrasya
viṣayādikaṃ kathayatā graṃthakāreṇa svakīya graṃthasya
vedāṃtaśāstraprakaraṇatvā tasyāpi tadeva viṣayādīti sūcitaṃ bhavati /
idānīṃ cikīrṣitaṃ pratijānīte / procīnairiti /
prācīnairācāryairātmaikya siddhau paramatyaṃtaṃ
sannadyadbhistātparyavadbhirātmaikya siddhyupāyatayā vyavahāra siddha
viṣayeṣu bhrāṃti mātra siddhapadārtheṣu jīveśvara
jagadūpeṣvanādarātsaraṇayaḥ prakārāmānāvidhāṃ paraspara viruddhāḥ
darśitāḥ / anādarādityanena paraspara viruddheṣu jīvaikatva nānātva
tatpratibiṃbatvādi rūpaprakāreṣvabhiniveśavatāmācāryāṇāṃ
bhedavādināmivānātmatvaṃ syāditi śaṃkā nirākṛtā bhavati / vivakṣita vastu
pratipatyupāyatayā viruddha nānāprakāra pradarśanamācāryāṇāṃ na
doṣāya bhavati / kiṃtvalaṃkārāyaiva bhavati
p. ३b)
pratipatṛṇāṃ prajñā vaicitryeṇa kasyacitpratipattuḥ / kenacit prakāreṇa
muktisādhana brahmātmaikya jñāna lābhāt / taduktaṃ sureśvarācāryaiḥ /
yayā yayā bhavet puṃsāṃ vyutpatiḥ pratyagātmani /
sā saiva prakriyeha syāt sādhvī sā cānavasthiteti //
vyutpatiḥrbodhaḥ pratyak cāsāvātmā ca pratyagātmā sarvāṃtaraścidātmā
tasmin viṣaye prakriyā prakāraḥ iha vedāṃta śāstre sādhvī niravaghā
guṇabhūtā cānavasthitā nānāvidhā parimale dīkṣitairapyetaduktamakalpitavastu
pratipatyupāyatayā kalpyamāneṣu padārtheṣu virodho na doṣāvahaḥ / yathā
tātvikā ruṃdhatī pratipatyupāyatayā nānāpuruṣaiḥ kalpyamānāsu
tatprācyodīcyādi nakṣatrarūpāsusthūlāṃ ruṃdhatīṣu virodho na doṣāvaha iti
tanmūlāt prācita pradarśita nānāvidha saraṇī mūlāt / iha svagraṃthe dhiyaḥ
śuddhau svabuddhipariṣkārāya vastutastu lokānugraha eva prayojanamiti bodhyaṃ /
tāta caraṇānāṃ pitṛcaraṇānāṃ vyākhyārūpairvacobhiḥ khyāpitān
jñāpitān anena svasya brahmavidyāmācāryā devalabdhvāṃ darśayati
svagraṃthesyopādeyatva siddhaye
teṣūpapādanāpekṣānyakṣānprāyo yathāmati
yuktyopapādayanneva likhāmyanati vistarān / i / tatra tāvat ātmā vā are
draṣṭavyaḥ śrotavya ityadhīta sāṃga svādhyāyasya vedāṃtairāpātataḥ
p. ४a)
pratipanne brahmātmani samudita jijñāsasya tajjñānāya vedāṃta
śravaṇe vidhiḥ pratīyamānaḥ kiṃ vidha iti ciṃtyate / tisraḥ khalu
vidhervidhāḥ apūrvavidhirniyamavidhiḥ parisaṃkhyāvidhiśceti / tatra
kālatrayepi kathamapyaprāptasya prāpti phalako vidhirādyaḥ / yathā
brīhīn prokṣatīti / nātra brīhīṇāṃ prokṣaṇasya saṃskāra karmaṇo vinā
niyogaṃ mānāṃtareṇa kathamapi prāptirasti / pakṣaprāptasyā
prāptāṃśa paripūraṇo vidhirdvitīyaḥ / yathā brīhīna vahaṃtīti //
iha saṃgraheṇa siddhāṃta bhedān saṃkalayāmītyuktameva vivṛṇvat / nanu
prācīnagraṃtha siddhāṃtānāmeva svagraṃthe saṃgraha ityuktamayuktaṃ
prācīnagraṃtheṣvavidyamānasyāpi yuktibhirupapādanasya svakīya
saṃgrahagraṃthe tatra tatropalaṃbhāditi śaṃkāṃtirākaroti / teṣviti svagraṃthe
prathamaṃ śravaṇavidhirvicāryata ityāha / tatra tāvaditi /
śravaṇavidhāvadhikāriṇaṃ nirdiśati / adhīteti / vedāṃtairjanitāpātapratipati
visaye brahmābhinnātmati sasyak dārghyenoditā utpannā jijñāsā nirṇaya
rūpajñānechā yasyetyarthaḥ / adhīta vedasyāpi śikṣākalpa vyākaraṇādīnāṃ
vedāṃgānāmadhyayanābhāve sati vyutpaterabhāvājjijñāsā
p. ४b)
hetu bhūtāpātapratipatirapi na saṃbhavedityabhipretyādhīta
sāṃgasvādhyāyasyetyuktaṃ na ca nirdoṣa vedāṃtajanyāyāḥ
brahmātmapratipatteḥ kathamāpātatvamiti vācyaṃ / nāhaṃ brahmeti
pratyakṣavirodhādi śaṃkayā pramārūpāyāmapi brahmātma
pratipatāvaprāmāṇyaśaṃkāspadatvarūpasyāyātatvasya saṃbhavāditi bhāvaḥ
/ vedāṃta śravaṇe śrotavya iti vidhiḥ pratīyamāna iti saṃbaṃdhaḥ /
tadjñānāyeti /
aprāmāṇyaśaṃkānāspada brahmātmajñānāyetyarthaḥ / khalu
śabdenāpūrvavidhitvādi prakāra trayasya pūrvataṃtre prasiddhirdyotpate /
kālatrayepīti / kathamapi dṛṣṭārthatvenādṛṣṭārthatvena vā kenāpi prakāreṇa
kālatrayepi kadāpi vidhiṃ vinā prāptirahitasya prokṣaṇādeḥ prāptiphalako
vidhirādyaḥ / apūrvavidhirityarthaḥ / brīhītiti dvitīyā śrutyā brīhīṇāṃ
saṃskāryatvāvagamāt / prokṣaṇasya saṃskāra karmatvamuktamiti maṃtavyaṃ /
niyogamiti vidhāyakaśabdamirtyaḥ //
atra vidhyabhāvepi puroḍāśaprakṛtidravyāṇāṃ
taṃḍulaniṣpatyākṣepādevāvahana na prāptirbhaviṣyatīti na
tatprāptyarthoya vidhiḥ / kiṃtvākṣepādavahana na prāptau tadvadeva
lokāvagatakāraṇatvāviśeṣānnakhavidalanādirapi pakṣe prāpnuyāditi /
avahananāprāptāṃśa saṃbhavāttadaṃśa
p. ५a)
paripūraṇaphalaḥ /
dvayoḥ śeṣiṇorekasya śeṣasya vā ekasmin śeṣiṇi dvayoḥ śeṣayorvā nitya
prāptau śeṣyaṃtarasya śeṣāṃtarasya vā nivṛtiphalakovidhi smṛtīyaḥ /
yathāgni ca yane imāmagṛbhṇan raśanāmṛtasyet
paścābhidhānīmādatta iti / yathā vā cāturmāsyāṃtargataiṣṭi viśeṣe
gṛhamedhīya ājyabhāgau yajatīti agni ca yane'śvaraśanāgrahaṇaṃ
gardabharaśanāgrahaṇaṃ ceti dvayamanuṣṭheyaṃ /
tatrāśvaraśanāgrahaṇe imāmagṛbhṇatriti
maṃtroliṃgādevaraśanāgrahaṇa prakāśana sāmarthyarūpānnityaṃ
prāpnoti / na tatprāptyarthastadaprāptāṃśa paripūraṇārtho vā vidhiḥ /
kiṃtu liṃgāviśeṣādgardabharaśanā grahaṇepi maṃtraḥ prāpnuyāditi
tannivṛtyarthaḥ / tathā gṛhamedhī yasya darśapūrṇamāsaprakṛti
katvādati deśādevājyabhāgau nityaṃ prāpnuta iti na tatra
vidhistatprāptyarthastanniyamārtho vā kiṃtvati deśātprayājādikamapi
prāpnuyāditi tannivṛtyarthaḥ //
p. ५b)
puroḍāśeti / darśapūrṇamāsayorāgneyādi puroḍāśādi dravyaṃ vihitaṃ /
vrīhayastūtpanne yāge yāgānuvādena vihitāstathā ca
vrīhīṇāmutpannaśiṣṭānāmutpati śiṣṭa puroḍāśāvaruddhe yāge
sākṣātsādhanatvā yogāt / puroḍāśaprakṛtidravyatvena yāgasādhanatvaṃ
paryavasyati / puroḍāśa prakṛtitvaṃ ca vrīhīṇāṃ taṃḍula niṣpati dvārakaṃ
taṃḍulaniṣpatiśca svakāraṇasākṣipati taṃḍulaniṣpatau ca
kāraṇamanvayavyatirekābhyāmavahananniścitamiti vidhi vināpi vidhitsitāvahana
na prāptirastītyarthaḥ / nanvahananasya lokataḥ prāptau tasya lokata eva nitya
prāptirapi syādityata āha / kiṃtvityādinā / ākṣepāditi
taṃḍulaniṣpatyākṣepādityarthaḥ / kiṃtvavahananā prāptāṃśa sadbhāvā
tadaṃśa paripūraṇa phala iti saṃbaṃdhaḥ dvayoriti / dvayoḥ śeṣiṇorekasya
śeṣasya nityaprāptau śeṣyaṃtarasya nivṛti phalakaḥ ekasmin śeṣiṇi dvayoḥ
śeṣayornitya prāptau śeṣāṃtarasya nivṛti phalako vā vidhistṛtīya iti yojanā na
taditi / prāptatvānnatatprāptyarthaḥ
nityaprāptatvānnatadaprāptāṃśapūraṇārtho vetyarthaḥ / ati deśādeveti /
prakṛtivadvikṛtiḥ kartavyevaṃ rūpādityarthaḥ / na tatra vidhiriti ājyabhāgau
yajatīti vidhirājyabhāgayoḥ / prāptyartho na bhavati vidhiṃ vinā prāptatvāt
tayoraprāptāṃśaparipūraṇārtho vā na bhavati nityaprāptatvāt kiṃtu
tannivṛtyartha iti yojanā //
p. ६a)
gṛhamedhīyādhikaraṇe pūrvapakṣarītyā idamudāharaṇaṃ / yatra
kvacidudāhartavyamityudāhṛtaṃ / na ca niyama vidhāvapi
pakṣaprāptāvahanasyāprāptāṃśa paripūraṇe kṛte /
tadavaruddhatvātpākṣika sādhanāṃtarasya nakhavidalanādernnivṛtirapi
labhyata / iti nivṛti phalakatvā viśeṣānniyama parisaṃkhyayoḥ phalato
vivekona yukta iti śaṃkyaṃ / vidhitovahana na niyamaṃ vinākṣepa labhyasya
nakhavidalanādernivartayitumaśakya tayā'prāptāśaṃ
paripūraṇarūpasya niyamasya prāthamyādvidheyāvahana na gatatvena
pratyāsannatvācca tasyaiva niyamavidhi phalatvopagamāt /
tadanuniṣpādinyā avidhepagatatvena viprakṛṣṭāyā itaranivṛteḥ
saṃnikṛṣṭaphalasaṃbhave phalatvānaucityāt / evaṃ viviktāsu tisṛṣu
vidhervidhāsu kiṃ vidhaḥ śravaṇavidhirā śrīpate tatra
prakaṭārthakārādayaḥ kecidāhuḥ apūrvavidhirayamaprāptatvāt /
nanu ājyabhāgau yajatīti vidherati
deśapraptetarāṃgakalāpaparisaṃkhyāpakatvaṃ
p. ६b)
na siddhāṃta ityata āha / grahamedhīyādhi karaṇeti / niyamavidhāvapīti
parisaṃkhyāvidhāviva niyamavidhāvapītyarthaḥ / tadavaruddhatvāditi /
avahananenaivāvaruddhatvāttaṃḍulaniṣpatyākṣepasya śāṃtatvādityarthaḥ /
phalata iti niyamavidheḥ pakṣe prāptāvahananādi kriyāvidhāyakatvāt
parisaṃkhyāvidheḥ ca nityaprāptakriyādi
vidhāyakatvānniyamaparisaṃkhyāvidhyoḥ svarūpato vivekalābhepi phalato bhedo
na yukta ityarthaḥ / niyamasya niyamavidhiphalatvopagame hetu dvayamāha /
prāthamyādityādinā /
pratyāsannatvāditi vidhiṃ pratipratyāsannatvādityarthaḥ / vidheya kriyāgatatve
pratyāsannatve hetuḥ itaranivṛtyapekṣayā prathamopasthitatvarūpe prāthamye
hetumāha / vidhita ityādinā aśakya tayetyaṃtena
itaranivṛterniyamavidhiphalatvānupagame hetundvayamāha / tadanuniṣpādinyā
ityādinā / aprāptāṃśaparipūraṇopasthityanaṃtaramupasthitāyā ityarthaḥ /
anena vilaṃvitopasthiti katvameko heturukta iti maṃtavyaṃ / dvitīya hetau
viprakṛṣṭatve hetumāha / avidhepeti /
vyāvṛtirnāmānanuṣṭeyatā anaṃgatā vā sā cānidhepanakhavidalanādi
gatetyarthaḥ / idānīṃ prakṛtaṃ śravaṇavidhivicāramārabhate / evamiti /
aprāptatvāditi brahmasākṣātkāraṃ prativedāṃta śravaṇasya
sādhanatāyāmānāṃtarādanadhigatatvenāprāptyarthatvādityarhtaḥ //
p. ७a)
na hi vedāṃta śravaṇaṃ brahmasākṣātkāre
heturityatrānvayavyatirekapramāṇamastiloke kṛta śravaṇasyāpi
vahuśastadanutpatteḥ / akṛtaśravaṇasyāpi garbhagatasya vāmadevasya
tadutpaterubhayato vyabhicārāt / na vā śravaṇamātraṃ śrotavyārtha
sākṣātkāra heturiti śāstrāṃtare gṛhītaḥ sāmānya niyamosti / yenātra
viśiṣya hetutva grāhakā bhāvepi sāmānyamukhenaiva hetutvaṃ prāpyata
iti śaṃkyeta / gāṃdharvādi śāstraśravaṇasya ṣaḍgādi svara
sākṣātkāra hetutvābhyupagamepi karmakāṃḍādi śravaṇāntadartha
dharmādi sākṣātkārādarśanena vyabhicārāt /
tasmādapūrvavidhirevāyaṃ //
nanu mānāṃtarādanadhigatatvamasiddhamanvayavyatirekābhyāṃtadavagati
saṃbhavāt tathāhi vedāṃtaśravaṇe sati brahmasākṣātkāro dṛśyate / asati ca
tasminna dṛśyate iti tatrāha / nahīti /
tadanutpateriti sākṣātkārānupaterityarthaḥ / vāmadevasya iti /
tathā ca śrutirgarbha evaitacchrayāno vāmadeva eva muvāceti / evaṃ
pūrvoktaprakāreṇa / etadbrahmajñānajanmanā svakīyāṃ muktimuvācetyarthaḥ
/ nanu gāṃdharva śāstraśravaṇe ṣaḍgādisvarasākṣātkārastada bhāve
tadabhāva
p. ७b)
iti dṛṣṭaṃ tatra śrotavyārtha viśeṣasvarasākṣātkāraṃ pratigāṃdharva
śāstravicārātmakasya śravaṇaviśeṣasya kāraṇatva grahakāle lāghavāt /
śrotavyārtha sākṣātkāratvāvachinnaṃ pratiśravaṇamātrasya kāraṇatvaṃ
gṛhyate / tathā ca brahmasākṣātkāra
vedāṃtaśravaṇayorviśiṣyakāryakāraṇabhāva grahābhāvepi
brahmasākṣātkārasyāpi śrotavyārtha sākṣātkāratvāt /
vedāṃtaśravaṇasyāpi śravaṇatvādukta sāmānyarūpeṇa śravaṇasya
brahmasākṣātkāra hetutvaṃ prāptamevetināpūrvavidhiriti netyāha / na vā
śravaṇamātramiti /
dharmaśravaṇasthale adṛṣṭarūpasyālaukikaśreyasādhanatā viśiṣṭayāgādi
rūpasya vā / dharmasya sākṣātkārā yogyatayā sākṣātkārādarśanena ukta
sāmānya kāryakāraṇabhāvasya vyabhicārānjalāghavāvatāra iti
gāṃdharvaśāstraśravaṇasyānvayādināsvarasākṣātkāra hetutva grahepi
vedāṃtaśravaṇasya na brahmasākṣātkāra hetutva prāptirityāha /
gāṃdharvādīti / karmeti / atrādipadena hiraṇyagarbhādi
devatāpratipādakavākyajātaṃ gṛhyate dharmādītyādi padena hiraṇyagarbhādi
devatā gṛhyate / tasmāditi / prāptyabhāvādityarthaḥ //
bhāṣyepi sahakāryaṃtaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato
vidhyādivadityadhikaraṇe vidyāsahakariṇo maunasya
vālyapāṃḍityavadvidhirevāśrayitavya apūrvatvāditi pāṃḍitya śabdite
śravaṇe
p. ८a)
pūrvavidhirevāṃgīkṛta iti //
atrārthe sammatimāha / bhāṣyepīti / bhāṣyeṣya pūrvavidhirevāṃgīkṛta iti
saṃbaṃdhaḥ / ayamarthaḥ vṛhadāraṇyake śrūyate tasmādbrāhmaṇaḥ
pāṃḍityaṃ nirvidya vālyena tiṣṭhāsedvālyaṃ ca pāṃḍityaṃ ca nirvidyātha
muniriti yasmādanikrāṃtā brāhmaṇā śravaṇādi sādhanairātmānaṃ viditvā
jīvanmukti vyaṃjakaṃ sakalavikṣeparahitaṃ paramahaṃsāśramaṃ
prāptāstasmādidānīṃ tanopi brāhmaṇo brahmasākṣātkārārthī pāṃḍityaṃ
nirvidya vālyenasthā tu micchet / vicāraprayojakāpātarūpā buddhiḥ
paṃḍāsāsya saṃjāteti paṃḍitastasya kṛtyaṃ pāṃḍityaṃ śravaṇamityarthaḥ /
vālyaṃ nāmavālasya śiśoḥ kṛtyaṃ daṃbha darpādi rāhityaṃ na tu vāle
prasiddha yatheṣṭa ceṣṭā rūpaṃ tasya vahirmukhatvāpādakatvena
vidyāvirodhitvāddaṃbhādirāhityarūpabhāvaśuddhivācaḥ kena vālya padena
bhāvaśuddhisādhyaṃ manana lakṣyate / śravaṇānaṃtara bhāvitvāt tasya
vālyaṃ ca pāṃḍityaṃ ca nirvidya niścayena labdhvā tadubhayaṃ
samyaganuṣṭāyeti yāvat / athānaṃtaraṃ munissamyagmananaśīlo bhavediti
vidhiḥ dhyānamatramananaṃ dhyānaniṣṭe vyāsādau
muniśabdaprayogadarśanāt / dhyānaṃ vinā vicāraṃ mātraviśrāṃte tada
prayogācca tathā cāpūrvatvādyathā śravaṇe vidhirevaṃ maunasya
vidyāsahakāriṇo vidyotpannau sādhanasya vidhirevāśrayitavyaḥ / apūrvatvā
deveti bhāṣyārthaḥ / sūtrārthastu / taddhataḥ śravaṇamananajatina
p. ८b)
tatvanirṇayarūpavidyāvatastatva sākṣātkārārthinaḥ saṃnyāsinaḥ pāṃḍitya
bālyā pekṣayā tṛtīyaṃ saunamatha muniriti vākyena vidhīyate / nanu pāṃḍitya
bālyābhyāṃ nirṇītatatva sākṣātkārārthī dhyāne svayameva pravartate ratnaṃ
tatvasākṣātkārārthīvaratnatatvagocara pratyayasaṃtatau / na ca
tatvasākṣātkārārthinastatsādhana śravaṇādāvapi svayameva pravṛtissyāditi
tatrāpi vidhivaiyarthyaśaṃkā tulyeti vācyaṃ vidhiṃ vinā vedāṃta śravaṇe
pravṛtyasaṃbhavasya sādhitatvā tathā ca maunavidhirvyartha ityatrāha / pakṣeṇeti
/ maunasya sahakāryayaṃtarasya vidhiraṃgī kartavyaḥ pakṣeṇāprāpti
satvātsākṣātkārārthaṃ dhyāne //
vedāṃtaśravaṇasya nityāparokṣabrahmasākṣātkāra hetutvaṃ
nāprāptaṃ / aparokṣa vastu viṣaya pramāṇatvāvacchedena sākṣātkāra
hetutva prāpteḥ / śābdāparokṣa vā devyavasthāpanāt tadarthameva hi
tatprastāvaḥ //
svayameva pravartamānasyāpi viṣayadarśanaprāvalyāt dhyānasya
kadācidaprāptiḥ saṃbhavati / tathā ca maunavidherapūrvavidhitvābhāvepi
niyamavidhitvaṃ siṃdhyatyeva sati ca niyamavidhau tadati krame niyamā
dṛṣṭālābhena sākṣātkārānudaya bhītyā svabhāva prāptamapi
viṣayadarśanaṃ
p. ९a)
yatnena nivārya dhyāna eva pravartata iti pakṣeṇeti sūtrabhāgābhiprāyaḥ / nanu
brahmavidyāpradhāne prakaraṇe kathaṃ dhyānādi vidhirvākyabheda
prasaṃgāditi netyāha / vidhyādi vaditi / aṃgavidhivadityarthaḥ / yathā
pradhānavidhipare prakaraṇe avāṃtara vākyabhedena prayājādyaṃrāvidhistathā
brahmavidyāṃga dhyānādi vidhirityarthaḥ / uktarītyā maunavidherniyamavidhitve
sthite bhāṣyakṛtāmapūrvatvavacanaṃ maunavidhyaṃśe pākṣikā
prāptyabhiprāyaṃ draṣṭavyaṃ / yathā sūtraṃ pakṣeṇa prāptyabhāvādityeva
vaktavye / bhāṣye apūrvatvāditi vacanaṃ śravaṇavidhirapūrvavidhireveti
jñāpanārthamaprāptimātre ca dṛṣṭāṃta dārṣṭāṃtika bhāvo vivakṣita iti
prakaṭārthakārādītāmāśayaḥ / apūrvavidhitva pakṣaṃ dūṣayati /
vedāṃtaśravaṇasyeti /
vicāraviśiṣṭavedāṃtarūpasya śravaṇasya brahmasākṣātkāra hetutvaṃ vidhiṃ
vināpi prāptamityarthaḥ / nanu vākyasya kathaṃ sākṣātkāra hetutvaṃ
iṃdriyajanya jñānasyaiva sākṣātkāratvādata āha / aparokṣavastviti
aparokṣavastuviṣayakatvaṃ jñānasyāparokṣatvaṃ na tviṃdriyajanyatvaṃ
vastvāparokṣyaṃ ca vastu vyavahārānukūla caitanyābhinnatvamiti /
śābdāparokṣavāde vakṣyate / tathā ca nityāparokṣatvena śruti
siddhabrahmarūpa vastuviṣayakatvādvedāṃtajanyajñānasya sākṣātkāratva
siddhirityarthaḥ / natvasmin śāstre śābdāparokṣavādasya kā saṃgatirata āha /
tadarthamevahīti /
vedāṃtānāṃ brahmāparokṣapramitijanakatva sidhyarthameva
tadvādasaṃgatirnānyārthamityetatprasiddhamityarthaḥ //
p. ९b)
na ca tāvatābrahmapramāṇatvenāpātadarśana sādhāraṇa
brahmasākṣātkāra hetutva prāptāvapyavidyānivṛtyarthamiṣyamāṇa
satāniścaya rūpatatsākṣātkāra hetutvaṃ śravaṇasya na prāptamiti
vācyaṃ / vicāramātrasya vicāryamātranirṇaya hetutvasya
brahmapramāṇasya tatsākṣātkārahetutvasya ca prāptau vicārita
vedāṃtaśabdajñānarūpasya śravaṇasya taddhetutvaprāpteḥ / na cokta
ubhayato vyabhicāraḥ sahakāri vaikalpenānvaya vyabhicārasyādoṣatvāt /
jātismarasya janmāṃtaraśravaṇātphalasaṃbhavena vyatireka
vyabhicārābhāvāt
nanvaparokṣavastu viṣayakaṃ pramāṇaṃ svaviṣaye sākṣātkāra heturiti
śābdāparokṣavāde prasādhanena vedāṃtānāmapi svaviṣaye nityāparokṣe
brahmaṇi / aparokṣajñānasāmānya hetutvameva prāptaṃ na tu satā
niścayarūpa tatsākṣātkārahetutvaṃ tacca vicāraviśiṣṭavedāṃtarūpa
śravaṇasyaiva yuktamanyathāvicārātprāgapi satā niścaya prasaṃgāt / na ca
vākyajanyasākṣātkāramātrādevāvidyānivṛti lakṣaṇaphalasaṃbhavāt / satā
niścayarūpatvaṃ sākṣātkārasya nātveṣaṇīyamiti vācyaṃ / tatra tatra
brahmopadeśapradeśeṣu yāvat saṃśaya nivṛti punaḥ punaḥ praśna
prativacanaliṃgena
p. १०a)
vedāṃtavijñāna suniścitārthā ityādi śrutyā śruta brahmaṇopi yathāpūrvaṃ
saṃsārānuvṛtyanumitā vidyāyānivṛtyabhāvarūpaliṃgena ca śravaṇa
mananadhyānaśamadamabhaktivairāgyādīnāṃ jñānaparipākahetūnāṃ
vidhidarśanaliṃgena ca satāniścayarūpa brahmasākṣātkārasyaivāvidyā
nivṛtyarthamiṣyamāṇatvāttathā ca vedāṃtaśravaṇasyoktarūpasākṣātkāra
hetutvamaprāptameveti śaṃkate / na ca tāvateti / vedāṃtānāmiti śeṣaḥ /
aparokṣavastuviṣayakaṃ pramāṇaṃ svaviṣaye sākṣātkāraheturiti
prasādhanamātreṇetyarthaḥ / aparokṣavastuviṣayakaṃ
pramāṇamaparokṣajñānaheturiti sthite vicāro vicārya nirṇaya heturiti ca sthite
kāryakāraṇabhāvadvayamelanena prakṛte vicāraviśiṣṭavedāṃtajñānarūpaṃ
śravanaṃ satāniścayarūpa brahmasākṣātkāraheturiti sidhyatītyāha /
vicāramātrasyeti / sahakārīti / citaikāgryarūpasahakāri vaikalpenetyarthaḥ /
ukta kāryakāraṇabhāva dvayarūpapramāṇavalena śravaṇasya
brahmasākṣātkārahetutve siddhe vāmadevasya janmāṃtarīyaṃ śravaṇādikaṃ
kalpate yathā jātamātre jaṃtau dṛśyamānabhogasya kāraṇaṃ tat
prāgbhavīyakarmakalpate tadvadato na vyatirekavyabhicāra ityāha / jātismarasyeti /
pūrvasyati smarato vāmadevasyetyarthaḥ //
p. १०b)
anyathā vyabhicāreṇa hetutvavādhe śrutyāpi
tatsādhanatājñānāsaṃbhavāt / ghaṭasākṣātkāre
cakṣuratirekeṇatvagiṃdriyamiva brahmasākṣātkāre
śravaṇātirekeṇopāyoṃtaramastīti śaṃkāyāṃ
vyatirekavyabhicārasyāpyadoṣatvācca / tathā ca
prāptatvānnāpūrvavidhiḥ / ata
evāvṛtirasakṛdupadeśādityadhikaraṇabhāṣye darśanaparyavasānāni hi
śravaṇādīnyāvartyamānāni dṛṣṭārthāni bhavaṃti / yathā
vaghātādīni taṃḍulaniṣpatyavasānānīti śravaṇasya
brahmadarśanārthasya dṛṣṭārtha tayā darśapūrṇamāsikāvaghāta
nyāya prāptā vā vṛtyupadeśaḥ / apūrvavidhitve tu sanayujyate
sarvauṣadhāvaghātavat / agni ca yane sarvauṣadhasya pūrayitvā
vahaṃtyathaitadupadadhātītyupadheyolūkhala saṃskārārtha tvena
vihitasyāvaghātasya dṛṣṭārthatvābhāvānnāvṛtiriti taṃtralakṣaṇe
sthitaṃ / ato niyama vidhirevāyaṃ //
anyatheti / uktarītyādvividha vyabhicāraparihārānupagama ityarthaḥ / vyabhicāra
niścayena hetutvā bhāvarūpavādha
p. ११a)
niścayācchravaṇavidheravodhakatāpatyātavāpyapūrvavidhirna syādityarthaḥ /
brahmasākṣātkāre śravaṇamiva tapo viśeṣādikamutkṛṣṭa janmaprāptirūpaṃ
vā kāraṇāṃtaramastīti śaṃkākāle vāmadevasya kāraṇāṃtarāt /
jñānamutpannamiti / śaṃkā saṃbhavena śravaṇasya vāmadeve vyatireka
vyabhicāra jñānaṃ śravaṇasya sākṣātkāra hetutva grahapratibaṃdhakaṃ na
bhavati / na caikasya padārthasya jñāne parasparanirapekṣakāraṇa dvayā
saṃbhavena brahmasākṣātkāre kāraṇāṃtara satva śaṃkaiva na jāyajāyata iti
vācyaṃ / loke tathā dṛṣṭatvādityāha ghaṭeti / vedāṃtaśravaṇasya
brahmasākṣātkārahetutve vidhiṃ vinaiva prāpte phalitamāha / tathāceti /
śravaṇādi vidherniyamavidhitve satye vā vṛtyadhikaraṇaṃ saṃgacchata ityāha /
ata eveti / apūrvavidhitvā bhāvādevetyarthaḥ / ata evāvṛtyupadeśa iti
saṃbaṃdhaḥ / darśanaparyavasānānītyārabhyataṃḍulaniṣpatyavasānānītyaṃ
tasya bhāṣyasyeyaṃ yojanādṛṣṭārthāni śravaṇādīnyāvartyamānāni saṃti
darśanaparyavasānāni bhavaṃti / yathāvaghātādīnyāvartyamānāni
taṃḍulaniṣpatyavasānāni bhavaṃtīti dṛṣṭārthānītyatra dṛṣṭaṃ
phalamātmadarśanamevāyaṃ bhāvaḥ / ātmā vā areddraṣṭavyaḥ śrotavya
ityādinā ātmadarśanoddeśena śravaṇādīnividhīyaṃte tatra kiṃ //
tadabhāve hi yathāvastu kiṃciccakṣuṣāvīkṣyamāṇastatra svāgṛhīte
sūkṣme viśeṣāṃtare kenacit kathite tadavagamāya tasyaiva cakṣuṣaḥ
punarapi
p. ११b)
praṇidhānaṃ vyāpāre pravartate evaṃ manasāhamiti gṛhyamāṇe jīve
vedāṃtairadhyayana gṛhītairupadiṣṭaṃ nirviśeṣa
brahmacaitanyarūpatvamākarṇya tadavagamāya tatra sāvadhānaṃ manasa
eva nidhāne kadācit puruṣaḥ pravarteteti vedāṃta śravaṇe pravṛtiḥ
pākṣikī syāt //
metāni sakṛdanuṣṭeyāni kiṃ vā yāvadātmadarśanamāvartyānīti saṃśaye
sakṛdevānuṣṭeyāni tāvatā vidheścāritārthyāt / yathā agni ca yane
sarvauṣadhasya pūrayitvā avahaṃtīti vākyavihitaṃ
sarvauṣadhīnāmavahananamupadheyolūkhalasaṃskārarūpaṃ
sakṛdevānuṣṭhīyate tadvat tathā ca sakṛdanuṣṭhita śravaṇādi janyamadṛṣṭaṃ
janmāṃtare brahmadarśana heturitya pūrvavidhitvaṃ śravaṇādi vidhīnāmiti
prāpte siddhaṃtaḥ śravaṇādyāvṛtiḥ kartavyākutaḥ asakṛdupadeśā tathā hi
bhṛguvalyāṃ bhṛguṃ pratipitā asakṛtapasā brahmavijijñāsasvetyupadiśati tapa
ālocanaṃ brahmavicārastathā chāṃdogya ṣaṣṭādhyāye śvetaketuṃ putraṃ
pratipitāvicārapūrvakamasakṛttatvamasītyupadiśati / kiṃ ca
śravaṇādibhirātmadarśanaphale jananīye śravaṇādyāvṛttirūpadṛṣṭadvāra
saṃbhave adṛṣṭadvārakalpanāyogā tatvaṃ padārthayoḥ śravaṇādyā vṛtiṃ
vinādurbodhatvācca taṃḍulaniṣpattiphalakāvaghātavadāvṛtireva natvagni ca
yanāṃtargatāvaghāta vadanāvṛtistadaṃtargatāvaghātasyādṛṣṭārthatvena
vaiṣamyāditi vyutpāditamāvṛtyadhikaraṇe
p.१२a)
tadapūrvavidhivādināṃ na saṃgacchata iti taṃtralakṣaṇamekādaśādhyāyaḥ /
ata eva iti prāptatvādityarthaḥ / asya
hetorevakārārthe'pūrvavidhitvābhāvenvayaḥ niyamavidhitve hetumāha /
tadabhāve hīti / tadabhāve manasa eva sāvadhānaṃ tatra nidhāne kadācit
puruṣaḥ pravarteteti saṃbaṃdhaḥ manasā'gṛhyamāṇātmagata
viśeṣagṛhaṇāyamanovyāpāra eva yatnena pravṛtau dṛṣṭāṃtamāha / yatheti
kiṃciditi / ratnādītyarthaḥ / tatreti ratnādāvityarthaḥ / tasyaiveti / na tu
vyāpārāṃtara ityevakārārthaḥ / punarapi cakṣuṣo vyāpāre pravartata iti
saṃbaṃdhaḥ / praṇidhānaṃ yathā bhavati tathā pravartata iti pravṛti
kriyāviśeṣaṇaṃ praṇidhānaṃ tacca ratnādi vastvabhimukhatayā cakṣuṣaḥ
sthāpanamanaṃtaramunmīlanavyāpārānukūla yatnaḥ pravṛtiriti praṇidhāna
pravṛtyorbhedaḥ vedāṃtairiti neha nānāsti kiṃcana prajñānaṃ brahmāhaṃ
brahmāsmītyādibhirityarthaḥ / iha brahmaṇi nānājñātṛjñānajñeyarūpeṇa
bhinnaṃ viśeṣajātaṃ kiṃcidapi nāsti prakṛṣṭaṃ jñānaṃ prajñānaṃ
nityasvaprakāśa jīvacaitanyaṃ brahmāhaṃ budhyādi sākṣibhūtacidātmā
brahmāsmi bhavāmīti śrutīnāmarthaḥ / adhyayana padaṃ
sāṃgādhyayanaparaṃ / ākarṇya parokṣatayā jñātvā śrutau
śraddadhānastadadhigamāyetyarthaḥ / tatreti / ahamiti gṛhyamāṇātmanītyarthaḥ /
sāvadhānamaikāgryaṃ yathā bhavati tathā //
aprāpya manasā saheti śrutistu / manasaivānudṛṣṭavyaṃ
p. १२b)
dṛśyate tvagryayā buddhotyapi śravaṇenānavahita manoviṣayeti śaṃkā
saṃbhavāt //
nanvahamiti gṛhyamāṇajīve viśeṣākarṇanānaṃtaraṃ vedāṃta śravaṇa iva
kadācinmanovyāpāre vedāṃtavicāranirapekṣepi pravṛttiḥ syādityayuktaṃ
śrutyā brahmaṇī mano viṣayatva niṣedhātsogādhyayanavatastanniṣedhāvagati
saṃbhavāditi netyāha / aprāpyeti śrutiranavahita manoviṣayeti saṃbaṃdhaḥ /
vācaḥ satyajñānādiśabdāḥ aprāpyaśaktyā brahmā pratipādyamanasā saha
nivartaṃte lakṣaṇāmāśrayaṃta ityarthaḥ / sanasāsahetyanena manasopi brahmaṇi
prāptirniṣidhyata / iti bhāvaḥ / brahmaṇi manoviṣayatva
niṣedhavattadviṣayatvamapi śrutyā ucyate / tathā ca śrutyorvirodhe sati manaḥ
śabdita buddhigamyatva pratipādaka śrutau buddheragryatva
viśeṣaṇavalādviṣayatva niṣedha śruteranavahita manoviṣayatva niṣedhārthakatva
pratītestathā ca sāṃgādhyayanavata ukta vyavasthā pratīti saṃbhavāt manasa eva
vyāpāre pravṛtirdurvāretyāha / manasaiveti / anavahitatvamekāgratā śūnyatvaṃ
śaṃkā saṃbhavāditi / agryatvaviśeṣaṇa sāmarthyena yathokta vyavasthā
niścaya saṃbhavāditi vaktavye śaṃkā saṃbhavādityukterayamāśayaḥ /
nirguṇabrahmasākṣātkāre manasaḥ karaṇatvaṃ nāsti aupaniṣadatva śruti
virodhātsopādhikātmasākṣātkārepi na tasya karaṇatvaṃ tatsākṣātkārasya
nityasākṣirūpatvātmanasaivānudraṣṭavyamityādau tṛtīyā
p. १३a)
vākyotthavṛtisākṣātkāraṃ pratisādhanatvābhiprāyetyādikaṃ sarvaṃ śābdā
parokṣavāde vakṣyate / tathā ca vastuto manasaḥ karaṇatvā bhāvāt / manasa eva
vyāpāre puruṣaḥ kadācit pravartetetyutprekṣitaṃ niyama vidhi
vyāvartyamasaṃgatameveti /
athavā juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśamasya mahimānamiti vītaśoka
ityādi śravaṇādbhinnātmajñānānmuktiriti bhramasaṃbhavena
muktisādhana jñānāya bhinnātmavicārarūpaśāstrāṃtara śravaṇepi
pakṣe pravṛtiḥ syāditya dvitīyātma para vedāṃtaśravaṇaniyamavidhirastu
ata eva vyāvartyāṃtaramāha / athaveti / adhītasāṃgasvādhyāyasya hitarati
śokamātmavidityādi śrutyā ātmajñānaṃ muktisādhanamiti jñānaṃ bhavati
na ca sāṃgādhyayanavatopi loke vicāramaṃtareṇātmatatvajñāna janmāsti /
ātmapratipādaka vedāṃteṣu nānāvidhayojanāsaṃbhāvanayā tātparya
saṃśayāderanubhavasiddhatvāttataśca muktisādhana jñānārthī
taljñānapratibaṃdhaka tātparyabhramasaṃśayādi nirāsāya vedāṃta vicāre
pravartamāno yathā brahmamīmāṃsā śāstre pravartate tathaiva
nyāyasāṃkhyādi śāstravicārepi kadācit pravarteta tatrāpi tadabhimatayojanayā
vedāṃtavicārasatvāt / na ca sāṃkhyādi tarkaśāstragatātmavicārasyā
p. १३b)
dvitīyātmavicārarūpatvābhāvena tādṛśātmani vedāṃtānāṃ tātparya
bhramasaṃśayādya nivartaka tvādviśiṣya svayameva tatra tātparya bhramādi
hetutvācca na tatrātma jñānārthinaḥ pravṛtiḥ saṃbhavatīti vācyaṃ / jīvabhinna
paramātmajñānaṃ muktisādhanamiti /
bhrumeṇa tatrāpi pravṛti saṃbhavāt / na ca sāṃgādhyayanavato
bhinnātmajñānaṃ muktisādhanamiti bhramo na saṃbhavati / ahaṃ brahmāsmi
brahmavidāpnoti paraṃmityādi vedāṃteṣu jīvābhinnaparamātmajñānasya
muktisādhanatva pratītaṃriti vācyaṃ / juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśamasya
mahimānamiti vītaśoka iti śruti gatānyaśabdena bhramasaṃbhavāt yadā īśaṃ
sannidhimātreṇa budhyādi pravartakaṃ anyaṃ vastu gatyā budhyādibhyo
bhinnaṃ bhrāṃtyā budhyādya bhinnatvena cidātmano gṛhītatvāt /
bhinnatvopadeśaḥ saphalaṃ na tu jīvabhinnamityarthaḥ / jīvabrahmabhedasya
pratyakṣasiddhatayā upadeśāna pekṣatvāt
juṣṭaṃ ṛṣisaṃghaissevitaṃ ṛṣisaṃghajuṣṭamiti śrutyaṃtarātpaśyati īśohamiti
sākṣātkaroti tadā asya īśasya mahimānaṃ mahatvopalakṣitaṃ svarūpaṃ iti eti
prāptoti vīta śokaśca bhavatīti śrutervāstavārthaḥ //
ihātmaśabdasyedaṃ sarvaṃ yadayamātmetyādi prakaraṇaparyālocanayā
dvitīyātma paratvāt / na hi vastutastatsādhanāṃtaraprāptāvevaniyama
p. १४a) vidhiriti kuladharmaḥ / yena
vedāṃtaśravaṇaniyamārthavatvāyaniyamādṛṣṭajanya svaprativaṃdhaka
kalmaṣa nivṛtidvārāsatāniścayarūpa brahmasākṣātkārasya
vedāṃtaśravaṇaika sādhyatvasyābhyupagaṃtavya tvena tatra vastutaḥ
sādhanāṃtarābhānnaniyamavidhiryujyate iti āśaṃkyeta kiṃtu yatra
sādhanāṃtara tayā saṃbhāvanayā pakṣe prāptyāvidhitsita sādhanasya
pākṣikya prāptirnivārayituṃ na śakyate tatra niyamavidhiḥ //
nanu śrotavyavākye ātmavicāramātraṃ pratīyate na tvadvaitātmavicāraḥ
tataśca kathamanena vidhinā bhinnātmavicāravyāvṛttilābha ityata āha / iheti /
atrādi padena ātmani dṛṣṭe sarvaṃ viditaṃ bhavatīti pratijñā vākyaṃ gṛhyata
ātmanassarvādhiṣṭāna tayā sarvātmakatve hi sati ātmani vidite tadvyatiriktaṃ
sarvaṃ tatvato viditaṃ bhavati sarvamātmaiveti sāmānādhikaraṇyaṃ ca sidhyati
nānyathā tathā ca śrotavya vākyasthamātmapadamadvitīyātmaparameveti
tadvicāravidhinā bhinnātmavicāra vyāvṛtirlabhyata iti bhāvaḥ / nanu taṃḍula
niṣpatāvavahananasyevanakhavidalanāderapi vastutassādhanatvātannivṛtiphalako
niyamavidhiryuktaḥ / ihatva dvitīya brahmasākṣātkāre
p. १४b)
bhinnātmavicārasya na vastutassādhanatvamastītyatastannivṛti phalako
niyamavidhirna yujyate / na ca mā bhūdbhinnātmavicārasya vyāvartyatvaṃ
naitāvatā niyamavidhyanupapatiḥ prakṛtesti gurunirapekṣa vicārabhāṣā
prabaṃdhetihāsapurāṇādīnāmudāhariṣyamāṇānāṃ satā
niścayarūpabrahmasākṣātkārahetutva satvena vyāvartyasaṃbhavāditi vācyaṃ /
teṣāmapyanaṃtarameva vakṣyamāṇarītyā avidyā nivartaka satāniśca
rūpasākṣātkārapratibaṃdhaka kalmaṣa nivṛti dvārāgurvadhīna
vedāṃtavicāravat sākṣātkārāhetutvena vastutassādhanatvā bhāvā tathā ca
niyamavidhissaṃbhavatītyāśaṃkyāha / nahīti / kuladharma iti kulakramāgata
dharmasya yathā āvaśyakatā tathā
vastutastatsādhanāṃtaraprāpterāvaśyakatvaṃ nahītyarthaḥ / yeneti /
āvaśyakatvenetyarthaḥ / niyamārthavatvāyeti / vidhitsita gurvadhīna vedāta
śravaṇeneva gurunirapekṣa vicārādināpi satā
niścayarūpasākṣātkārasvarūpotpati saṃbhave sati
gurvadhīmavedāṃtaśravaṇaniyamasya
dṛṣṭaprayojanābhāvānniyamādṛṣṭamupeyaṃ tasya kalmaṣanivṛti
dvārāvidyāsādhānatvaṃ ca kalpanīyamevetyarthaḥ / adṛṣṭajanyatvaṃ
kalmaṣanivṛterviśeṣaṇaṃ svapadaṃ sākṣātkāra paraṃ yenāśaṃkyeteti
saṃbaṃdhaḥ
tāvataivāprāptāṃśa paripūraṇasya tatphalasya siddheḥ / athavā
gurumukhādhīnādhyayanādiva
p. १५a, १५/१६)
nipuṇasya svaprayatnamātrasādhyādapi vedāṃta vicārāt saṃbhavati /
satā niścayarūpaṃ brahmāparokṣajñānaṃ / kiṃtu gurumukhādhīna
vedātavākyasravaṇaniyamādṛṣṭamavidyānivṛtiṃ / pratikalmaṣa
nirāsenopayujyata iti / tadabhāvena prativaddhamavidyāmanivartayat /
parokṣakalpamavatiṣṭhate / na ca jñānodaye'jñānānivṛtyanupapattiḥ /
prativaṃdhakābhāvasya sarvatrāpekṣitatvena satyapi
pratyakṣaviśeṣadarśane upādhinā pratibaṃdhāt /
pratibiṃbarūpabhramānivṛtivattadanivṛtyupapateḥ //
yatra vidhitsitasādhanasyāprāptiḥ pākṣikī nivārayituṃ na śakyate tatra
niyamavidhirityatra hetumāha / tāvataiveti aprāptāṃśalābhamātreṇaivetyarthaḥ /
vidhitsita sādhanasya pākṣikyāmaprāptau hetumāha / sādhanāṃtaratayeti /
satā niścayarūpa brahmasākṣātkārasya dṛṣṭaphalatayā tatsvarūpe
vedāṃtavicāravadbhāṣā pravaṃdhāderapyanvaya
vyatirekābhyāmevasādhanatva buddhiḥ saṃbhāvyate pūrvoktarītyā
vastutassādhanatvābhāvātsaṃbhāvanayetyuktaṃ vyāvartyāṃtaramāha /
athaveti mātrapadena
p. १५b, १५/१६) gururvyavachidyate tarhyukta brahmā parokṣajñānenaivāvidyā
nivṛti lakṣaṇaphalasiddheḥ / kiṃ gurvadhīna śravaṇavidhineti śa''nkate / kintviti /
śravaṇaniyamaviddhyarthavatvāyaniyamādṛṣṭasya brahmāparokṣajñānena
svaphalasidhyarthamapekṣaṇīyatvakalpanānnoktā parokṣajñānādavidyānivṛti
siddhiriti pariharati gurumukheti / nirāseneti nirāsaddhāretyarthaḥ / itītyanaṃtaraṃ
kalpanīyatveneti śeṣaḥ / tadabhāveneti /
kalmaṣa nirāsābhāvena kalmaṣeṇetyarthaḥ / kalpamiti tulyamityarthaḥ / na ca
niyamārthavatvāyetyādi pūrvaṃ graṃthe niyamādṛṣṭasya kalmaṣa nivṛti
dvārājñānotpattau hetutva muktaṃ atra cotpannena jñānenāvidyānivṛtyai
jananīyāyāṃ tatra pratibaṃdhaka kalmaṣanirāsadvārā
śravaṇaniyamādṛṣṭasya sādhanatvoktau pūrvāparavirodha iti vācyaṃ
matabhedena virodhābhāvāt / nanvevamapyutpannā brahmavidyā svakāryā
vidyānivṛttaye niyamādṛṣṭasādhyāṃ kalmaṣanivṛtimapekṣata ityayuktaṃ
pramātvācchruktyādi pramāvaditi matvāśaṃkate / na ca jñānodaya iti /
anivṛtyanupapatiriti /
ajñānanivṛtirevasyādityarthaḥ / śuktipramāsthale anyāyekṣā bhāvepi
pratibiṃba bhramasthale viśeṣa darśanasya
pratibaṃdhakābhāvāpekṣādarśanena brahmavidyāyā api tadapekṣopapateriti
pariharati //
evaṃ ca likhitapāṭhādināpi svādhyāya grahaṇa
p. १७a) prasaktau gurumukhādhīnādhyayana
niyamavidhivatsvaprayatnamātrapūrvakasyāpi vedāṃtavicārasya satā
niścayarūpabrahmasākṣātkārārthatvena pakṣe prāptau gurumukhāyīna
śravaṇaniyamavidhirayamastu na ca tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhi
gacchediti gurūpasadanavidhinaiva gururahitavicāravyāvṛti siddherviphalo
niyamavidhiriti śaṃkyaṃ //
pratibaṃdhakābhāvasyeti /
yadyapi pratibaṃdhakābhāvasya siddhāṃtena kutrāpi hetutvaṃ tathāpi
aprativaddhā sāmagrī kārya heturityupagamādastyevāvacchedaka tathā
pratibaṃdhakābhāvāpekṣeti bhāvaḥ / tadanivṛtyupapateriti /
gururahitavicārasādhyavidyayā avidyānivṛtyabhāvopapaterityarthaḥ /
śravaṇaniyamavidhiṃ sadṛṣṭāṃtamupapādayati / evaṃ ceti /
gururahitavicārasya vyāvartyasya lābhe satītyarthaḥ / likhiteti abhyudaya
niḥśreyasa kāmasya vedārthānuṣṭānaṃ vinānābhyudayādi siddhiḥ /
tadanuṣṭhānaṃ ca vedārthajñānaṃ vinā na saṃbhavati tadarthajñānaṃ ca
svādhyāya padavācya vedāvāptiṃ vinā na saṃbhavati / vedāvāptiṃ prati ca
gurumukhoccāraṇānūcāraṇālakṣaṇamadhyayanaṃ likhita pāṭhādiśca
sādhanatvena loke prasiddhaṃ / tathā cādhyayanavidhi vākyena vedādhyayanaṃ
niyamyate
p. १७b)
adhyayanenaiva akṣarāvāptiṃ saṃpādayediti tena ca likhitapāṭhādi
vyāvṛtirlabhyate yathā tathā prakṛtepītyarthaḥ / nanu brahmavijñānārthaṃ
gurvabhirāmanaṃ śrūyate na ca tasya śrutijanye brahmajñāne
sākṣātsādhanatvamasti atastena jñāne janarnāyedvārāpekṣāyāṃ
gurvadhīnavicāra eva yogyatayā dvāratvena kalpyatenatvadṛṣṭaṃ dṛṣṭadvāra
saṃbhave adṛṣṭakalpanāyogāt / gurvabhigamanasya
gurvadhīnavicāradvārājñānasādhanatve abhigamanavidhināsiddhe tenaiva
gururahitavicāravyāvṛtisiddherniṣphalaḥ śrotavyavākye śravaṇaniyamavidhiriti
śaṃkate / naceti / brāhmaṇo nirvedamāyāt nāstyakṛtaḥ kṛteneti pūrvavākye
nirdiṣṭo brāhmaṇassa iti parāmṛśyate nirvedaṃ vairāgyaṃ āyāt prāpnuyāditi
yāvat / kena prakāreṇetyata āha śrutirakṛto nityo mokṣaḥ kṛtena karmaṇā
nāstīti / ato mokṣaṃ brahmajñānasādhyaṃ jñātvā tadjñānārthaṃ
gurumabhigacchedityarthaḥ / śrotavya vākyena gurvadhīna vicāre niyamite sati
tadaṃgatayā gurvabhigamanaṃ vidhīyate śravaṇavidhyabhāvetūpa //
gurūpasadanasya śravaṇāṃga tayā śravaṇavidhyabhāve tadvidhireva
nāstīti tena tasya vaiphalyāprasakteḥ /
anyathādhyayanāṃgabhūtopagamana vidhinaiva likhita pāṭhādi
vyāvṛtirityadhyayana niyamopi viphalaḥ syāt
p. १८a)
athavā'dvaitātmaparabhāṣāprabaṃdha śravaṇasya pakṣe prāptyā
vedāṃtaśravaṇaniyamavidhirastu / na ca na mlecchita vā ityādi
niṣedhādeva tadaprāptiḥ
śāstravyutpatimāṃdyādvedāṃtaśravaṇamaśakyamiti
puruṣārthaniṣedhamullaṃghyāpi bhāṣāpravaṃdhenādvaitaṃ jijñāsa
mānasya tatrāpi pravṛti saṃbhavena niyama vidherarthavatvopapateḥ //
gamanavidherātmalābhā bhāvānnaśravaṇavidhivaiphalyāpādakateti pariharati /
gurūpasadanasyeti /
aṃgavidhinā pradhānavidhivaiphalyāpādane atiprasaṃgamāha / anyatheti /
vidhinaiveti gurūpagamanasyākṣarāvāptiṃ prati
adhyayanarūpadṛṣṭadvārasaṃbhave tatyāgāyogāditi bhāvaḥ /
vyāvartyāṃtaramāha / athaveti niyamavidhirastviti /
advaitaṃ jijñāsamānena vedāṃtā eva vicāraṇīyā na bhāṣā pravaṃdhā iti
vicāraviṣayaniyamavidhirastvityarthaḥ / nanu mlecchaśabditasya bhāṣā
prabaṃdharūpā vyaktaśabdasyoccāraṇaṃ puruṣeṇākartavyaṃ / anyathā
puruṣaḥ pratyavāyī bhavediti niṣedhavalādevaśravaṇādhikāriṇo
bhāṣāprabaṃdhavyāvṛtisiddheḥ kiṃ vidhineti śaṃkate / na ca neti / yadi
bhāṣāniṣedhasya jñānāṃgatvaṃsyāt tadā tanniṣedhamullaṃghya tatra
pravṛtaujñāanānutpatibhayena tatra na pravartetanatve tadasti
puruṣārthatvātanniṣedhasya tathā
p. १८b)
ca tanniṣedhamulaṃghyāpi kadācidbhāṣādiśravaṇe pravṛtissaṃbhavatīti harati /
śāstravyutpatīti / ullaṃghane hetumāha aśakyamiti / aśakyatve
heturvyutpatimāṃdyaṃ /
nanu yasyādhikāriṇo vyutpatimāṃdyādvedāṃtaśravaṇamaśakyaṃtaṃ
prativedāṃtavicāraniyamavidhiḥ kathamaśakyārthe vidhyanupapateriti cenna
maṃdasya bhāṣyādi vicārāsaṃbhavepi vedāṃtaprakaraṇavicārasya
maṃdādhikāriṇopi saṃbhavāt / taduktaṃ / paṃcadaśyāṃ maṃdaprajñaṃ tu
jijñāsumātmānaṃdena bodhayet / bodhayāmāsa maitreyīṃ yājñavalkyo
nijāṃ priyāmiti ātmānaṃdanāmakaprakaraṇenetyarthaḥ //
abhyupagamyate hi kartradhikaraṇe vyutpāditaṃ
puruṣārthe'nṛtavadananiṣedhe satyapi darśapūrṇamāsamadhye
kutaściddhetoraṃgīkṛta tanniṣedho laṃghanasyā vikalāṃkratu siddhiṃ
kāmayamānasyānṛtavadane pravṛtiḥ syāditi punaḥ kratvartha tayā
pūrṇamāsaprakaraṇenānṛtaṃ vadediti niṣedha iti kratvartha tayā
niṣedhasyārthavatvaṃ / yadvā yathā maṃtraireva maṃtrārtha smṛtiḥ
sādhyeti niyamastanmūla kalpasūtrātmīya grahaṇaka vākyādīnāmapi
pakṣe prāptestathā vedāṃtamūletihāsapurāṇapauruṣeya
prabaṃdhānāmapi pakṣe prāpti
p. १९a)
saṃbhavānniyamoyamastu //
puruṣārthaniṣedhamulaṃghyāpi mahāphalasidhyarthaṃ niṣiddhe
pravṛtistanniṣedhena vidherarthavatā ca mīmāṃsakairapi svīkṛtetyāha /
abhyupagamyatehīti /
aṃgīkṛtaṃ niṣedholaṃghanaṃ yena sa tathoktaḥ / kutaścidityanena sūcitaṃ
hetumāha / avikalāmiti / arthavatvamiti /
vyutpāditamiti pūrveṇānvayaḥ vyāvartyāṃtaramāha / yadveti / maṃtraireveti /
agnirmūrddhetyādayo maṃtrāḥ śrutyādibhiḥ kratau viniyuktāḥ
kimucāraṇamātreṇādṛṣṭaṃ kurvaṃtaḥ kratāvupakāraṃ kurvaṃti uta
dṛṣṭenaivārtha smaraṇeneti saṃdehe kalpasūtrādi nāpi anuṣṭheyārtha smṛti
saṃbhavādadṛṣṭāthāṃ metrā iti prāpterāddhāṃtaḥ
maṃtrāṇāmarthaprakāśana dvārākratūpakārakatvaṃ dṛṣṭadvārasaṃbhave
dṛṣṭakalpanānupapatestathā ca phala vadanuṣṭānāpekṣitakriyā
tatsādhanasmaraṇadvārā maṃtrāṇāṃ karmāṃgatvaṃ na ca kriyā
tatsādhanasmaraṇasya maṃtrairivakalpasūtrādibhirapi saṃbhavānna tasya
dvāratvamiti vācyaṃ / maṃtraireva maṃtrārthaḥ smartavya iti niyamavidhi
saṃbhavāt / niyamastu dṛṣṭārtho bhaviṣyati / taduktaṃ / yatra dṛṣṭanna
labhyate'taḥsyā tatrā dṛṣṭakalpaneti tathā ca yathā maṃtraniyamavidhinā
maṃtramūlaka kalpasūtrādi vyāvṛtiḥ kriyate tathā adhīta sāṃgasvādhyāyena
bramajijñāsunā vedāṃtā eva vicāryā iti vedāṃta niyame kṛte
tanmūletihāsādīnāṃ vyāvṛtirlabhyata iti dṛṣṭāṃtadārṣṭāṃtika
graṃthayorarthaḥ / yājñikaiḥ praṇītamanuṣṭāna samaveta padārtha saṃgrāhaka
vākyaṃ
p. १९b)
grahaṇakavākyaṃ itihāsau mahābhārataṃ pauruṣeya prabaṃdhaḥ
prabodhacaṃdrodayādiḥ udāhṛtānivyā //
sarvathāniyamavidhirevāyaṃ sahakāryaṃtaravidhirityadhikaraṇabhāṣye
apūrvavidhitvoktistu niyamavidhitvepi pākṣikya prāpti sadbhāvā
tadabhiprāyeti / tatraiva pakṣeṇeti pākṣikya prāpti
kathanaparasūtrapadayojanena spaṣṭīkṛtamiti / vivaraṇānusāriṇaḥ /
kṛtaśravaṇasya prathamaṃ śabdāt /
nirvicikitsaṃparokṣajñānamevātpadyate / śabdasya parokṣajñāna
jananasvābhāvyena kḷpta sāmarthyānati laṃghanāt //
vartyānyupalakṣaṇamanyeṣāmapi vyāvartyānāṃ saṃbhavāt / tathā hi
tatkāraṇaṃ sāṃkhyayogābhipannamiti śrutau brahmapratipati dvārā tatprāptiṃ
prati upāyadvayaṃ nirdiṣṭaṃ śravaṇamanana dhyānātmakassāṃkhyaśabdārtha
ekaḥ tṛtīya paricchede vakṣyamāṇo yogapadoditaḥ upāsanāmārgastvaparaḥ /
tatprakṛtaṃ kāraṇaṃ jagatkāraṇatvenopalakṣitaṃ brahmasāṃkhyayogābhyāṃ
kṣānadvārābhipannaṃ ābhimukhyena pratyak tvena prāptamiti śrutyarthaḥ /
tathā saguṇabrahmopāsanamupāsakasya brahmalokaṃ
p. २०a)
gatasya tatvasākṣātkāra dvārābrahmaprāpti heturiti brahmamīmāṃsāyāṃ
prasiddhaṃ tathā tapo viśeṣādikaṃ sākṣātatvajñānasādhanatvena purāṇādi
prasiddhamudāhartavyaṃ tathā ca guruvedāṃteṣu śraddhāvataḥ kuśalasya
śravaṇādhikāriṇastatvajñānārthamukteṣu yogamārga saguṇopāsanatapo
viśeṣādiṣvapi vedāṃtaśravaṇa iva kadācit pravṛtiḥ syāditi tannivṛtiphalako
niyamavidhiḥ saṃbhavati niyamavidhipakṣamupasaṃharati / sarvatheti /
nanu niyamavidhitvapakṣe sahakāryaṃtaravidhirityadhikaraṇabhāṣya virodha ityata
āha / sahakāryaṃtareti / apūrvavidhitvasya nirākṛtatvāditi bhāvaḥ / tatraiveti /
tadadhikaraṇabhāṣya evetyarthaḥ / śrotavyavākyena nirvicikitsa parokṣa
śābdajñāno deśenaiva śravaṇaṃ vidhīyate na tu śābdasākṣātkāroddeśena
śabdasya svataḥ parokṣajñānajanana svābhāvyāt / vicārasahakṛtasyāpi
śabdasya kvāpi sākṣātkāra hetutvādarśanācca
parokṣajñānaphalakopyayaṃnāpūrvavidhiḥ vidhiṃ vināpi śabde
śābdajñāna hetutvasya vicāre vicāryanirṇaya hetutvasya ca prāptau
tadubhayavalena vicāraviśiṣṭavedāṃtarūpaśravaṇasya nirvi * kitsa
śābdajñāna hetutva prāptessādhitatvāt / kiṃtu pūrvoktānyeva
vyāvartyānyādāyaniyamavidhireveti matamāha / kṛtaśravaṇasya prathamamiti //
paścāttu kṛtamanananididhyāsanasya sahakāri viśeṣa saṃpannā tata
evāparokṣajñānaṃ jāyate
p. २०b)
tattāṃśagocarajñānāsamarthasyāpīṃdriyasya tatsāmarthya
saṃskārasāhityātpratyabhijñā na
janakatvavatsvato'parokṣajñānajananā samarthasyāpi śabdasya
vidhuraparibhāvita kāminī sākṣātkārasthale tatsamarthatvena kḷpta
bhāvanā pracayasāhityādaparokṣajñānajanakatvaṃ yuktaṃ tataśca
śabdasya svataḥ svaviṣaye parokṣajñānajanakatvasya bhāvanā pracaya
sahakṛtajñānakaraṇatvāvacchedena vidhurāṃtaḥ / karaṇavada
parokṣajñāna janakatvasya ca prāptatvātpūrvavanniyamavidhiriti tadeka
deśinaḥ //
nanu manananididhyāsane kiṃ nirvicikatsa śābdaparokṣajñānoddeśe naiva
vidhīyete kiṃ vā śābdā parokṣaṃ pratinādyaḥ mananādyanuṣṭānātprāk
śravaṇamātrādeva tatsiddherna dvitīyaḥ / śabdasya parokṣajñānajanana eva
sāmarthyasya tvadabhimatatvādityā śaṃkāṃ dvitīyapakṣa parigraheṇa pariharati
paścāditi /
śābdanirvicikatsa parokṣajñānānaṃtaramityarthaḥ / kṛte manananididhyāsane
yena saḥ tathoktaḥ / tata eveti śabdādevetyarthaḥ / sahakārivaicitryātkārya
vaicitryadarśanāditi bhāvaḥ / tadevodāharaṇena darśayati / tatāṃśeti
tatsāmarthyeti /
tatrāṃśagocarajñānajananasāmarthyamityarthaḥ /
p. २१a)
śabdasyeti śabdasyāparokṣajñānajananakatvaṃ yuktamityutaratrasaṃbaṃdhaḥ /
nanu tatrā saṃskārasya iṃdriya sahakāritvena kḷptāvapi bhāvanā pracayasya
jñānakaraṇa sahakāritvena sākṣātkārajananasāmarthyaṃ na kvāpi
kḷptamityāśaṃkyāha / vidhureti /
tatsamarthetyatra sākṣātkārajananaṃ tacchabdārthaḥ nanvevamapi
śabdasahakāritvena mananadhyānātmaka bhāvanā pracayasya mānāṃtareṇa
śābdasākṣātkāraṃ pratihetutvā prāptermananādi
vidherapūrvavidhitvaprasaṃga iti netyāha / tataśceti /
parokṣajñānajanakatvasyāparokṣajñānajanakatvasya ca prāptatvāditi
saṃbaṃdhaḥ / parokṣajñāna hetutvasya prātthamidhānaṃ śravaṇavidherniyama
vidhitvārthamiti draṣṭavyaṃ vipureti bhāvanā saha kṛtasya //
vedāṃtaśravaṇena na brahmasākṣātkāraḥ kiṃ tu manasaiva
manasaivānudraṣṭavyamiti śruteḥ / śāśtrācāryopadeśa
śamādisaṃskṛtamana ātmadarśane karaṇamiti gītābhāṣyavacanācca /
śravaṇaṃ tu nirvicikitsa parokṣajñānārthamiti tādarthyenaiva
niyamavidhiriti kecit //
vidurāṃtaḥkaraṇasya kāminī sākṣātkārahetutva darśanasthale
vahirasvataṃtramapyaṃtaḥkaraṇaṃ bāhyavastu bhāvanā sahakṛtaṃ
satatsākṣātkāra heturiti viśiṣya kāryakāraṇa bhāve
p. २१b)
gṛhītavye lāghavāt / bādhakā bhāvācca bhāvanā pracaya sahakṛtaṃ
jñānakaraṇatvāvacchinnamaparokṣajñānaṃ pratiheturiti kāryakāraṇabhāvogra
hyata iti bhāvaḥ / atra śabdasya parokṣajñānajananasvābhāvyamevāsiddhaṃ
jñānagata parokṣatvādeḥ karaviśeṣa prayuktatvasya nirākariṣyamāṇatvādataḥ
śābdāparokṣaṃ pratimananāderiva śravaṇasyāpi vidhirnānupanna
ityasvarasaṃsūcayati / tadekadeśina iti vivaraṇaika deśina ityarthaḥ /
matāṃtaramāha / vedāṃtaśravaṇena na brahmasākṣātkā * iti /
śabdasya parokṣajñānajanana svābhāvyena kḷpta sāmarthyānati laṃghanāditi
heturatrāpi mate dṛṣṭavyaḥ / kiṃ tarhi brahmasākṣātkāre karaṇamiti pṛcchati
kiṃ tviti / mana eva karaṇamiti matvā tatra mānamāha / manasaiveti /
kvacit kiṃtvityanaṃtaraṃ pṛthak manasaiveti pāṭhosti tadānānupapatiḥ / tatraiva
bhāṣya saṃmatimāha / śāstreti / śāstraṃ tatvamasyādi vākyamācāryopadeśa
ācārya kartṛka vākyārtha vivaraṇarūpa ādi padaṃda matitikṣādi
saṃgrahārthaṃ / tathā cātra brahmasākṣātkārasya mānasatva pratipādanena
tatkāraṇamanassahakāritayaiva manananididhyāsanayorvidhirnna tu pūrvamata iva
śābdasākṣātkārakāraṇaśabda sahakāritayeti pūrvamatādasya matasya
viśeṣaḥ sūcito bhavati / śravaṇe tu pūrvamatādaviśeṣamāha / śravaṇaṃtviti /
tādarthyenaiveti nirvicikitsa śābdaparokṣajñānārthatvenaivetyarthaḥ //
p. २२a)
aparokṣajñānārthatvenaiva śravaṇe niyamavidhiḥ draṣṭavya iti
phalakīrtanāt / tādarthyaṃ ca tasya karaṇabhūtamanaḥ sahakāritayaiva na
sākṣāt / śabdādaparokṣajñānānaṃgīkārāt / na ca tasya tena
rūpeṇatādarthyaṃ na prāptamityapūrvavidhitva prasaṃgaḥ / śrāvaṇeṣu
ṣaḍbhādiṣu samāropita parasparāvivekanivṛtyarthaṃ
gāṃdharvaśāstrasya śravaṇa sahakṛta śrotreṇa parasparā
saṃkīrṇatayā tadyāthārthyā parokṣadarśanena prakāśamāne
vastunyāropitāvivekanivṛtyarthaṃ śāstrasadbhāve tacchravaṇaṃ
tatsākṣātkārajanakeṃdriya sahakāri bhāvenopayujyata ityasya
kḷptatvādityeke //
matāṃtaramāha / aparokṣajñāneti / nanu tarkarūpavicārātmakasya śravaṇasya
svataḥ sākṣātkāra phalatvā yogātadanugrāhyaṃ pramāṇaṃ vaktavyaṃ tacca
kimityapekṣāyāmāha / tādarthyaṃ ceti / sākṣātkārārthatvaṃ cetyarthaḥ /
tasyeti / vedāṃtaśravaṇasyetyarthaḥ /
karaṇabhūteti brahmasākṣātkārakaraṇabhūtetyarthaḥ / na tu
brahmasākṣātkārakaraṇaśabda sahakāritayetyeva kārārthaḥ / na sākṣāditi
vedāṃta śravaṇasya sākṣātsvātaṃtryeṇa sākṣātkārajanakatvaṃ nāsti tasya
tarkarūpatayā svataḥ pramāṇatvā
p. २२b)
bhāvāditi bhāvaḥ / manaḥ sahakāritayaivetyeva kārārthe hetumāha / śabdāditi /
tasyeti vedāṃtaśravaṇasyetyarthaḥ / tena rūpeṇeti
sākṣātkārakaraṇamanassahakāriṃtvena rūpeṇetyarthaḥ /
sākṣātkārakaraṇamanassahakāritvena prāptyabhāvepi tatkaraṇeṃdriya
sahakāritvena prāptirastītyāha / śrāvaṇeṣviti /
śrotrajanya pratyakṣaviṣayeṣvityarthaḥ / ṣaḍgādiṣviti /
ṣaḍgādayo dhvaniveśeṣāsteṣu gāṃdharvaśāstraśravaṇa rahitasya
parasparamavivekassamāropito vartate parasparamaviveko nāma parasparaṃ
tādātmyarūpaḥ parasparadharmavatārūpaśceti bodhyaṃ
gāṃdharvaśāstravicāravataśca tadvicāra sahakṛta
śrotreṃdriyeṇaiva ṣaḍgādayaḥ parasparaṃ viviktatayānubhūyaṃte evaṃ
manasāṃtariṃdriyeṇānubhūyamāneṣu cidātmaprāṇa śarīrādiṣu parasparaṃ
tādātmyādi rūpāvivekaḥ prāṇināmanubhava //
vedāṃtavākyānāmadvitiye brahmaṇi tātparya nirṇayānukūla
nyāyavicārātmaka ceto vṛtiviśeṣarūpasya śravaṇasya na brahmaṇi
parokṣamaparokṣaṃ vā jñānaṃ phalaṃ tasya śabdādi
pramāṇaphalatvāt / na cokta rūpavicārāvadhārita tātparya
viśiṣṭaśabdajñānameva śravaṇamastu / tasya brahmajñānaṃ phalaṃ
yujyate iti /
p. २३a)
vācyaṃ / jñāne vidhyanupapateḥ / śravaṇavidhervicāra kartavyatā
vidhāyaka jijñāsā sūtramūlatvopagamāccohāpohātmaka mānasa
kriyārūpavicārasyaiva śravaṇatvauvityāt //
siddhotrāpi yadyāropa nivartakaṃ śāstramasti tadā
tatsahakṛtamaṃtariṃdriyameva budhyādi viviktamātmānaṃ brahmasvarūpatayā
vedāṃtaiḥ pratīyamānaṃ sākṣātkārayediti vicāravātpuruṣaḥ ṣaḍgādi
svarasākṣātkāra sthale kāryakāraṇabhāvaṃ kalpayatītyāha / prakāśamāna iti
/
tacchravaṇaṃ śāstraśravaṇaṃ / tatsākṣātkāreti prakāśamāna
vastusākṣātkāretyarthaḥ / upayujyate viviktatayā vastusākṣātkāra
heturbhavatītyarthaḥ / ityasyeti /
iti ukta prakāreṇāsya sākṣātkārakaraṇabhūteṃdriya sahakāritvasya
vedāṃtaśravaṇe vidhiṃ vinaiva prāptavānnāpūrvavidhitvaprasaṃga ityarthaḥ /
ukteṣu pakṣeṣu śābdādya parokṣoddeśena vā śābdaparokṣoddeśena vā
śravaṇavidhiriti sthitaṃ / idānīṃ pratibaṃdhanirāsoddeśenaiva tadvidhiriti
matāṃtaramāha / vedāṃtavākyānāmiti /
prameyāsaṃbhāvanānivṛtyanukūlanyāya vicārātmaka mananavyāvṛtaye
tātparya nirṇayānukūletyuktaṃ / tannirṇayānukūlanyāyāśropakramādaya iti
bodhyaṃ citovṛti viśeṣapadena yatnasādhyakriyārūpāvṛtirvivakṣitā na tu
tadasādhyājñānarūpāvṛtirvivakṣitā
p. २३b)
jñānasya vidhyayogyatāyā vakṣyamāṇatvāt / brahmaṇīti viṣayasaptamī / tasyeti
jñānasyetyarthaḥ / ādipadaṃ pratyakṣādi saṃgrahārthaṃ jñānoddeśena
śravaṇaṃ vidhīyata iti matābhimataṃ śravaṇaśabdārthamanūdyanirā karoti / na
cokta rūpeti /
brahmajijñāsā sūtrasya sādhana catuṣṭaya saṃpannena brahmajñānāya
vedāṃtavicāraḥ kartavya ityarthaḥ / sautrajijñāsā padasya vicāralakṣakatvā /
tasya ca sūtrasya śrotavyavākyaṃ mūlaṃ tataśca śrotavya vākye yadi
śravaṇaṃ jñānarūpaṃ tadā śrotavya ityasya śravaṇarūpajñāna kartavyatā
arthaḥsyā tathā ca jijñāsā sūtraśrotavya vākyayormūlamūlibhāvo na
syādekārthatvā bhāvādityāha / śravaṇavidheriti / ūhaḥ nyāyābhāsebhyo
niṣkṛṣya nyāyānāmupādānaṃ nyāyābhāsanirākaraṇamapohaḥ /
na ca vicārasyaiva tātparya nirṇaya dvārātajjanya tātparya bhramādi
puruṣāparādharūpa pratibaṃdha vigamadvārā vā brahmajñānaṃ
phalamastviti vācyaṃ tātparya jñānasya śābdajñāne
kāraṇatvānupagamāt / kārye kvacidapi pratibaṃdhakābhāvasya
kāraṇatvānupagamācca tayordvāratvānupapateḥ / brahmajñānasya
vicārarūpātiriktakāraṇajanyatve tatprāmāṇyasya paratastvāpateśca //
p. २४a)
nanu sadeva somyetyādi tatsatyaṃ sa ātmātatvamasītye tadaṃtaṃ
vākyajātamadvitīya vastu parama dvitīya vastu
pratipādakopakramopasaṃhāravatvādityevamātmakasya vicārasyānumitirūpaṃ
tātparya niddhāṃraṇaṃ sākṣātphalaṃ tat dvārā tātparyamumādi
rūpapratibaṃdhakanivṛtirvicārasya phalaṃ tannivṛtau ca vākyamapratibaddhaṃ
sadadvitīya brahmabodhaṃ janayati / eva śrutyaṃtareṣvapīti vastugatiḥ / tathā ca
śravaṇasya sākṣādbrahmajñāna phalakatvābhāvepi paraṃparayā
tatphalakatvaṃ syāditi śaṃkate / na ca vicārasyaiveti / apyartha eva kārastathā ca /
yathā jñānaṃ śabdapramāṇasya phalaṃ tathā tadvicārasyāpi phalamastu
śabdapramāṇaphale jñāne vicārasyāpi tātparya nirṇayadvārātadadhīna
pratibaṃdha nirāsadvārā vā hetutva saṃbhavādityarthaḥ / tajjanyatvaṃ
vigamaviśeṣaṇaṃ bhramādireva puruṣāparādhaḥ tātparyajñānasya
dvāratvābhāve hetumāha / tātparyajñānasyeti / pratibaṃdha
nirāsopajananenānyathā siddhatvāditi bhāvaḥ / tāryajñānasya śābdabodhaṃ
prati hetutvābhāve vicārasya tātparya nirṇayasādhya pratibaṃdha nivṛtidvārā
śābdabodha hetutvaṃ dūrāyāstamiti matvā pratibaṃdhakābhāvasyāhetutve
hetumāha / kārye kvacidapīti / satyāmapi sāmagryāṃ pratibaṃdhavaśātkāryaṃ
na jātamiti lokavyavahāravirodhāt / pratibaṃdhakābhāvasya
sāmagryāmaṃtarbhāvonāṃgī kriyate / kiṃ tva prativaddhasāmagrī
kāryaheturiti svīkṛtya sāmagryāmavacchedakatayā daṃḍatvādi vadanyathā
siddhireva svīkriyata iti bhāvaḥ tātparyānu //
p. २४b)
tasmātātparyanirṇaya dvārāpuruṣāparādha nirāsārthatvenaiva
vicārarūpe śravaṇe niyamavidhiḥ / draṣṭavya iti tu darśanārhatvena
stutimātraṃ na śravaṇaphala kīrtanamiti saṃkṣepaśārīrakānusāriṇaḥ
brahmajñānārthaṃ vedāṃtaśravaṇe pravṛtasya cikitsājñānārthaṃ
carakasuśrutādi graṃthaśravaṇe pravṛtasyeva madhye vyāpārāṃtarepi
pravṛtiḥ prasajyata iti tannivṛti phalakaḥ śrotavya iti parisaṃkhyāvidhiḥ //
mitihetu vicārātmakānumānasya śābdapramiti hetutve dūṣaṇamāha /
brahmajñānasyeti / atirikteti śabdapramāṇāti riktetyarthaḥ / paratastvāpateriti /
prāmāṇyāśrayajñānasyātirikta kāraṇajanyatvarūpaṃ prāmāṇyasyotpatau
paratastvaṃ syādityarthaḥ / tataścāpa siddhāṃta iti bhāvaḥ / yadi śravaṇasya na
brahmajñānaṃ phalaṃ tarhi kimuddeśena tadvidhirata āha / tasmāditi /
brahmajñāna phalakatvā saṃbhavādityarthaḥ / nanu tarhi kathaṃ draṣṭavya iti
śravaṇaphala kīrtanaṃ tatrāha / draṣṭavya iti tviti / stutimātramiti / ātmana iti
śeṣaḥ stutiśca tacchravaṇādau pravṛtyathaiti bhāvaḥ / parisaṃkhyāvidhi
pakṣamāha / brahmajñānārthamiti /
nanu vācaspati mate vakṣyamāṇarītyā vedāṃtaśravaṇasya nityaprāptiṃ
siddhāṃ kṛtvā parisaṃkhyāvidhi
p. २५a)
pakṣapravṛtirvācyā / tathā ca sati jñānamuddiśya śravaṇāvvanutiṣṭhataḥ
kathaṃ vyāpārāṃtaraṃ prasajyeta yatastannivṛti phalakaḥ parisaṃkhyāvidhiḥ
saṃbhavedityāśaṃkya brahmajñānasādhanatvena vyāpārāṃtarā
prasaktāvapi bhedavāsanāvaśādvyāpārāṃtaraṃ saṃbhavatīti
sadṛṣṭāṃtamāha / cikitseti /
cikitsā auṣadhaṃ tadjñānasya vaidyakagraṃthaika sādhyena tadjñānāya
carakasuśrutādi saṃjñakagraṃthaśravaṇe pravṛtasya tādarthyena
vyāpārāṃtarā prasaktāvapi yathā viṣayavāsanāvaśādeva
tatprasaktistadvadityarthaḥ //
brahmasaṃstho'mṛtatvametīti chāṃdogyenanyavyāpāratvasya
muktapāyatvāvadhāraṇāt / saṃpūrvasya tiṣṭhateḥ samāpti vāci tayā
brahmasaṃsthā śabditāyā brahmaṇi
samāpterananyavyāpāratvarūpatvāt / tamevaikaṃ jānatha
ātmānamanyāvāco vimuṃcathetyārtharvaṇe kaṃṭhata eva
vyāpārāṃtarapratiṣedhācca / āsupterāmṛteḥ kālaṃ
nayedvedāṃtacitayetyādi smṛteśca / na ca brahmajñānānupayogino
vyāpārāṃtarasya śravaṇena sahaikasmin sādhye
samuccityaprāptyabhāvānna tannivṛtyarthaḥ parisaṃkhyāvidhiryujyata iti
vācyaṃ //
p. २५b)
nanu suśrutādi graṃthaśravaṇe pravṛttasya vyāpārāṃtara satvepi yathā cikitsā
jñānaṃ niṣpratyūhamutpadyate / tathā pratyahaṃ
vedāṃtaśravaṇamanutiṣṭhato madhye madhye laukika vaidika vyāpāra satvepi
brahmajñānodaya saṃbhavānniṣphalaḥ / parisaṃkhyāvidhirityāśaṃkya
śravaṇavidhyarthavatvāyanintaramanuṣvitaśravaṇasyaiva jñānasādhanatvaṃ na
kādācitkasyāto na naiṣphalyamiti / parihāramabhipretya yathoktārthe
śrutismṛtivākyānyudā harati / brahmasaṃstha iti na vidyate anyo vyāpāro yasya
puruṣasya sa tathā tasya bhāvastatvaṃ tasyetyarthaḥ / brahmaviṣayaka śravaṇādi
vyāpārācchamadamādyupabṛṃhitādanya vyāpāraśūnyatvasyeti yāvat / tathā
ca saṃnyāsādhikaraṇabhāṣyaṃ śamadamādyupavṛṃhitaṃ brahmaniṣṭhatvaṃ
tasya svadharmastadati krame ca tasya pratyavāya iti / avadhāraṇaṃ niścayaḥ
brahmasaṃsthapadenāyamarthaḥ kathaṃ labhyata ityata āha / saṃpūrvasyeti / na ca
brahmaṇi samāptirnāmavidehakailyarūpolaya evāstviti vācyaṃ / tathā sati
punaramṛtatvametīti bhāgavaiyarthyāpateratomṛtatvaprāptiṃ prati
brahmasaṃsthatā upāyatvena vidhīyata iti vaktavyamato brahmaṇi samāpterananya
vyāpāratve paryavasānaṃ bhāṣye kṛtaṃ / tathā cānanya vyāpāratvasya
muktyupāyatvabodhaka vākyenārthānmumukṣorvyāpārāṃtaranivṛtiḥ kriyata iti
bhāvaḥ / sākṣānnivṛti bodhakavākyamudāharati / tamevaikamiti /
yasminnādhāredyā vā pṛthivyādi samastaṃ
jagadadhyastatamevādhāramekarūpamātmānaṃ jānatha //
p. २६a)
sahakāryāṃtaravidhirityādi sūtre yasmāt pakṣe bhedadarśana
prāvalyānna prāpnoti tasmānniyama vidhiriti tadbhāṣye ca kṛta
śravaṇasya śābdajñānamātrātkṛtakṛtyatāṃ manvānasyāvidyāni ca /
tarka sākṣātkāropayoginididhyāsane pravṛtirnasyāditi atat sādhanasya
pakṣaprāptimātreṇa nididhyāsane niyamavidherabhyupagata
tayātannyāyenāsādhanasya samuccityāprāptāvapi tannivṛtiphalakasya
parisaṃkhyāvidheḥ saṃbhavāditi niyamaḥ parisaṃkhyā vā vidhyarthotra
bhavedyataḥ / anātmādarśanenaiva parātmānamupāsmaha iti vārtika
vacanānusāriṇaḥ kecidāhuḥ / ātmā śrotavya iti
mananādivadātmaviṣayakatvena nivadhyamānaṃ
śravaṇamāgamācāryopadeśajamātmajñānameva na tu
tātparyavicārarūpaṃ na tatra kopi vidhiḥ //
he mumukṣuvaḥ jñānasādhanatvena cānātmapratipādakaśabdoccāraṇādi
tyāgaḥ kartavya ityāha / śrutiranyāvāco vimuṃcatheti / niyamavidhivādī
śaṃkate / na ca brahmajñānānupayogina iti prativaṃdyāsamādhate /
sahakāryayaṃtareti / na prāpnoti maunamiti
p. २६b)
śeṣaḥ udāhṛta sūtrabhāṣyayorniyamavidhivādi sammataṃ tātparyaṃ
parisaṃkhyāvidhivādī darśayati / kṛta śravaṇasyeti /
manvānasyetyanaṃtaraṃ vyāpārāṃtarepi pravartamānasyeti śeṣaḥ sūtre
bhāṣye ca tatsādhanapakṣaprāpti mātreṇa niyamavidherabhyupagatatayeti
saṃbaṃdhaḥ / vārtike atretyasya śrotavyavākya ityarthaḥ / atra niyamo vidhyartho
bhavedityekaḥ saṃbaṃdhaḥ / yadi nitya prāptatvānniyamavidhirnna saṃbhavati
tadā parisaṃkhyā vā vidhyartho bhavediti saṃbaṃdhaḥ / parisaṃkhyāyā
vidhyarthatve heturyata ityādiḥ / paramātmopāsane anya vyāpārarahite vayaṃ
mumukṣavo yataḥ pravṛttā ityarthaḥ / śravaṇādīnāṃ vidheyatva pakṣaṃ
matabhedena darśayitvā teṣāṃ vidhyabhāvapakṣamāha / ātmā śrotavya
ityādinā / nivadhyamānamiti /
yathā ātmaviṣayakatvenocyamānammananaṃ nididhyāsanaṃ ca jñānarūpaṃ
tathā śravaṇamapi jñānarūpamevetyarthaḥ / na tvitivicārasyānuṣṭheya
kriyārūpasya sākṣādātmaviṣayakatvānupapateriti bhāvaḥ //
nanu mananādi vaditi dṛṣṭāṃtonupapannaḥ
manananididhyāsanayorjñānatvā bhāvāt mananaṃ hi yuktyālocanarūpo
vyāpāraḥ dhyaiciṃtāyāmityanuśāsanānurodhena nididhyāsanaṃ
dhyānakriyā na jñānamataḥ kathaṃ mananādi vaditi manana
nididhyāsanayorjñānatvaṃ siddhatayānirdiśyate iti ceducyate /
ātmābrahmasvabhāvaḥ cidrūpatvāt
p. २७a)
brahmavadbudhyādiḥ kalpitaḥ dṛśya tvāt / śuktirajatādi
vadityādyanumiterevamananatvopagamāt / taduktaṃ caturthamaitreyī
brāhmaṇa vārtike / āgamārtha viniścityaimaṃtavya iti bhaṇyate
vedaśabdānurodhyatra tarkopi viniyujyate / padārthaviṣayastarkaḥ /
tathaivānumitirbhavediti śrutārthadārḍhyāya tarkarūpaṃ mananaṃ
vidhīyate sopi tarkaḥ śrutyaviruddha eva mananatvena vidhīyate tacca
mananaṃ tatvaṃ padārthaviṣayakameva na tu vākyārthaviṣayakaṃ tasya
vākyaikameyatvāt / tathā śabdaḥ samuccayārthaḥ / yathā mananātmaka
tarkasya vedāvirodhitvaṃ tathānumiti rūpatvaṃ cetyarthaḥ / ata
evanyāyataṃtrepi / mananasyānumiti rūpatvamiṣyate nididhyāsanamapi
vārtika kāramate jñānameva tathā hi / bṛhadāraṇyake
caturthādhyāya ṣaṣṭhādhyāyagatayormaitreyī brāhmaṇayorāmnāyate /
ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo maṃtavyo nididhyāsitavya iti /
anaṃtaraṃ caturthe maitreyayātmano vā are darśanena śravaṇena matyā
vijñāneneti / ṣaṣṭhe tu maitreyayātmani khalvare dṛṣṭe śrute mate vijñāta
iti
p. २७b)
iti tatrobhayatrākṣepavārtikaṃ / anuvāde yathoktānāṃ prakrāṃte
darśanādiṣu vijñānenetyatha kathaṃ nididhyāsanamucyata iti / atha
ātmādraṣṭavya ityādinā uktānāmanuvāde prakrāṃte sati darśanādiṣu
madhye śrutaṃ nididhyāsanaṃ vijñāneneti padena kathamucyate nūdyate
darśanādīnāṃ samānapadairevānuvāda darśanena nididhyāsanasyāpi
tadvannididhyāsanenetyanuvādaḥ syāt / na tu vijñāna padenetyarthaḥ /
tasya samādhāna vārtikaṃ / dhyānāśaṃkānivṛtyarthaṃ vijñāneneti
bhaṇyate nididhyāsana śabdena dhyānamāśaṃkyate / yata iti /
nididhyāsanaśabdasya dhyāna vāci tvāt
śravaṇamananānaṃtaramanubhavāṃ gatvena dhyānaṃ nididhyāsitavya
ityanena vidhīyata iti yataḥ pūrvavādibhirāśaṃkyate / atastadā śaṃkā
nivṛtyarthamanuvādāvasare sthitvā pūrvavākye nididhyāsanarūpaṃ
jñānaṃ vivakṣitaṃ natu dhyānaṃ ato nātradhyānavidhi
śaṃkāvakāśa ityāśayavatī śrutirvijñānapadena
nididhyāsanamanuvadatīti
p. २८a)
vārtikārthaḥ / dhyānasyānubhavāṃgatve ko doṣaḥ yatastadāśaṃkā
śrutyānirasyata ityata āha tadanaṃtaraṃ vārtikārddhaṃ / vijñānotpati
hetutvaṃ dhyānādeḥ prāgavādiṣamiti dhyānasya tannīyogasya vā
vijñānotpati hetutvaṃ pratiyaddūṣaṇaṃ vaktavyaṃ tatprāgeva
saṃbaṃdhādāvukta vānasmītyarthaḥ / tatra hyukta tatvaṃ padārtha
gocara śravaṇamananābhyāsa sakṛdabhyastābhyāṃ tatvaṃ
padalakṣyārtha nirṇaye sati vākyārthajñānasyaivāvasaraprāptatvena
dhyānavidheranavakāśāt / na ca tābhyāṃ pramāṇaprameyā
saṃbhāvanānivṛttāvapi viparīta pratyayena pratibaṃdhānna vākyārtha
bodhotpatiriti vācyaṃ / śravaṇamananayorevāsakṛdabhyāsa mahimnā
viparīta pratyayasyāpi nivṛti saṃbhavāt vākyārtha bodhanivartyasya
viparītapratyayasya tadapratibaṃdhakatvācca loke viparyayasya
svavirodhidarśanotpati pratibaṃdhakatvā darśanāditi / nanu yadi
nididhyāsanaṃ na dhyānaṃ / kiṃ tarhi tadityata āha / vārtikaṃ / atha
rāyata bodho-
p. २८b)
tranididhyāsanamucyate / dhānasyeva puruṣa yatnāna
pekṣatvamaparāyatatvaṃ / yāvadyathokta vijñānamāvirbhavati
bhāsvaraṃ śravaṇādi kriyā tāvat kartavyeha prayatnataḥ mananamādi
padārthaḥ / śrutvāmatvātha taṃ sākṣādātmānaṃ pratipadyate / atha
śravaṇamananaparipākajanita tatvaṃ padalakṣyārthanirṇayānaṃtarameva
vākyena brahmātmajñānaṃ sākṣādaparokṣatayā pratipadyate
anubhavatītyarthaḥ / vākyārtha jñānavataḥ kṛtakṛtyatāmāha / ananyā
yatna vijñāne śravaṇāderupādyataḥ / jātenāpekṣyate
kiṃcitpratīconubhavātparamiti vṛtijñā //
ata eva samanvaya sūtre ātmajñānavidhinirākaraṇānaṃtaraṃ bhāṣyaṃ
kimarthāni tarhi ātmā vā are draṣṭavya ityādīni vacanāni / vidhi chāyāni
svābhāvika pravṛti viṣayakhīkaraṇārthānīti brūma ityādi //
ne jāte sati tena pratīco brahmatva sphuraṇādanaṃtaraṃ na kiṃcidapekṣyata
ityarthaḥ / evaṃ vārtikakāramate nididhyāsanasya jñāanatvābhyupagamāt na
mananādi vaditi dṛṣṭāṃtā siddhiḥ /
p. २९a)
na ca vārtikakāramate nididhyāsitavya ityasya draṣṭavya ityanena paunaruktyaṃ
syāditi vācyaṃ / darśanoddeśena śravaṇamanana vidhānānaṃtaraṃ punaḥ
phalakīrtanasya tadupasaṃhāraparatvopapaterathavā draṣṭavya iti
vicāraprayojakāpātadarśanānuvādaḥ nididhyāsitavya iti tu vicāraphala
sākṣātkārānuvāda iti paunaruktyaparihāra saṃbhavāt / śravaṇādau
vidhyabhāve bhāṣya sammatimāha / ata eveti /
śravaṇamanananididhyāsanānāṃ darśanavat jñānarūpatvena kriyārūpatvepi
vakṣyamāṇavidhayā nitya prāptatve na ca vidhyayogyatvā devetyarthaḥ /
kimarthānīti / vyarthāni syuriti yāvat /
ādi padaṃ śrotavya ityādessaṃgrahārthaḥ / vidhichāyānīti /
adhyetavya iti prasiddha vidhitulyānītyarthaḥ / atra tavya pratyayairdarśana
śravaṇādi gatā praśaṃsā lakṣyate tathā ca / yo hi mumukṣurātmadarśana
śravaṇādīnyeva muktisādhanānīti jñātvāpi saṃnyāsa brahmacaryādi sahita
śravaṇādyanuṣṭhānakleśamanusaṃciṃtya na tatra sarvotsāhe na pravartate kiṃ
tu yathā prāptānyeva varṇāśramānurūpāṇi karmāṇyupāsanāni vānutiṣṭhet
tatrāpi nirvṛtiṃ na labhate tairātyaṃtika puruṣārthālābhānusaṃdhānena taṃ
pratyātmadarśana śravaṇādi praśaṃsārthaṃ pravartate / ātmā vā ityādi
vākyaṃ tasya sarvotsāhe na śravaṇādāveva pravṛtirbhavatvityāśayena ato na
vidhi pratyayānāṃ vaiyayarthyamiti bhāṣyakāraḥ pariharati / svābhāviketi /
ādipadena yo hi bahirmukhaḥ pravartate puruṣaḥ iṣṭaṃ me bhūyādaniṣṭaṃ
p. २९b)
me mā bhūditi na ca tatrātyaṃtikaṃ puruṣārthaṃ labhate tamātyaṃtika
puruṣārtha vāṃcchinaṃ //
svābhāvikātkāryakāraṇasaṃghāta pravṛti gocarādvimukhī kṛtya
pratyagātmasrotastayā pravartayaṃtyātmā vā are draṣṭavya
ityādīnītyaṃ taṃ bhāṣyaṃ saṃgṛhyate / svābhāvikatvaṃ
viṣayaviśeṣaṇaṃ saṃgrahabhaṣyaṃ vivṛṇoti / yohīti pravartata iti /
nānāvidhakarmopāsanānyanutiṣṭhatītyarthaḥ / iṣṭaṃ me
bhūyādaniṣṭaṃ me mābhūdityanena duḥkhasāmānyā
spṛṣṭasukhakāmanā brahmānaṃdarūpātyaṃtika puruṣārthagocarā iha
vivakṣatitā ata evāha / na ca tatrātyaṃtikaṃ / puruṣārthaṃ labhata iti /
bāhyasādhanaṃ tatra śabdārthaḥ svābhāvikāditi svabhāvo avidyā
tatkārya bhūtādityarthaḥ / saṃghātasya pravṛtiḥ
karmopāsanayoranuṣṭhānaṃ tadgocarāt / yaṣṭavya devatāmaṃtrādi
rūpādityarthaḥ / pratyagātmani viṣaye srotaḥ cittaprāvaṇyaṃ yasya sa
pratyagātmasrotāstasya bhāvastatātayetyarthaḥ / taṃ bāhya sādhanāt
p. ३०a)
vimukhī kṛtya śravaṇādiṣveva pravartayaṃtītyarthaḥ / yadi ca vedāṃta
tātparya vicārarūpaṃ śravaṇaṃ tadā tasya tātparya nirṇayadvārā
vedāṃta tātparya bhramasaṃśaya rūpapratibaṃdhakanirāsa eva phalaṃ //
evaṃ śravaṇāderjñānarūpatvāt na tatra kopi vidhirityuktaṃ / idānīṃ
śravaṇādeḥ kriyārūpatvamupetyāpi na tatra kopi vidhirityāha / yadi ceti / tasya
kriyārūpatvaṃ ca vārtika kārairevoktaṃ / śravaṇādi kriyā tāvat phartavyeha
prayatnata iti ādi padena mananasya saṃgraho na dhyānasya vārtikakāra mate
śravaṇamananānataraṃ dhyānānuṣṭānā bhāvasyoktatvāt / na ca
dhyānasyānanuṣṭheyatve omityevaṃ dhyāyatha ātmānaṃ vidyāmetāṃ
yogavidhiṃ ca kṛtsnamityādi bahuvākyavirodha iti vācyaṃ / teṣāṃ
sāṃkhyayogābhi yatnamiti śruti gatayoga padoditamārgāṃtara
pratipādakatāyāstṛtīya parichede dhyānadīpokta prakāreṇa vakṣyamāṇatvāt /
na ca tatkāraṇamiti śrutigata sāṃkhyapadodita vicāramārgepi
dhyānāṃtarbhāvaḥ / pūrvamukta iti vācyaṃ / nididhyāsana padasya
dhyānārthakatvamatābhiprayeṇa tadaṃtarbhāvasyoktatvāt / dhyānasya
sāṃkhyamārgādbahirbhāva eva bhāṣyukārāṇāmapi saṃmatastathā caitena
yogaḥ / pratyuktaṃ ityadhikaraṇabhāṣyaṃ tatkāraṇaṃ
sāṃkhyayogābhipannamityatra vaidikameva jñānaṃ dhyānaṃ ca
sāṃkhyayogaśabdābhyāmabhilapyete iti jñānapadaṃ jñānābhyāsa paraṃ
vaidikaṃ vedoktaṃ /
p. ३०b)
etena vedavirodhādinā yogaśāstreṃ nirākṛtamiti sūtrārthaḥ / sāṃkhyamārge
dhyānābhāvamabhipretyaiva sarvajñātmamunibhirapi ni hi dhyānapadasya
jñānārthakatvamuktaṃ / śravaṇamanana budhyorjātayoryatphalaṃ
tannipuṇamatibhiruccairucyate darśanāya / anubhava na vihīnāyaivameveti buddhiḥ
śrutamananasamāptau tannididhyāsanaṃ hīti / asya ślokasyāśrama
śrīcaraṇānāṃ vyākhyānamidaṃ nididhyāsane pakṣāṃtaramāha / śravaṇeti /
śravaṇamananabudhyorjātayoryatphalaṃ taddarśanāya nipuṇamatibhiruccairucyata
iti saṃbaṃdhaḥ / etadeva viśadayati / anubhava na vihīneti /
śrutaṃ śravaṇaṃ dīrghakālādaranairaṃtaryānuṣṭānena
śravaṇamananaparipāke satītyarthaḥ / anubhava na vihīnā sākṣātkārarahitā
avidyānivartaka vṛti sākṣātkārabhinneti yāvat / yā evameveti buddhiḥ ahaṃ
cidātmābrahmasvabhāva eva brahma ca cideka rasapratyagātma svabhāvameveti
tatvaṃ padalakṣyanirṇayātmikā buddhistadevanididhyāsanaṃ nāma na
dhyānamasmin pakṣe śravaṇamananayorevānuṣṭheyatvaṃ nididhyāsanaṃ tu
nānuṣṭheyaṃ dīrghakālamanuṣṭhita śravaṇamananaphalarūpā buddhiryadā
bhavati tadaiva sākṣātkārotpateḥ //
na pratibaṃdhakāṃtaranirāso brahmāvagamo vā / tatphalakatvaṃ ca tasya
lokata eva prāptaṃ sādhanātaraṃ ca kiṃcidvikalpya samuccityavāna
prāptamiti na tatra vidhitrayasyāpyavakāśaḥ //
p. ३१a)
pūrvapakṣe tu nididhyāsanamapi pṛthaganuṣṭheyamiti bheda iti / sāṃkhyamārge
dhyānābhāvamabhipretyaiva yāvadbhānodayaṃ vicārasyaiva kartavyatvaṃ
dhyānadīpe vidyāraṇya gurubhirapyuktaṃ / vicāryayāpyāparokṣeṇa
brahmātmānaṃ na veti cet / āparokṣyāvasānatvādbhūyo vicārayet /
vicārayatnāmaraṇaṃ naivātmānaṃ labheta cet / janmāṃtare labhetaiva
pratibaṃdhakṣaye satīti / evamānaṃdapaṃcakepi ātmānaṃdāvasāne
sāṃkhyamārgasya dhyānarahitasyāpi dhyānaṃ na sarvāṃśepi tulyaphalatvaṃ
bahudhā prapaṃcitamiti saṃkṣepaḥ / evakāra vyavacchedyamāhaneti
vākāronajanukarṣaṇārthaḥ / vicārasya pratibaṃdha nirāsadvārā
brahmāvagamopayogasaṃbhavepi na sākṣātatphalakatvaṃ jñānasya pramāṇa
phalatvādityuktatvāditi bhāvaḥ / nanūkta pratibaṃdha nirāsadvārāvicārasyā
vidyānivartaka sākṣātkāropayogitva prāptāvapi tādṛśa sākṣātkāra
pratibaṃdhaka pāpanivṛtidvārā sākṣātkārasādhanatvasya mānāṃtarāda
prāptatvā chrotavya ityatra śravaṇasya pāpanivṛtidvārā
vidyāsādhanatvamupadiśyate / na ca vidyāpratibaṃdhaka pāpanivṛteryajñādi
naiva siddhatvādvidhi vaiyarthyamiti vācyaṃ / pratibaṃdhaka
pāpānāmānaṃtyena keṣāṃcidyajñānuṣṭhānena
keṣāṃcicchravaṇānuṣṭānena nivṛtiriti vibhāgakalpanopapateḥ / tathā ca
prāptaṃ punarapūrvavidhitvamevaṃ ca sahakāryaṃtaravidhirityadhikaraṇa
bhāṣye pāṃḍitya śabdita śravaṇe apūrvatvoktiśca saṃgachata iti
śaṃkāvārayati / na pratibaṃdhakāṃtaranirāsa iti /
tātparya bhramasaṃśayarūpapratibaṃdhakā pekṣayā anyatpāparūpaṃ
pratibaṃdhakaṃ
p. ३१b)
pratibaṃdhakāṃtaraṃ tannirāsāṃ na śravaṇaphalamato na taddārājñānāya
śravaṇaṃ vidheyamityarthaḥ / ayaṃ bhāvaḥ / śrotavya
ityasyāpūrvavidhitvamayuktaṃ tasyāvṛtyadhikaraṇe nirasitatvāt
vivaraṇādyuktarītyā vedāṃtaśravaṇasyānvaya vyatireka pramāṇasiddhaṃ
tātparya bhramādi lakṣaṇa pratibaṃdhanivṛti rūpadṛṣṭaphalakatvamupajīvya
śravaṇenaivajñānaṃ pratibaṃdhanivṛtiṃ ca saṃpādayediti niyamavidhitva
saṃbhave svābhāvika pravṛti viṣayavimukhī karaṇārthānīti brūma ityādi
bhāṣyānusāreṇa brahmapratipati sādhanaśravaṇādi stutidvārā tatra
pravṛtiviśeṣakāraṇatvamātreṇa brahmaprakaraṇa niveśa saṃbhave vā
apūrvavidhitvā yogāt bhāṣyakārīyā pūrvatvokteḥ
pākṣikāśamyabhiprāyakatva saṃbhavācceti / tatphalakatvaṃ ceti bhramādirūpa
pratibaṃdha nirāsaphalakatvaṃ cetyarthaḥ / nanu prāptatvepi niyamavidhitvādi
saṃbhavāt kathaṃ vidhitrayābhāva ityata āha / sādhanāṃtaṃraṃ ceti //
vicāravidhyabhāvepi vijñānārtha tayā vidhīyamānaṃ gurūpasadanaṃ
dṛṣṭadvārakatvasaṃbhave dṛṣṭakalpanā'yogādgurumukhādhīna
vedāṃtavicāra dvāraiva vijñānārthaṃ paryavasyatīti / ata eva svaprayatna
sādhyavicāravyāvṛtiḥ / adhyayana vidhyabhāvetūpagamanaṃ
vidhīyamānamakṣarāvāptyarthatvenāvidhīyamānatvānna tadarthaṃ
guru-
p. ३२a)
mukhoccāraṇānūccāraṇamadhyayanaṃddhārī karotīti likhitapāṭhādi
vyāvṛtyasiddheḥ saphalodhyayananiyamavidhiḥ / na ca tātparyādi
bhramanirāsāya vedāṃtavicārārthinaḥ kadācidvaitaśāstrepi pravṛttiḥ
syāt / tatrāpi tadabhimata yojanayā
vedāṃtavicārasatvādityadvaitātmaparavedāṃtavicāra
niyamavidhirarthavāniti vācyaṃ / svayameva tātparya bhramahetostasya
tannirāsakatvā bhāvena sādhanāṃtaraprātthabhāvāt //
nanu gurvadhīnavicāreṇa sagururahitavicārasya vikalpena prāptirastītyata āha /
vicāravidhyabhāvepīti /
ata eveti upagamanavidhita evetyarthaḥ / vyāvṛtirityanaṃtaraṃ labhyata iti śrotavya
vākye gurvadhīnavicāraniyamavidhiranarthaka iti śeṣaḥ / na
copagamanavidhervicāra vidhyaṃgatayā tadabhāve upagamanavidherātmalābha
eva nāstītyuktamiti vācyaṃ / gurūpasadanasya brahmajñānaṃ
pratidvārāpekṣāyāṃ lokasiddhasyaiva gurvadhīna vicārasya dvāratvena
svīkāraupapatau śrotavya vidhyapekṣābhāvena tacheṣatvā
siddhervicāravadupagamanasyāpi vidyāṃgatvopapateśceti bhāvaḥ / pūrvoktāti
prasaṃgaṃ pariharati / adhyayana vidhyabhāvetviti /
adhyayanavidhyabhāve tu likhitapāṭhādi
vyāvṛtyasiddhessaphalodhyayananiyamavidhiriti saṃbaṃdhaḥ / tadarthamiti /
p. ३२b)
akṣarāvāptyarthamityarthaḥ / adhyayanāṃgopagamanasya
vidyārthopagamanāpekṣayā viśeṣārthakastu śabdaḥ tamevāha /
upagamanamityādinā /
adhyayanasyākṣarā vāpti phalakatvaṃ vivaraṇādau sādhitamiti bhāvaḥ
vyāvartyāṃtaraṃ dūṣayati / na ca tātparyādīti nunu
vastatastannirāsakatvābhāvepi bhinnātmajñānaṃ muktisādhanamiti
bhramadvārātadbhramāt tatra pravṛtissaṃbhavatītyuktamiti netyāhaḥ //
tennirāsakatvamrameṇa tatrāpi kasyacit pravṛtiḥ syāditye tāvatā śrotavya
iti niyamavidherabhyupagama ityapi na īśvarānugrahaphalādvaita
śraddhārahitasya śrotavya vākyepi parābhimata yojanayā
sadvitīyātmavicāravidhi paratvabhramasaṃbhavena bhramapravṛtāyā
anyatrapravṛtervidhiśatenāpyaparihāryatvāt //
tannirāsakatva bhrameṇeti / iha janmanijanmāṃtare vā yajñādyanuṣṭhānajanita
dṛḍhavividiṣāvatassādhana catuṣṭaya saṃpannasya śravaṇavidhyadhikāra
ityavivādaṃ yajñādi janitā dṛṣṭaṃ ca niṣprapaṃcādvitīya
brahmasākṣātkārasya sāṃgādhyayana labdhairvedāṃtairmuktisādhanatva
niścayaṃ saṃpādyatā dṛśa brahmasākṣātkāre dṛḍhecchāṃ ca vividiṣā
śabditāmutpādyatadvārā advitīyātmasākṣātkārasādhana
p. ३३a)
bhūtādvitīyātmaśravaṇādāveva mumukṣuṃ pravartayati / na tu
jīvapitrātmajñānasya muktisādhanatva bhramāpādana dvārā bhinnātma
jñāna tatsādhanavicārādāvicchāpravṛtyādikamapyutpādayati /
tadicchāderbhinnātmavicāradvārā yajñādi phalabhūtaniṣprapaṃca
brahmasākṣātkāra hetutvābhāvā tathā ca smṛtirīśvarānugrahādeva
puṃsāmadvaita vāsaneti / yajñādi saṃpāditādīśvarānugrahādeva
puṃsāmadvaita brahmajñānecchārūpāttadvāsanā bhavatīti tadarthaḥ / tathā ca
yathokta bhramavato advaitabrahmatatva sākṣātkārādāvicchā śraddhādi
śūnyasya śravaṇavidhāvanadhikāranna taṃ pratiniyamavidhirartha vā nityāha /
īśvarānugraheti parābhimateti śrutāvātmaśabdastāvajjivapara eva na
paramātmaparaḥ / ātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatīti / pūrvavākye
jīvasya prakṛtatvānna ca idaṃ sarvaṃ padapamātmeti vākyaśeṣe sarvātmakasya
paramātmanaḥ pratiṃ
pādanāchrotavyavākyasthamātmapadamadvitīyātmaparamiti vācyaṃ / tatrāpi
tatpratipādanā siddherna hi prapaṃca paramātmanorabhedaḥ saṃbhavati cetanā
cetanayoraikyasya viruddhatvāt / śruterabheda dhyānavidhiparatvopapateścetyādi
yojanāparābhimatā draṣṭavyā / anyatreti bhinnātmavicāran tyarthaḥ //
na ca vyāpārāṃtaranivṛtyarthāparisaṃkhyeti yuktaṃ / asaṃnyāsino
vyāpārāṃtaranivṛteraśakya
p. ३३b)
tvāt saṃnyāsinastannivṛterbrahmasaṃsthayā sahasaṃnyāsa vidhāyakena
brahmasaṃsthomṛtatvametīti śrutyaṃtareṇa siddhatayā saṃnyāsa
vidhāyaka śrutyaṃtaramapekṣya śrotavya vākyena tasya
vyāpārāṃtaranivṛtyupadeśasya vyarthatvāt / na ca vicāravidhya
saṃbhavepi vicāraviṣaya vedāṃtaniyamavidhiḥ saṃbhavati
bhāṣāprabaṃdhādi vyāvartya satvāditi śaṃkyaṃ / sannidhānādeva
vedāṃtaniyamasya labdhatvena vidhiviṣayatvāyogāt / svāyodhyetavya
ityarthāvabodhanārtha niyamavidhivalādevādhyayanavidhi gṛhīta vedāṃta
vedotpāditaṃ vedārthajñānaṃ phalaparyavasāyina
kāraṇāṃtarotpāditamityasyārthasya labdhatvena vedārthe brahmaṇi
mokṣāya jñātavye bhāṣāprabaṃdhā prabaṃdhādīnāma prāpteḥ //
parisaṃkhyāvidhiṃ dūṣayati / na ceti / śravaṇavidhinā kiṃ
grahasthādervyāpārāṃtara nivṛtirūpadiśyate kiṃ vā saṃnyāsavidhisiddhasya
saṃnyāsina iti vikalpaṃ manasi nidhāya krameṇa dūṣayati / asaṃnyāsina iti
aśakyatvāditi vidhyaṃtaravirodhāpatiraśakyatve hetuḥ / tannivṛteḥ siddhatayā
upadeśasya vyarthatvāditi saṃbaṃdhaḥ / brahmasaṃstho mṛtatvametīti
p. ३४a)
śrutyaṃtarasya brahmasaṃsthatā dharmaka saṃnyāsāśramavidhāyakatvaṃ /
parāmarśaṃ jaimitirityadhikaraṇa bhāṣye sphuṭamiti bhāvaḥ / vicāraviṣayatvena
vedāṃ tu niyamavidhiriti pakṣaṃ dūṣayati / na ca vicāreti / sannidhānādeveti /
adhīta sāṃgasvādhyāyasya vedāṃtairāpāta pratipatra
brahmātmavijijñāsorjijñāsā nivartaka nirṇayāya kartavyatvena vicāre prāpte
sati vicāraviṣayamanveṣasāṇasya vedāṃdānāṃ buddhistha tvāt vedāṃtā eva
mayā vicāraṇīyā iti buddhirutpadyate tathā ca vidhiṃ vinaiva vedāṃtaniyamasya
labdhatvena vidhinātanniyamanaṃ vyarthamityarthaḥ / vidhiṃ vinaiva
vedāṃtaniyamalābhe hetvaṃtaramāha / svādhyāya iti / arthāvabodheti
mimāṃsakamatamāśṛtyoktamakṣarāvāpti phalakodhyayana vidhiriti siddhāṃte //
na ca sahakāryaṃtaravidhirityadhikaraṇe vālyapāṃḍitya maunaśabditeṣu
śravaṇamanananididhyāsaneṣu vidhirabhyupagata iti vācyaṃ / vicāre
vicārya tātparyanirṇaya hetutvasya /
vastusidhyanukūlayuktyanusaṃdhānarūpe mananatatprayābhyāsarūpe
nididhyāsane ca vastuvagamavaiśadya hetusya ca lokasiddhatvena teṣu vidhya
na pekṣaṇāt / vidhicchāyārthavādasyeva praśaṃsādvārā
pravṛtyatiśayakaratvamātreṇa
p. ३४b)
tatra vidhitva vyavahārāt / evaṃ ca śravaṇavidhya bhāvāt /
karmakāṃḍavicāravadbrahmakāṃḍavicāropyadhyayanavidhimūla
ityācārya vācaspati pakṣānusāriṇaḥ / vicāryasya ca brahmaṇo
jagajjanmasthitilayakāraṇatyaṃvalakṣaṇamukta / yato vā imāni bhūtāni
jāyanta ityādi śrutyā atra
jagajjanmasthitilayeṣvekaikakāraṇatvamapyananyagāmitvālakṣaṇaṃ
bhavitumarhatīti cet //
piyeṣāṃ vākyānāmadhyayanā vāmānāmartha jñānadvārā
puruṣārthopayogassaṃbhavati / teṣāṃ vākyānāmarthajñānamadhyayana
labdhairvākyairevotpāditaṃ phalaparyavasāyina tadatirikta bhāṣāprabaṃdhādi
janitamitirītyā adhyayanavidhi phalākṣarā vāpte puruṣārtha
paryavasānakalpanānnabhāṣāprabaṃdhādi prasaktirityarthaḥ /
itihāsapurāṇamādi padārthaḥ śravaṇādīnāṃmavidheyatve
sūtrabhāṣyavirodhaṃ śaṃkate / na ceti abhyupagata iti
sūtrabhāṣyakārābhyāmiti śeṣaḥ / virodhaṃ parihartuṃ prathamaṃ
śravaṇādīnāṃ vidhiyogyakriyārūpatvepi nityāprāptatvānna
vidheyatvamityāha / vicāra iti /
tatpratyayetyatra tatpadaṃ vastuparaṃ avagamasya vaiśavaiśadyaṃ
pratibaṃdharāhityaṃ sūtrabhāṣyayorvidhitva vyavahāro gauṇaḥ mukhyā
saṃbhavasya darśitatvāditi virodhaṃ pariharati / vidhicchāyārthavādasyeveti /
p. ३५a)
viṣṇurupāṃśuyaṣṭavya ityāderivetyarthaḥ / tathā hi
upāṃśuyājamaṃtarāyajatītyāmnāya punarāmnāyate /
viṣṇurupāṃśuyaṣṭavyaḥ prajāpatirupāṃśuyaṣṭavyaḥ /
agnīṣomāvupāṃśuyaṣṭavyāviti /
atrāṃtarāvākyamāgneyāgnīṣomīya
puroḍāśayoraṃtarālakālaviśiṣṭayāgavidhāyakaṃ viṣṇvādi vākya trayaṃ tu
maṃtravarṇaprāpta vaikalpika devatānuvādenāṃtarā vākya vihita
yāgastāvakamarthavādamātramiti vyavasthāpitaṃ pūrvataṃtre tadatra
dṛṣṭāṃtatvena udāhṛtamiti draṣṭavyaṃ / yantu tatkāraṇaṃ
sāṃkhyayogābhipannamiti / śrutau yogapadopātasya vyāvartyasya
saṃbhavādvicārasamarthādhikāriṇaṃ pratitadvyāvṛtiphalako
niyamavidhissaṃbhavatīti / nanna vicārasamarthasyādhikāriṇaḥ kālāṃtare
svodbhāvitānupapati vaśenānyodbhāvitānupapati vaśena vā punastatva
saṃśaye sati avadhāraṇātmakaṃ vedotārthajñānaṃ na saṃbhavatīti yogyatā
vaśena taṃ pratividhiṃ vināvicārasyaiva nityatayā prāptatvāt / yattu saguṇa
brahmopāsanaṃ vyāvartyamuktaṃ tatra śravaṇavidhyadhikāriṇaḥ sarvato
nispṛhasya brahmalokaprāptidvārā muktisādhana saguṇopāsane pakṣepi
pravṛterasaṃbhavena tasya vyāvartyatvā saṃbhavāt sugaṇopāsanasyāpi
śravaṇādi dvāraiva vidyāsādhanatvena nakhavidalanāderavacāta tulyakakṣyatva
vatsa guṇopāsanasya śravaṇādinā sahavikalpaina prāptyabhavācca na tadvyāvṛti
phalako niyamavidhissaṃbhavati / na ca saguṇopāsanayā śravaṇādikaṃ vinaiva
p. ३५b)
saguṇa sākṣātkāravavirguṇasākṣātkārodayassaṃbhavatīti vācyaṃ /
pramāṇaprameyā saṃbhāvanādi pratibaṃdhanivṛtidvārā
śravaṇādessatāniścayarūpa brahmajñānopāyatvagrāhakatayā
pūrvoktapramāṇānurodhena śravaṇādernityavadanuvādaliṃgena ca
saguṇopāsanayā krameṇa paramamukti pratipādakaśāstrasyāpi śravaṇādi
dvārakajñānotpatyavirodhitvakastyanāt / śravaṇādikaṃ vināsaguṇopāsana
mahimnaiva tatvajñānodayābhyupagame devatādhikaraṇa virodhācca
tadadhikaraṇe hi devādīnāṃ śarīrādya bhāvāt saguṇabrahmopāsaneṣu
nirguṇabrahmavidyāsādhana śravaṇādiṣu ca nāsti sāmarthyamato na
teṣvadhikāra iti pūrvapakṣayitvā maṃtrārtha vādetihāsapurāṇa prāmāṇyāt
teṣāmapi śarīrādi sadbhāvādastyadhikāra iti siddhāṃtitaṃ / tatredaṃ
pūrvapakṣaprayojanamuktaṃ devānāṃ śravaṇādyadhikārābhāve
kramamuktiphalaka brahmopāsanayā prāptadeva bhāvasyāpi śravaṇādya
saṃbhavena vidyodayāsaṃbhavāt / punarāvṛtyāpataukramamuktikāmasya
suguṇopāsaneṣu pravṛtyabhāva iti siddhāṃte tu devānāṃ śravaṇādyadhikāra
satvāduktapravṛti siddhiriti prayojanaṃ darśitaṃ / idaṃ ca prayojanaṃ
devatādhikaraṇāvasānabhāṣye saṃgraheṇa darśitaṃ / tathā ca bhāṣyaṃ /
tataścārthitvādi saṃbhavādupapanno devādīnāmapi
brahmavidyāyāmadhikāraḥ kramamuktidarśanānyapi evamevopapadyaṃta iti
evamevetyasya devādīnāṃ śravaṇādyadhikāre satyevetyarthaḥ /
p. ३६a)
teṣāṃ śravaṇādyadhikāre yāni śrautaliṃgāni pūrvamupanyastāni / tadyo yo
devānāṃ pratyabuddhyata sa eva tadabhavat / tatharṣīṇāṃ ekāśataṃ
havaivarṣāṇimaghavān prajāpatau brahmacaryamuvāsetyevamādīni yathā
upapadyaṃte tathetyapi śabdārthaḥ / nanu saguṇa brahmopāsakānāmapi
sarveṣāṃ śravaṇādi naiva jñānodaya iti niyamo nāsti saguṇopāsakasyāpi
hiraṇyagarbhasya vṛhadāraṇya bhāṣye puruṣa vidha brāhmaṇa
vyākhyānāvasare śravaṇādīnāṃ praṇipātādīnāṃ cābhāvepi jñānajanma
pratipādanāditi cenna / hiraṇyagarbhasyāpi vāmadevavat / janmāṃtarīya
śravaṇādi naiva jñānajanmasaṃbhavāt / tatraiva bhāṣye /
śravaṇamanananididhyāsanānāṃ sākṣājñeya viṣayatvāditi vākye
sākṣātpadena śravaṇāderjñeya brahmavyaṃjakasya praṇipātādyapekṣayā
āvaśyakatva sūcanena janmāṃtarīya śravaṇādi kalpanasya tadbhāṣya
vākyābhipretatve avagamyamāne sati tatpūrvabhāṣye śravaṇādikaṃ
vinākārya kāraṇa śudhyādi mātreṇa jñānajanmapratipādanasyābhyupagama
vādatvopapaterhiraṇyagarbhasya vāmadevasyeva janmāṃtarīye jñānasādhane
kalpanīye sati kḷptaśravaṇādi kalpanasyaiva nyāyayatvācca / na ca
hiraṇyagarbhasya pūrvajanmani saguṇopāsananiṣṭhatvena nirguṇavicāraḥ
saṃbhavatīti vācyaṃ / hiraṇyagarbhasya pūrvakalpe janmabhedena
saguṇanirguṇopāsanayossaṃbhavonnahyekasmin janmanikṛtāt
saguṇopāsanāmātrādeva hiraṇyagarbhapadaprāptirasti tathā sati
saguṇopāsakānāṃ sarveṣāmeva
p. ३६b)
sākṣāddhiraṇyagarbhatva prasaṃgāt kiṃ tu hiraṇyagarbhasya brahmaloka
svāmitvaṃ sarasvatī bhartṛtvaṃ janmaprabhṛti tatvasākṣātkāra saṃpannatvaṃ
sarvajñatvaṃ sakalabhautikajagatsṛṣṭyādi sāmarthyaṃ bhaktānāṃ
trailokyaiśvarya pradāna sāmarthyaṃ kāryaviśeṣeṣu śiva viśvādi
pravartakatvaṃ lalāṭānrudra prādurbhāva hetutvaṃ
sahāviṣṇunābhikamalajātatvādyaiśvaryaṃ ca śrutyādibhyo
niścityāgāmikalpe yathokta hiraṇyagarbhatvāya tatsādhanāni
saguṇaniguṇāpāsanāni tapo viśeṣarūpāṇi ca vahuṣu janmasu
dhruvaprahlādaviśvāmitrāgastyabhṛgvādi vadanuṣṭitavato mahāpuruṣasya
kasyacideva niratiśayeśvara prasādāddhiraṇyagarbhatvaṃ saṃpadyata iti
hiraṇyagarbhasyāpi janmāṃtarīya śravaṇādi kalpane vāmadevasyeva
nānupapannaṃ hiraṇyagarbhasya pūrvajanmanyanuṣṭita
śravaṇāderhiraṇyagarbhapadaprāptikāmanayā pratibaddhatvena tadā
tatvasākṣātkārānutpādakatvopapatestaduktaṃ
vṛddhairbrahmalokābhivāṃchāyāṃ samyak satyāṃ nirudhyatāṃ / vicārayedya
ātmānaṃ na tu sākṣātkarotpayamiti / na ca jñānotpati sthale sarvatra śravaṇādi
niyamo nāsti yoge mārge pravṛttasya śravaṇādya bhāvepi tatvasākṣātkārodaya
svīkārāditi vācyaṃ / omityātmānaṃ yuṃjīta omityevaṃ dhyāyatha
ātmānamityādi dhyānavidhivalena tatkāraṇaṃ sākhyayogābhipannaṃ
vidyāmetāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnamityādi śrautaliṃga sahakṛtena
vicārāsamarthasya yogamārgedhikā iti tṛtīya praricchede vakṣyamāṇatayā
p. ३७a)
vicārasamarthasya vicāraṃ vinā jñānotpatyanabhyupagamāt / evaṃ
yadyatsādhanamadṛṣṭadvārā tatvajñānasādhanatvena śāstrasiddhaṃ tatsarvaṃ
saguṇopāsanavadṛṣṭasāmagrī bhūtasāṃkhyamārgeṇātadaśaktau
yogamārgeṇa vā tatvajñānasādhanamiti kalpyate / tatvadṛṣṭamātrāt
jñānalābhaḥ kalpayituṃ yuktaḥ / anyathā jīvanādṛṣṭamātrādevastanapānādi
pravṛtikalpanāyatyā tatrāpīṣṭasādhanatā smaraṇaṃ janmāṃtarīyaṃ
saṃskāra hetukaṃ sarvasaṃpratipannaṃ kalpanīyaṃ na syāt
kḷptadṛṣṭakāraṇaṃ vinā kāryotpatyayogasyobhayatra tulyatvādata eva
paṃcadaśyāṃ tatvajñānaṃ pratimārga dvayaniyama uktaḥ sāṃkhyayogau
prakṛtya iti mārgau vicāryātha jagāda parameśvara iti saṃgrahakartāpi
tṛtīyaparichede sāṃkhyayogaśabdita mārgadvayameva vidyāvātthupāyatvena
vakṣyati / evaṃ śravaṇamananādi sādhanānuṣṭhāna pravaṇasya
vidyāvāptirityasminnarthe sarvasaṃpratipanne sthite bhāratī tīrthāḥ dhyāna dīpe
vidyāvāpnau upāyāṃtaramapyāhuriti graṃthena tadayaṃ niṣkarṣaḥ /
vidyādhikāriṇo vicārasamarthasya pratiṣedhābhāve
vedāṃtaśravaṇamanuṣṭheyaṃ sati tu pratiṣedha
itihāsapurāṇabhāṣāprabaṃdhādi śravaṇamanuṣṭheyaṃ vidyādhikāriṇo
vicārāsamarthasya tu traivarṇikasya yogaśabdita nirguṇopāsanamanuṣṭheyaṃ
mārgadvayā saṃbhave ca tatsaṃbhavayogyajanmaprāptyā
tadanyatarānuṣṭhānadvārā jñāna lābha iti / tathā ca śravaṇādhikāriṇaḥ
śravaṇasya nityaprāptatvāt / ta tulyakakṣatayā sādhanāṃtarasya kasya
cidvikalpya
p. ३७b)
samuccitya vā prāptyabhāvānna tatra vidhyavakāśa iti siddhaṃ / evaṃ
brahmasākṣātkāraṃ pratiśravaṇādarnityaprāptatvāt / vidhiṃ vinaiva
śravaṇādyanuṣṭhānaṃ sidhyatīti pratipāditaṃ idānīṃ vicārānuṣṭhāyaka
vidhyapekṣāyāmapi yathā karmakāṃḍaśravaṇaṃ karmavākyavicāraḥ kartavya
iti pṛthak vidhyabhāvepi adhyayanavidhivalādeva sidhyati / evaṃ
vedāṃtaśravaṇamapi tadvalādeva sidhyatīti na śrotevya vākye pṛthak
vicāravidhyapekṣāstītyāśayenopasaṃharati / evaṃ ceti / lokata eva śravaṇādeḥ
prāptatve sati śravaṇavidhyapekṣābhāvādityakṣarārthaḥ /
śrotavyavākyārthavicāreṇa prathamasūtrārthassaṃgṛhītaḥ / kramaprāptaṃ
dvitīyasūtrārthaṃ saṃgṛhṇāti / vicāryasya ceti /
cakārovadhāraṇārthassa ca śrutyetyanena saṃbadhyate śrutyaiva lakṣaṇamuktaṃ
na tu vyāptyādi lakṣaṇavat puruṣotprekṣitamityarthaḥ / yena jātāni jīvaṃti
yatprayaṃtyabhisaṃviśaṃtitadvijijñāsasvatadbrahmeti vākyaśeṣa
ādipadārthaḥ / śrutau yata iti yacchabdena brahmavalyāṃnirūpitaṃ
satyajñānānaṃdānaṃtātmakaṃ brahmaparigṛhyate sarvanāmnaḥ
prakṛtapradhānaparāmarśitva svābhāvyāt / tataśca yacchruti sāmarthyā
devabrahmaṇaḥ saccidānaṃdasvarūpātmakaṃ svarūpalakṣaṇaṃ labhyate
paṃcamī ca prakṛtitvaṃ hetutva sāmānyaṃ vā vakrīti hetutva
sātyānpaṃcaprakṛtikartru bhayasādhāraṇaṃ bhūtapadaṃ pṛthivyādi
mahābhūteṣu prīṇiṣu ca rūḍhaḥ / prakṛteva vinigvamanāviraheṇa
rūḍheranunmeṣāt bhavaṃtīti vyutpatyā
p. ३८a)
kāryamātraṃ bhūtaśabdenocyate / jīvaṃti sthitiṃ labhaṃte
prayaṃtilīyamānāni saṃti yadabhisaṃviśaṃti yena tādātmyaṃ gachaṃtīti
yāvat tatkāraṇaṃ brahma tadvijijñāsa svaviśeṣeṇa saccidānaṃdaika
rasapūrṇapratyagrūpeṇa jñātuṃ sākṣātkartumicchasva-icchāmātreṇokta
sākṣātkārālābhāt / san pratyayena vicāro lakṣyate uktalakṣaṇamukhena
brahmavicārayetyarthaḥ / atra yato bhūtāni jāyaṃte tadbrahma yena jīvaṃti
tadbrahma yadabhisaṃviśaṃti tadbrahmeti śrutipāṭhe sati jagajjanmakāraṇatvaṃ
tatsthitikāraṇatvaṃ tallayakāraṇatvaṃ ca pratyekameva śrutyā
brahmalakṣaṇamuktaṃ syānnatu ta //
satyeṃ lakṣaṇatrayamevedaṃ parasparanirapekṣaṃ / ata evātā carācara
grahaṇādityādyadhikaraṇeṣu sarvasaṃhartṛtvādikaṃ pratyekaṃ
brahmaliṃgatayopanyastamiti kaumudikāraḥ //
pyā pāṭhostyato janmāditi tayakāraṇatvaṃ śrutyālakṣaṇamuktamiti pratibhāti /
tadākṣipati / jagajjanmasthiti layeṣviti / nirddhāraṇārthā saptamī yato
bhūtānijāyaṃta ityupakramya tadbrahmeti śrutyālakṣye brahmaṇikāraṇatvasya
satvapratipādanānnāsaṃbhavaḥ tadbrahmetyekavacanena lakṣya
brahmavyakterekatvāvagamānnāvyāptyavakāśa iti doṣadvayābhāvaṃ siddhaṃ
kṛtvā ativyāptirapi nāstītyāha / ananyagāmitvāditi /
p. ३८b)
brahmānyagāmitvā bhāvādityarthaḥ / nanu pradhāneti vyāptistasya
sāṃkhyairupādānatvābhyupagamena upādānatayā
jagajjanmahetutvasyādhāratayā sthitihetutvasya layādhāratayālaya hetutvasya ca
tatrāpi satvāditi cennata kartṛtvasyāpi lakṣaṇe viśeṣaṇatvena vivakṣita tayā jaḍe
pradhāne tadayogāt / na ca tatkartṛtvameva pratyekaṃ lakṣaṇamastu kiṃ
tadupādānatva rūpaviśeṣyeṇeti vācyamadṛṣṭadvārājagajjanmādi karttarijīve
ativyāptivārakatvāt / paricchinnajīvasya ca tadupādānatvā yogāt / na ca
sākṣājjagajjanma kartṛtvaṃ niyaṃtṛtayā jagatsthiti hetutvaṃ saṃjihīrṣayā
jagatsaṃhartṛtvaṃ ca lakṣaṇamiti vivakṣāyāṃ jīveti
vyāptabhāvādupādānatva rūpaṃ viśeṣyaṃ vyarthameveti vācyaṃ / tarhi
upādānatvamapi pṛthageva lakṣaṇamastu māyāyāḥ brahmopādānatā
mātraghaṭakatvena pṛthagupādānatvā lābhāt pradhānādi kāraṇāṃtarasya
cāprāmāṇikatvenāti vyāpterabhāvāditi bhāvaḥ / pratyekaṃ lakṣaṇatva
saṃbhavamaṃgīkaroti / satyamiti / tarhi śrutyātritayakāraṇatvaṃ kathaṃ
lakṣaṇamuktamityāśaṃkya śruterapi pratyekalakṣaṇa eva tātparyaṃ melanasya
prayojanābhāvādityāśayenāha / lakṣaṇatrayamevedamiti / idaṃ
jagatkāraṇatvaṃ janmādīnāṃ madhye ekaika nirūpitaṃ paraspara nirapekṣaṃ sa
lakṣaṇatrayameva śrutyabhimataṃ na tatritayanirūpita kāraṇatvarūpamekaṃ
lakṣaṇamityarthaḥ / trayapadamaneka paraṃ na tu tritvaniyamaparaṃ
tatopyādhikyasya śakāvasaredaśitatvāditi bodhyaṃ / jagatsaṃhartṛtvādeḥ
pratyekaṃ brahmalakṣaṇatve sūtrakārādi saṃmatimāha / ata eveti / atrādi padena
p. ३९a)
aṃtaryāmyadhikaraṇajagadvācitvādhikaraṇayossaṃgrahaḥ / ayamarthaḥ
kaṭhavalyāṃ paṭhyate yasya brahma ca kṣatraṃ cobhe bhavata odanaṃ
mṛtyuryasyopasecanaṃka itthāvedayatra sa iti atra brahmakṣatrayoḥ prayukta
odanaśabdastāvannamukhyaḥ kiṃtu gauṇaḥ loke
odanaśabdamukhyārthaspādanīyatva prasiddheradanīyatvena guṇena tayo
rodanaśabdaḥ pravartate tathā ca yasya brahmakṣatre odanavadadanīye ityuktau
yachabdārthasyātṛtvaṃ pratīyate / anenaivābhiprāyeṇoktaṃ sūtre / ateti /
odanapada vācyārthaspādanīyatvaṃ dvividhamastibhuji kriyākarmatvātmaka
bhojyatvarūpamekaṃ vināśyatvarūpamaparam paraṃtu bhojyatva guṇaḥ
prasiddhaḥ na tu vināśyatvaguṇaḥ gauṇaprayoge ca prasiddhaguṇa eva gṛhyate /
yathā agnirmāṇavaka ityatrāgni gata śucitvādi guṇa evopādīyatai
prasiddhatvānna tu tadgatopi vināśyatvādi guṇaḥ / evaṃ prakṛtepi lokaprasiddhi
valādbhojyatva guṇa evodana śabdātpratīyate asti ca brahmakṣatrayorapi
strīpiṃḍarūpayorbhojyatvaṃ pumāṃsaṃ pratibrahmakṣatrayośca bhojyatva
pratītau satyāṃ tatpratisaṃbaṃdhiniyacchabdārthe pūrvaṃ pratītamatṛtvaṃ
bhoktatvarūpaṃ jīvaliṃgaṃpaparyavaspati yadātvodana padasya mṛtyūpasecana
pada sannidhānāt / brahmakṣatrayorvināśyatva guṇaḥ svīkriyate na tu
bhojyatvaguṇaḥ strīpiṃḍarūpabrahmakṣatriyakarmakabhuji kriyāyāṃ
mṛtyorupasecanatvā saṃbhavena mṛtyuryasyopasecanamityaṃśasyānanvaya
prasaṃgāat / brahmakṣatrayorvināśane tu mṛtyossahāyatvamastīti na tadanatvaya
prasaktiḥ tadā tatpratisaṃṣaṃdhinipacchabdārthe pūrvaṃ pratītamatṛtvaṃ
p. ३९b)
saṃhartṛtva rūpaṃ paryavasyati vināśyatva guṇagrahaṇa yakṣetvayaṃ viśeṣo
labhyate / loke hi dadhyādirūpamupasecanaṃ svamiśritānnādināśe sādhanaṃ
dṛṣṭamiti mṛtyāvupasecanapada prayogavalātsamṛtyukasya carācarātmakasya
jagato vināśanaṃ pratīyate tadanusārāt / brahmakṣatriyapadayorajahallakṣaṇayā
kṛtsnajagatparatvaṃ ca pratīyate tatpratisaṃbaṃdhinyapi yacchabdārthe kṛtsna
jagatsaṃhartṛtvarūpaṃ brahmaliṃgaṃ bhāti / evaṃ sthite
prathamamadanīyatvaguṇayogāt / pratīto'tā kiṃ jīvaḥ utaparamātmeti
saṃśayaḥ tatra pūrvapakṣaḥ //
jīva eveti lokaprasidhyanusāreṇātṛtvasya bhoktṛtvarūpatā pratīterna
paramātmā anaśraviti vacanena tasya bhocchṛtvaniṣedhāditi siddhāṃtastu
atā paramātmā kutaḥ carācaragrahaṇāt / mṛtyūpasecanapadānurodhena
pūrvoktarītyā atṛtvasya carācarātmaka sakalajagatsaṃhartṛtvarūpatva
pratīterna ca paramātmano nyasya jagatsaṃhartṛtvaṃ saṃbhavati na ca
lokaprasiddhi valādatṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ rūpaṃ bhātītyuktamiti vācyaṃ
tatprasidhyapekṣayā vākyaśeṣādhīna vināśyaguṇaprasiddheḥ
śīghrataratvena valavatvādatotāparaṃpaveti nirṇayaḥ sa
saṃhartāparameśvaro yatra nirviśeṣe
p. ४०a)
bhedakalpanayā vartate / taṃ nirviśeṣaṃ paramātmānamitthā itthaṃ ko
vedana kopīti tasya durvijñeyatvamudāhṛta maṃtracaturthapādena
vivakṣitamiti bodhyaṃ / aṃtaryāmyadhi daivādiṣu taddharma vyapadeśāt /
ya imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sarvāṇi ca bhūtāni
yoṃtaroyamayatītyupakramyayaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭanityādinā
kāṃścitparyāyānutkāstyadhidaivatamityupasaṃhṛtya punaḥ yaḥ sarveṣu
bhūteṣu tiṣṭhana yaḥ sarveṣu lokeṣu yaḥ sarveṣu deveṣu yaḥ sarveṣu
yajñeṣvitpādayaḥ / kecana paryāyāḥ kāṇvamādhyaṃdina
pāṭhabhaidenāmnātāḥ / tatrādhidaivādiṣu devabhūtalokavedayajñadiṣu
śrutoṃtaryāmīparamātmā kutaḥ taddharmavyapadeśāt / taddharmasya
paramātmadharmasya viśeṣeṇa sarvasthiti kartṛtvarūpa sarvaniyaṃtṛtvasya
yena jātāni jīvaṃtīti śrutisiddhasya vākyopakrameya imaṃ ca
lokamityādinā vyapadeśānna jīvādiraṃtaryāmītasyokta
dharmāsaṃbhavāditi sūtrārthaḥ jagadvācitvāt / kauṣītakī brāhmaṇe
vālākya jātaśatrusaṃvādevālāki
p. ४०b)
brāhmaṇaṃ prati ajānaśatrorvacanaṃ śrūyate / yo vai vālāka eteṣāṃ
puruṣāṇāṃ kartāyasya caitatkarmasavaiveditavyaḥ / puruṣa iti /
atra veditavyatvena śrutaḥ puruṣajīvaḥ paroveti saṃśaye jīva iti
pūrvapakṣaḥ puruṣapadasparjāvairūḍhatvāt puṇyo vai puṇyena
karmaṇā bhavati karmahaivatadūcaturityādau vede loke ca
puṇyakarmāyaṃ yataḥ sukhīvartata ityādau karmapadasya dharmādau
prayogadarśanena tatra rūḍhatvācca ūcatuḥ / ārtabhāga
yājñavalkyāvityarthaḥ / karmasaṃbaṃdhī puruṣo jīva eva na paramātmā
tasya dharmādyabhāvānna caiteṣāṃ puruṣāṇāṃ karteti vākyena
veditavya puruṣasya prakṛtāditya caṃdrādi puruṣa kartṛtvamucyamānaṃ
jīve kathaṃ saṃbhavatīti vācyaṃ / bhogopakaraṇabhūtāt / ādityādi
puruṣān / pratibhokturjīvasyādṛṣṭadvārākartṛtvopapaterata eva yasya
caitatkarmeti vākyaṃ saphalamadṛṣṭadvārā prakṛtapuruṣa
kartṛtvopapādakatvādityevaṃ prāpte siddhāṃtaḥ karmaśabdasya na
dharmādau rūḍhiścalanātmakaṃ karmeti prasidhyanurodhena
p. ४१a)
parispaṃde tasya rūḍhatvāt / kathaṃ tarhi dhrmādau tatprayoganirvāhaḥ
vihita pratiṣiddha rūpadehādi parispaṃdajanye dharmādau lakṣaṇayā
prayogopapateḥ / na ca devatā dhyānādi rūpamanomātra vyāpārajanye
dhamādau parispaṃdajanyatvābhāvena lakṣaṇayā prayoge sati parispaṃda
iva dharmādāvapi rūḍhiraparihāryeti vācyaṃ / tarhi prakṛte
vinigamanāviraheṇa rūḍheranunmeṣe sati kriyate iti karmeti
vyutyatyākarmapadaṃ kāryamātramāha / etatpadamapi
pratyakṣādyupasthita vastumātramāha / prakṛtasya tatparāmarśa yogyasya
kasyacidabhāvāt / tathā ca /
etatkṛtsnaṃ jagadyasya karmakāryamityarthalābhena veditavya
puruṣasyāśeṣajagadutpati kartṛtvaṃ sidhyati tacca brahmaliṃga ādityādi
puruṣakartṛtvamapi na mukhyaṃ jīvasya saṃbhavati / eteṣāṃ puruṣāṇāṃ
kartetyatra mukhyakartṛ grahaṇasaṃbhave gauṇakartṛ grahaṇāyogāt / na
cāśeṣajagatkartṛtvoktau tata eva ādityādi kartṛtvasyāpi lābhāt / pṛthak
taduktirvyartheti vācyaṃ / maṃtrārthavādādiṣu āditya caṃdrādi
४१b)
puruṣāṇāṃ mahāmahima saṃkīrtanena teṣu saṃjāta parabrahmatva
bhrāṃti nivartakatvena pṛthagukti sāphalyāt / puruṣapadasyāpi na jīve
rūḍhiḥ / pūraṇāt puruṣa iti kḷptayogenaiva kṛtsnajagadvyāpini
brahmaṇīvakṛtsna śarīravyāpini jīvepi prayogopapatyā tatra
rūḍherakalpanā tatkalpanepi yogavat rūḍherapi jīvabrahmasādhāraṇe
cetanamātre kalpanopapateśca na puruṣaśrutirjīvapakṣayātinī /
śrutipāṭhe kvacit puruṣapadāśravaṇācca / tathā cāyaṃ sūtrārthaḥ /
veditavyaḥ puruṣaḥ paramātmā kṛtsna jagatkartṛtvānna ca hetvasiddhiḥ
karmapadasya jagadvācitvātasmādveditavyaḥ puruṣaḥ paramātmeti
siddhamevaṃ ca sarvasaṃhartṛtvādikamityatra
ādipadenāṃtaryāmyadhikaraṇokta sarvaniyaṃtṛtvarūpa sarvasthiti
kartṛtvaṃ jagadvācitvādhikaraṇoktaṃ sarvajagadutpati kartṛtvaṃ ca
gṛhyate //
anye tu janmakāraṇatvasya sthiti kāraṇatvasya ca nimittakāraṇa
sādhāraṇyādupādānatva pratyāyanāya prapaṃcasya bramaṇilayo
darśitaḥ / astu brahmajagadupādānaṃ /
p. ४२a)
tajjanmani caṭa janmani kulālavat /
tatsthitaurājyasthemnirājavaccopādānādanyadevanimittaṃ bhaviṣyatīti
śaṃkāvyavacchedāya tasyaiva jagajjanmajīvana niyāmakatva muktaṃ //
nanu yata ityādi śrutyā jīvavyāvṛteśvarasya tatpadavācyasya brahmaṇo
lakṣaṇamuktamiti tātparya varṇanamayuktaṃ / tadvijijñāsa svatadbrahmeti
vākyaśeṣānusāreṇa śrutervākyārthabhūtādvitīya jijñāsya brahmalakṣaṇa
pratipādākatvasyaivāvagamādityāśaṃkya śrutestathā
bhūtabrahmalakṣaṇaparatvamupagacchatāṃmatamāha / anye tviti /
cetanācetanātmaka kṛtsnabhūtopādānatva pratipatirhi brahmaṇo advitīyatva
bodhahetuḥ / na ca cetanānāṃ nityatvāt / kathaṃ tadupādānatvaṃ brahmaṇa iti
vācyaṃ / teṣāṃ svarūpeṇa nityatvepi śarīradvayaviśiṣṭatayā
kāryatvopagamāt na caivamapi brahmāpekṣayā dvitīyasya tatkāryasya
vidyamānatvāt kathaṃ tadupādānatvamadvitīyatva pratyāyakamiti vācyaṃ
kāryasya hi upādānameva vāstavaṃ svarūpaṃ na tu tadatiriktaṃ vāstavaṃ
svarūpamastināmarūpātmaka jagadrūpaṃ tu
mithyābhūtamityāraṃbhaṇādyadhikaraṇeṣu vyavasthāpitatvāt /
atassarvopādanatvaṃ sarvasya vāstavaṃ svarūpaṃ brahmaiveti bodhanadvārā
brahmaṇovāstavā dvitīyatvabodhaheturbhavati / advitīya brahmabodhaśca
muktiheturiti mukti prayojanaka brahmā dvitīyatva bodhahetu bhūtopādānatva
pratyāyanārthaṃ yatprayaṃtyabhisaṃviśaṃtīti śruti bhāgena brahmaṇi
sarvabhūtalayo darśita ityāha / upādānatveti /
p. ४२b)
nanu ghaṭādyupādāne mṛdādau
ghaṭādilayādhāratvavajanmādikāraṇatvasyāpi satvena tadbalādapyupādānatva
pratyayaḥ syāditi netyāha / janmakāraṇatvasyeti /
nimittaṃ kulāladaṃḍacakrādi / tarhi śrutau janmādikāraṇatva pratipādanaṃ
vyarthaṃ layamātra pratipādanādeveṣṭasiddheriti netyāha / astviti
ghaṭajanmanyupādānamṛdatiriktakulāla iva jagajjanmanyapi upādāna
brahmāpekṣayā anyatkartṛrūpaṃ nimitaṃ bhaviṣyatīti bhramavyavacchedāya
tasyaiva brahmaṇaḥ śrutau jagajjanana kartṛtvamuktaṃ tathā
rājyasthemnipālanarūpe pālanīya prajādyupādānāti rikta rājavajjagataḥ sthitau
jagadupādāna brahmāpekṣayā anyannimitaṃ niyaṃtṛtayā sthiti hetubhūtaṃ
bhaviṣyatīti śaṃkā vyavachedāya tasyaiva brahmaṇo jagajjivananiyāmakatvaṃ
śrutyā uktamityarthaḥ //
tathā caikamevedaṃ lakṣaṇamabhinnanimitopādānatayā'dvitīyaṃ
brahmopalakṣayatītyāhuḥ brahmaṇaścopādānatvamadvitīya kūṭastha
caitanyarūpasya na paramāṇūnāmivāraṃbhakatvarūpaṃ na vā
prakṛteriva pariṇāmitvarūpaṃ kiṃtu avidyayā viyadādi prapaṃcarūpeṇa
vivartamānatvalakṣaṇaṃ //
p. ४३a)
tathā ceti jagajjananajīvananiyāmakatvābhyāṃ jagadupādāna brahmaṇa
evatannimitatvapratītau siddhāyāmityarthaḥ idaṃ śrutyuktaṃ lakṣaṇamekaṃ sa
devābhinnanimitopādānatve paryavaspadadvitīyaṃ brahmalakṣayati
brahmavyatiriktavastvastitvaśaṃkā nirākaraṇadvāreṇa jñāpayati na tu pratyeka
lakṣaṇaṃ sadityarthaḥ / nimittaṃ ca tadupādānaṃ ceti nimitopādānaṃ
abhinnaṃ ca tannimitopādānaṃ ceti punaḥ karmadhārayaḥ ādyakarmadhārayā
devanimitopādānayorabhede siddhepi punarabhinnapadaṃ
karmadhārayāvagatābheda aikyalakṣaṇa eva na nīlotpalādau guṇaguṇinoriva
tādātmyarūpa iti jñāpanārthamiti bodhyaṃ / nanu yata iti paṃcamī śrutyā
sarvabhūtalayādhāratva liṃge na ca niścitaṃ brahmaṇa upādānatvaṃ
pradhānasyeva pariṇāmitvarūpaṃ vā paramāṇūnāmivāraṃbhakatvarūpaṃ
vā rajvāderāropita sarpādyupādānasyeva
jagadrūpavivartādhiṣṭhānatvarūpaṃ vā vācyaṃ / tatra nādyaḥ brahmaṇaḥ
kūṭastha tvāt pariṇāma vā dehi pariṇāmapariṇāminorvāstavā
bhedasvīkāreṇa brahmaṇaḥ pariṇāmitve pariṇāmajanmādayopi brahmaṇi
prasajyeran / tathā ca janmamaraṇādi vikāraśūnyatvalakṣaṇaṃ śruti siddha
kūṭasthatvaṃ tasya bhajye tataśca kūṭastha tvāt tasya pariṇāmitvaṃ na
saṃbhavati / na dvitīyaḥ advitīyatvāt brahmaṇaḥ brahmaṇaḥ sa dvitīyatve hi
paramāṇu dvayasaṃyogavadasamavāpi kāraṇalābhasaṃbhavādāraṃbhakatvaṃ
bhavedityāśayenāha / brahmaṇaśceti / tṛtīya prakāraḥ pariśiṣyata ityāha /
kiṃtvityādinā //
p. ४३b)
vastunastatsamasatākonyathābhāvaḥ pariṇāmaḥ / tadasamasatā ko vivarta
iti vā kāraṇa sa lakṣaṇonyathā bhāvaḥ pariṇāmaḥ / tadvilakṣaṇo vivarta
iti vā kāraṇābhinnaṃ kāryaṃ pariṇāmaḥ / tadabhedaṃ vinaiva
tadvyatirekeṇa durvacaṃ kāryaṃ vivarta iti vā vivartapariṇāmayorvivekaḥ /
atha śuddhaṃ brahmopādānamiṣyate / īśvararūpaṃ jīvarūpaṃ vā /
atra saṃkṣepa śārīrakānusāriṇaḥ kecidāhuḥ śuddhamevopādānaṃ
janmādi sūtra tadbhāṣyayorupādānatvasya jñeya brahmalakṣaṇatvokteḥ /
tathā cātmanaḥ ākāśaḥ saṃbhūta ityādikāraṇa vākyeṣu
śavalavācināmātmādi śabdānāṃ śuddhe lakṣaṇaiveti //
nanu brahma tadvivartapracaṃyorabhedassiddhāṃte upeyate āraṃbhavāde tu
ārabhyaṃ āraṃbhakādatyaṃtabhinnamupeyate iti ārabhya vivartayorbhedaḥ
spaṣṭaḥ siddhāṃta iva pariṇāma vādepi sāṃkhyādyabhimate
pariṇāmapariṇāminorabhedābhyupagamāta vivartapariṇāamayorbhedaḥ
kathamavagaṃtavya ityāśekyalakṣaṇabhedādityāha / vastu na iti / vastu na
upādānatvābhi yatasya / anyathā pūrvarūpā pekṣayārūpāṃtareṇa bhāvaḥ
bhavanaṃ avasthānaṃ / anyathā bhāvaḥ / avasthāviśeṣa iti yāvat /
p. ४४a)
tatsamasattā kaḥ tena vastunā samāsattā yasya anyathā bhāvasya sa tathā / tathā
ca upādānatvābhimata vastusattā samānasattā katve sati /
tadavasthāviśeṣarūpatvaṃ tatpariṇāmatvamiti pariṇāmalakṣaṇaṃ paryavasyati /
tatra vivartavāraṇāya satyaṃ taṃ / ghaṭasya taṃ tu pariṇāmatva vāraṇāya
viśeṣyaṃ vivartalakṣaṇamāha / taditi vastunastadasamasatā konyathā bhāvo
vivarta iti saṃbaṃdhaḥ / upādānatvābhimata vastusattā viṣamasatā katve sati
tadavasthāviśeṣarūpatvaṃ tadvivartatvamiti vivartalakṣaṇaṃ /
upādānatvābhimata mṛdvastu satāviṣamasattākatvaṃ caitanyasyāpyastīti tasya
mṛdvastuvivartatvavāraṇāya viśeṣyaṃ / parimāṇavāraṇāya satyaṃ taṃ
brahmacaitanyasya pāramārthikī sattā ghaṭādi prapaṃcasya vyāvahārikī
sattāśu //
kaivasatā na tadatirikteti mattasādhāraṇyena lakṣaṇāṃtaramāha /
kāraṇa sa lakṣaṇa iti / upādānatvābhimata vastu salakṣaṇatve sati
tadavasthāviśeṣatvamiti / pariṇāmalakṣaṇaṃ atra sa lakṣaṇaṃ
jaḍarūpaṃ bodhyaṃ pariṇāmapariṇāminorjaḍatva niyamāt / na kāpya
vyāpti śaṃkā mṛdvastuno ghaṭapariṇāmatvavāraṇāya viśeṣyaṃ
prapaṃcasya saṃvityapariṇāmatvavāraṇāya satyaṃ taṃ
vivartalakṣaṇamāha / taditi / upādānatvābhimata
p. ४४b)
vastuvilakṣaṇatve sati tadavasthāviśeṣatvaṃ tadvivartatvamiti
vivartalakṣṇamatra citva jaḍatvarūpa vailakṣaṇyaṃ vivakṣitaṃ viyadādi
prapaṃcavat śuktirajatāderapi tatadavachinnacaitanya
evādhyāsāṃgīkārājjaḍamātre caitanyavivarte tadvilakṣaṇatvamastīti
lakṣaṇasaṃgatiḥ / upādānatvābhimata jaḍavilakṣaṇe caitanye
jaḍavivartatvavāraṇāya viśeṣyaṃ mṛtpariṇāme ghaṭādau mṛdvivartatva
vāraṇāya satyaṃ taṃ / prakārāṃtareṇa
vivartapariṇāmayorlakṣaṇamāha / kāraṇābhinnamiti / kāraṇatvābhimata
vastvabhiṃttatve sati tatkāryatvaṃ tatpariṇāmatvaṃ viyadādau
brahmakāryatvamasti tatpariṇāmatvaṃ tu nāstīti tadvāraṇāya satyaṃ
taṃ brahmaprapaṃcayorāropitā bhedasatvepi lakṣaṇe vivakṣitasya dharmi
dvaya samāna svabhāva bhedasyābhāvānnāti vyāptiḥ / pariṇāmavāde
mṛdopi ghaṭābhinnatvamastīti tasyāḥ ghaṭādi pariṇāmatva vāraṇāya
viśeṣyaṃ / tadabhedamiti vastutastada bhedaṃ vinaivetyarthaḥ /
vyatirekobhedaḥ asmin / lakṣaṇe kāryatvamavivakṣitaṃ / anādya
p. ४५a)
vidyāderapi vivartatvāṃgīkārāt / yadvā kāryarūpasyaiva vivartasyedaṃ
lakṣaṇaṃ / tathā ca upādānatvābhimata vastutaḥ sakāśādvastuto
bhedābhedābhyāṃ durnirūpatve sati kāryaṃ
kāryarūpavivartalakṣaṇamatrā vidyāṃ prati upādānatvābhimata
caitanyādvastuto bhedābhedābhyāṃ nirūpayitumaśakyāyāmavidyāyā
prativyāpti vāraṇāya viśeṣyaṃ / āraṃbhavāde upādānādabhedena
durmirūpakārye ativyāpti vāraṇāya bhedetyukte pariṇāmavāde
upādānāt / bhedena durnirūpakārye ativyāpti vāraṇāyābhedetyuktaṃ /
siddhāṃte kāryakākāraṇayo bhedopagamādasaṃbhavavāraṇāya vastuta
ityuktaṃ / nanu kāryakāraṇayorvastuto bhedābhedau kathaṃ
durnirūpāviti ucyate / tatra tayorbhedastāvat durnirūpaḥ / nimnonnatādi
yuktamṛdvastu vyatirekeṇa ghaṭā //
kti rajatādeḥ prātibhāsikī sateti satā traividhyāṃgīkāramate lakṣaṇabheda
uktaḥ brahmaṇi ghaṭādau śuktirajatādau ca sarvatra brahmasvarūpabhūtā e //
p. ४५a)
dyanupalaṃbhāt / saṃyogaviśeṣayuktataṃtvatirekeṇa padānupalaṃbhācca
mṛdghaṭaḥ taṃtavaḥ paṭaḥ suvarṇaṃ kuṃḍalamityādinā
sāmānādhikaraṇyācca / na hi vastutobhinnayossāmānādhikaraṇya
pratyayaḥ saṃbhavati / kiṃ ca kārakavyāpārāt pūrvaṃ mṛdādau
ghaṭādera'satveśaśaśṛṃgādivadutpatyanupapatteḥ / utpati kṣaṇāt
pūrvasaṃsataḥ kāryasya utpati kriyāṃ pratikartṛtvānupapateśca /
pūrvasiddhasyaiva kartṛtva darśanāt / utpati kṣaṇe upādānena
sahakāryasya saṃbaṃdhānupapateśca pūrvakṣaṇe
kāryasyāsatvātpūrvasiddhayoreva hi paścātsaṃbaṃdha saṃbhavaḥ /
anyathā śaśaśṛṃgāderapi kāraṇasaṃbaṃdhasya durvāratvāt
kārakavyāpārātpūrvaṃ kāryasya tuchavailakṣaṇyānaṃgīkāre
tadvadeva paścādātmalābhā saṃbhavasya durvāratvācca siddhe ca prāk
kāryasya satve prākkāle kāryakāraṇayorbhede mānābhāvādabhede
siddhau paścādapi tayorabheda eva svīkartavya iti
kāryakāraṇāmedavādinaḥ / sāṃkhyādayaḥ
tadbhedavādinastārkikādayastu vadaṃti /
p. ४६a)
kāryakāraṇayorabhedo na saṃbhavati tadbhāva virodhāt / na hi tasyaiva
tatkāryatvaṃ tatkāraṇatvaṃ ca saṃbhavati /
arthakriyābhedābhāvaprasaṃgācca na hi jalāharaṇādyartha
kriyāmṛdvastunassaṃbhavati ghaṭotpateḥ / prāgapi tatprasaṃgāt / nāpi
mṛdortha kriyā ghaṭasya saṃbhavati mṛddhadghaṭasyāpi ghaṭotpādakatva
prasaṃgāt / kāryasya kāraṇavyāpārātpūrvaṃ satve ca kārakavyāpāra
vaiyarthya prasaṃgāt / tadā mṛdvadevopalaṃbha prasaṃgācca / taduktaṃ
paṃcadaśyāṃ / sa ghaṭo na mṛdo bhinno viyoge satyanī kṣaṇāt /
nāpyabhinnaḥ purāpiṃḍadaśāyāma na vekṣaṇāt / iti / viyoge sati mṛdaḥ
sakāśāt / budhyāvivecane kriyamāṇe ityarthaḥ / evaṃ
kāryakāraṇayormedavādibhirabhedavādibhiśca darśitaḥ parasparaṃ
pratikṣeptumaśakyairnyāyaiḥ kāryasya kāraṇādbhedābhedābhyāṃ
prāgutpateḥ / satvāsatvābhyāṃ ca durnirūpatvāt / tasyānṛtatvaṃ
siddhaṃ kāraṇaṃ tu kāryotpateḥ pūrvakāle kāryakāle
kāryanāśakāle cānuvartamānaṃ kāryāt bhedena satvena ca
nirūpayituṃ
p. ४६b)
śakyatvāt satyameva kāryāpekṣayā evaṃ mṛdāderavāṃtarakāraṇasya
tattatkāryāpekṣayā satyatve siddhepi paramārtha satyatvaṃ nopeyate
śrutyā brahmavyatiriktasya sarvasyaiva vādhitatvāt / brahmaṇastu
paramārtha satyatvaṃ sadātmano vādhaśūnyatvāt / abhyupagamyate / ata
eva jagatkāraṇasya satyatve mṛdādi satyatvaṃ / jagato mithyātve ca mṛdādi
kāryasya ghaṭāderanṛtatvaṃ ca dṛṣṭāṃttatvena śrutyā upādīyate
taduktaṃ paṃcadaśyāṃ / evaṃ māyāmayatvena vikārasyānṛtātmatāṃ
vikārādhāramṛdvastu satyatvaṃ cābravīcchrutiriti śloke
vikārānṛtatvādau pūrvākta nyāyakalāpa / evaṃ śabdārthaḥ
dṛṣṭāṃtatveneti śeṣaḥ / uktaṃ ca bhāmatīti baṃdhane / tadanena
pramāṇena vikārajātasyānirvācyatayā siddhamanṛtatvaṃ kāraṇasya
nirvācya tayā siddhaṃ satyatvaṃ ca mṛtiketyeva styamityādinā
prabaṃdhena dṛṣṭāṃtatayānuvadati śrutiriti vācāraṃbhaṇaṃ vikāro
nāmadheyaṃ mṛtiketyeva satyamiti śrutirityarthaḥ / vikāro ghaṭādirvācā
ghaṭaśarāvādirastītyādi
p. ४७a)
śabdenārabhyate vyavahriyata ityāraṃbhaṇaṃ vācā vyavahriyata eva na
vastutosti vikārastasya durnirūpatvāditi bhāvaḥ / kathaṃ tarhi
mṛdvastunassakāśāt ghaṭādijīta iti kāryakāraṇayorbhedavyavahāra
ityata āha / nāmadheyaṃ bhedavyavahāro nāmamātraṃ arthaśūnyaḥ /
yathārāhoḥ śiraḥ puruṣasya caitanyamiti vyavahāraḥ vikāravat
bhedopyanirvacanīya iti bhāvaḥ / kiṃ tarhi satyaṃ tatrāha / mṛtiketi anena
mṛtikātvena rūpeṇa ghaṭaśarāvādi vikāreṣu pratīyamānaṃ
kāraṇarūpaṃ vastusatyaṃ vikārasatyatvameva kāreṇa vyavachidyate
tatsiddhaṃ durvacatvaṃ kāraṇādbhedābhedābhedābhyāṃ kāryasyeti /
pṛcchati atheti / nanu vākyārtha bhūtaśuddha brahmaṇa eva śrutau
lakṣaṇamuktaṃ tadvijijñāsasveti vākyaśeṣa lakṣaṇīyasya brahmaṇo
jijñāsyatvābhidhānāt / tathā ca niścitārthe praśnānupapatiriti cenna /
yathā śuddhasya jijñāsya tvaṃ / evaṃ tatvaṃ
padārthabhūtayorjīveśvarayorapi śuddha brahmapratipati hetutvena
jijñāsya tvamasti tathā
p. ४७b)
tayorapi vakṣyamāṇarītyābhinna nimito pādānatvaṃ ca
saṃbhavatīti / jijñāsya tvakāraṇatvayoḥ sādhāraṇatvena
praśnopapateriti bhāvaḥ / jīva īśo viśuddhācit tathā jīveśayorbhidā
/ avidyā taccittoryogaṣṣaḍasmākamanādaya iti saṃpradāyavidvacane
caitanyatraividhyasyaiva prasiddhatvātadanusāreṇa tredhaḥ praśnaḥ /
sāmānyajñanasya viśeṣavubhutsā hetutvāt brahmaṇaḥ
sāmānyarūpeṇopādānatvajñānānaṃtaryamatha śabdārthaḥ praśno
vā tadarthaḥ / īśvararūpaṃ jīvarūpaṃ vā brahmanopādānamiti eva
kārārthaḥ / janmādyasya yata iti sūtraṃ janma ādirasyeti bahubrīhiḥ
janmasthitibhaṃgaṃ anyapadārthaḥ / janmādīti napuṃsakaika vacanena /
anyapadārthe samāhāra dvaṃdva sūcanādanya padārtha
bhūtajanmasthiti bhaṃgeṣvitaretarayogadvaṃdvāśrayaṇe tu janmādaya iti
sūtrāpateḥ / janma na āditvaṃ ca jāyamāna padārtheṣu
sthitibhaṃgāvapekṣya dṛṣṭamiti sūtre janmanaḥ prāthamyarūpāditva
nirdaśaḥ / asyeti sarvanāmnā sūtrakarturbuddhistha
sakalaprapaṃcanideśaḥ ṣaṣṭyā ca jagato
p. ४८a)
janmādeśca saṃbaṃdhanirdeśaḥ / yata iti kāraṇanirdeśaḥ sūtre
tatpadādhyāhāraḥ pūrvasūtrāt brahmapadānuṣaṃgaḥ / tathā ca yataḥ
kāraṇādasya jagatojanmāṃdi tadbrahmeti sūtrārthaḥ / jñeya brahmeti
vākyārtha bhūtaśuddha brahmaṇa eva prādhānyena lakṣaṇīya tvāt /
tasyaiva janmādi sūtre lakṣaṇamucyate / athāto brahmajijñāseti
pūrvasūtre śāstraviṣaya samarpakeṇa brahmapadena śuddhabrahmaṇa
evopāttatvena tasyaiva lakṣaṇākāṃkṣaṇācceti bhāvaḥ / natvātmana
ākāśaḥ saṃbhūtaḥ sokāmayatayassarvajñaḥ sarvavidityādikāraṇa vā
koṣu īśvararūpa brahmaṇakāraṇatvamucyate na śuddhasya tasya
kāmayitṛtva sarvajñānakartṛ //
vivaraṇānusāriṇastu yaḥ sarvajñaḥ sarvavit yasya jñānamayaṃ tapaḥ
tasmādetadbrahmanāmarūpamannaṃ ca jāyata / ityādi śruteḥ /
sarvajñatvādi viśiṣṭaṃ māyāśavalamīśvara rūpameva
brahmopādānaṃ / ata eva bhāṣyeṃ tastaddharmopadeśāt sarvatra
prasiddhopadeśādityādyadhikaraṇeṣu saiva ṛk tatsāma tadukthaṃ
tadyajustad brahma sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagaṃdhaḥ
p. ४८b)
sarvarasa ityādiśrutyuktaṃ sarvopādānatvaprayuktaṃ sarvātmakatvaṃ
jīvavyāvṛtamīśvaraliṃgamityupavarṇitaṃ //
tvādyanupapateratastadvākyagatātmapada tatpada sarvajñādi padānāṃ
śabalavācitvāt / na kāraṇa vākyebhyaḥ śuddhasyopādānatva siddhiritirenetyāha
/ tathā ceti / janmādi sūtra tadbhāṣyayoḥ svārasyena
śuddhasyopādānatvāvagame satītyarthaḥ / lakṣaṇaiva svīkriyate ataḥ
kāraṇavākyebhyaḥ śuddhasya kāraṇatvāvagatiryukteti bhāvaḥ / atha śuddhaṃ
brahmopādānamityādi praśne dvitīyapakṣamādāya prativacanamutthāpayati
vivaraṇeti / yasya prakṛtasya bhūtayoneḥ pūrvamaṃtropātaṃ tapaḥ
jñānamayaṃ svarūpajñānavikāraḥ māyāvṛti pratibiṃbarūpamiti yāvat /
tasmāt sarvajñādbhūtayonessakāśāde tatsannihitaṃ / aparakālīnaṃ
kāryarūpamiti yāvat brahmahiraṇyagarbhākhyaṃ jāyata iti
śruterīśvararūpameva brahma upādānamiti saṃbaṃdhaḥ / na śuddhaṃ
jīvarūpaṃ vetyevakārārthaḥ sarvajñatvādītyādi padena sarvavitvakāma pitṛtva
sarveśvaratvādīni gṛhyaṃte māyopādhinirūpitarvivatvaviśiṣṭe sarvajñatvādi
guṇayuktaṃ ca yadīśvararūpaṃ brahmacaitanyaṃ tadevopādānamityarthaḥ / atha
śuddhaṃ brahmopādānamiṣyata iti praśnasya prativacanāvasare īśvararūpameva
brahmopādānamitye tāvati vaktavye tasya māyāśabalatva viśeṣaṇamīśvaropi
śuddhacaitanyameveti bhrāṃti nirāsārthaṃ tasya sarvajñatvādyaneka
p. ४९a)
viśeṣaṇopādānaṃ ceśvararūpa brahmaṇa upādānatve yassarvajña
ityādikāraṇavākyānāṃ sarveṣāmaika kaṃṭhyapradarśanārthamiti
maṃtavyaṃ jīvaśuddha brahmavyāvṛteśvararūpa brahmaṇa //
jīveśvarānusyūta caitanyamātrasya sarvopādānatve tu na tajjīva
vyāvṛtamīśvara liṃgaṃ syāt / saṃkṣepa śārīrakeśavalopādānatva
nirākaraṇamapi māyāviśiṣṭopādānatva nirākaraṇābhiprāyaṃ na tu
niṣkṛṣṭeśvararūpa caitanyopādānatva nirākaraṇa paraṃ / tatraiva
prathamādhyāyāṃte jagadupādānatvasya tatpadārthavṛttitvokteḥ //
upādānatve bhāṣyasaṃmatimāha / ata eveti / īśvararūpa brahmaṇa
evopādānatvābhyupagamā devetyarthaḥ / ityādi śrutyuktaṃ sarvopādānatva
prayuktaṃ sarvātmakatvamīśvaraliṃgamityupavarṇitaṃ bhāṣye iti saṃbaṃdhaḥ
yasya sarvopādānatvaṃ tasya
sarvātmakatvamupādānopādeyayostādātmyānnānyasyetyavivādaṃ / yadi
pratibiṃbatvaviśiṣṭacaitanyarūpe jīve viṃvatva viśiṣṭacaitanyarūpa īśvare ca
viśeṣyatayā anusyūta śuddhacaitanyarūpa brahmaṇaḥ sarvopādānatvamiṣyate /
tadā tasyaiva sarvātmakatvasyānneśvarasyeti sārvātmyasya bhāṣye
jīvavyāvṛteśvara liṃgatvopanyāso na syāt / na ca viśeṣya bhūtaśuddha
brahmagataṃ sarvātmakatvaṃ vivatvaviśiṣṭa caitanyarūpeśvara liṃgatayā
bhāṣye
p. ४९b)
varṇitamiti vācyaṃ / tathā sati tasya jīvavyāvṛtatvaṃ na syāt viśeṣya dharmasya
sarvātmakatvasya īśvaradharmatvavajjīvadharmatvasyāpi satvādityāśayenāha /
jīveśvarānusyūteti chāṃdogye śrūyate / ya e * tarāditye hiraṇmayaḥ
puruṣodvaśyate hiraṇyaṇmaśurhiraṇyakeśaḥ / āpraṇakhāt sarva eva suvarṇa
ityupakramya tasya ṛk sāmarthageṣṇāvityuktā? utaratraya eṣoṃtarakṣiṇi puruṣo
dṛśyate saiva ṛktatsāma tadukthaṃ tadyajustadbrahmeti coktā tadya ime
vīṇāyāṃ gāyaṃti enaṃ te gāyāṃtīti / asyārthaḥ āditye aṃtaryaḥ puruṣaḥ
śāstrato dṛśyate eṣa hiraṇmayaḥ jyotirmayaḥ svataḥ prakāśacaitanya svarūpa
ityarthaḥ / tasyopāsanārthaṃ śarīramāha / hiraṇyaśmaśrurityādinā /
hiraṇyasuvarṇaśabdau jyotiḥ parau / praṇakhānakhāgnaṃ āḍuḥ abhivyāptau
tasya hiraṇmaya puruṣasya ṛk sāmanīgeṣṇau parimalauktarityā stuti dhanībhūte
itya //
gāt tasyaiva puruṣasyāditya sthānavadupāsanārthaṃ sthānāṃtaramāha
/ ya eṣoṃtarakṣiṇīti / saiva ṛgityādau vidheyā pekṣayāliṃgavyatyāsaḥ / sa
eva ṛk puruṣaḥ samāsāmasaḥ ukthaṃ saḥ yajuḥ saḥ brahmavedaḥ
brahmapadaṃ ṛgādyati rikta vedaparaṃ / tathā ca geṣṇavākyena
sarvadevātmakatvamuktaṃ saiva ṛgiti vākyena sarvavedātmakatva
p. ५०a)
muktaṃ / tathā ye ime prasiddhāgāpakāḥ vīṇāyāṃ laukika puruṣaṃ
gāyaṃti tepi enaṃ puruṣaṃ gāyaṃtītyuktyā iṃdrādyātmakatvavat
laukikapuruṣātmakatvamapi sidhyati / tathā ca sarvadevātmakatva
sarvavedātmakatva sarvalaukika puruṣātmakatvānimilitvā sarvātmakatve
paryavasyaṃti / tiryagātmatvasyāpyukta prāyatvāt / evaṃ sthite saṃśayaḥ
āditye akṣiṇi cāṃtaḥ śrūyamāṇo hiraṇmayaḥ puruṣaḥ
maṃḍalābhimāni devatāviśeṣo vā nityasiddhaḥ parameśvaroveti / tatra
devatā viśeṣa eva hiraṇmayaḥ puruṣastasya saṃsāritvena hiraṇyaśma
śrutvādi rūpasatvopapatessarvātmakatvasyāpyupāsanārthaṃ
tatrāropopapateśca na parameśvaraḥ tasya śarīrā saṃbhavāditi
prāptaṃ evaṃ prāpte brūmaḥ / aṃtastaddharmopadeśāt sarvatra
prasiddhopadeśāditi ādityādāvaṃtaravasthito hiraṇmayapuruṣo
nityasiddha parameśvara iva kutaḥ taddharmasya sarvātmakatvasya saiva ṛk
tatsāmetyādāvupadeśātsarvātmakatvaṃ hi īśvarasyaiva dharmaḥ / tasya
sarvopādānatvena sarvātmakatvo
p. ५०b)
papaterna ca mukhya saṃbhave satyāropa kalpanānyāyayā
parameśvarasyāpi sādhakānugrāhārthamichāvaśānmāyāgata
śuddhasatvāṃśa pariṇāmarūpaśarīrasaṃbhavādumāsahāyaṃ
parameśvaraṃ prabhumityādi śrutiṣu janmakarma ca me divyamityādi
smṛtiṣu ca prasiddhatvācceti nirṇayaḥ / sarvaṃ khalvidaṃ brahmeti
prakṛtyasakratuṃ kuvīteti vākyena kratu śabdavācyamupāsanaṃ vidhāya
upāsyākāṃkṣāyāṃ paṭhyate / manomayaḥ prāṇaśarīraḥ bhārūpaḥ
satyasaṃkalpa ākāśātmā sarvakarmā sarvakāmaḥ / sarvagaṃdhassarva
rasassarvamidamabhyāto vākyanādara eṣama ātmāṃtarhṛdaya iti /
ayamarthaḥ / manomayaḥ //
rthaḥ idaṃ ṛksāmageṣṇatvaṃ samasta ṛk sāmastutyatvarūpaṃ hiraṇmaya
puruṣaviśeṣaṇaṃ tasya vede ṛksāmastutyatayā
prasiddheṃdrādyātmakatvamādāya paryavasyati /
hiraṇmayapuruṣasyeṃdrādibhyassākāśādbhinnatve tu tadviśeṣaṇaṃ na sidhyati
anyastu te ranyaviṣayakatvāyo //
manaḥ pradhānaḥ prāṇaḥ śarīramasyeti prāṇaśarīraḥ /
bhāścaitanyaṃ rūpamasyeti bhārūpaḥ satyāḥ
p. ५१a)
apratihatāḥ saṃkalpāḥ sṛṣṭyādi gocarā asya ākāśa
vadātmāvyāpakatva sūkṣmatvādi yuktaṃ svarūpamasya sarvāṇi
karmāṇi kriyaṃta iti vyutpatyā kāryāṇyasya yadvā
bhūtaguṇagaṃdharasādi sannidhānātkarmapadaṃ parispaṃda paraṃ
sarvaṃ parisyaṃdā asyetyarthaḥ / sarve kāmā ichārūpā asya
sukhaviśeṣarūpā vā sarve gaṃdhāḥ puṇyarūpāḥ asya puṇyo gaṃdhaḥ
pṛthivyāṃ ceti smṛteḥ sarve rasāḥ asya idaṃ dṛśyaṃ sarvaṃ abhi
ābhimukhyena tādātmyenātaḥ vyāmaḥ vāgeva vākaḥ vāko asyāstīti
vā kī na vākī avākī vāgiṃdriya śūnya iti yāvat / vāk grahaṇaṃ
karmeṃdriyāṇāṃ mukhya prāṇasya ca upalakṣaṇaṃ /
kriyāśaktimatvāviśeṣāt / ādaraḥ kāmaḥ sosya nāstītyanādaraḥ /
ādaraniṣedhena tatpariṇāmi manoniṣidhvaṃ bhavati mano niṣedhena ca
jñāneṃdriyāṇāṃ niṣedhassiddho bhavati / jñānaśaktimatvāviśeṣāt /
atra parispaṃdechā gaṃdharasavatvaṃ tadā śrayairvāyumataḥ
pṛthivījalairbhūtaviśeṣaistādātmyaṃ vinā na saṃbhavatīti
sarvakarmatvādi vacanena aviśeṣeṇa sarvatādātmya
p. ५१b)
pratipādaka sarvamidamabhyāta iti vacanena ca manomayatvādi guṇakasya
sarvātmatvaṃ pratīyate / tacca brahmaṇa evopapadyate / tasya
sarvopādānatvena sarvātmakatvopapateḥ / na jīvo manomayatvādi
guṇakastasya sārvātmyā saṃbhavāt / na ca manomayatva
prāṇaśarīratvayorjīvadharmayorbrahmaṇya saṃbhava iti vācyaṃ
bhūtatādātmyena gaṃdhādi matvavajjīva tādātmyena
manomayatvādyupapateriti / sūtrārthastu manomayatvādi guṇakaṃ
brahmaiva upāsya tveneha nirdiśyate kutaḥ sarvatra vedāṃteṣu prasiddhasya
/ brahmaṇaḥ sarvaṃ khalvidaṃ brahmeti pūrvavākye
svaśabdenaivopadeśādasminnapi vākye prāṇaḥ śarīramasyetyādi
vigrahavākyeṣu pakṛtabrahmākarṣaka sarvanāmaśrutīnāṃ satvācca
brahmaiva saguṇamupāsyamatreti siddhaṃ / sarvopādānatve tviti
śuddhabrahmavajjīvasya sarvopādānatvopagamepi sarvātmakatvaṃ
jīvavyāvṛtamīśvaraliṃgaṃ na syāditi / tu śabdārthaḥ / nanu
saṃkṣepaśārirake māyāśavalasya upādānatvaṃ nirastamiti tadvirodha
ityata
p. ५२a)
āha / saṃkṣepaśārīraka iti /
māyāyā api biṃbabhūteśvara viśeṣaṇatayānupādānatvāśrayakoṭau
niveśa eva tatra dūṣitaḥ / na tu biṃbatvaviśiṣṭa caitanyarūpeśvarasya
tannirastamiti na tadvirodha ityarthaḥ / nanu śabalasyopādānatvaṃ
nirākṛtyajagadupādātatvasya jñeya brahmalakṣaṇatva samarthana parasya
saṃkṣepaśārīraka graṃthasya kathamevamabhiprāyaḥ kalpayituṃ
śakyate svarasatastasya biṃba pratibiṃbānugataśuca brahmopādānatva
pratipādanaparatvāvagamāditi netyāha / tatraiveti / saṃkṣepaśārīraka
evetyarthaḥ / na ca tatpadārtha vṛtitvaṃ tatpadalakṣyārtha vṛtitvaṃ
vivakṣitaṃ lakṣyārthaśca śuddhaṃ brahmeti na saṃkṣepaśārīraka
graṃthasya pūrvāparavirodhaḥ / na vāte na biṃba
bhūteśvarasyopādānatva lābha iti vācyaṃ / lakṣyārtha tvasya vākyārtha
sādhāraṇatayā tatpadārthavṛttitva
viśeṣaṇavaiyarthyāpatestatpadārthavṛttitvaṃ
tatpadavācyārthavṛttitvameva vaktavyamiti tadavirodhāya sarvajñatvādi
guṇakeśvarasya jagatkāraṇatva pratipādaka
p. ५२b)
vahuśrutyavirodhāya ca śabalopādānatva nirākaraṇaṃ
māyāviśiṣṭopādānatva nirākaraṇarūpameva vaktavyamiti na
saṃkṣepaśārīraka virodha iti bhāvaḥ / tarhi janmādi sūtra
tadbhāṣyayorjñeya brahmalakṣaṇatvokti virodha iti netyāha / evaṃ ceti /
abhinnanimitopādānatvarūpalakṣaṇasyāṃ
tastaddharmādhikaraṇabhāṣyaparyālocanayā biṃbabhūte evāvagatve
siddhe satītyarthaḥ / api śabdaḥ / evaṃ ceśvaragatamapi kāraṇatvaṃ
tadanugatamakhaṃḍacaitanyaṃ śākhā caṃdramasamiva taṭastha
tayopalakṣayituṃ śaknotīti tasya jñeya brahmalakṣaṇatvoktiriti manyaṃte /
vipadādi prapaṃca īśvarāśrita māyā pariṇāma iti tatreśvara
upādānaṃ //
caitanyamityanena saṃbadhyate kāraṇatvamityanaṃtaramīśvaramitaravyāvṛtatayā
bodhayatsaditi śeṣaḥ / tadanugatamiti /
biṃbatvaviśiṣṭacaitanyarūpeśvarānugatamityarthaḥ / akhaṃḍacaitanyamiti /
viśeṣya bhūtaśuddhacaitanyamityarthaḥ / taṭasthatvaṃ ca lakṣya svarūpa
bahirbhūtatvaṃ vā lakṣyāvṛtitvaṃ vā upalakṣaṇatvaṃ vā bodhyaṃ / kva
caṃdra iti / praṣṇe śākhāyāmityutaraṃ bhavati / tatra yathā
śākhādigaṃtaragataṃ nakṣatravyāvṛttaṃ caṃdramupalakṣayati
p. ५३a)
tathā īśvara gataṃ kāraṇatvamīśvaramitaravyāvṛtatayā bodhayat sa taṭastha
tayeśvarānugatamakhaṃḍacaityanyamapītaravyāvṛttata upā-upalakṣayituṃ
śaknotyevetyarthaḥ / īśvaragatenābhinnanimitopādānatvena biṃbatva viśiṣṭa
caitanya rūpeśvarasya jagadupādānatva saṃbhava śūnyājjīvāt / tatkartṛtva
saṃbhava rahitātpradhānādeśca sakāśādvyāvṛtau gamyamānāyāṃ satyāṃ
viśeṣya bhūta jñeya brahmaṇopi pradhānādivyāvṛtirgamyata ityabhipretya tasya
jñeya brahmalakṣaṇatvaṃ janmādi sūtra tadbhāṣyayossaṃkṣepaśārīrake
coktamiti bhāvaḥ / evaṃ taṭastha lakṣaṇena pradhānādivyāvṛtatvenāvagataṃ
brahmakīdṛk svarūpaṃ taditi viśeṣajijñāsāyāṃ
satyāṃsatyajñānānaṃdātmakaṃ brahmeti svarūpalakṣaṇaṃ pravartate /
anenaivābhiprāyeṇa bhāṣyakārairuktaṃ / tasya ca nirṇaya
vākyamānaṃdāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyaṃta iti yato vetyādi vākyena
yasmāt kāraṇāt / imāni bhūtāni jāyaṃta ityuktaṃ /
tadvastutassatyajñānānaṃta svarūpādānaṃdādevanānyasmātkāraṇāditye tat
hi prasiddhaṃ pūrvavalyāmiti śrutyarthaḥ / anena svarūpalakṣaṇena
biṃbabhūteśvarānugataṃ tatpadalakṣyaṃ vastuto vākyārtha bhūtaṃ jñeyaṃ
brahmaviśeṣato nirdhāritaṃ bhavati / iyaṃ ca svarūpalakṣaṇavivakṣāmūle a //
khaṃḍapadena sūcitā jagatprakṛtibhūta māyāpratibiṃba īśvaraḥ /
māyā ceśvarāśritā / na ca pratibiṃbatvasya māyā kalitatvāt /
tadviśiṣṭa
p. ५३b)
caitanyāśritatvaṃ māyāyā na saṃbhavati pratibiṃbatva kalpanātprāgeva
tasyāścaitanyāśritatvasya vaktavyatvāditi vācyaṃ / māyāvatpratibiṃbatva
syāpyanāditve na tasyāstadviśiṣṭa catanyāśritatvopapateḥ / vastuto nirviśeṣa
caitanye anādikālamārabhya kalpita pratibiṃbatva sthiteranirvacaniya
māyādhīnatva mātreṇa pratibiṃbatvasya tatka caitanye anādikālamārabhya
kalpita pratibiṃbatva sthiteranirvacanīya māyādhīna mātreṇa pratibiṃbatvasya
tatkalpitatvaṃ na tu pratibiṃbatvasya viyadāderiva māyāpariṇāmatvamupeyate
tathā sati pratibiṃba bhūteśvarasya sāditva prasaṃgāt / na ca māyā /
anādikālamārabhya caitanye pratibiṃbatvasya tatkalpitatvaṃ ghaṭayati
tadviśiṣṭameva caitanyamāśrayata iti kathaṃ saṃbhāvayituṃ śakyamiti vācyaṃ
/ māyāyā aghaṭita ghaṭanāpaṭīyastvāt / na ca śuddha caitanyāśritaiva māyā
tatra pratibiṃbabhāvaṃ ghaṭayatīti kuto nāśrīyata iti vācyaṃ / māyāṃ tu
prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaramiti śruti
p. ५४a)
virodhāt / māyinamiti padena māyāyā īśvarāśritatva pratīteḥ /
jīvāstvavidyāpratibiṃbāḥ / jīveśāvābhāsena karotīti śruteḥ / prakṛtā
mūlaprakṛtiḥ jīveśau pratiniṃbarūpau karotītyarthaḥ / nahyupādhibhedaṃ vinā
pratibiṃba bhedassaṃbhavati / na caikasminnapi darpaṇe aneka pratibiṃba darśanāt
/ pratibiṃba bheda upādhibhedavyāpyo na bhavatīti vācyaṃ / ekasmin darpaṇe
biṃbabhedena pratibiṃbabhedepi sūryādi biṃbaikya sthale upādhibhede vinā
pratibiṃbabhedā darśanāt / biṃbabhūta caitanyasya caikatvāt / tasmāt
īśvaropādhi māyāpekṣayā bhinnā evajīvopādhibhūtā avidyā svīkartavyā /
na ca mūlaprakṛtiṃ prakṛtya pravṛtāyāṃ jīveśāvābhāsena karoti / māyā
cāvidyā ca svayameva bhavatīti śrutau jīveśa
rūpapratibiṃbādhārayormāyāvidyayoḥ svayamevetyanena
prakṛtamūlaprakṛtyātmakatva pratipādanammāyāvidyayorbheda pakṣe virudhyata
iti vācyaṃ / māyāyāviyadādi prakṛtitvavat / avidyāyā api liṃga
p. ५४b)
śarīrādi prakṛtitvasya vakṣyamāṇatvena māyāvidye prakṛtitvenaikīkṛtya
svayamevetyeka prakṛtyātmakatva pratipādanasyāvirodhādavidyā cetyeka
vacanasyāpi jātyabhiprāyatvopapaterna tannānātvavirodhopi biṃbaikya sthale
upādhi bhedaṃ vinā pratibiṃbabhedāsaṃbhavasya darśitatvāt pratibiṃba
jīvānāṃ ca nānā tvāt /
adṛśyatvādhikaraṇabhāṣyepyavyākṛtamīśvarāśrayaṃ tasyaivopādhi
bhūtamiti māyāyā īśvaropādhitva tadāśrayatvayoruktatvāt / tathā
ānumānikādhikaraṇa prāṣye muktānāṃ ca na punarutpatiḥ / tasyā avidyā bīja
śaktarvidyayādāhādityatra jīvanānātvasya tadupādhibhūtāvidyā nānātvasya
ca spaṣṭamabhihita tvāt / bhāmatī nibaṃdhane tadbhāṣyasya jīvopādhibhūtā
vidyaika nirākaraṇa tayaiva vyākhyā tatvācca ābhāsa eva ceti / sūtra
tadbhāṣyayorjīvānāṃ pratibiṃbatāyāḥ spaṣṭamabhihitatvācca / tathā ca
māyāvidyābhedaḥ śrutyādi saṃsata iti ye manyaṃte teṣāṃ matamupanyasyati /
vipadādi prapaṃca ityādinā /
p. ५५a)
pūrvamate īśvararūpaṃ brahmopādānamityuktaṃ tatsatyameva paraṃ tu
kvacijjagati jīvasyāpyupādānatvamabhyupagaṃtavyamityabhiprāyeṇāsya matasya
pravṛtirbodhyā / īśvarāśrita māyā pariṇāma iti māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyāditi
śruteriti bhāvaḥ / tatreti viyadādāvīśvara eva upādānamityarthaḥ /
aṃtaḥkaraṇādau tu śabdasūcitaṃ viśeṣaṃ darśayati īśvareti /
bhūtairūpaṣṭaṃbhalakṣaṇaissaṃsṛṣṭatvaṃ bhūtopasṛṣṭatvaṃ tacca jīvā vā
vidyākṛtānāṃ bhūtasūkṣmāṇāṃ viśeṣeṇaṃ / bhūtānāṃ sūkṣmatvaṃ
parichinnatvaṃ / ata eveti / aṃtaḥkaraṇādau jīvāvidyāpariṇāma
sūkṣmabhūtānāṃ tadupaṣṭaṃbhakatayā māyā pariṇāma mahābhūtānāṃ
ca upādānatayā praviṣṭatvāde / aṃtaḥkaraṇādikaṃtvīśvarāśrita māyā
pariṇāḥmamahābhūtopasṛṣṭajīvāvidyākṛta bhūtasūkṣma kāryamiti
tatrobhayorupādānatvaṃ / ata eva evamevāsya paridraṣṭurimāṣoḍaśakalāḥ
puruṣāyaṇāḥ puruṣaṃ prāpyāstaṃ yāṃtīti śrutau kalāśabdavācyānāṃ
prāṇamanaḥ
p. ५५b)
prabhṛtīnāṃ viduṣo videha kaivalya samaye avidyānivṛtyā avidyā
kāryāṃśābhiprāyeṇa vidyayo chedo darśitaḥ gatāḥ kalā paṃcadaśa
pratiṣṭhā iti śrutyaṃtare / tadanivartyamāyākārya mahābhūta
pariṇāmarūpopaṣṭaṃbhakāṃśābhiprāyeṇa teṣāṃ sva sva prakṛtiṣu layo
darśita iti māyāvidyābheda vādinaḥ //
vetyarthaḥ / yathā gaṃgādyānadyassamudraṃ prāpyāstaṃ gacchaṃti /
evamevāsya viduṣaḥ paritaḥ sarvatrātmānaṃ pūrṇaṃ paśyataḥ kalāḥ liṃga
śarīraika deśabhūtāḥ puruṣāyaṇāḥ puruṣa śridātmā ayanamadhiṣṭhāmaṃ
yā sāṃtāḥ puruṣāyaṇāḥ puruṣaṃ prāpyāstaṃ gacchaṃti puruṣe līyaṃta
ityarthaḥ / darśita iti puruṣa iti śeṣaḥ / pratiṣṭhā iti dvitīyā bahuvacanaṃ / māyā
pariṇāmātmaka mahābhūtānīti dvitīyā bahuvacanārthaḥ / paṃcadaśakalāḥ
pratiṣṭhāḥ pratigatāḥ tāsūlīnā iti yāvat / tadanivartyeti / īśvaropādhibhūta
māyā yā jīvagata vidyānivartyatvā bhāvāditi bhāvaḥ / yadi kalānāṃ jīvā
vidyā mātra pariṇāmatvaṃ tadā tāsāmaśeṣataḥ puruṣa eva layaḥ syā tathā ca
tāsāṃ bhūteṣu layapratipādake vacanaṃ nirviṣayaṃ syādato māyā kārya
mahābhūtānāmapi liṃgaśarīropādānatvaṃ vācyamiti / tatra
ubhayorupādānatve śruti dvaya vyavasthā siddhireva phalamityarthaḥ / na ca
māyāyāḥ
p. ५६a)
tatvajñāna nivartyatvābhāve mithyātva siddhirna syāditi vācyaṃ brahmaṇi sarva
dṛśya niṣedha śruti balāddṛśyatvādi liṃgaiśca tanmithyātva siddheḥ / na ca
māyāyāḥ vidyayā nivṛtyabhāve nivartakāṃtarābhāvāt / sarvamuktāvapi
tadanuvṛti / prasaṃga iti vācyaṃ / mahāpralayakāle sarvaprāṇibhogaprada
karmaṇāṃ yugapaduparame sati īśvara saṃkalpamātrādeva sarvaprapaṃca
layavat sarvamukti //
yathā viyadādi prapaṃca īśvarāśrita māyā pariṇāma iti tatreśvara
upādānaṃ tathāṃtaḥkaraṇādirjīvāśritāvidyāmātrapariṇāma iti
tatra jīva evopādānaṃ / na cāṃtaḥkaraṇādau māyākārya
mahābhūtānāmapya nanu praveśe udāhṛtaṃ śrutidvaya
vyavasthānupapatiḥ / kalānāṃ vidyayoccheda śrutistatvavit dṛṣṭiviṣayā
gatāḥ kalā iti śrutistamriyamāṇe tatvavidi samīpavartinaḥ puruṣā naśyat
/ ghaṭavat tadīya śarīrādīnāmapi bhūmyādiṣu layaṃ manyaṃta iti
taṭastha puruṣapratīti viṣayeti vyavasthāyāḥ kalālayādhikaraṇabhāṣye
spaṣṭatvāt / iti māyāvidyābhedavādiṣveka deśinaḥ //
p. ५६b)
kāle itaḥparaṃ sa kāryāyā māyāyāḥ prayojanaṃ nāstīti / anusaṃdhānavata
īśvarasya satya saṃkalpasya māyāsvakāryaiḥ sahamayi vastutaścidekarase
niḥśeṣaṃ layaṃ yātvityevaṃ rūpādeva māyāpariṇāmalakṣaṇa
saṃkalpātallayopapateḥ / śrutismṛti purāṇādiṣu tatvajñānāt māyānivṛti
pratipādakagraṃthajātamavidyānivṛtyabhiprāyaṃ / yadvā
tatvajñānamātramavidyāyā iva māyāyā nivartana yogyamapi nānāprāṇi
karmapratibaṃdhānnasyā nivartakaṃ caramamucyamānasyaiva tu tatvajñānaṃ
pratibaṃdhakābhāvātannivartakamityādi kalpanīyamiti saṃkṣepaḥ
aṃtaḥkaraṇādau ubhayorupādānatvamasiddhaṃ śrutidvaya vyavasthāyā
bhāṣyakārairevānyathā pratipāditatvāditi matvāṃtaraṃ darśayati / yathā
viyadādīti / tatvavido dṛṣṭistatvasākṣātkāraḥ / atra dṛṣṭipadena tatphalabhūtaḥ
kalākṣayo vivakṣitaḥ / tadviṣayā puruṣe kalāpralaya śrutirityarthaḥ / bhūteṣu
kalāpralayavacanaṃ tu kalānāmapi māyāpariṇāma mahābhūtakāryatva
bhramavatāṃ bhrāṃti siddhārthānuvādakamiti bhāvaḥ cūrṇībhāva paryaṃto
ghaṭanāśo yathā bhūmau dṛśyate / tadvat manyaṃta ityakṣarārthaḥ / pratīti
viṣayeti /
pratītiratra bhrāṃtirūpātadviṣayā tadaviṣayiketyarthaḥ / spaṣṭatvāditi / tāni
pare tathāhyāheti tadadhikaraṇasūtraṃ / tāni manaḥ ādīni pare puruṣe
niravaśeṣaṃ līyaṃte / tathā hi śrutirāha / evamevāsyetyādyā
śrutirniraveśeṣaṃ layamāhahīti sūtrārthaḥ / aṃtaḥkaraṇādīnāṃ
māyākāryatvābhāve īśvarasyāṃtaḥkaraṇādyupādānatva pratipādaka śruti
virodha iti doṣaṃ sūcayati
p. ५७a)
ekadeśi na iti //
tadabhedavādiṣvapi kecidyadyapi viyadādi prapaṃcasyeśvara upādānaṃ /
tathāpyaṃtaḥkaraṇādīnāṃ jīvatādātmyapratīterjīva evopādānaṃ /
ata evādhyāsabhāṣyeṃtaḥkaraṇādīnāṃ jīva evādhyāsodarśitaḥ /
vivaraṇe ca pratikarma vyavasthāyāṃ brahmacaitanyasyopādānatayā
ghaṭādi saṃgitvaṃ jīvasya tada saṃgitvepyaṃtaḥkaraṇādi saṃgitvaṃ ca
varṇitamityāhuḥ / etasmājjāyate prāṇomanaḥ sarveṃdriyāṇi ca khaṃ
vāyujyoṃtirāpaśca pṛthivī viśvasya dhāriṇītyādi śruteḥ kṛtsnasya
vyāvahārika prapaṃcasya brahmaivopādānaṃ //
māyaivā vidyā sāceśvarasyaivopādhirjīvānāṃ tu
pratibiṃbarūpāṇāmaṃtaḥkaraṇānyevopādhaya iti
māyāvidyayorabhedavādinopi kecidaṃtaḥkaraṇādau jīvasyaivopādānatvaṃ
tadbhedavādina iva vadaṃtītyāha / tadabheda vādiṣvapīti /
api śabdaḥ kvacidaṃśe pūrvamata sāmyārthakaḥ / tacca sāmyaṃ
tathāpītyādinā spaṣṭaṃ bhaviṣyati / nanu viyadādi prapaṃcepi jīva
evopādānaṃ kiṃ na syādityata āha / yadyapīti / īśvarāśrita māyāpariṇāma
tvāt / īśvara eva viyadādau upādānaṃ na jīva ityarthaḥ / nanu māyā
vidyayorabhedopagame avidyāpariṇāmāṃtaḥkaraṇādīnāmapi /
p. ५७b)
īśvarāśrita māyā pariṇāmatvāviśeṣādīśvara evāṃtaḥkaraṇādāvapi
upādānamiti vaktumucitamiti netyāha / tathāpītyādinā / jīveti / ahaṃkartā
ahaṃprāṇimi ahaṃkāṇaḥ ahaṃ sthūla ityādi prakāreṇāṃtaḥkaraṇādīnāṃ
śarīrāṃtānāṃ jīva tādātmyaṃ pratīyate tacca teṣāṃ jīve dhyastatvaṃ vinā
na saṃbhavatīti jīvasyaiva tadadhiṣṭhānatvarūpamupādānatvaṃ na
ceśvarasyetyarthaḥ / pratikarmavyavastheti /
brahmaṇaḥ svarūpa caitanye na sarvadā sarvabhāsakatvarūpe sarvajñatve ukte
tarhi jīvasyāpi svarūpa caitanye naiva sarvadā sarvadraṣṭṛtvamiti doṣaprasaktau
jīvaṃ prativiṣaya vyavasthā pratipādakagraṃtha ityarthaḥ / brahmeti biṃba
caitanyarūpabrahmaṇaḥ sarvopādānatayā ghaṭādi tādātmyarūpaḥ saṃsargaḥ
kḷpta ityarthaḥ / avidyāyā vyāpakatvena tatpratibiṃba rūpajīvasya vyāpakatvepi
na ghaṭādibhistasya tādātmyamupādānatvābhādādaṃtaḥkaraṇādibhistutī //
jīvastu prātibhāsikasya svapnaprapaṃcasya ca
kṛtsnaprasaktirniravayavatvaśabdakopovetyadhikaraṇe brahmaṇo
jagadupādānatve tasya kārtsnyena jagadākāreṇa pariṇāme
vikārātirekeṇa brahmābhāvo vā ekadeśena pariṇāme niravayavatva
śruti virodho vā prasajyata iti / pūrvapakṣe / ātmani caivaṃ vicitrāśca hīti
sūtreṇa
p. ५८a)
vivartavādābhiprāyeṇa svapna dṛśijjīvātmani
svarūpānupamardanenānekākāra svapna prapaṃca sṛṣṭivat / brahmaṇi
viyadādi sṛṣṭirupapadyata iti siddhāṃti tatvādityanye //
vasya tādātmyalakṣaṇaḥ saṃsargostīti pratipāditaṃ vivaraṇa ityarthaḥ / anena
jīvasyāṃtaḥkaraṇādā upādānatvamuktaṃ bhavati / anyathā
ghaṭātibhirivātaḥkaraṇādibhirapyukta saṃgitvaṃ jīvasya na
syādupādānatvābhāvāviśeṣāditi bhāvaḥ / atrāṃtaḥkaraṇādi
pariṇāmyupādānabhūtāyā avidyāyā īśvarāśrita māyayā
sahābhedāṃgīkāre īśvarasyaivāṃtaḥkaraṇādāvupādānatvaṃ
vaktumucitaṃ / yadi jīva tādātmya pratipatyādibhirukta hetubhiḥ /
jīvasyaivāṃtaḥkaraṇādāvupādānatvaṃ vaktavyaṃ tadāṃtaḥkaraṇādi
pariṇāmi bhūtāvidyāyāḥ jīvāśritatvamīśvarāśrita māyāyāḥ
sakāśādbhinnatvaṃ ca vaktavyaṃ kāryātmanā pariṇamyamāna
prakṛtyāśrayatvātiriktasya caitanyagatopādānatvasyābhāvādato
māyāvidyayorabhedāṃgīkāro
jīvasyaivāṃtaḥkaraṇādāvupādānatvāṃgīkāraśca paraspara viruddha itya
svarasastadabhedavādīṣvapītyapi śabdena sūcitaḥ /
īśvarasyāṃtaḥkaraṇādāvapyupādānatvamupetyāpi tasya kāryamātre
upādānatvannāstīti viśeṣaṃ vaktumatāṃtaramavatārayati / etasmāditi
prakṛtādīśvarādityarthaḥ / prakṛtitvaṃ ṣaṃcamyarthaḥ / tu
śabdovadhāraṇārthaḥ /
p. ५८b)
svapnaprapaṃcasyetyanaṃtaramupādānamityanuṣaṃgaḥ kiṃ kṛtsnaṃ
brahmajagadākāreṇa pariṇamate ekadeśena vā nādya ityāha / tasyeti / yathā
dadhyākāreṇa pariṇatasya kṣīrasya pūrvarūpātpracyutiḥ / evaṃ brahmaṇopi
svarūpātpracyutiḥ syādityarthaḥ / brahmaṇa ekadeśaḥ pariṇamata iti
dvitīyakalpaṃ dūṣayati / ekadeśeneti / pūrva //
jīva eva svapnadraṣṭṛvatsvasminnīśvarādi kharva kalpakatvena
sarvakāraṇamityapi kecit / atha māyāṃ tu prakṛtiṃ viṃdyādityādi
śrutermāyā jāḍyasya ghaṭādiṣvanugamācca māyājagadupādānaṃ
pratīyate kathaṃ brahmopādānaṃ / atrāhuḥ padārtha
tatvanirṇayakārāḥ brahmamāyā cetyubhayamupādānamityubhaya
śrutyupapatiḥ / satā jāḍyarūpobhayadharmānugatyupapatiśca tatra
brahmavivartamānatayopādānamavidyāpariṇamamānatayā //
pakṣa iti / ubhayathāpi brahmaṇa upādānatvaṃ na saṃbhavatīti pūrvapakṣe
prāpte satītyarthaḥ / yadi brahmaṇa upādānatvaṃ
kṣīrapṛthivyādivatpariṇāmitvarūpamabhyupagamyeta tadā kṛtsna prasaktādi
doṣaḥ prasajyeta na tu tathābhyupagamyate kiṃ tu rajjvādeḥ
sarpādyupādānatvavat vivartopādānatvaṃ brahmaṇa
p. ५९a)
upeyate ato noktadoṣāvakāśa iti siddhāṃta eti / ātmani ceti / ekaścakāro yathā
śabdasamānārthaḥ / dvitīyovadhāraṇārthaḥ hi śabdo hetvarthastataśca yathā
ātmani jīve svapna draṣṭari vicitrāḥ rathādi sṛṣṭayo jīvacaitanya svarūpoyamarde
vinaiva bhavaṃti svapnāvasthānivṛtyanaṃtaramapi budhyādi sākṣitayā
jīvacaitanyasya yathā pūrvamavasthānāt / evaṃ brahmaṇi tatsvarūpa pracyutiṃ
vinaiva vicitrāḥ viyadādi sṛṣṭayaḥ saṃbhavaṃti / sṛṣṭisthitisaṃhāreṣu
saccidānaṃdasvarūpeṇa brahmānuvṛteḥ śrutisiddhatvāditi sūtrāditi
sūtrārthaḥ / atha śuddhaṃ brahmopādānamityādi praśne tṛtīyaṃ
pakṣamādāya prativacanamavatārayati / jīva iti /
paripūrṇaścidātmā avidyayā avaccheda pratibiṃba bhāvau vināpi prāpta
jīvabhāvaḥ san / ātmānameva sarveśvaraṃ kalpayati prāpteśvara bhāvāt /
svasmādevagaganādi sṛṣṭiṃ kalpayati svasya kalpitādīśvarādbhedaṃ
tanniyamatvaṃ ca kalpayati / tathā krameṇa manuṣyādi bhāvaṃ kalpayati / yathā
viyadādi prapaṃco vyāvahārika satyaḥ svapnaprapaṃcaḥ prātibhāsika iti pakṣe
svapnadraṣṭā jīva eva devatirya''nmanuṣyādi bhāvena tanniyaṃtṛ parameśvara
rūpeṇa tato bhinnatvādi rūpeṇa cātmānaṃ kalpayati tadvattathā ca svasminneva
sarvaprapaṃca kalpakatvājjīvabhāvāpannaṃ brahma sarvopādānamiti dṛṣṭi
sṛṣṭi vādina āhurityarthaḥ / jīvabhāvāpanna brahmaṇaḥ
sarvopādānatvamityasminpakṣe jīvādadhikasyeśvarasyābhāvādī //
śvarasya sarvajīvaniyaṃtṛtva pratipādaka
p. ५९b)
śrutismṛti nyāyasūtra bhāṣyādi virodho baṃdha
mokṣavyavasthānupapatiśceti doṣaṃ sūcayati / ityapi keciditi /
tathā ca jīveti vyāptabhāvādīśvararūpameva brahmasarvopādānamiti
sthitamidānīṃ brahmalakṣaṇasyopādānatvasyā saṃbhavamāśaṃkate /
atheti / śrutau tu śabdo māyāyāḥ prakṛtitvamavadhārayati / yathā
mṛdādi gataślakṣṇatvāderghaṭādāvanugamāt / ghaṭādau
mṛdāderupādānatvaṃ / tathā māyāgata jāḍyasya
jagatyanugamātasyāstadupādānatvamiti yuktimapyāha / māyā jāḍyasyeti
/ kathamiti / nanu brahmaṇa upādānatvaṃ bahuśrutyudāharaṇena pūrvaṃ
darśitaṃ satyaṃ darśitaṃ / tatu na saṃbhavati niravayavasya tasya
mṛdāderiva pariṇāmyupādānatvā saṃbhavānna ca vivartopādānatvaṃ
niravayavasyāpi saṃbhavati gaganādau nailyādyāropadarśanāditi
vācyaṃ / pariṇāmiṣviva vivartādhiṣṭāneṣu loke upādānatva
prasidhyabhāvena tatropādānatvābhyupagamasya
paribhāṣāmātratvādityākṣepābhiprāyaḥ upādānatva ghaṭita
brahmalakṣaṇasyāsaṃbhavaṃ
p. ६०a)
nirācaṣṭe / atrāhurityādinā / sateti /
na ca vādhāyogya svarūpabhūtāyāstasyāḥ
brahmasvarūpatvātsatāyāstaddharmatvoktirayukteti vācyaṃ / rāhoḥ śira
iti vat bhedakalpanayātaddharmatva vyavahāropapateriti bhāvaḥ / nanu
upādāna dvayaṃrthamiti netyāha / tatreti / yadvā niravayavasya brahmaṇa
upādānatvamanupapannamiti netyāha / tatreti / māyā brahmaṇormadhya
ityarthaḥ / ākṣepābhiprāyamanūdyanirācaṣṭe / na ceti / mṛdādiṣu
prasiddhasyopādāna lakṣaṇasya vivartādhiṣṭhāneṣvapi satvāt /
teṣūpādānatvābhyupagamasya paribhāṣā mātratvannāstītyarthaḥ /
svātmanīti / atra svaśabda upādānatvābhimata vastu paraḥ tathā ca
kāryā dhāratve sati kāryajani hetutvamupādānatvaṃ
nimitakāraṇavāraṇāya satyaṃ taṃ bhūtalāderapi kāryā dhāratvena
tadvāraṇāya viśeṣyaṃ tatrāpīti / vivartādhiṣṭhānepītyarthaḥ /
uktāmeveti / prapaṃce ubhayorapi māyā brahmaṇorupādānatvaṃ tatra ca
na ca vivartādhiṣṭāne pāribhāṣikamupādānatvaṃ svātmani kāryajani
hetutvasyopādānalakṣaṇasya //
p. ६०b)
tatrāpyaviśeṣāditi kecit / uktāmeva prakriyāmabhyupagamya vivarta
pariṇāmopādāna dvaya sādhāraṇamanyalakṣaṇamāhuḥ /
svābhinnakāryajanakatvamupādānatvaṃ asti ca prapaṃcasya sadrūpeṇa
brahmaṇā vivartamānena jaḍenājñānena pariṇāminā cābhedaḥ / sat
ghaṭaḥ jaḍo ghaṭa iti sāmānādhikaraṇyānubhavāt //
pariṇāmitayā māyāyā upādānatvaṃ / adhiṣṭhāna tayā ca brahmaṇa
upādānatvaṃ ubhayorupādānatve śruti nyāyayorupapattiścetyarthaḥ /
svābhinneti / svaśabdena ghaṭādyupādāna mṛdādi jagatpariṇāmyupādāna
bhūtamajñānaṃ jagat / vivartopādāna bhūtaṃ brahma ca gṛhayate / tatra
ghaṭādarmṛdādessakāśādabhedaḥ sphuṭaḥ mṛdeva ghaṭa ityanubhavāt /
ajñāne brahmaṇi ca kāryā bhedamanubhavena darśayati / asti ceti / nanu mṛdghaṭa
itivat brahmaghaṭaḥ brahmapaṭaḥ / ityanubhavo nāsti tathā ajñānaṃ ghaṭa
ityādyanubhavopi nāsti ataḥ prapaṃcasyājñānena brahmaṇā ca kathama
bhedostīti śaṃkānirāsāyabrahmaṇaḥ / sadrūpatvaṃ viśeṣaṇaṃ dattaṃ
ajñānasya jaḍatvaṃ / tathā ca brahmājñānābhyāṃ saha
brahmatvājñānatvā kāreṇābhedānubhavābhavepi satva jaḍatva rūpeṇa
tābhyāṃ saha prapaṃcasyābhedānubhavostītyāha / san ghaṭa ityādinā / nanu
ghaṭotpateḥ pūrvaṃ tatkāraṇa dravyasya mṛtvānubhavāt mṛtvasya
kāraṇadharmatve siddhe sati
p. ६१a)
mṛdghaṭa iti pratyakṣānubhavaḥ kāryakāraṇadravyayorabhedāvagāhīti yuktaṃ /
satva jaḍatvayostu kāraṇa dharmatve kiṃ mānaṃ yena san ghaṭaḥ jaḍo ghaṭa
ityanubhava balena sadrūpa jaḍarūpābhyāṃ brahmā jñānābhyāṃ
prapaṃcasyābhedaḥ siddhediti ceducyate / brahmaṇaḥ sadrūpatvaṃ sa devetyādi
śruti siddhaṃ tadetajjaḍamohātmakamiti / śrutyā ajñānasya jaḍatvaṃ siddhaṃ /
tathā ca ghaṭādau mṛddravyā bhedāt mṛtvānubhavavat / sadvastvādi
rūpakāraṇadravyābhedā deva prapaṃce satva jaḍatvānubhavopapatau pṛthak
satvādi dharmo nopeyate / tathā ca san ghaṭo jaḍo ghaṭa ityādyanubhavopi
kāryakāraṇadravyā bhedāvagāhīti //
na ca tadananyatvamāraṃbhaṇaśabdādibhya iti sūtre ananyatvaṃ
vyatirekeṇābhāvaḥ na khalu ananyatvamitya bhedaṃ brūmaḥ / kiṃ tu
bhedaṃ vyāsedhāma iti bhāṣyabhāmatīnibaṃdhābhyāṃ prapaṃcasya
brahmābheda niṣedhādabhedābhyupagamepasiddhāṃta iti vācyaṃ /
tayorbrahmarūpadharmi samānasatākā bhedaniṣedhe
tātparyeṇedaṃrajatayoriva prātīti kā bhedābhyupagamepi
virodhābhāvāditi //
bhāvaḥ na ca jaḍarūpājñānasya prapaṃcābheda siddhāvapi māyāyāḥ
kimāyātamiti vācyaṃ / tayorabhedābhyupagamāditi
p. ६१b)
bhāvaḥ kāryakāraṇayorabhedābhyupagame aya siddhāṃtaṃ śaṃkate na ceti /
tayoḥ kāryakāraṇayorananyatvamupagaṃtavyaṃ kutaḥ āraṃbhaṇa
śabdādibhyaḥ vācāraṃbhaṇa śrutirāraṃbhaṇa śabdārthaḥ / ātmaivedaṃ
sarvamityādi sārvātmya pratipādaka śrutirnehanānāsti kiṃcanetyādi / niṣedha
śrutiścādi śabdārthaḥ vācāraṃbhaṇa śrutirvivartalakṣaṇa kathanāvasare
vyākhyātā kāryasya kāraṇātatvāṃtaratve jagatkāraṇasya brahmaṇaḥ
sarvātmakatva śrutiranupapannā syāt / tathā brahmopādānakasya jagataḥ satyatve
brahmaṇi jaganniṣedho na syādataḥ kāraṇībhūta brahmānanyatvaṃ
prapaṃcasyābhyupagaṃtavyamiti bhāvaḥ / nanu sautrānanyatvapadena
kāryakāraṇayorekyaṃ pratīyate / tadanupapannaṃ
kāryakāraṇabhāvavirodhāccijjaḍayorbrahmaprapaṃcayoraikyāyogācceti
śaṃkāṃ nirākartuṃ sautrānanyatva padaṃ vyācaṣṭe bhāṣyakāraḥ /
ananyatvaṃ vyatirekeṇābhāva iti / na ca kāraṇa vyatirekeṇa kāryasyābhāve
kathaṃ kāryakāraṇabhāva iti vācyaṃ / kāraṇa satva vyatirekeṇa
kāryasatvābhāvasya vivakṣita tayā kāryasvarūpāpalāpaśaṃkānavakāśāt /
sautrānanyatva pada tātparya pradarśakaṃ bhāmatīnibaṃdhana vākyamudāharati
/ na khalviti / ananyatvamiti padena kāryakāraṇayorabhedaṃ na brūmaḥ
cetanācetanayorabhedānupapatistanniṣedha hetuḥ khalu śabdenadyotpate / tarhi
kāraṇa brahmavijñānātsarvavijñānaṃ śruti siddhaṃ na bhavet /
abhedānabhyupagamāditi śaṃkateḥ kiṃtviti / pariharati / bhedamiti /
kāryakāraṇayoḥ satva
p. ६२a)
bhedaṃvyāsedhāma ityarthaḥ / tathā ca kāraṇa brahmasvarūpabhūtaṃ
satvameva kāryasya vāstavaṃ svarūpamiti / tasmin vidite tada'vyatiriktaṃ sarvaṃ
tatvato viditaṃ bhava //
tīti naikavijñānena sarvavijñāna pratijñā virodhaḥ / na ca
brahmasvarūpajñānena sarva prapaṃcasya vāstava svarūpe viditepi
tattadasādhāraṇarūpajñānā saṃbhavāt pratijñāvirodhastadavastha
eveti vācyaṃ / ātmani vidite sarvaṃ viditaṃ bhavatītyādi pratijñā
vākyeṣu sarvapadasya sarvatatva paratvena tadasādhāraṇarūpeṇa
sarvajñānasyāvivakṣitatvāt / na ca tathā kalpanāyāṃ kiṃ vinigamakamiti
vācyaṃ / sarvaprapaṃca tatvajñānamātreṇādvitīya brahmajñānasya
muktisādhanasya lābhena tattadasādhāraṇarūpajñānanaiṣphalyasyaiva
vinimakatvāt kāraṇe brahmaṇi viditepi sarvaprapaṃca gatatattada
sādhāraṇarūpajñānasyāsaṃbhavena sarvavijñānaśrutestatparatve
prāmāṇyābhāva prasaṃgācca bhedadarśanasyānartha hetutayā śrutiṣu
tatra tatra niṃditatvācca pratijñā śruterna nānārūpajñāne tātparyaṃ
/
p. ६२b)
taduktaṃ paṃcadaśyāṃ / advaitebhimukhī kartumevātraikasya bodhataḥ
sarvabodhaḥ śruto naiva nānātvasya vivakṣayeti / asyārthaḥ / atra
vedāṃteṣu ekasya brahmaṇo bodhena sarvasya prapaṃcasya bodhaḥ advaite
brahmaṇi mumukṣumabhimukhī kartumeva mumukṣoradvitīya
brahmabodhārthameva śruta ityarthaḥ / advitīya brahmabodhaśca sarvasya
brahmaiva vāstavaṃ svarūpamiti jñānamātrāt sidhyatīti bhāvaḥ / nanu
brahmaṇi viditi sarvaṃ viditaṃ bhavatīti śrutau svarasataḥ pratīyamānaṃ
tattadasādhāraṇarūpeṇa sarvajñānameva śrutyarthaḥ / kinna syāditi
netyāha / naiveti / nānātvabodha vivakṣayā sarva bodhonaiva śruta iti
yojanā prayojanābhāvāt / vādhitatvānnidi tatvācceti tayoriti
bhāṣyabhāmatīnibaṃdhayorityarthaḥ / na ca prapaṃca
brahmaṇorvāstavābheda niṣedhe sati vāstavabhedaḥ syāditi vācyaṃ /
bhedasya vāstavatvaṃ hi dharmi pratiyogino vāstavatvāpekṣaṃ / tatra
brahmaṇo vāstavatvepi prapaṃcasya ārabhaṇa śabdādibhyo
mithyātvāvagamena tayorbhedasya
p. ६३a)
satyatvāyogāditi bhāvaḥ prātītiketi yathā idaṃ rajatamiti bhrāṃti
siddhaṃ rajatedamarthayorabhinnatvaṃ / tathā san / ghaṭa ityādi
bhrāṃtisiddhābhedopagame siddhāṃtavirodhābhāvāditi bhāvaḥ /
māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyāditi śrutyā avadhāraṇārthaka tu
śabdavatyāmāyāyā evopādānatvāvagasaṃkṣepaśārīrakakṛtastu
brahmaivopādānaṃ / kūṭasthasya svataḥ
kāraṇatvānupapattermāyādvārakāraṇaṃ / akāraṇamapi
kāryenugacchati mṛda iva tadgata ślakṣṇatvāderapi
ghaṭenugamadarśanādityāhuḥ //
mena brahmaṇa upādānatvābhāvādupādānatva ghaṭita
brahmalakṣaṇasyāsaṃbhava śaṃkāyāṃ satyāṃ māyā brahmaṇo rubhayorapi
prakṛtitvamasti śrutiyuktyoraviśeṣānmāyāṃtviti śrutau tu
śabdonāvadhāraṇārthaḥ / kiṃ tu sadrūpa brahmāpekṣayā māyāyā
vailakṣaṇyadyotanārthaḥ / tacca vailakṣaṇyaṃ pariṇāmitvarūpaṃ prakṛtitvaṃ
māyāyā ityāśayavatāṃ padārtha tatvanirṇayakārādīnāṃ matabhedena
lakṣaṇāsaṃbhavaśakāparihṛtā / idānīṃ brahmaivopādānaṃ na māyā ato na
lakṣaṇāsaṃbhavaśaṃkāvakāśa iti manyamānānāṃ matadvayamāha /
saṃkṣepaśārīraka kṛtastvityādinā / tarhi vyarthā māyeti netyāha /
kūṭasthasyeti /
p. ६३b)
yadi māyāṃ vinaiva brahmopādānaṃ syāt tadā brahmaṇaḥ svataḥ
pariṇāmitvameva syāt / tathā ca pariṇāmavādibhiḥ / pariṇāma
pariṇāminorvāstavābhedābhyupagamāt / pariṇāmasya janmādi
vikārairbrahmāpi vikāravadevasyānna ceṣṭāpatiratra vaktuṃ śakyate na jāyata
ityādi bahu śrutiṣu brahmaṇo janmādi vikārarāhityarūpakūṭasthatva
pratipādana virodhādato māyādvārā brahmaṇaḥ kāraṇatvaṃ vaktavyamiti na
vyarthāmāyetyarthaḥ / yathā mṛdvastu na upādānatvepi tadgata ślakṣṇatvādi
saṃskāro dvārakāraṇaṃ nahyasaṃskṛtasya mṛdvastunaḥ
ghaṭādyupādānatvaṃ ghaṭate / tathā kūṭastha caitanyarūpe brahmaṇi
samāropitā māyā tatra jagatprakṛtitvaṃ ghaṭayaṃtī sahakārikāraṇamupeyata iti
bhāvaḥ / na ca māyāyā upādānatvābhāve māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyāditi
śruti virodha iti vācyaṃ / brahmagataprakṛtitva nirvāhakatā mātreṇa tasyāṃ
prakṛtitva śrutyupapatermāyāyāṃ prakṛtitvaṃ nirvāhakatvamātraṃ na svataḥ
prakṛtitvamastītyāśayenaiva tasyāṃ śaktitva vyavahāraḥ śrutau dṛśyate /
parāsya śaktirvividhaiva śrūyata iti na hi mṛdādi padārthagataśakteḥ
kiṃcitkāryaṃ pratyupādānatvaṃ //
vācaspati miśrāstu jīvāśrita māyā viṣayīkṛtaṃ brahmasvata eva
nāḍyāśraya prapaṃcākāreṇa vivartamānatayopādānamiti māyā
sahakārimātraṃ na kāryānugataṃ dvārakāraṇamityāhuḥ //
p. ६४a)
prasiddhaṃ loke ata eva vinigamakābhāvānmāyā
brahmaṇorubhayorapyupādānatvamiti nirastaṃ māyāyāḥ brahmaśaktitvena svata
upādānatvā saṃbhavānna ca tasyāḥ prakṛtitvānupagame jagataḥ
pariṇāmyupādānaṃ na syāt brahmaṇaḥ pariṇāmitāyāḥ
kūṭasthatvavirodhenāsakṛtpratyuktatvāditi vācyaṃ vācaspati mata iva
prapaṃcasya cidadhyastamāyā viṣayīkṛta
brahmavivartatvamātrāṃgīkāropapateḥ / na ca saṃkṣepaśārīraka graṃthe tatra
tatra māyāyāḥ pariṇāmitva vyavahāravirodha iti vācyaṃ / tathā vyavahārasya
matāṃtarābhiprāyatvopapateḥ / nanu jaḍabhūtamāyāprakṛtikatvābhāve
prapaṃcasya jāḍyaṃ na syāditi netyāha / akāraṇamapīti
anupādānamapītyarthaḥ / jagatyanugataṃ jāḍyaṃ na kāraṇaguṇaḥ kiṃ tu jagata
eva svābhāvikamatastatsiddhaye māyāyā upādānatvaṃ
kāryānugatadvārakāraṇatvaṃ vā na kalpanīyamityāśayenāha / vācaspati
miśrāstviti / jīvāśrīteti /
nanvakṣarabrāhmaṇe ākāśaśabditāyā māyāyāḥ tanitya caitanyāśritatvasya
pratipāditatvāt / kathaṃ tasyājīvāśrītatvamupeyate / māyinaṃ tu maheśvaramiti
śruti virodhācca atra māyinami / akṣaraśabdityanena maheśvara śabdita
brahmāśritatva pratipādanāt / kiṃ ca jīvasya māyāśrayatve tasyaiva
jagadupādānatvaṃ syātprapaṃcasya māyāpariṇāmatvāt / prapaṃca pariṇāmi
māyāśrayatvaṃ hi brahmaṇaḥ prapaṃcopādānatvaṃ jīvasya māyāśrayatve tu
tasyaiva jāgadupādānatvaṃ syānna brahmaṇaḥ kiṃ ca jīvāśrita māyāviṣayī
kṛtaṃ brahmeti
p. ६४b)
mate brahmaṇa upādhyanaṃgīkāreṇa niyaṃtṛtva jagatkartṛtvāderabhāva
prasaṃgaśceti cet / ucyate jīvāśriteti padena jīvatva viśiṣṭa caitanyāśrītatvaṃ
vivakṣitaṃ na bhavati / kiṃtvakṣara brāhmaṇānurodhena caitanyāśritatvameva
jīvatvaṃ tu māyāpada vedanīyā vidyāyāścaitanye vṛtau avacchedakamiti
jīvāśritamāyetyucyate / na ca jīvatvasyāpi caitanye vṛtau māyaivāvacchedakā
vācyeti parasparāśraya prasaṃga iti vācyaṃ / dravyatvaguṇāśrayatvayoriva
paraspara sthiti prayojakatayā parasparāpekṣatva lakṣaṇaparasparāśrayatvasyā
doṣatvāt / parasparāśrayo
hyutpatau jñaptau vā doṣo bhavet / sa ca prakṛte nāsti avidyā
jīvatvayoranāditvānnityasākṣibhāsyatvācca / na ca jīvatvasyā
vidyāsthitiṃ prati tu niyāmakatva kalpanaṃ vyarthamiti vācyaṃ / brahmaṇi
tasyāḥ sthiti nivārakatvānniravadyaṃ niraṃjanamiti śrutyā brahmaṇo
nirdoṣatvāvagamena tasyāvidyārūpadoṣā śrayatvānupapateḥ / na ca
vastuto nirdoṣatva parāśrutiriti vācyaṃ / tathā saṃkoce
mānābhāvādīśvararūpabrahmavajjīvasyāpi vastuto nirdoṣatvācca / na
ca māyinaṃ tu maheśvaramiti śrutivirodhaḥ / gṛhīdhanī devadatta
p. ६५a)
ityādau devadattasya grahādyāśrayatvābhāvepi pratyayasya
svasvāmibhāvalakṣaṇasaṃbaṃdhāṃtārabodhakatvavat / maheśvaraśabdita
brahmaṇo māyāśrayatvābhāvepi māyā brahmaṇorviṣayaviṣayibhāva
lakṣaṇasaṃbaṃdhāṃtara bodhakatayāmāyinamiti śrutyupapatteḥ / prapaṃcasya
ca jīvāśrita māyāviṣayīkṛta brahmavivartatva mātrābhyupagamānna jīvasya
jagadupādānatva prasaṃgaḥ brahmaṇa upādhyabhāvepi sarvaniyaṃtṛtva
sarvajñatvādi pratipādaka śāstrasya kasatvācca / tasmāt siddhaṃ
jīvāśritamāyāviṣayīkṛtaṃ brahmaprapaṃcākāreṇa vivartamānatayā
upādānamiti / uktaṃ vācāraṃbhaṇādhikaraṇabhāṣye
mūlakāraṇamevāṃtyatkāryā tena kāryā kāreṇa naṭavatsarva
vyavahārāspadatvaṃ pratipadyata iti / aṃtyātkāryāditi /
aṃtyakāryaparyaṃtamityarthaḥ / naṭo hi draṣṭṛbhiravijñāta nijarūpa eva
tatadabhineyā satyarūpatāṃ pratipadyate / evaṃ jīvairavijñāta tatvaṃ
sadbrahmā satyavipadādi prapaṃcākāratāṃ taṭṭārāvyavahāraviṣayatāṃ ca
pratipādyata
p. ६५b)
iti bhāṣyārthaḥ / atra naṭadṛṣṭāṃtoktyā vācaspati mataṃ
bhāṣyābhimataṃ niśrīyate / taduktaṃ kalpatarau / ajñāta naṭavat
brahmakāraṇaṃ śaṃkaro bravīt / jīvājñātaṃ jagadbījaṃ jagau
vācaspatistatheti / siddhāṃtamuktāvalī kṛtastu māyāśaktirevopādānaṃ
na brahmatadeta brahmāpūrvamanaparaṃ abāhyaṃ na tasya kāryaṃ
karaṇaṃ ca vidyate ityādi śruteḥ / jagadupādāna māyādhiṣṭānatvena
tūpacārādupādānaṃ / tādṛśamevopādānatvaṃ lakṣaṇe
vivakṣitamityāhuḥ / athaka īśvaraḥ ko vā jīvaḥ atroktaṃ
prakaṭārthakāravivaraṇe anādiranirvācyābhūta
prakṛtiścinmātrasaṃbaṃdhinī māyā tasyāṃcitpratibiṃba īśvaraḥ
tasyā eva parichinnānaṃta pradeśeṣvāvaraṇavikṣepa
śaktimadavidyābhidhāneṣu citprativiṃvo jīva iti //
idānīṃ māyāyā eva māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyāditi śruti svārasyānurodhena
mukhyamupādānatvamiti svīkṛtyāpi brahmalakṣaṇāsaṃbhavaṃ pariharati /
siddhāṃtamuktāvalīkṛtastviti / tatprakṛtaṃ / etadbudhyādi sākṣirūpaṃ pūrvaṃ
kāraṇaṃ na vidyate yasya tadapūrvaṃ aparaṃ kāryaṃ na vidyate yasya
tadanaparaṃ tasya brahmaṇaḥ kāryaṃ
p. ६६a)
karaṇaṃ ca jagatsṛṣṭisādhanaṃ cetyarthaḥ / ityādi śruterna
brahmopādānamityarthaḥ / tarhi brahmaṇo jagadupādānatva pratipādaka
śrutisūtrabhāṣyādi virodha ityata āha / jagaditi / tu śabdovadhāraṇe / tu
śabdovadhāraṇe / tādṛśameveti / jagadupādāna māyādhiṣṭānatvamityarthaḥ /
pūrvatra īśvarasya jagadupādānatva muktaṃ / jīvāśrita māyetyādau jīvopi
vyavahṛta / idānīṃ tayoḥ svarūpaṃ nirūpayituṃ praśnumavatārayati / atheti /
māyāṃ tu prakṛtimiti śrutau yā bhūta prakṛtitvena māyā prasiddhā tasyāṃ
caitanya pratibiṃba īśvaraḥ / nanu māyinaṃ tuṃ maheśvaramiti vākyaśeṣe
māyāyā īśvarāśritatva pratipādanādīśvarasya māyā pratibiṃbatvaṃ na
saṃbhavati upādheḥ pratibiṃbāśritatvādarśanāditi śaṃkāṃ nirācaṣṭe /
cinmātrāśritetyarthaḥ / mātrapadena biṃbatvādervyavacchedaḥ / vākyaśeṣepi
maheśvara padaṃ cinmātralakṣakamiti bhāvaḥ / sāṃkhyābhimata prakṛteriva
māyāyāḥ satyatvaṃ vārayati / anirvācyeti / māyā tāvadbrahmacaitanyānna
vastutobhinnā brahmavyatiriktasya sarvasya mithyātva pratipādaka śrutivirodhena
vastutaḥ / tasyāstato bhedāsaṃbhavāt / nāpyabhinnā caitanya jaḍayoraikyā
yogāt / nāpi caitanyādbhinnābhinnā ekanna bhinnatvābhinnatvayorvirodhenā
saṃbhavāt / evaṃ na tāvanmā //
yā satī advaita śrutivirodhādevanāpyasatībhūtaprakṛtitvānupapateḥ /
nāpi sadasatī satvā satvayorekatra virodhādeva na tāvanmāyā
p. ६६b)
sāvayavā tasyāssāditva prasaṃgena tatpratibiṃbabhūteśvarasyāpi
sāditva prasaṃgāt māyāyāḥ sāditve tatprakṛtitvena māyāṃtarā
pekṣayā anavasthā prasaṃgācca / nāpi niravayavā prakṛtitvā
bhāvaprasaṃgātsāvayavapadārthānāmeva loke prakṛtitva darśanāt /
nāpyubhayarūpāsāvayavatva niravayavatvayorekatra virodhāt / tasmāt
sarvaprakāreṇa nirvaktumaśakya tayā māyā anirvācyetyarthaḥ / tasyāḥ
paricchinnānaṃta pradeśeṣu caitanya pratibiṃbo jīvaḥ / na
sākṣātasyāmeva citpratibiṃbo jīva ityeva kārārthaḥ / pradeśānāṃ
paricchinnatva viśeṣaṇaṃ tatpratibiṃbarūpajīvānāṃ
paricchinnatvalābhārthaṃ / tathā ca bhāṣye tatra tatra jīvānāṃ
paricchinnatva nirūpaṇaṃ saṃgacchate / tathāhi / sarvatra
prasiddhopadeśādityadhikaraṇe sautraśārīrapadavyākhyānarūpaṃ
bhāṣyaṃ śārīra iti śarīre bhava ityarthaḥ / nanvīśvaropi śarīre bhavati
satyaṃ śarīre bhavati na tu śarīra eva bhavati / ākāśavatsarvagataśca
nitya iti vyāpitva śravaṇāt / jīvastu śarīre eva bhavati tasya
p. ६७a)
bhogādhiṣṭhānāccharīrādanyatra vṛtyabhāvāditi
tathādyubhādyadhikaraṇagataṃ bhāṣyaṃ na copādhiparichinnasyāvibhoḥ
prāṇabhṛtodyubhvādyāyatanatvaṃ samyak saṃbhavatīti prāṇabhṛto
jīvasya dyubhvādi śabdita jagadāyatanatvaṃ mukhyaṃ na saṃbhavati /
avibhutvāditi bhāṣyārthaḥ / paṭasyāraṃbhakataṃ tava iva māyāyā na
pradeśāḥ saṃti tasyā anādi tvāt / kiṃ tu māyāyāṃ vikṣepāvaraṇa
śaktīnāmānaṃtyādvikṣepāvaraṇaśaktimadbhāgā eva pradeśā
vivakṣitā ityāśayenāha / āvaraṇavikṣepa śaktimaditi /
brahmacaitanyāvaraṇānukūlāśaktirāvaraṇaśaktiḥ / āvaraṇaṃ ca
brahma nāsti na prakāśata iti vyavahārayogyatvaṃ / vikṣepa padena
tatajjīvasādharaṇaduḥkhādikaṃ vivakṣitaṃ
tadanukūlaśaktirvekṣepaśaktirityarthaḥ / nanu māyā pradeśānāṃ
jīvopādhitvavarṇanamanupapannaṃ / ānumānikādhikaraṇabhāṣyādau
avidyāyā jīvopādhitva vyavahāravirodha prasaṃgādata āha /
avidyābhidhāneṣviti //
p. ६७b)
māyā pradeśānāmeva bhāṣyagatā vidyāpadābhilupyatvānna
tadvirodha iti bhāvaḥ / tatvaviveke tu triguṇātmikāyā
mūlaprakṛterjīveśāvābhāsena karoti māyā cāvidyā ca svayameva
bhavatīti śrutisiddhau dvau rūpabhedau rajastamo
nabhibhūtaśuddhasatvapradhānā māyā tadabhibhūtamalina satvātva
vidvyeti māyāvidyābhedaṃ parikalpya māyā pratibiṃba īśvaro
vidyāpratibiṃbo jīva ityuktaṃ / ekaiva mūla prakṛtirvikṣepa prādhānyena
māyāśabditeśvaropādhiḥ /
āvaraṇaprādhānyenāvidyājñānaśabditā jīvopādhiḥ / ata eva tasyā
jīveśvara sādhāraṇa cinmātra saṃbaṃdhitvepi
jīvasyaivājñoṣṇītyajñānasaṃbaṃdhānubhavo / neśvarasyeti / jīveśvara
vibhāgaḥ kvacidupapāditaḥ //
ekasyāmeva mūlaprakṛtau pradeśa pradeśi bhāvenānirvacanīyaṃ bhedaṃ
kalpayitvā jīveśvarayoḥ pratibiṃbarūpatvamuktaṃ / idanīṃtasyāmeva
prakārāṃtareṇa rūpabhedaṃ kalpayitvā tadupapādayati / tatvaviveketviti /
bhedakalpanā vailakṣaṇya dyotanārthastu śabdaḥ rūpabhedāvitista iti śeṣaḥ /
rajastamonabhibhūtatvameva satvasya śuddhatvaṃ / śuddhasatva
pradhānāprakṛtirmāyā / malinasatva
p. ६८a)
pradhānāprakṛtiravidyetyarthaḥ / rajastamobhibhūtatvameva satvasya malinatvaṃ /
satva śuddhyaśuddhibhyāṃ māyātvāvidyātvākhyau śrutyukta rūpabhedau
nirūpyavikṣepāvaraṇaśaktibhedena śrutyuktarūpabhedāveva nirūpayati / ekaiveti
/ ata eveti / jīvasyāvaraṇa śaktimadupādhimatvādevetyarthaḥ / tasyā iti
jīveśvaropādhibhūtāyā prakṛteḥ pratibiṃbarūpajīveśvara sādhāraṇabiṃba
caitanyāśritatvepītyarthaḥ / neśvarasyeti / atrāpi ata evetyasyānuṣaṃgaḥ /
āvaraṇaśaktarīśvaropādhikoṭāvananupraveśādeveti tadarthaḥ / tathā ca
jīveśvarau prati prakṛteḥ sādhāraṇatvādekasya sarvajñatvamaparasyājñatvamiti
yadvailakṣaṇyaṃ śrutyanubhavasiddhaṃ tatkathaṃ saṃbhavatīti śaṃkāyā
anavakāśa iti bhāvaḥ / matāṃtaramāha / saṃkṣepeti / śrutau
kāraṇapadamavidyāparaṃ kāryapadamaṃtaḥkaraṇaparamiti matvā prāha /
avidyāyāmityādinā / nanu jīveśāvābhāsena karoti māyā cāvidyā ca
svayameva bhavatīti śruti virodhaḥ tasyāṃ śrutau jīvasya kāraṇopādhikatva
pratīteriti ceducyate / jīveśāvābhāsena karotīti / pūrvabhāgena hi
jīveśvarayorubhayopi prati
saṃkṣepa śārirake tu kāryayaupādhirayaṃ jīvaḥ kāraṇopādhirīśvara iti
śruti manusṛtyāvidyāyāṃ citpratibiṃba īśvaraḥ aṃtaḥkaraṇe
citpratibiṃbo jīvaḥ / na cāṃtaḥkaraṇarūpeṇa dravyeṇa
ghaṭenākāśasyeva caitanyasyāvachedasaṃbhavātadavachinnameve
p. ६८b)
caitanyaṃ jīvostviti vācyaṃ / iha paratra ca jīva bhāvenāvachedya caitanya
pradeśasya bhedena kṛtahānākṛtābhyāgama prasaṃgāt /
pratibiṃbastūpādhergatāgatayoravachedakagatāgatayoravachedyavanna-
bhidyata iti pratibiṃba pakṣenāyaṃ doṣa ityuktaṃ //
biṃbabhāvaḥ pratīyate / na ca biṃbaikyasthale upādhibhedaṃ vinā
pratibiṃbabhedaḥ saṃbhavati sūryādi pratibiṃbasthale upādhibhedaṃ vinā
pratibiṃbabhedādarśanā / tathā codāhṛta śrutau
pratibiṃbarūpayorjīveśayoryathākramaṃ
māyāvidyāpadābhyāmupādhīsamartho te māyāpadaṃ cātra
māyākāryāṃtaḥkaraṇaparaṃ / na caivaṃ mūlāprakṛtiṃ
prakṛtyapravṛtāyāṃ jīveśāviti śrutau māyā cāvidyā ca svayameva bhavatīti
vākyena māyāvidyayorubhayorapi mūlaprakṛtyabhedopapādanavirodha iti
vācyaṃ / mūlaprakṛtyavidyayoriva māyāśabditāṃtaḥkaraṇa
mūlaprakṛtyormukhyābhedābhāvepi prakṛtivikārabhāvaprayuktā bhedasatvena
tāvatā māyā cāvidyā ca svayameva bhavatīti vākyaśeṣopapateriti bhāvaḥ / na
cāvidyāvachinna caitannameveśvarostu tathāṃtaḥkaraṇāvachinna caitanyameva
jīvostu / avidyāṃtaḥkaraṇādhiṣṭhāna caitanyayoḥ tadavachinnatvasya
kḷptatvāntadatirikta pratibiṃbakalpanāyāṃ gauravāccetyāśayena śaṃkate / na
ceti / na tu pratibiṃbacaitanyamityeva
p. ६९a)
kārārthaḥ / jīvagrahaṇamīśvarasyāpyupalakṣaṇaṃ / jīveśvarayoḥ
pratibiṃbatāyāḥ śrutisiddhatvānna
kalpanāgauravadoṣostītyabhipretyajīvasyāvacchinnatva pakṣe doṣamāha / iheti
asmin loke brāhmaṇādi śarīragatāṃtaḥkaraṇāvacchinnacaitanya pradeśasya
karmakartṛtvāt / lokāṃtare devādi śarīragatāṃtaḥkaraṇāvacchinna caitanya
pradeśasya cākarturbhoktṛtvāt / kṛt hānādi prasaṃgaḥ / yena karmakṛtaṃ na
tasya bhogaḥ yena karma na kṛtaṃ tasyākṛta karmaphalābhyāgama ityarthaḥ / na ca
brāhmaṇādi śarīragatasyaivāṃtaḥkaraṇasya lokāṃtare
gamanābhyupagamātadavacchinna caitanya pradeśasyaiva tatrāpi gamanamastviti
vācyaṃ / ghaṭasya deśāṃtaragamanepi tadavacchinnākāśapradeśasya
gamanādarśanāditi bhāvaḥ / pratibiṃbasyāvacchedyacaitanyāpekṣayā
vailakṣaṇya dyotanārthastu śabdaḥ / gatāgatayoriti /
gamanāgamanayoḥ satorapi avacchedya pradeśavannabhidyata ityarthaḥ / sūryādi
pratibiṃbavati jalapūrṇa ghaṭādau deśāṃtare nīyamānepi pratibiṃba
bhedādarśanāditi bhāvaḥ //
evamukteṣveteṣu jīveśvarayoḥ pratibiṃbaviśeṣatva pakṣeṣu yat
biṃbasthānīyaṃ brahma tanmukta prāpyaṃśuddhacaitanyaṃ citradīpe
jīva īśoviśuddhāciditi traividhya prakriyāṃ vihāya / yathā
ghaṭāvacchinnākāśo ghaṭākāśastadāśrite jale
p. ६९b)
pratibiṃbitaḥ sābhranakṣatrojalākāśaḥ / anavacchinno mahākāśaḥ /
mahākāśamadhyavartinimeghamaṃḍale vṛṣṭilakṣaṇakāryānumeyeṣu
jalarūpatadavayaveṣu tuṣārākāreṣu pratibiṃbito meghākāśa iti vastuta
ekasyākāśasya cāturvidhyaṃ //
nanu caṃdrādi pratibiṃbavatāṃ jalapātrāṇāṃ madhye ekasya nāśe tadgata
tayā pratītasya pratibiṃbasya biṃbainaikībhāvaḥ pratyakṣeṇānubhūyalena
tathā pratibiṃbāṃtareṇa evaṃ pratibiṃbarūpajīvasyāpi videha kaivalya samaye
biṃbabhūtaśuddhabrahmabhāva evasyānna tu pratibiṃbeśvara
bhāvāpatirdṛṣṭavirodhādityāśaṃkāmiṣṭāpatyāpariharati / evamukteṣviti /
biṃbasthānīyamiti /
lokaprasiddhacaṃdrādi rūpabiṃbasthānīyamityarthaḥ / nanu
biṃbatvaviśiṣṭacaitanyaṃ kathaṃ śuddhamiti cenna śuddhapadena sarvajñatva
sarvakartṛtvādi dharmarāhityasya vivakṣitatvāditi citradīpe ca traividhya
prakriyāṃ vihāya caitanyasya cāturvidhyaṃ parikalpya jīveśvara vibhāgo darśita
iti saṃbaṃdhaḥ / tathā ca citradīpavacanaṃ / kūṭastho brahmajīveśāvityevaṃ
ciccaturvidhā ghaṭākāśa mahākāśau / jalākāśābhrakhe yatheti / etat śloke
pāta dṛṣṭāṃta bhāgaṃ saṃgṛhṇāti / yathetyādinā / madāśrita iti /
ghaṭāṃtaḥsthākāśāśrita ityarthaḥ abhranakṣatra sāhitya viśeṣaṇaṃ /
ākāśasya jale pratibiṃbābhāve śaṃkā nirāsārthaṃ /
p. ७०a)
itthaṃ ca tannirāsaprakāro vivakṣitaḥ / yadā jalebhranakṣatrāṇāṃ
pratibiṃbonubhūyate / tadātaissahākāśa pratibiṃbopyanubhūyata eveti nākāśa
pratibiṃbābhāvaśaṃkāvakāśa iti / anavacchinna iti /
ghaṭānavacchinna ityarthaḥ / meghamaṃḍale ye jalarūpāstadavayavāsteṣu
pratibiṃbita iti saṃbaṃdhaḥ tachabdo meghamaṃḍalaparaḥ meghamaṃḍale jalāni
saṃti cetkuto nopalabhyeta ityāśaṃkā na kāryā teṣāṃ tuṣāravat
sūkṣmarūpatvādityāśayenāha / tuṣāreti tatra jala satve mānamāha /
vṛṣṭilakṣaṇeti / śloko pātadārṣṭāṃtikabhāgaṃ saṃgṛhṇāti / tatheti /
sūkṣmeti ghrāṇarasa na cakṣuśrotratva //
tathā sthūlasūkṣma dehadvayasyādhiṣṭhānatayā vivartamānaṃ
tadavachinnaṃ caitanyaṃ kūṭavannirvikāratvena sthitaṃ kūṭasthaṃ / tatra
kalpiteṃtaṣkaraṇe pratibiṃbitaṃ caitanyaṃ saṃsārayogī jīvaḥ /
anavachinnaṃ caitanyaṃ brahma tadāśrita māyātamasi sthitāsu
sarvaprāṇināṃdhīvāsanāsu pratibiṃbitaṃ caitanyamīśvara iti
caitanyasya cāturvidhyaṃ parikalpyāṃtaḥkaraṇadhīvāsanoparaktā
jñānopādhibhedena jīveśvaravibhāgo darśitaḥ / ayaṃ cāparastadabhihito
viśeṣaḥ //
p. ७०b)
gākhyāni paṃcajñāneṃdriyāṇi vākpāṇipādapāyūpasthākhyāni
paṃcakarmeṃdriyāṇi prāṇāpānādayaḥ paṃcavāyavaḥ
manobuddhiścetyaṃtaḥkaraṇaṃ dvividhamāhṛtya saptadaśakaṃ liṃgaśarīraṃ
dārṣṭāṃtike ghaṭasthānīya sūkṣmadeha śabdārthaḥ deha dvayāvacchinna
caitanyaṃ ghaṭākāśasthānīyaṃ kūṭastha śabdāarthaḥ caitanyasya
dehadvayāvacchinnatve heturadhiṣṭhānatayā vartamānatvaṃ
kāṣṭaviśeṣalagnāyaḥ piṃḍaviśeṣaḥ kūṭaśabdārthaḥ tadvadacalatayā
tiṣṭhatīti kūṭasthaḥ / tatra kūṭasthe kalpitaṃ ghaṭagatajalasthānīyaṃ
yadataḥkaraṇaṃ tasmi vyatibiṃbityarthaḥ / kūṭastha caitanyātirikta
cidābhāsakalpanāyāḥ prayojanamāha / saṃsāreti / kūṭastha caitanyasya na
saṃsārāśrayatvaṃ tasya janmamaraṇādilakṣaṇasaṃsārāśrayatve
kūṭasthatvavyāghātāditi bhāvaḥ / mahākāśasthānīya brahmāśrite
meghamaṃḍalasthānīye māyākhya tamasi sthitāyādhīvāsanāstāsu
pratibiṃbitamityarthaḥ / jāgratsvapnāvasthādvayagatāni
sthūlāṃtaḥkaraṇānidhi yaḥ tāsāṃ suṣuptyavasthāgatāḥ sūkṣmāvasthāḥ
vāsanā vivakṣitāḥ / aṃtaḥkaraṇeti aṃtaḥkaraṇa ca dhīcāsanoparaktā
jñānaṃ ca te evopādhītayorbhedenetyarthaḥ / dhīvāsanānāmānaṃtyātāsu
pratibiṃbacaitanyarūpeśvarasya nānātvaśaṃkāvyāvṛtyarthaṃ vāsanoparaktā
jñānopādhikatvamuktaṃ / pūrvamateṣu biṃbapratibiṃbayorbhedamātraṃ
kalpitaṃ svatastayorabheda evetīmamarthaṃ siddhaṃ kṛtvā asminmate tato
viśeṣamāha / ayaṃ ceti / asminmate pūrvaṃ ciccāturvidhyalakṣaṇaṃ
ekoviśeṣaḥ uktaḥ / tadapekṣayā aparaḥ anyaḥ
p. ७१a)
pratibiṃbamithyātvarūpo viśeṣastadabhihitaḥ tatra citradīpe abhihita ityarthaḥ //
caturvidheṣveṣu caitanyeṣu jīvohamiti prakāśamānaḥ kūṭasthe vidyā
tirohitā saṃgānaṃdarūpaviśeṣāṃśe / śuktaurūpyavadadhyastaḥ ata
evedaṃtva rajatatvayorivādhiṣṭhāna sāmānyāṃśādhyasta
viśeṣāṃśarūpayoḥ / svayaṃ tvāhaṃ tvayoḥ saha prakāśaḥ
svayamahaṃkaromītyāhau / ahaṃ tvaṃ hyadhyasta viśeṣāṃśarūpaṃ
puruṣāṃtarasya puruṣāṃtare vyavahārābhāvena vyāvṛtatvāt / svayaṃ
tvaṃ cānyatva pratiyogyadhiṣṭhāna sāmānyāṃśarūpaṃ svayaṃ
devadatto gacchatīti puruṣāṃtarepi vyavahāreṇānuvṛtatvāt //
aparaṃ viśeṣameva darśayati / caturvidheṣviti / ahamiti prakāśamāno jīvaḥ
śuktau rūpyavadadhyasta iti saṃbaṃdhaḥ / nanvidaṃtvena sāmānyarūpeṇa
jñāte śuktitvādi viśeṣarūpeṇājñāte śuktyādau rūpyādyadhyāso dṛṣṭaḥ
iha tu tathā sāmānyarūpeṇa jñātaṃ viśeṣarūpeṇa cājñātaṃ
kiṃcidadhiṣṭhānaṃ ca nopalabhyata ityāśaṃkyāha / kūṭastha iti / nanvavidyayā
kūṭasthasyāsaṃgatvānaṃdatva pūrṇatvādi viśeṣāṃśasyāvṛtatayā
śuktitvādi vada pratītāvapi śukteridaṃtveneva
p. ७१b)
kūṭasthasya kenacit sāmānyena rūpeṇa prakāśo na dṛśyate / kiṃ ca idaṃ
rajatamityatrādhiṣṭāna sāmānyāṃśasyāropyaviśeṣasya ca saha prakāśo
dṛśyate / prakṛte tu ahamartharūpo viśeṣa evāhamiti / prakāśate na tu
sāmānyāṃśaḥ kaścidatohamarthasya rūpyavadadhyastatvakalpanaṃ na
yuktamityāśaṃkyāha / ata eveti / ahamarthasya kūṭasthe dhyastatva
kalpanādevetyarthaḥ / svayaṃ tvāhaṃ tvayoriti /
kūṭasthasya hi svayaṃ tvaṃ sāmānyarūpaṃ na kūṭastha tvaṃ tasya śāstraika
gamyatvāt / svayaṃ tvaṃ ca kūṭasthasyāhamarthāropakāle tena saha prakāśate
tatpūrvakālepi svayaṃ tvasya bhānamaviruddhaṃ tasya nityacaitanyātmaka
kūṭastha svarūpatvābhyupagamāt svayaṃ tvakūṭastha caitanyayoḥ rāhoḥ śiraḥ
puruṣasya caitanyamiti vadbhedakalpanayādharmadhārmībhāvopapateścātaḥ
kūṭasthasya svayaṃ tvena sāmānyarūpeṇa sadā
prakāśasatvādahamartharūpacidābhāsādhyāsādhiṣṭānatvamaviruddhamiti
bhāvaḥ / ahamarthasya rūpyavadviśeṣarūpatvaṃ darśayati / ahaṃ tvaṃhīti /
ahamartha ityarthaḥ /
adhyaviśeṣāṃśārūpamiti / śuktyādāvadhyasto yo viśeṣāṃśo
rūpyādistadrūpaṃ tatsadṛśamityarthaḥ / sādṛśyaṃ ca vyāvṛttatvaṃ
vyāvṛtatvāditi vyāvṛtatvāvagamādityarthaḥ / tena na hetu sādhyayorabhedaḥ
vyāvṛtatvāvagame heturvyavahārābhāvaḥ / svayaṃ tvasya idaṃ
tvavatsāmānyarūupatvaṃ darśayati / svayaṃ tvaṃ ceti /
svayamanya iti lokavyavahāre svayaṃ tvamanyatva pratiddhaṃddhitayā
prasiddhamiti darśayitumanyapratiyogīti svayaṃ tvasya viśeṣaṇamiti / taduktaṃ /
citradīpe devadataḥ svayaṃ gacchetvaṃ vīkṣasva
p. ७२a)
svayaṃ tathā / ahaṃ svayaṃ na śaknomītyevaṃ loke prayujyata iti //
evaṃ parasparādhyāsādeva kūṭastha jīvayoraviveko laukikānāṃ
vivekastu tayorvṛhadāraṇyake prajñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ
samutthāyatānyevānuvinaśyatīti jīvābhiprāyeṇa
māyopādhivināśānuvināśa pratipādanenāvināśī vā areyamātmeti
kūṭasthābhiprāyeṇāvināśapratipādanena ca spaṣṭaḥ ahamarthasya
jīvasya vināśitve kathamavināśi brahmā bhedaḥ //
nanu svayamahamiti prakāśamānayoḥ kūṭastha jīvayoḥ śukti rajatayoriva
bhedasvatve sarveṣāṃ kuto bhedonopalabhyate tatrāha / evamiti ahamartha jīvasya
śuktau rūpyavat kūṭasthādhyastatve satītyarthaḥ / paraspareti /
tayorabhedādhyāsādevāvivekaḥ vivekābhāvobhedānubhavā bhāva ityarthaḥ /
nanu idaṃ rajatamiti bhramasthale śuktiriyaṃmiti viśeṣa darśanena idaṃ rajatamiti
pratītayoḥ sāmānyaviśeṣapadārthayoḥ śuktitva rajatatva
rūpaviruddhadharmavatva niścayā tayorbheda upeyate / iha tu jīva kūṭhasthayoḥ
kathaṃ bhedovagaṃtavyaḥ / tadabhāve hi svayamahamiti sāmānyaviśeṣabhāvena
prakāśamānayossatyarajatasthale rajatedamarthayorivavastuta aikyāpatyā
p. ७२b)
ahamartharūpajīvasya svayaṃ śabdārthabhūtakūṭasthe
kalpitatvāsiddherityāśaṃkya śrutyātayorbherdadarśayati / vivekastviti tu śabdaḥ
śaṃkā vyāvṛtyarthaḥ / vivekobhedānubhavaḥ etebhyaḥ sannihitebhyaḥ dehādi
saṃghātarūpeṇa tebhyaḥ upādhirūpebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya
sāmyenotthāya upādhirūpa buddhyādyutpatyā utpatiṃ prāpyetyarthaḥ /
tānyupāpi bhūtāni budhyādīni tatvajñānena vinaśyaṃti tadā
tānyanuvinaśyatīti śrutyā aupādhikasyātmano vināśitvaṃ pratipādyate
taccāṃtaḥkaraṇa pratibiṃbarūpasya upādhyāya tasya jīvasya mithyātve sati
saṃbhavati aupādhika jīvasya satyatve tu tasya vināśitva pratipādaka vacanaṃ na
saṃgaccheta tathā ayaṃ prajñāna ghana ātmā are maitrepi avināśī vā
avināśyeva na tu upādhināśānnaśyatīti kūṭastha caitanyasya
śrutyānāśābhāvaḥ pratipādyate / etaduktaṃ bhavati ayamātmā prajñāna
ghana evetebhyo bhūtebhyassamutthāyetyādi śutyācideka rasa ātmaiva
upādhyutpati manūtpadyate / tannāśamanu naśyatītyupādhyutpati
vināśavyatirekeṇa utpati vināśau na cidātmanaḥ pratipādye te
anuvinaśyatītyanuśabdaprayogāt / na ca tasya svato vināśādimatvaṃ saṃbhavati
avināśī vā are yamātmeti vākyena vijñāna ghanātmano
vināśābhāvapratipādanavirodhātaścidātmana utpati vināśavatā
pratibiṃbacaitanyarūpajīvena tādātmyamādāya vināśādi
vacanamupapādanīyaṃ tataśca bhramasthalīyarajatedamarthayorivātrāpi
vināśitvā vināśitva
p. ७३a)
rūpaviruddhadharmavatva niścayādeva jīvakūṭasthayorbhedaḥ spaṣṭaṃ bhāsata
ityataḥ kūṭastha caitajīvarūpāhamarthasyādhyāsa siddhiriti udāhṛta śrutyā
pratibiṃbajīvasya vināśitvopagame śrutyaṃtaravirodhamāśaṃkate / ahamartheti /
abheda ityanaṃtaramahaṃ brahmāsmīti vākyena pratipāyata iti śeṣaḥ / vināśya
vināśinorabhedā yogāditi bhāvaḥ //
nedamabhede sāmānādhikaraṇyaṃ kiṃ tu bādhāyāṃ yathāyaḥ
sthāṇureṣa pumāniti puruṣatva bodhena sthāṇutva buddhirnivartyate /
evamahaṃ brahmāsmīti kūṭastha brahmarūpatva
bodhenādhyastāhamartharūpatvaṃ nivartyate / yoyaṃ sthāṇuḥ pumāneṣa
puṃdhiyā sthāṇudhīrivabrahmāsmīti dhiyāśeṣā hyahaṃ
buddhirnivartyata iti naiṣkarmya siddhivacanāt
pariharati / nedamiti / soyamityādi sāmānādhikaraṇa vākyasya yathā abhedo
vākyārtho dṛśyate tathā yaḥ sthāṇussapuruṣa ityādi samānādhikaraṇa
vākyasya bādhārūpo vārkyortho dṛśyate / yasthāṇussapuruṣa ityatra hi puruṣe
āroṣitasya prātibhāsikasya sthāṇorvyāvahārika puruṣeṇa sahābhedo na
vākyārthaḥ vādhitatvāt / kiṃ tu sthāṇvāropādhiṣṭhāna bhūte puruṣe
vastutaḥ sthāṇu tādātmyābhāvarūpāvādhāvākyārthaḥ / tathā
p. ७३b)
ca yasthāṇussapuruṣa iti vākyena vastutaḥ sthāṇu tādātmyābhāvavānayaṃ
puruṣa iti bodho jāyate tena ca bodhena puruṣe sthāṇvāropassaviṣayo nivartyate /
evamahaṃ brahmāsmīti vākyenāhamartha bhūtajīva tādātmya śūnyaṃ
brahmaivāsmīti jñānaṃ jāyate tena jñānenāhe jñātākartā
sukhīduḥkhītyādyāropaḥ kartṛtvādi dharmaviśiṣṭāhamarthena svaviṣayeṇa
sahaniḥśeṣaṃ nivartyate / āropitāhamartha nivṛtau ca satyāṃ jīvasya
padvāstuvaṃrūpaṃ kūṭastha caitunyātmakaṃ /
tatpūrṇabrahmarūpeṇāvatiṣṭhate iti na śrutyaṃtaravirodha iti bhāvaḥ /
akṣarārthastu / idaṃ brahmāhaṃ padayossamāna vibhaktimatvarūpaṃ
sāmānādhikaraṇyamabhedarūperthenābhyupagamyate / yenābhedāsaṃbhavo
doṣaḥ syāt / nanu yadyabhedo na vākyārthaḥ kastarhi sa iti śaṃkate / kiṃtviti /
bādhānna vākyārtho vivakṣita ityāha / bādhāyāmiti puruṣatva padena
kalpitasthāṇu tādātmyābhāvavatvaṃ vivakṣitaṃ / bādhāyāṃ
vākyārthatvasvīkārāt / ahaṃ brahmītyatreti padānaṃtaraṃ vākya janyeneti
śeṣaḥ / atra vākyārtha jñānasyāhaṃ brahmāsmītyākāratvābhāvāt /
kūṭastha brahmarūpatva padenāpi vastutohamartha tādātmyābhāvavat kūṭastha
brahmarūpatvaṃ vivakṣitaṃ bādhāyā eva //
yadi ca vivaraṇādyuktarityedamabhede sāmānādhikaraṇyaṃ tadā
jīvavācinohaṃ śabdasya lakṣaṇayā kūṭastha paratvamastu
tasyābādhyasya brahmābheda yogyatvāt //
p. ७४a)
vākyārtha bodhaviṣayatvābhyupagamāt / dṛṣṭāṃta
dārṣṭāṃtikayoradhiṣṭhānasyāropitārthā bhāvavatvamāropitātyaṃtā
bhāvasyādhiṣṭānātiriktatvamiti matamāśrityāsmādhiruktamiti dhyeyam /
adhyastāhamartharūpatvamiti /
adhyasto yo ahamarthastadrūpatvaṃ tādātmyaṃ nivartata iti bodhaphalamuktaṃ /
mahāvākyasya bādhārthakatvaṃ na svakapolakalpitaṃ / kiṃ tu
sureśvarācāryairuktamityāha / yoyamiti / maṃdāṃdhakāre yaḥ sthāṇurgṛhītaḥ
/ eṣoyaṃ pumānityāptavākyajanyayā puṃdhiyā vastuto nāyaṃ sthāṇuḥ kiṃ
tu pumānitidhiyā / sthāṇurayamiti dhīrāropitasthāṇu tādātmyena saha yathā
nivartyate / evamahaṃ brahmāsmīti vākyajanyayādhiyā ahamartha bhūtajīva
tādātmya śūnyaṃ brahmaivāsmītyākārayāhaṃ buddhirahaṃ kāromi bhuṃja
ityādi buddhiraśeṣā āropitāhamartha sahitā nivartyate mahāvākyārtha
jñānādaśeṣānartha nivṛtirviduṣonubhava siddheti dyotanārtho hi śabdaḥ / nanu
samānādhikaraṇa vākyeṣu abhedarūpavākyārthasya mukhyatayā
bādhārūpavākyārthasya autsargikatvādvivaraṇādviṣu prakṛte abhedarūpa
vākyārthasyaiva svīkārācca / bhagavatpādairapi vākyavṛtau
tādātmyamatravākyārthastayoreva padārthayoriti ślokena mahāvākyeṣu tatvaṃ
padārthayostādātmya śabditā bhedasyaiva vākyārthatayā svīkārācca /
vārtikakāra vacanasya bādhāyā api prakṛte vākyārthatā vaktuṃ śakyata iti
prauḍhimāśritya pravṛtyupapateśca tasmādahaṃ brahmāsmītyatrā bhedo
vākyārtha iti sthite vināśi jīvasyāvināśi brahmābhedonusaṃbhavatīti
p. ७४b)
codyaṃ tadavasthameveti asvarasādāha yadi ceti //
yastu meghākāśaka tulyodhīvāsanāpratibiṃba īśvara uktaḥ soyaṃ
suṣuptasthāna ekībhūtaḥ prajñānaghana evānaṃdamayo
hyānaṃdabhugiti māṃḍukya śruti siddhaḥ sauṣuptānaṃdamayastatraiva
tadanaṃtarameṣa sarveśvara eṣa sarvajña eṣoṃtaryāmī eṣa yoniḥ sarvasya
//
kūṭastho brahmajīveśāvityevaṃ ciccaturvidheti śloka saṃgṛhīitānāṃ
kūṭastha brahmajīveśvarāṇāṃ caturṇāmmadhye brahmacaitanyaṃ tāvat
satyajñānadivākyeṣu prasiddhamiti tatra vākyaṃ pramāṇatvena nodāhṛtaṃ
kūṭastha caitanye avināśī vā iti vākyaṃ pramāṇatvena darśitaṃ / upādhyutpati
vināśānuvidhāpyutpati vināśavacanamaṃtaḥkaraṇa gata
caitanyapratibiṃbarūpe jīve pramāṇamuktaṃ pariśeṣātpūrvokteśvare
pramāṇaṃ vaktavyaṃ tadāha / yastviti / ta śabdovadhāraṇe ya īśvara uktaḥ
soyaṃ śrutyuktānaṃdamaya eva nānya ityarthaḥ / suṣuptaṃ sthānamasyeti
suṣuptasthānaḥ jāgaraṇe hi vijñānaśabditāṃtaḥkaraṇe
tādātmyādhyāsādvijñāna mayatvamanomayatvakartṛtvāgdīnirūpāṇi saṃti /
tathā dehe sthūlohamityādyabhedādhyāsāt sthūlatva kṛśatva brāhmaṇatvādīti
rūpāṇi saṃti / tathā cakṣurādiṣu kāṇohaṃ mūkohamityādi rūpādadhyāsā
p. ७५a)
tkāṇatvādīnirūpāṇi saṃti / evamākāśādiṣu padārtheṣu dhyāsa siddhāni
ākāśa mayo vāyumapa ityādi śruti saṃgṛhitānyanaṃtarūpāṇi jīvasya saṃti /
suṣupte tu budhyādyupādhi layena sarvaprakāra bhrāṃtilayādbhrāṃti siddhāni
sarvāṇyapi rūpāṇi līyaṃta ityabhipretya ekībhūtaḥ ityuktaṃ / taduktaṃ /
vijñānamaya mukhyairyorūpairyuktaḥ purādhunā / sa laye naikatāṃ prāpto
bahutaṃḍulapiṣṭavaditi / purāsuptātpūrvakāle / layena rūpāṇāṃ
layenetyarthaḥ / prajñānaṃ caitanyaṃ tacca jāgradādau vṛtibhedena bhedarūpaṃ
śaithilyaṃ prāpya sthitaṃ suṣupte vṛtīnāṃ vilayātpunarekatvaṃ
prāptamityabhipretyaprajñāna ghanatvamuktaṃ / ānaṃdotra biṃbabhūto
brahmānaṃdo vivakṣitaḥ / tasya pratibiṃbabhūto jīva ānaṃdamayaḥ sa ca
svarūpabhūtamānaṃdaṃ suṣuptikāle avighāvṛtibhirbhuṃkta ityānaṃda bhugiti
śrutyarthaḥ / nanu jāgratsvapnayoḥ sthūlāvasthāṃtaḥkaraṇa pratibiṃbarūpo
jīvo vijñānamayaḥ / sthūlāṃtaḥkaraṇasya vijñānaśabdavācya tvāt / sa eva
vijñānamayo jīvaḥ svāpakāle sūkṣmarūpeṇa vilīnāvasthāṃtaḥ //
prabhavāpyayau hi bhūtānāmiti śruteḥ sarvavastu viṣaya
sakalaprāṇidhīvāsanopādhikasya tasya sarvajñatvaṃ tata eva sarva
kartṛtvopapateśca / na cāsmadbuddhivāsanopahitasya kasyacitsārvajñyaṃ
nānubhūyate iti vācyaṃ / vāsanānāṃ
p. ७५b)
parokṣatvena tadupahitasyāpi parokṣmatvāditi //
karaṇopādhikassan ānaṃdamaya ityucyate tathā cānaṃdamayasya
jīvatvādīśvaratvamasiddhamityāśaṃkyasauṣuptānaṃdamayasyaiveśvaratvaṃ
vākyaśeṣo darśayatītyāha / tatraiveti māṃḍūkya śrutāvevetyarthaḥ /
sarveśvaratvaṃ sarvajagadutpati kartṛtvaṃ yonirupādānaṃ / ānaṃdamayasya
sarvopādānatve hetumāha / prabhaveti /
hi yasmādbhūtānāṃ prabhavāpyayau janmalayau sauṣumānaṃda mayāt /
bhavataḥ tasmādveṣa sarvasya yonirityarthaḥ / ānaṃdamayasya śrutyukta
sarvajñatve yuktimapyāha / sarvavastviti / ekaikādhīḥ kiṃcitkicidviṣayī karotīti
sarvābhirmilitvā sarvaṃ jagadviṣaryā kriyate evaṃ ca sarvabuddhīnāṃ
sarvaviṣayakatve siddhe sati sarvabuddhisūkṣmāvasthārūpāṇāṃ
sarvabuddhivāsanānāmapi sarvaviṣayakatvaṃ sidhyati / tathā ca sarvaprāṇi
buddhivāsanopādhikasyānaṃdamayasya sarvajñatva siddhirityarthaḥ /
nanudhīvāsanoparaktājñānopādhika īśvara iti / yaduktaṃ / tatra kiṃ
pratibiṃbeśvarasyājñānamevāpādhiḥ kiṃ vāsanoparaktājñānaṃ athavā
sarvāḥdhīvāsanāḥ uttapratyekaṃ vāsanānādyaḥdhīvāsanāsu pratibiṃbitaṃ
caitanyamīśvara ityukti virodhāt / ajñāna mātrasya
īśvaropādhitvedhīvāsanānusaraṇa vaiphalyācca / na
cājñānopādhikasyaiveśvarasya sarvajñatva lābhārthaṃ
sarvaviṣayakadhīvāsanānusaraṇamiti vācyamajñānagata satvāṃśa
pariṇāmarūpābhissarvaviṣayaka vṛtibhireva sarvajñatvopapādana
p. ७६a)
saṃbhavena tadarthaṃ dhīvāsanānāmanapekṣaṇādanata eva dvitīyaḥ
ajñānamātrasya tadupādhitva saṃbhavāt / yugapat sarvaprāṇināṃ
suṣuptyasaṃbhavena sarvabuddhivāsanānāṃ yaugapadyāsaṃbhavācca / na
tāsāmajñānaviśeṣaṇatayā īśvaropādhitva saṃbhavaḥ tāsāṃ
yaugapadyāsaṃbhavādeva na tṛtīyopi kalpaḥ saṃgacchate sarvāsudhīvāsanāsu
vyāsaktatayā ekasya īśvararūpa pratibiṃbasyāsaṃbhavācca / loke vyāsajyavṛti
pratibiṃbā darśanāt / tasmāt caturthaḥ kalpaḥ pariśiṣyate tatrānubhava
virodhamāśaṃkate / na cāsmaditi / asmākaṃ prāṇināmekaika
buddhivāsanopahitasyānaṃdamayasya kasyāpi svāpakālehaṃ sarvajña
ityanubhavo nāstītyarthaḥ / vāsanānāmiti / jāgradādau
sthūlāvasthāṃtaḥkaraṇānāmiva suṣuptau vāsanātmakāṃtaḥkaraṇānāṃ
sākṣipratyakṣayogyatvābhāvena
tadupādhikānaṃdamayānāmapināhamanubhava yogyatvamityarthaḥ //
brahmānaṃde tu suṣupti saṃyogānmāṃḍūkyokta ānaṃdamayo jīva
ityuktaṃ / tathā hi jāgradādiṣu bhogapradasya karmaṇaḥ kṣaye nidrā
rūpeṇa vilīnamaṃtaḥkaraṇaṃ punarbhogapradakarmavaśātprabodhe
ghanī bhavati tadupādhiko jīvo vijñānamaya ityucyate / sa eva pūrvaṃ
suṣupti samaye vilīnāvasthopādhikaḥ sannānaṃdamaya
p. ७६b)
ityucyate / sadāvamāṃḍūkye suṣuptisthāna ekībhūta ityādinā darśita iti
/ evaṃ sati tasya sarveśvaratvādi vacanaṃ kathaṃ saṃgacchatāṃ / itthaṃ
saṃtyadhidaivata madhyātmaṃ ca paramātmanaḥ sa viśeṣāṇi trīṇi
rūpāṇi / tatrādhidaivataṃ trīṇi śuddhacaitanyaṃ ceti catvāri rūpāṇi
citrapaṭadṛṣṭāṃtena citradīpe samarthatāni //
māṃdūkya śrutyuktānaṃdamayasya sakaladhīvāsanopādhikasya uktarityā
ekasyāsaṃbhavāt / pratyekamevadhīvāsanopādhika ānaṃdamayo vācyassa ca
jīva evetyāha / brahmānaṃde tviti / citradīpe śrīvidyāraṇyagurubhirīśvara
tvenoktānaṃdamayasya taireva brahmānaṃdākhya graṃthe jīvatvamuktam /
jīvatvokti rūpaviśeṣārthakastu śabdaḥ / suṣuptisaṃyogādityupalakṣaṇaṃ
vāsanopādhikasyeśvaratve
jāgradādāvīśvarābhāvaprasaṃgādekaikavāsanopādhikasya nānātveneśvara
nānātva prasaṃgātsakalavāsanopādhikasya kasyacidasaṃbhavāccetyapi
draṣṭavyaṃ / tatrokta prakāraṃ darśayati / tathā hīti /
jāgradādiṣu bhogapradaṃ yatkarma tasya kṣaye satītyarthaḥ / ādipadaṃ svapna
paraṃ bahuvacanaṃ tu jāgratsvapna vyaktibhedāpekṣaṃ / nidrārūpeṇeti /
suṣuptirūpeṇetyarthaḥ / taduktaṃ paṃcīkaraṇe / buddheḥ
kāraṇātmanāvasthānaṃ suṣuptiriti / ānaṃdamayasya jīvatve tasyeśvaratva
pratipādaka vākyaśeṣa virodhaṃ śaṃkate / evaṃ satīti /
p. ७७a)
sauṣuptajīvarūpānaṃdamayasya vastuta īśvaratvābhāvepi īśvarābheda
vivakṣayā tasyeśvaratva vacanaṃ saṃgacchata iti pariharati / itthamityādinā /
māṃḍūkya śrutau jīvaśvarayorabheda vivakṣāṃ darśayituṃ pīṭhikāṃ karoti
/ saṃtīti /
paramātmana adhidaivataṃ saviśeṣāṇi trīṇi rūpāṇi saṃti tathā
paramātmanodhyātmaṃ ca saviśeṣāṇi rūpāṇi saṃtīti saṃbaṃdhaḥ
paramātmana ityasya nirviśeṣa caitanyasyetyarthaḥ / adhidaivatamityasya
devatātmakānītyarthaḥ / adhyātmamityasya ca jīvātmakānītyarthaḥ /
adhidaivatamadhyātmamiti ca padadvayamavyayaṃ / uktaṃ prapaṃcayati / tatreti /
adhyātmādhidaivatarūpāṇāṃ madhya ityarthaḥ / jīvasya trīṇi saviśeṣarūpāṇi
turyapādātmakaṃ nirviśeṣarūpaṃ ca māṃdūkya śrutau kaṃṭhato darśitāni /
īśvarasya tu nirviśeṣa saviśeṣa rūpāṇi tacchrutyabhipretaganyapi śrutyā
kaṃṭato noktānitāni tu śruti tātparyābhijñaiḥ śrīvidyāraṇya
gurubhiścitradīpe sadṛṣṭāṃtaṃ //
yathā svataḥ śubhraḥ paṭo dhautaḥ atra lipto ghaṭita iti maṣyādi
vikārayukto lāṃchito varṇapūritoraṃjita ityavasthā catuṣṭayamekasyaiva
citrapaṭasya tathā paramātmāmāyā tatkāryopādhirahitaḥ śuddhaḥ
māyopahita īśvaraḥ apaṃcīkṛta bhūkārya samaṣṭi sūkṣmaśarīropahito
hiraṇyagarbhaḥ /
p. ७७b)
paṃcīkṛtabhūtakārya samaṣṭi sthūlaśarīropahito virāṭ puruṣa
ityavasthā catuṣṭayamekasyaiva paramātmanaḥ //
nirūpitānītyāha / citra padeti / tatrāyaṃ dṛṣṭāṃta saṃgrāhakaḥ ślokaḥ svataḥ
śubhrotra dhautaḥ syāt ghaṭitonnavilepanāt / maṣyākārairlāṃchitaḥ
syādraṃjito varṇapūraṇāditi / etacchloka saṃgṛhītaṃ dṛṣṭāṃtaṃ vivṛṇoti /
yatheti / svataścidaṃtaryāmī tu māyāvī sūkṣmasṛṣṭitaḥ / sūtrātmā
sthūlasṛṣṭyaiṣa virāḍityucyate para iti śloka saṃgṛhītaṃ dārṣṭāṃtikaṃ
darśayati / tatheti / śloke paraḥ svataściditi saṃbaṃdhaḥ amumaṃśaṃ vivṛṇoti /
paramātmeti / śloke tu śabdovadhāraṇe / tathā ca para eva māyāvī san
aṃtaryāmītyucyate iti saṃbaṃdhaḥ amumaṃśamāha / māyopahita īśvara iti /
śloke para eva sūkṣmasṛṣṭitassūtrātmeti saṃbaṃdhaḥ / amumaṃśaṃ
vyācaṣṭe ayaṃ paṃcīkṛteti /
apaṃcī kṛtānāṃ bhūtānāṃ yatkāryaṃ vyāpakaṃ sūkṣmaśarīraṃ
tadupahita ityarthaḥ / na ca sūtrātmano hiraṇyagarbha śabditasya
śrutismṛtyorjīvatva prasiddheḥ kathaṃ tasyeśvararūpatvamiti vācyaṃ
jīvarūpahiraṇyagarbhasya samaṣṭi sūkṣmaśarīrābhimānaviśiṣṭasya
satyalokasvāminaḥ īśvarānyatvābhyupagamāt / īśvarasya tu samaṣṭi
sūkṣmaśarīrābhimānābhāvepi samaṣṭi sūkṣmaśarīra
niyaṃhṛtayātadupādhikasya samaṣṭisūkṣmopādhyupahitatvaguṇayogena
p. ७८a)
hiraṇyagarbhasūtrātmapadābhyāṃ nirdeśasyeha vivakṣitatvā tathā ca
gauṇamīśvarasya hiraṇyagarbhatvamiti bhāvaḥ / ata eva citradīpe īśvararūpa
hiraṇyagarbhāpekṣayā satyalokādhipaterbrahmaṇastatadvādyabhimateśvara
parigaṇanāvasare pṛthagupādānaṃ kṛtamiti maṃtavyaṃ / śloke eṣa eva paraḥ
sthūlasṛṣṭyāvirāḍityucyata iti saṃbaṃdhaḥ / amumaṃśaṃvyākurvan
saṃgṛhṇāti / paṃcīkṛteti / ayamīśvararūpo virāṭ puruṣaḥ puruṣasūkta
vaiśvānaravidyāvākyādi rūpaśruti siddho draṣṭavyaḥ
satyalokādhipaterhiraṇyagarbhasya putrarūpo vivāṭapuruṣassamaṣṭi
sthūlābhimānī jīvo bṛhadāraṇyaka śruti siddhonya evetyapi draṣṭavyaṃ /
ityavasyeti / ukta prakāreṇa vastuta ekasyaiva rūpacatuṣṭayaṃ draṣṭavyamityarthaḥ
//
asmiṃśca citrapaṭasthānīye paramātmani citrasthānīyaḥ
sthāvarajaṃgamātmako nikhilaḥ prapaṃcaḥ / yathā
citragatamanuṣyāṇāṃ citrādhāravasusadṛśāvastrābhāsālikhyaṃte
tathā paramātmādhyasta dehināmapiṣṭāna caitanya
sadṛśāścidābhāsāḥ kalpyaṃte te ca jīvanāmānaḥ saṃvaraṃtīti /
adhyātmaṃ tu viśvataijasa prājñabhedena trīṇi rūpāṇi / tatra suṣuptau
vistīneṃtaḥ karaṇe jñānamātra sākṣīprājñaḥ / yoyamihānaṃdamaya
p. ७८b)
uktaḥ svapne vyaṣṭi sūkṣmaśarīrābhimānī taijasaḥ jāgare vyaṣṭisthūla
śarīrābhimānī viśvaḥ //
evaṃ prakṛtopayuktaṃ rūpa catuṣṭayaṃ darśayitvā prasaṃgādāha / asminniti /
nanu kṛtsnasya jagataśritrasthānīyatve tadvadeva sarvamacetanaṃ syātathā ca
cetanācetanavibhāgo na syāditi śaṃkāṃ dṛṣṭāṃtena pariharati / yatheti /
vastrābhāsā iti varṇaviśeṣātmaka vastrāṇāṃ citrādhāreṇa vastreṇākṛti
sāmyepi śītavānādi nivartakatvā bhāvādābhāsatvaṃ / dehināmiti
sthūladehavatāmahaṃkāraṇāmityarthaḥ aṃtaḥkaraṇātmakāhaṃkāreṣu
caitanyasya pratibiṃba kalpanasya prayojanamāha / te ceti tathā ca
vidābhāsayuktāḥ kāryakāraṇasaṃghātāścetanāḥ anye giri samudrādayo
cetanā iti vibhāga siddhiriti bhāvaḥ / evamīśvarasya rūpāṇi darśitāni jīvasya
śrutyuktāni saviśeṣa nirviśeṣarūpāṇi darśayati / adhyātmaṃ tviti /
tu śabda īśvarasya sa viśeṣarūpāṇyapekṣyajīvasya sa viśeṣarūpāṇāṃ
vailakṣyaṇya sūcanārthaḥ / tadeva vailakṣaṇyaṃ darśayati / viśveti / rūpāṇīti /
saviśeṣāṇīti śeṣaḥ / tatreti /
rūpatrayamadhye ityarthaḥ / vilīna iti aṃtaḥkaraṇe vilīne sati sūkṣmarūpeṇa
vilīnāṃtaḥkaraṇopādhikaḥ saṃpadyata iti bhāvaḥ sthūlāṃtaḥkaraṇādi
sākṣitva vyavacchedārthaṃ mātragrahaṇaṃ nanu pūrvaṃ sauṣuptajīva
ānaṃdamaya ityuktamidānīṃ kathaṃ sa eva prājña ityucyate / tatrāha / yoyamiti
iheti māṃḍūkya śrutāvityarthaḥ /
p. ७९a)
tatraivānaṃda bhugityanaṃtaraṃ cetomukhaḥ prājñastṛtīyaḥ pāda iti
vākyaśeṣa darśanāditi bhāvaḥ / cetāṃsi
citpratibiṃbopetānyavidyāvṛtirūpāṇi mukhāni svāpakālīnānaṃdānubhava
sādhanāni yasya sa ceto mukhaḥ / nanu sauṣuptajīvasyānaṃda bhuktaṃ ceto
mukhatvaṃ ca śrutamapi kathamupapannamiti
tatra māṃḍūkya śrutirahamanubhave prakāśamānasyātmano
viśvataijasa prājñaturīyāvasthābhedarūpaṃ pādacatuṣṭayaṃ
soyamātmā catuṣpādityupakramya pūrvapūrvapādavipralāpanena
niḥprapañca brahmātmaka turīya pādapratipatisau kāryāya
sthūlasūkṣma
sūkṣmataropādhisāmyādvirāḍādīnviśvādiṣvaṃtarbhāvyajāgarita
sthāno bahiḥ prājñaḥ ityādinā viśvādi pādānnyarūpayat / ataḥ
prājña śabdite ānaṃdamaye vyākṛtasyeśvarasyāṃtarbhāva
vivakṣitvākṣa tatra sarveśvaratvādi taddharmavacanamiti //
ceducyate / suṣuptādutthitasya hi sukhamahamakhāpsamiti / svāpakālaviśiṣṭa
sukhasmaraṇaṃ dṛśyate / tacca tadā sukhānubhavamaṃtareṇa saṃbhavati
ananubhūtasya sukhasya smaraṇāyogāt / na ca
suṣuptāvātmarūpasukhasyāṃtaḥkaraṇavṛtibhirevānubhavaḥ
p. ७९b)
saṃbhavatīti vācyaṃ / tadā vilīnasyāṃtaḥkaraṇasya vṛtyutpādana
yogyatvābhāvānna ca muktikāla iva svāpakālepi svarūpa caitanye naiva
sukhānubhava saṃbhavāt kimavidyāvṛtti pratibiṃbarūpa cetaḥ kalpanayeti
vācyaṃ / jāgratsvapnayoścaitanya pratibiṃbopetavṛtibhirānaṃdānubhava
darśanena suṣuptāvapi tathā saṃbhave parityāgā yogāt / muktikāle
copādhimātra vilayābhyupagamāt / vṛtyasaṃbhava iti vaiṣamya satvāt / sauṣupta
sukhānubhavasya kevala nityasākṣirūpatve anubhavanāśarūpasaṃskārābhāva
prasaṃgena sukhamakhāpsaṃmityanusaṃdhānābhāvāpateśca
tasmādyathoktārthā śrutirupapannaiva vyaṣṭīti parichinnetyarthaḥ / ete
pādāssākṣācchrutyuktā ityāha / tatreti / uktarītyā pādakalpanopapatau
satyāmityarthaḥ / śrutiḥ / pādacatuṣṭayamupakramya
viśvādipādānnyarūpayaditi saṃbaṃdhaḥ / padyate gamyatevagamyate
brahmātmaikyamebhiriti pādāviśvādayaḥ / imāṃ vyutpatimabhipretya
śrautapādakalpanāyāḥ / prayojanamāha / pūrvapūrveti ayamarthaḥ /
soyamātmā catuṣpāditi vākyena jīvasya pādacatuṣṭayavatvamuṣakramya
jāgaritasthāno vaiśvānaraḥ prathamaḥ pādaḥ ityuktaṃ / atra jīvapādānāmeva
vaktumupakrāṃtatvādviśvaḥ prathamaḥ pāda iti vaktavye vaiśvānara śabditasya
virāṭpuruṣarūpe //
śvarasya prathapādatvoktirviśve vaiśvānareśvarasyāṃtarbhāvaṃ
p. ८०a)
sūcayati / na ca hiraṇyagarbheśvarau vihāya vaiśvānareśvarasyaiva
viśvāṃtarbhāve kiṃ niyāmakaṃ śrutyabhimatamiti vācyaṃ / tayoḥ
sthūlopādhikatvarūpasāmyasya īśvarahiraṇyagarbha vyāvṛtasya
niyāmakatayā vivakṣitatvā tathā dvitīyapāda pratipādaka vākye
svapnasthānastaijaso dvitīyaḥ pāda ityuktaṃ atra sūkṣmopādhikatva
sāmyena hiraṇyagarbhasya taijase aṃtarbhāvo vivakṣitaḥ vaiśvānaraḥ
prathamaḥ pāda ityupakramānusārā tathā tṛtīya pāda pratipādakaṃ
suṣuptasthāna ekībhūta ityādi vākyaṃ prāgevodāhṛtaṃ / atrāpi
tṛtīyapādatvenokte prājña śabditānaṃdamaye sūkṣmataropādhikatva
sāmānyena īśvarasyāṃtarbhāvovivakṣitaḥ / tathā ca vākyaśeṣasya eṣa
sarveśvara ityāderānaṃdamayeśvarayorabhedasya vivakṣitatayā
pravṛtatvānnānupapatiḥ / tathā turīyapāda pratipādakamidaṃ vākyaṃ /
adṛśyamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇamaciṃtyama-
vyapadeśyamaikātmyātpayasāraṃ prapaṃcopaśamaṃ śivamadvaitaṃ
caturthaṃ manyaṃta iti /
p. ८०b)
adṛśyaṃ cakṣurādyaviṣayaṃ / avyavahāryaṃ pravṛti nivṛti
lakṣaṇavyavahārāgocaraṃ / agrāhyaṃ karmeṃdriyāgocaraṃ
alakṣaṇamasādhāraṇa dharmaṃ śūnyaṃ aciṃtyaṃ
śuṣkatarkāgocaraṃ / avyapadeśyaṃ śabdaśaktyagocaraṃ /
ekātmapratyayasāraṃ / ekādi pada catuṣṭayasya karmadhārayaḥ svagata
bhedaśūnyatvamekatvaṃ sarvadeheṣu pūrṇatvamātmatvaṃ pratyayatvaṃ
cidrūpatvaṃ sāratvamānaṃdatvaṃ sāra ānaṃda ityarthaḥ /
ityānaṃdamayādhikaraṇabhāṣyātprapaṃcopaśamaṃ
prapaṃcābhāvarūpaṃ kalpitapadārthābhāvasyādhiṣṭhānānatirekāt
yadvā prapaṃcadhvaṃsarūpaṃ jñānasādhyāyāssakāraṇadvaita
nivṛteradhiṣṭhānātmakatāyā vakṣyamāṇatvāt śivaṃ śuddhaṃ
sarvadoṣarahitamadvaitaṃdvaitarahitaṃ caturthaṃ viśvataijasa prājña
rūpapādatrayāpekṣayā catuḥsaṃkhyāpūrakaṃ pādaṃ ciṃtayaṃtīti
śrutyarthaḥ / atra viśvataijasa prājñalakṣaṇa pādeṣu
vaiśvānarahiraṇyagarbheśvarāṇāmaṃtarbhāva ca naṃtaireṣāmekatva
ciṃtanaparaṃ tathā viśvādi
pādānāmoṃkārāvayavabhūtamātrāṇāṃ caikatva
p. ८१a)
ciṃtanamatra vivakṣitaṃ / tathā ca śrutiḥ pādāmātrā mātrāśca
pādā iti / tathā gauḍapādīya vacanamapi / oṃkāraṃ pādaśo
vidyātpādāmātrā na saṃśaya iti saṃśaya ityasyāyamabhiprāyaḥ /
viśvādi pādānāmmātrāṇāṃ ca yāvatsaṃśayanivṛtiṃ ekatvaṃ
ciṃtanīyamiti mātrā svarūpaṃ ca śrutyaiva darśitamakāra ukāro
makāra itīti / evaṃ viśvādi pādānāṃ vaiśvānarādīnāṃ
mātrāṇāṃ caikatva ciṃtanaṃ sarveṣāmeteṣāṃ niṣprapaṃca
brahmātmakaturyapāde cinmātre pravilāpanārthaṃ / tatra cāyaṃ kramaḥ
viśvavaiśvānarākārāṇāmekatvaṃ prathamaṃ viciṃtya paścātaijasa
hiraṇyagarbho kāraṇāmekatvaṃ citayet / tata
īśvaraprājñamakārāṇāmapyekatvaṃ ciṃtayet / tathā
ciṃtākrameṇaiva pravilāpayet / akārādi trayamukāre ukārādi trayaṃ
makāre makārādi trayaṃ cinmātre turyapāde pravilāpayet / cinmātre
pravilāpya ca citaṃ tatraiva sthāpayet / ukārādau pravilāpanaṃ
nāmākārādi trayamukāra vyatirekeṇa nāstī //
p. ८१b)
tyāhārya niścaya evaṃ pratyahamuktaprakāreṇa samādhiṃ kurvato
brahmasākṣātkāro bhavati / tataśca brahmaprāptyākṛtakṛtyateti
māṃḍūkya śrutyabhiprāyaḥ / idaṃ sarvaṃ māṃḍūkyaśruteridaṃ
saṃgraheṇa tātparya kathana parasya bhāṣyakṛdbhiḥ kṛtapaṃcīkaraṇasya
vyākhyānarūpe vārtike sureśvarācāryairamihitaṃ akāramātraṃ
viśvaḥ syādukārastaijasaḥ smṛtaḥ prājñomakāra ityekaṃ paripaśyet
krameṇa tu / atra viśvādiṣu vaiśvānarādīnāmaṃtarabhāvaṃ siddhaṃ
kṛtvā na pṛgupādānaṃ kṛtamiti maṃtavyaṃ / samādhikālāt /
prāgevaṃ viciṃtyāti prayatnataḥ sthūlasūkṣmakramātsarvaṃ cidātmani
vilāpayet / akāraṃ puruṣaṃ viśvamukāraṃ pravilāpayet / puruṣotra
vaiśvānaraḥ / ukāraṃ taijasaṃ sūkṣmaṃ makāre pravilāpayet / atra
samaṣṭisūkṣmaśarīraniyaṃtṛtayā tadupahitaḥ parameśvaraḥ
sūkṣmaśabdārthaḥ / makāraṃkāraṇaṃ prājñaṃ cidātmani vilāpayet
/ atrāṃtaryāmīmāyāmātropādhikaḥ kāraṇaśabdārthaḥ /
cidātmāhaṃ nityaśuddha buddha muktasadadvayaḥ paramānaṃdasaṃdoha
vāsudevohamomiti /
p. ८२a)
yatohaṃ cidātmāvaśeṣitaḥ / atohaṃ nitya śuddhabudhādi rūpo vāsudeva
ityarthe aṃgīkārātmaka oṃkāra ityarthaḥ / iti śabdaścotaraślokānvayī
jñātvā vivecakaṃ citaṃ tatsākṣiṇilāpayet / iti ukta prakāreṇa kevala
cidātmānamavaśiṣṭaṃ jñātvā vivecakaṃ vilāpakaṃ taccittaṃ sākṣiṇi
yathokte vāsudeve vilāpayet sthāpayedityarthaḥ / cidātmani vilīnaṃ ca
taccitaṃ naiva cālayet / pūrṇa bodhātmanāsīnaṃ pūrṇācala samudravat /
cirakālaṃ samādhiṃ kuryāditi vārtikārthaḥ / evaṃ samāhito yogī
śraddhābhakti samanvitaḥ / jitendriyojita krodhaḥ
paśyedātmānamadvayaṃ ādimadhyāvasāneṣu duḥkhaṃ sarvamidaṃ
yataḥ tasmātsarvaṃ parityajya tatvaniṣṭho bhavet sadā yatpa * *
tvaniṣṭāvyatiriktaṃ puruṣārtha sādhanatvena lokaśāstrasiddhaṃ sarvaṃ
kālatrayepi duḥkhāvinā bhūtaṃ tasmātsarvaṃ vidhināsaṃnyasya
uktarītyātatvaniṣṭāṃ samādhi lakṣaṇāṃ kuryādityarthaḥ / tadevāha /
imāṃ vidyāṃ prayatnena yogīsaṃdhyāsu sarvadā /
samabhyasedihāmutrabhogānāsa //
p. ८२b)
ktadhīssudhīriti / imāṃ samādhilakṣaṇāṃ vidyāṃ sudhīrāstikatamo
virakto bhūtvā saṃdhyāsūpakramya sadābhyasedityarthaḥ /
yaḥ paśyet sarvagaṃ śāṃtasanaṃtātmānamadvayaṃ /
na tena kiṃcidāptavyaṃ jñātavyaṃ vāvaśiṣyate //
kṛtakṛtyo bhaved vidvān jīvanmukto bhavet sadā /
avidyā timirātītaṃ sarvābhāsavivarjitaṃ //
ānaṃdamamalaṃ śuddhaṃ manovācāmagocaraṃ /
vācyavācakanirmuktaṃ heyopādeya varjitaṃ //
prajñānaghanamānaṃdaṃ vaiṣṇavaṃ padamaśruta / iti //
ābhāsapadaṃ cidābhāsaparaṃ vācyāḥ viśvādayaḥ vācakāḥ
ākārādayaḥ prakṛtatvāt heyaṃ duḥkhaṃ upādeyaṃ
viṣayasukhamityarthaḥ / tathā māṃḍūkya śrutau samādhiniṣṭā
vivakṣāmabhipretyagauḍapādīyepyuktaṃ /
yuṃjīta praṇave cetaḥ praṇavo brahmanirbhayaṃ /
praṇave nityayuktasya na bhayaṃ vidyate kvacit // iti saṃkṣepaḥ /
nanu śravaṇādi rūpasāṃkhyamārgeṇaiva tatvapratipati saṃbhavāt kiṃ
mumukṣoryoga vidhinetyata āha / pratipatisau kāryāpeti / yasya
mumukṣossanyāsinaḥ / buddhimāṃdyādvākauśalasatvepi
p. ८३a)
nyāya vyutpādana kuśalācāryādyabhāvādvāsāṃkhyamārgo na
saṃbhavatīti tasyānāyāsena brahmatatva pratipatti sādhanatayā
budhipūrvaka pravilāpana krameṇa samādhi vidhānaṃ māṃḍūkyādau
uktaṃ māṃḍūkyatāpanīya paṃcīkaraṇādau vihita brahmopāsanaṃ
prakṛtyadhyānadīpe //
itthameva bhagavatpādairgauḍapādīya vivaraṇe vyākhyātaṃ dṛk dṛśya
viveke tu citradīya vyutpāditaṃ kūṭasthaṃ jīvakoṭāvaṃtarabhāvya
cittraividhya prakriyaivālaṃbiteti viśeṣaḥ / tatra hyuktaṃ jalāśaya taraṃga
budbuda nyāyenoparyuparikalpanājjīvastrividhaḥ / pāramārthiko
vyāvahārikaḥ prātibhāsikaśceti / tatrāvachinnaḥ pāramārthiko jīvaḥ //
śrīvidyāraṇya gurubhiradhikārī darśitaḥ / atyaṃta
buddhimāṃdyādvāsāmagryāvāpyasaṃbhavāt / yo vicāratna labhate /
brahmopāsītasoniśamiti / avyākṛtasyeti /
anabhivyakta jagadvā vinā avyākṛtapadena lakṣaṇayā parameśvarastatra tatra
vyavahṛta iti kṛtvā tena tannirdeśaḥ kṛtaḥ māṃḍūkya śrutyuktānaṃdamayasya
īśvaratvavacanaṃ tadabheda vivakṣayetyetat māṃḍūkya śrutivyākhyāna
rūpasya gauḍapādīyasya vivaraṇarūpe bhāṣye bhāṣyakārairevoktamityāha /
ityameveti /
p. ८३b)
śrīvidyāraṇa gurubhiścitra dīpe svoktaṃ ciccāturvidhyaṃ vihāya
graṃthāṃtare jīva īśo viśuddhā ciditi vṛddhavacanasiddhaṃ
traividhyamevāvalaṃvya jīvasya traividhyākhyo viśeṣa ukta ityāha / dṛk dṛśya
viveketviti / tu śabda ukta viśeṣārthakaḥ kūṭasthasya
jīvakūṃṭāvaṃtarbhāvameva darśayati / tatreti / dṛk dṛśya vivekākhya graṃtha
ityarthaḥ / hi śabdaḥ prasiddhi dyotakaḥ jalāśaya taraṃgeti / yathā samudrādi
jalāśaye taraṃgā uparibhāvena tiṣṭhaṃti teṣu coparibhāvena budbudāstiṣṭaṃti
idaṃ prasiddhamiti hi śabdārthaḥ nyāyo dṛṣṭāṃtaḥ / evaṃ
kūṭasthasyoparivyāvahārikāṃtaḥkaraṇapratibiṃbarūpo
yāvadvyāvahāramanuvartamāno vyāvahārika jīvaḥ kalpyate / tasya
coparibhāvena svapnakāle vāsanāmaya prātibhāsika rathādi
vadvāsanāmayāṃtaḥkaraṇapratibiṃbarūpaḥ prātibhāsika jīvaḥ kalpyata
ityarthaḥ / tatreti trividhajīvamadhya ityarthaḥ / avachinna iti /
dehadvayāvachinnakūṭastha caitanyarūpa ātmā pāramārthika jīva ityarthaḥ /
ahaṃ brahmāsmīti mahāvākyeṣu / jīvabrahmaṇorabhedaḥ / pratipādyate sa ca
pāramārthika jīvakalpane sati nirvahati / anyathā vyāvahārika prātibhāsika
jīvayośśu //
tasminnavacchedakasya kalpitatvepi avachedyasya tasyākalpitatvena brahmaṇā
bhinnatvāt / tamāvṛtyasthitāyāṃ māyāyāṃ kalpiteṃtaḥkaraṇe
p. ८४a)
cidābhāsyeṃtaḥkaraṇa tādātmyāpatyāhamityabhimanyamāno
vyāvahārikaḥ / tasya māyikatvepi yāvadvyavahāramanuvṛteḥ / svapne
tamapyāvṛtyasthitayā māyāvasthābhedarūpayā nidrayā kalpite svāpna
dehādāvamabhimānīprātibhāsikaḥ //
ktirūpyādivatsvarūpato mithyātvena satyabrahmābhedāyogāt
dehadvayāvachinnakūṭastha rūpapāramārthika jīvasyatvavacchedakībhūta deha
dvayasya kalpitatvepi svataḥ satyatvāt / saṃbhavati brahmābheda iti pāramārthika
jīvakalpanāyāḥ prayojanaṃ darśayati / tasminniti / avachinna jīva ityarthaḥ /
vyāvahārika jīvaṃ nirūpayati / tamiti / kūṭasthamātmānamāvṛtyāvighāyāṃ
sthitāyāṃ satyāṃ kūṭasthātmani kalpitaṃ yadaṃtaḥkaraṇaṃ tatra
yaścidābhāsaḥ vyāvahārika jīva ityarthaḥ / taduktaṃ kūṭasthe kalpitā
buddhistatra citpratibiṃbaka iti / ahamityabhimanyamāna iti /
ahamityovakārakābhimānakartetyarthaḥ / nanvahamākāravṛtirūpeṇa
pariṇamamāneṃtaḥkaraṇa evāhamabhimānavatvaṃ yuktaṃ na tu
citpratibiṃbasyāta āha / aṃtaḥkaraṇeti / tasya vyāvahārikatve yuktimāha / tasyeti /
na ca vyāvahārika jīvemānābhāva iti vācyaṃ / ahaṃkartā bhoktetyādi
rūpāhamanubhavasya tatra mānatvātkartṛtva
bhoktṛtvādyātmasaṃsārāśrayatvasyānyatrāyogācca / na cāṃtaḥkaraṇe
tatsaṃbhavaḥ tasya cidābhāsa śūnyasya caitanya dharmatvena
prasiddhakartṛtvādyā
p. ८४b)
śrayatvāyogāt / cidābhāsasya tu cetanātmapratibiṃbatayā mithyābhūtasyāpi
cetanatva vyavahārayogyatvena taddharmāṇāṃ cetana dharmatva prasiddhi
virodhābhāvāt / pāramārthika jīvasya ca saṃsārā śrayatvaṃ na saṃbhavati
tasya kūṭasthatvāditi bhāvaḥ / tamapīti / vyāvahārikajīvamapītyarthaḥ /
vyāvahārika jīvo hi jāgraddaśāyāmātmānaṃ brāhmaṇaṃ devadettaṃ
yajñadatta putraṃ viṣṇubhaktasmanyate svāpna jīvastu
svapnāvasthāyāmātmānaṃ kṣatriyaṃ viṣṇuśarmanāmānaṃ nārāyaṇa
putraṃ mahādeva bhaktaṃ manyate / ato jāgrajjīvasyāvaraṇaṃ siddhaṃ
prātibhāsika jīveka //
svaprapaṃcena saha tat draṣṭurjīvasyāpi prabodhe nivṛteriti / evamete
pratibiṃbeśvara vādināṃ pakṣe bhedādarśitāḥ /
vivaraṇānusāriṇastvāhuḥ vibhedajanake jñānenāśamātyaṃtikaṃ gate /
ātmano brahmaṇo bhedamasaṃtaṃkaḥriṣyati iti smṛtyā
ekasyaivājñānasya jīveśvara vibhāgopādhitva pratipādanādbiṃba
pratibiṃbabhāvena jīvena jīveśvarayorvibhāgaḥ nobhayorapi
pratibiṃbabhāvenopādhidvayamaṃtareṇobhayoḥ pratibiṃbatvā yogāt //
lpakamāha / nidrayeti / nanu māyāyāssarvakalpakatvābhyupa
p. ८५a)
vāmātkathaṃ nidrāyāḥ kalpakatvamapasiddhāṃtāpaterityāśaṃkya
nidrāyāstadavasthārūpatvābhyupagamānnokta doṣa ityāśayenāha / māyeti / na
ca nidrāyā māyā lakṣaṇābhāvāt kathaṃ tadavasthā viśeṣarūpatvamiti
vācyaṃ / āvaraṇavikṣepa śaktimatvaṃ hi māyā lakṣaṇaṃ tasya lakṣaṇasya
jāgrajjivāvarikāyāṃ svāpnajagadātmaka vikṣepakāriṇyāṃ ca nidrāyāmakṣa
tatvāditi bhāvaḥ / prātibhāsika jīvakalpanāyāḥ prayojanamāha /
svāpnadehādāviti / vyāvahārika jīvasyābda tatvena svapnakāle
ahamabhimāanakartṛtvāsaṃbhavāditi bhāvaḥ / tasya prātibhāsikatve hetumāha /
svapnaprapaṃceneti prabodhakāle brāhmaṇohaṃ na kṣatriya ityādi rūpeṇa
bodhena svapna dṛṣṭuḥ kṣatriyādi rūpasya bādhānubhavāditi bhāvaḥ
īśvaraviṣaye ukta vakṣyamāṇa prakārabheda jñānārthamupasaṃharati / evamiti /
biṃbacaitanyameveśvaro na pratibiṃbaviśeṣa iti vakṣyamāṇaviśeṣārthakastu
śabdaḥ vibhedajanakatvaṃ jīveśvarabhedasthitiprayojakatvaṃ vivakṣitaṃ na tu
yathāśrutaṃ tadbhedasyānāditvābhyupagamāt / ātyaṃtikamiti svāya
pralayādau ajñānakāryanāśena tatkāraṇājñānasyāpi nāśosti
pariṇāmapariṇāminorabhedāt sa cājñānanāśo nātyaṃtikaḥ / punarutthānāt /
muktau tu tatvajñānena svarūpeṇāpi nāśosti sa cātyaṃtikaḥ /
punarutthānābhāvāditi matvā ajñānanāśasyātyaṃtikaṃ viśeṣaṇaṃ dattaṃ
/ yadvā jīvanmuktikāle ajñānasyāvaraṇāṃśena nāśepi vikṣepāṃśanāśā
bhāvādanātyaṃtikassanāśaḥ
p. ८५b)
videha muktau tu ātyaṃtiko jñānanāśa iti tadabhiprāyaṃ tadviśeṣaṇamiti
bhāvaḥ pratibiṃbatvāyogāditi / na ca jīvaiśāvābhāsena karoti māyā cāvidyā
ca svayameva bhavatīti śrutyā ubhayoḥ pratibiṃbatva pratipādanavirodha iti
vācyaṃ / pratibiṃbatvavadbiṃbatvasyāpi kalpitatayā śrutigatābhāsapadena
pratibiṃbadbiṃbasyāpi grahaṇopapateḥ //
tatrāpi pratibiṃbo jīvaḥ biṃbasthānīya īśvaraḥ tathā satyeva laukika
biṃbapratibiṃba dṛṣṭāṃtena svātaṃtryamīśvarasya tatpārataṃtryaṃ
jīvasya ca yujyate //
nanu loke pratibiṃbatva viśiṣṭamukhe mukhābhāsatva vyavahārāt / biṃbatva
viśiṣṭamukhe tathā vyavahārābhāvādābhāsapadaṃ mukhyavṛtyā
biṃbacaintanyaṃ pratipādayituṃ na śaknotīti khalu pratibiṃbavadbiṃbasyāpi
viśiṣṭarūpeṇa kalpitatayā kalpitatvaguṇayogena biṃbaparamābhāsa padaṃ
vaktavyaṃ / tacca na saṃbhavati sakṛduccaritasyābhāsa padasya mukhyavṛtyā
pratibiṃba paratvaṃ guṇavṛtyā biṃbaparatvamiti kalpanasya cyutpati viruddhatvāt /
na cājahallakṣaṇayā ābhāsa padasya biṃbapratibiṃbobhaya
paratvābhyupagamenāyaṃ virodha iti vācyaṃ / ubhayorapi
pratibiṃbarūpatāmādāyābhāsa padasya mukhyārtha paratva saṃbhave sati
lakṣaṇākalpanāyā evanirmūlatvāditi ceducyate / yathā śrutaṃ
p. ८६a)
jīveśayorubhayorapi pratibiṃbarūpatvaṃ na saṃbhavati / biṃbabhūtacaitanyasya
sūryavadekatvena upādhibhedaṃ vinā pratibiṃba dvayā saṃbhavāt / na ca
māyā cāvidyā ca svayameva bhavatīti vākyaśeṣeṇamāyā
vidyārūpopādhidvaya pratipādanātna pratibiṃbadvayānupapatiriti vācyaṃ tena
svayaṃ śabdopātāyāḥ prakṛtamūla prakṛtermāyātvā
vidyātvalakṣaṇarūpabheda pratipādanepi pratibiṃbadvayāpekṣitopādhi dvayā
pratipādanānmāyāvidyayoḥ svarūpato bhedasya siddhāṃta viruddhatvācca /
tasmādyathā śrutāsaṃbhavādekasyaivājñānasya jīveśa vibhāgaprayojakatva
pratipādaka smṛtyanurodhācca jīveśāvābhāsena karotīti
śrutāvābhāsapadamajahallakṣaṇayā biṃbapratibiṃbobhayaparamiti
vivaraṇānusāriṇāmāśaya iti / tatrāpīti /
biṃbapratibiṃbayorubhayormadhyepītyarthaḥ / tatra yuktimāha / tathā satyeveti /
biṃba caitanyasyaiveśvaratvābhyupagame satītyarthaḥ / svātaṃtryamiti / eṣa
sarveśvara eṣa bhūtādhipatirityādi śruti siddhamiti śeṣaḥ / tatpārataṃtryamiti
eṣa hyeva sādhukarmakārayati / ya ātmānamaṃtaroyamayati īśvaraprerito
gacchetsvargaṃ vāśvabhrameva vetyādi śrutismṛti siddhamiti śeṣaḥ //
pratibiṃbagatāḥ paśyanṛjuvakrādi vikriyāḥ pumān krīḍedyathā
brahmatathā jīvastha vikriyā iti kalpatarūktarītyālokavatulīlā
p. ८६b)
kaivalyamiti sūtramapi saṃgacchate / ajñānapratibiṃbitasya
jīvasyāṃtaḥkaraṇarūpo jñāna pariṇāmabhedoviśeṣābhivyakti
sthānaṃ sarvataḥ prasṛtasya savitṛprakāśasya darpaṇa iva //
laukika dṛṣṭāṃtameva kalpataruślokodāharaṇena darśayati / pratibiṃbagatā iti /
yathāloke kaścitpuruṣaḥ svapratibiṃbagatāḥ ṛjuvakrādi vikriyāḥ biṃbabhūta
svaprayuktāḥ paśyan krīḍati tathā brahmāpi jīvastha vikriyāḥ
prāṇikarmānusāreṇa svaprayuktāḥ paśyan krīḍatīti yojanākalpatarūktarītyā
īśvarasya svātaṃtrya pratipatyupayoginyeśvarasya svātaṃtrya pratipādakaṃ
sūtramapi saṃgacchata ityarthaḥ / sūtrārthastu īśvarasyāpta kāmatvena
prayojanoddeśābhāvāt / sṛṣṭyādi vyāpāreṣu pravṛtirna saṃbhavatīti
pūrvapakṣavyāvṛtyarthakastu śabdaḥ īśvarasya sṛṣṭyādi pravṛtilakṣaṇakriyā
kevalaṃ prayojanoddeśaṃ vinaiva līlālokavat / yathā loke
sārvabhaumādessarvairmānuṣaiḥ bhaugaissaṃpannatamasya
prayojanābhisaṃdhiṃ vinaiva krīḍā dṛśyate tadvat / kiṃ ca īśvarasya
prayojanoddeśābhāvepi svabhāvādevasṛṣṭyādi pravṛtirupapadyate / dṛśyate hi
sukhodrekānubhava prayuktāhāsagānādi rūpāprayojanoddeśarahitā
līlāprāṇināṃ svābhāvikī
p. ८७a)
na hi tatra prayojanamapi saṃbhāvayituṃ śakyate / duḥkhodrekerodana
vatsukhodrekehāsagānādeḥ prayojanarahitasya sarvānubhava siddhatvāt / ata eva
hasita rudritādiṣu kāraṇameva pṛcchati na prayojanaṃ / uktaṃ ca māṃḍūkya
śrutau / devasyaiṣa svabhāvoyamāptakāmasya kāspṛheti / eṣaḥ sṛṣṭyādi
vyavahāra ityarthaḥ / kiṃ ca svapna sṛṣṭivanmāyāmayī prapaṃca
sṛṣṭirasmābhirupeyate / na ca tatra prayojana praṣṇonyāyayasvapnasṛṣṭau prayojana
praṣṇādarśanāditi bhāvaḥ / nanu yadyajñānaṃ jīvasyopādhistarhi
vyarthamaṃtaḥkaraṇasya jīvopādhitvavarṇanaṃ sūtrabhāṣyādiṣu tatrāha
ajñāneti / viśeṣābhivyakti sthānamiti / avidyā pratibiṃba caitanyarūpasya
suṣupti sādhāraṇasya pramātṛtva kartṛtva bhoktṛtvādi viśeṣarūpeṇayā
abhivyaktirupalabdhistasyāḥ sthānamupādhirityarthaḥ //
p. ८७b)
atastasya tadupādhikatva vyavahāropi naitāvatāḥ jñānopādhiparityāgaḥ
aṃtaḥkaraṇopādhiparichinnasyaiva caitanyasya jīvatve yoginaḥ
kāyavyūhādhiṣṭhānatvānupapateḥ //
etaduktaṃ bhavati / kartṛtvādi dharmāṇāṃ kevalājñānapariṇāmatvā bhāvena
tadupādhimātrānnajīvasya kartṛtvādi dharmarūpaviśeṣalābhaḥ kiṃ tu
kartṛtvādi viśeṣa vadaṃtaḥkaraṇa tādātmyādhyāsādevatallābha iti na
tadupādhinirūpaṇaṃ vyarthamiti / ata iti / aṃtaḥkaraṇasya viśeṣābhivyakti
sthānatvābhyupagamādityarthaḥ / vyavahāropīti / kāryopādhirayaṃ jīva iti
śrutau sūtrabhāṣyādiṣu ceti śeṣaḥ / vibhedajanake jñānenāśamātyaṃtikaṃ
gate / ātmano brahmaṇobhedamasaṃtaṃkaḥ kariṣyatīti viṣṇupurāṇavacane
jīvasyājñānopādhikatva vyavahāravadityayerarthaḥ / nanu kāryopādhirayaṃ
jīva iti śruti valādajñānopādhi parityāga ucitaḥ kāryopādhikatvaviśeṣaṇasya
kāraṇopādhikatva vyāvartakatvādityāśaṃkya smṛtivirodhānna tasya
kāraṇopādhivyāvartakatvamaye yata ityāśayenāha / naitāvateti / śrutau
kāryopādhikatvaviśeṣaṇamātreṇetyarthaḥ / nanu śruti virodhe smṛterevānyathā
nayanamucitaṃ / tat nayanaprakāra śretthaṃ
p. ८८a)
smṛtāvajñānapadaṃ tatkāryāṃtaḥkaraṇaparaṃ jīvopādhyaṃtaḥkaraṇasya
nātātvepyajñāna ityeka vacanaṃ jātyabhiprāyaṃ tathā
cāṃtaḥkaraṇāvachinna ātmājīvastadanavachinna ātmā īśvara iti
jīvabrahmavibhāgaprayojakamaṃtaḥkaraṇamiti smṛtyartho bhaviṣyatīti
imāmāśaṃkāṃ nivartayituṃ kāryopādhimātrasya jīvatopādhitvaṃ nirākaroti
/ aṃtaḥkaraṇopādhi parichinnasyaiveti nājñānopādhikasyaityeva kārārthaḥ /
anupapateriti kāyavyūhādhiṣṭhānaṃ hi yugapadanekaśarīra niyaṃtṛtvaṃ tacca
yogino yogaprabhāvānnirmiteṣu sarvaśarīreṣu yugapadavathitasya vaktavyaṃ /
nacāṃtaḥkaraṇāvachinnarūpasya yoginastatsaṃbhavati tasya
parichinnatādakṣānasya jīvopādhitve tu tatsaṃbhavati tasya vyāpakatvena
tadupādhikasya yogijīvasya yugapatsarvaśarīreṣu sannidhānopapatestathā ca
śrutyapekṣayāsmṛterdurvalatvepi kāyavyūhādhiṣṭānvānupapati
sahitasmṛterbalavatvāt tadanurodhena kāryāpādhirayaṃ jīva iti śrutau
kāryopādhipadaṃ svarūpakathanamātra paraṃ na kāraṇopādhi vyāvartaka
viśeṣaṇa paramiti bhāvaḥ //
na ca yogaprabhāvāt / yoginoṃtaḥkaraṇaṃ kāya
p. ८८b)
vyūhābhivyakti yogyaṃ vaipulyaṃ prāpnotīti tadavachinnasya kāya
vyūhādhiṣṭhānatvaṃ yujyata iti vācyaṃ / pradīpavadāveśastathā hi
darśayatīti śāstropāṃtyādhikaraṇabhāṣyādiṣu kāyavyūhe
pratidehamaṃtaḥkaraṇasya cakṣurādi vadbhinnasyaiva yogaprabhāvāt
sṛṣṭerupavarṇanāt //
vaipulyamiti vyāpakatvamityarthaḥ / adhiṣṭhānatvamiti prerakatvamityarthaḥ /
pradīpavaditi / yathā ekasya pradīpasyāneka vartikāveśaḥ tathā yogino yoga
prabhavādanekeṣvekadā āveśaḥ yadyupi pradīpasya vartyāviṣṭadīpānāṃ ca
bhedosti yoginastu sarvadeheṣvaikyamiti dṛṣṭāṃtadārṣṭāṃtikayorvaiṣamyamasti
/ tathāpi dīpatvajātyabhedaṃ vyaktiścāropyatayoḥ saṃgatiravagaṃtavyā tathāhi
darśayati śrutirekasya yoginonekadhābhāvaṃ sa ekadhā bhavaṃti tridhā bhavati
paṃcadhā saptadhetyādikā na ca yogino yugapadaneka
śarīreṣvavasthānamaṃtareṇa śrutisiddhānekadhā bhāva upapadyata iti
sūtrārthaḥ / sṛṣṭerupavarṇanāditi / tathā ekasyaivāṃtaḥ karaṇasya
kāyavyūhābhivyaktiyogyavaipulyābhyupagame bhāṣyādi virodha iti bhāvaḥ /
atra
p. ८९a)
yadyapi yogino nijasiddhāṃtaḥkaraṇameva yogaprabhāvādvaipulyaṃ
prāpyasvāvachinnacaitanyarūpasya yoginaḥ kāya vyūhādhiṣṭhāna
bhogādikaṃ ghaṭayatītyeva bhāṣyādīnāṃ tātparyaṃ vaktumucitaṃ na tu
yathā śrutaṃ nānāṃtaḥkaraṇasarge
āgaṃtukānekāṃtaḥkaraṇasṛṣṭyupagame asatkāryavādāpātāt
kalpanāgauravācca hiraṇyagarbhādīnāṃ yogaprabhāvādevāṃḍavyāpi
samaṣṭyāṃtaḥkaraṇābhyupagamācca / na hi hiraṇyagarbhādīnāṃ
pūrvajanmaniyajamānāvasthāyāṃ tadīyāṃtaḥkaraṇānāṃ vyāpitve
pramāṇamasti / tathā satyasmadādyaṃtaḥkaraṇānāmapi vyāpitvāpateḥ
bhāṣyādiṣu aṃtaḥkaraṇasṛṣṭivarṇanasyamatāṃtarābhiprāyatvopapateśca
eṣaiva ca yogaśāstreṣu yogināmaneka śarīrayogaprakriyeti bhāṣye
evamatāṃtaropadarśanāt / yogaśāstreṣveva ca eṣya prakriyeti / eva
karānvayopapatestathāpi / śāstropāṃtyādhikaraṇa yathā
śrutabhāṣyādyabhiprāyeṇedaṃ dūṣaṇamiti maṃtavyaṃ //
pratibiṃbe biṃbādbhedamātrasyādhyastatvena svarūpeṇa tasya satyatvāt /
na pratibiṃbarūpa jīvasya muktānvayā saṃbhava iti / na tadatirekeṇa
p. ८९b)
muktānvayāvachinnarūpajīvāṃtaraṃ vā pratibiṃbajīvātiriktaṃ
jīveśvara vilakṣaṇaṃ kūṭastha śabditaṃ caitanyāṃtaraṃ vā
kalpanīyaṃ avināśīvāre'yamātmeti śravaṇaṃ jīvasya tadupādhinivṛtau
pratibiṃbabhāvāpagamepi svarūpaṃ na vinaśyatītye tatparaṃ na
tadatirikta kūṭastha nāma caitanyāṃtaraparaṃ //
vastutastu aṃtaḥkaraṇāvachinna caitanyaṃ jīvastadanavachinnamīśvara iti pakṣe
aṃḍāṃtargata caitanyasya sarvātsanā tadavachedādanavachiva
caitanyarūpeśvarasthāṃḍādvadbahireva satvaṃ syādi vakṣyamāṇadūṣaṇe
tātparyaṃ / yadi vā navachinna caitanmīśvara ityanena nirupādhikaṃ
caitanyamīśvara iti vivakṣitaṃ tadā tasya sarvatra satvenāṃḍādbhireva satvāpati
doṣābhāvepi kāraṇopādhirīśvara iti śruti virodhaṃ doṣo
durvārastasmātkāraṇopādhikatvamīśvaravajjivasyāpyupagaṃtavyaṃ
smṛtyanusārāditi sthitaṃ yattu citradīpe pratibiṃbacaitanyarūpa jīvasya svarūpato
mithyātvā tasya muktyanvayāyoga iti tadanvayayogyaṃ kūṭastha nāmakaṃ
jīveśvaravilakṣaṇaṃ kiṃciccaitanya parikalpya
p. ९०a)
ciccāturvidhyaṃ darśitaṃ / yadapi ca dṛk dṛśya viveke pratibiṃba
mithyātvamevāśritya muktyanvayā yāvachinna caitanyasya pāramārthika
jīvatvaṃ kalpitaṃ tadubhayamapyayuktaṃ / biṃbapratibiṃbayorbhedamātrasya
kalpitatayā svatastayorbhede mānābhāvādityāśayenāha / pratibiṃbe biṃbāditi
/ svarūpasya kalpitatva vyavachedo mātra śabdārthaḥ / na tadatirekeṇeti /
pratibiṃbajīvātirekeṇa jīvāṃtaraṃ vā kūṭastha śabdita caitanyāṃtaraṃ vā
na kalpanīyamiti saṃbaṃdhaḥ / evaṃ vyāvahārika jīvātirekeṇa prātibhāsika
jīvopi na kalpanīyaḥ pramāṇābhāvānnavavyāvahārika jīvasya svapnakāle
āvṛtatvena tasya tadā vyavahartṛtvānupapatistatkalpane pramāṇamiti vācyaṃ /
jīvacaitanya āvaraṇābhāvasya sākṣinirūpaṇāvasare vakṣyamāṇatvena
jāgrajjivasya svapnepi vyavahārakartṛtvopapateḥ yohaṃ svapne
śrīkṛṣṇamadrākṣaṃsa evedānīṃ jāgratpunaḥ taṃ smarāmīti
jāgratsvapnadṛṣṭorabhedapratyabhijñānāt saṃskārodbodhābhāvādi
kāraṇavaśādeva kadācidbrāhmaṇatvādyapratītyupapateśca na ca
svaprapaṃcena saha tadṛṣṭurvādha darśanaṃ prātibhāsika jīvakalpane
pramāṇamiti vācyaṃ / prabodhakālenāhaṃ kṣatriya ityādi rūpavādha //
p. ९०b)
jīvopādhināṃtaḥkaraṇādināvachinnaṃ caitanyaṃ biṃbabhūta īśvara
evayovijñānetiṣvannityādi śrutyā īśvarasyaiva jīvasannidhānena
daṃtaryāmi bhāvena vikārāṃtaravasthāna śravaṇāditi //
ka pratyayasyātmanyāropita kṣatriyatvādi mātrabādhakatvena
svapnadraṣṭrarvādhatvā bhāvādanyathā pūrvodāhṛta draṣṭraikya
pratyabhijñā na virodhātasmātprātibhāsika jīvakalpanamapi prāmāṇikaṃ na
bhavatīti bodhyaṃ / yadapi ciccāturvidhyavādibhiruktaṃ tānyevānuvinaśyati
avināśī vā areyamātmeti vākyābhyāṃ prakṛte prajñāna ghanātmani
vināśitvāvināśitvarūpaviruddhadharmadvayapratipādanātadupapataye vināśi
pratibiṃba vyatirekeṇa vināśarahita kūṭastha caitanyaṃ sidhyatīti tadapi
maṃdaṃ / avidyāpratibiṃbacaitanyarūpe jīva eva
pratibiṃbatvarūpaviśeṣaṇāṃśatāśābhiprāyeṇa vināśavacanasya viśeṣya
caitanyāṃśābhiprāyeṇa vināśābhāva pratipādakavacanasya copapatau
dharmibheda kalpanasya gauravuparāhatatvādityāśayenāha / avināśīveti /
nvanvavidyāpratibiṃbo jīvastatbiṃba īśvaraḥ biṃbapratibiṃbānugatacaitanyaṃ
śuddhacaitanyamiti vivaraṇapakṣe deha
p. ९१a)
dvayopādānatayā tadachinnasya pāramārthika jīvanāmakatayā kūṭastha
nāmakatayā ca ciccāturvidhyavādibhiraṃgīkṛtasya caitanyasya kutrāṃtarbhāva
upeyanena tāvajjive śuddhacaitanyevāṃtabhīvaḥ saṃbhavati
tayorupādānatvābhāvena dehadvayopādānakūṭasthasya
tayoraṃtarbhāvāyogānnāpi biṃbabhūteśvare tasyāṃtarbhāvaḥ saṃbhavati
īśvarasya jīva tadupādhyaṃtaḥkaraṇādi sannihitatayā dehādi
vikāreṣvavasthāne pramāṇābhāvāt / kūṭasthanāmaka caitanyasya ca
kūṭasthavādibhistathā tvāṃgīkārādityata āha / jīvopādhineti /
avidyāpratibiṃbarūpajīvasya viśeṣābhivyakti prayojakaupādhinetyarthaḥ /
prāṇacakṣurādikamādi padārthaḥ / īśvara evati / na śuddhaṃ brahmanāpi
pratibiṃbarūpajīva ityeva kārārthaḥ / cetanācetanātmaka
nikhilaprapaṃcopādānatva pratipādaka śrutismṛti sahasrasya
biṃbabhūteśvarasya dehādyupādānatayā dehādi vikāreṣvaṃtaravasthāne
pramāṇatvāt / kūṭasthasya ca tato bhede mānābhāvāditi bhāvaḥ na
kevalamupādānatvapratipādakaśāstrameva tatra pramāṇaṃ kiṃ tu
cetanācetanātmaka sakalajaganniyaṃtṛtva pratipādakamaṃtaryāmi
brāhmaṇamapi biṃbabhūteśvarasya
p. ९१b)
vikāreṣvaṃtaravasthane pramaṇamityāha / yo vijñāne tiṣṭhannityā //
anye tu rūpānupahita pratibiṃbo na yuktaḥ sutarāṃ ca nīrūpe
gaganapratibiṃbodāharaṇamayayayuktaṃ //
diśrutyeti / vijñānādaṃtaroyaṃ vijñānaṃ na vedayasya vijñānaṃ śarīraṃ
yo vijñānamaṃtaroyamayatītyādi vākyamādi padena gṛhyate / atra
vijñānapadaṃ jīvaparaṃ bṛhadāraṇyake / mādhyaṃdimapāṭheya ātmani
tiṣṭhanniti paryāya sthāne kāṇvapāṭhe yo vijñāne tiṣṭhanniti paryāyāmnā na
darśanena kāṇvapāṭhe vijñānapadasya ātmapada
samānārthakatvāvagamādātmapadaṃ cātra jīvaparaṃ tasya tatra
rūḍhatvādātmapadasya jīveśvara sādhāraṇatvepi niyamyatvaliṃgena prakṛte
jīvaparatvāvaśyaṃ bhāvāditi bhāvaḥ / jīvasannidhāneneti /
īśvarasya jīvādi niyaṃtṛtvaṃ hi vyavahita rājādeḥ prajāniyaṃtṛtvavatra bhavati
/ kiṃ tu niyamya jīvādi sannidhānenaiva ya ātmani tiṣṭhanniti
sannidhānapratīterityarthaḥ / aṃtaryāmi brāhmaṇavākyagrahaṇaṃ
smṛterapyupalakṣaṇaṃ / tathā ca bhagavadgītā smṛtiḥ
īśvarassarvabhūtānāhṛddeśerjjanatiṣvati / bhrāmayan
sarvabhūtāniyaṃtrārūḍhāni
p. ९२a)
māyayeti / bhūtāni prāṇinaḥ yaṃtraṃ śarīraṃ tadārūḍhatvaṃ tatrāhaṃ
mamābhimāna navatvaṃ bhrāmayanniti karmānusāreṇa
pravartayannivartayatyarthaḥ / īśvarasya niyaṃtṛtvaṃ māyopādhikameva na
vāstavamityāśayena māyayetyuktaṃ / evaṃ caitanyasya
pratibiṃbatvamupagacchatāmmatabhedena jīveśvara vibhāgo darśitaḥ / idānīṃ
tadamanabhyupagaṃtṝṇāṃ matena jīvādi svarūpaṃ darśayituṃ caitanyasya
pratibiṃbaṃ nirākaroti / anyetiti / rūpānupahiteti /
loke rūpavata eva caṃdrādeḥ pratibiṃbo dṛśyatena rūparahitasya vāyavāderiti
vyāpti darśanānnīrūpa caitanyasya pratibiṃbatvāsaṃbhava ityarthaḥ / itaśca
caitanyasya na pratibiṃbatva saṃbhava ityāha / sutarāṃ nīrūpa iti
avidyāṃtaḥkaraṇādāviti śeṣaḥ / rūpavat eva dravyasya pratibiṃba iti niyamasya
vakṣyamāṇarītyāgagane vyabhicāra satvepi rūpavatyevopādhau pratibiṃba iti
niyamasya na kvacidapi vyabhicāra iti matvāsutarāmityuktaṃ / nanu
nīrūpagaganasya kūpajalataṭākādau pratibiṃbānubhavānnirūpa dravyasya
pratibiṃbābhāva iti niyamo nāstītyāśaṃkyāha / gaganeti /
kūpajalādau tāvadā lokapratibiṃbassaṃpratipannastasmin
gaganapratibiṃbatvabhramo lokānāmiti kalpyatena tu vastutaḥ tatra gagana
pratibiṃbosti ukta
p. ९२b)
niyama virodhāt //
gaganābhogavyāpini savitṛkaramaṃḍale salile pratibiṃbite
gaganapratibiṃbatva vyavahārasya bhramamātramūlakatvāt /
dhvanauvarṇapratibiṃbatvavādopyuktaḥ vyaṃjakatayā
sannidhānamātreṇa dhvani dharmāṇāmudāttatvādanāṃ
varṇeṣvāropopaterdhvanervarṇa pratibiṃbopādhikatva
kalpanāyāniḥpramāṇakatvāt //
bhramaprayojakaṃ doṣamāha / gaganābhogavyāpinīti ābhogo vistāraḥ gagano
paribhāge vyāpyavartamānasya savitṛkiraṇamaṃḍalāderjale
pratibiṃbadaśanātadanugaganasya jale pratibiṃba bhrama ityarthaḥ / nanu yathā
vahirnīlaṃ nabhaḥ viśālaṃ nabha ityādi rūpeṇa gaganamanubhūyate / evaṃ
kūpataṭākādi jalepi nīlaṃ nabho viśālaṃ nabha ityādirūponubhavassarva
saṃpratipannaḥ / na ca kūpajalādau pratīyamānavaiśālyādi yuktāṃ nabho
vastutosmi / ataḥ pratibiṃbarūpameva / tatra dṛśyamānaṃ nabho bhavatīti
vaktavyaṃ / tataśca kathaṃ gagana pratibiṃbāpalāpaḥ kriyate / na ca nīrūpasya
p. ९३a)
pratibiṃbāsaṃbhavāditi vācyaṃ / rūpasaṃkhyā parimāṇādernīrūpasyāpi
pratibiṃba darśanānna ca dravyatvamapi viśeṣaṇaṃ vivakṣitamiti vācyaṃ /
siddhāṃte dravyaguṇādi paribhāṣāyā anubhyupagamātadabhyupagamapi
gaganapratibiṃbānurodhena na rūpopahita dravyasya pratibiṃbaḥ tadupahitatvaṃ ca
vastutaḥ svagatarūpeṇa svasminnāropita rūpeṇa veti niyamakalpanopapateśca /
tathā ca bahirāropita nailyādi viśiṣṭagaganasya jalādau pratibiṃbābhyupagamena
kiṃcidbādhakaṃ na ca jalādau saṃpratipannālokapratibiṃbātirikta
gaganapratibiṃbābhyupagame gauravameva bādhakamiti vācyaṃ /
ālokapratibiṃbe gaganapratibiṃbatva bhramābhyupagamepi tadbhramaviṣayasya
ālokapratibiṃbādhikaraṇakasya śuktirūpyādi vadanirvacanīyasya
gaganapratibiṃbatvasyābhyupagaṃtavyatvena gauravasya tulyatvādanubhavānusāri
gauravasyādoṣatvācca tasmādūpavata eva dravyasya pratibiṃba iti niyamasya
gaganapratibiṃbasthale vyabhicāro durvāra iti cetsatyaṃ / tathāpi caitanyasya
pratibiṃbo na saṃbhavati nīrūpāṃtaḥkaraṇādeḥ
pratibiṃbopādhitvāsaṃbhavādityatraiva tātparyaṃ / nanu nīrūpepi dhvanau
nīrūpadravyātmaka varṇānāṃ pratibiṃbostīti vaktavyaṃ / tathā satyeva
darpaṇaśyāmatāyāḥ darpaṇagata pratibiṃbe
p. ९३b)
mukha ivadhvanigatānāṃtāratvādīnāṃ dhvanigatavarṇa
pratibiṃbadvārāvarṇeṣvāropassaṃbhavati nānyathā / evaṃ
nīrūpāṃtaḥkaraṇādau nīrūpātmanaḥ pratibiṃbasaṃbhava ityāśaṃkya
dṛṣṭāṃtaṃ vighaṭayati / dhvanāviti
pratidhvanirapi na pūrvaśabdapratibiṃbaḥ paṃcīkaraṇaprakriyayā
paṭahayayonidhiprabhṛti śabdānāṃ kṣiti salilādi śabdatvena
pratidhvanerevākāśaśabdatvena tasyānyaśabdapratibiṃbatvāyogāt /
varṇarūpapratiśabdopi na pūrvavarṇa pratibiṃbaḥ
varṇābhivyaṃjakadhvani nimittaka pratidhvanermūladhvani vadeva
varṇābhivyaṃjakatvenopapateḥ / tasmāt
ghaṭākāśavadaṃtaḥkaraṇāvachinnaṃ caitanyaṃ jīvaḥ tadanavachinnaṃ
caitanyamīśvaraḥ //
nanu paṭahākhya vādyaviśeṣādi śabdotpati kāle pāṣāṇaviśeṣādi
sannihitākāśa pradeśeṣu pratidhvani śrūyate saḥ pūrvaśabdapratibiṃba eva
namakhya dhvanistadutpattau kāraṇābhāvā tathā ca yathā
nīrūpākāśapradeśeṣunīrūpadhvaneḥ pratidhvaninirūpaḥ pratibiṃbaḥ
p. ९४a)
tathā prakṛte kiṃ na syāditi netyāha / pratidhvanirapīti /
na ca pratidhvanerutpādakābhāvaśśaṃkanīyaḥ ākāśasyaivopādānasya
satvātpūrvaśabdasya nimitakāraṇasya satvācca / na ca pratidhvaneḥ
pratibiṃbatvepyākāśaguṇatvaṃ kiṃ na syāditi vācyaṃ /
biṃbapratibiṃbayorbhedapakṣe pratidhvanirūpa pratibiṃbasya prātibhāsikatvena
vyāvahārika guṇatvānupapataistadabhedapakṣe biṃbabhūta pṛthivyādiśabda
pekṣayā pratidhavanirūpa pratibiṃbasya bhedābhāvena
tasyākāśaguṇatvānupapateriti bhāvaḥ / nanu varṇarūpa pratiśabdasya
varṇapratibiṃbatvamavaśyaṃ vācyaṃ / na tu sākṣādvarṇarūpatvaṃ
prativarṇābhivyakti sthale varṇavyaṃjaka kaṃṭhatālvāderabhāvā tathā ca
yathā tatra parvata guhādi sannihiteṣu nīrūpeṣvākāśa pradeśaṣunīrūpāṇāṃ
varṇānāṃ pratibiṃbastathā prakṛte kiṃ na syāditi netyāha /
varṇarūpapratiśabdopīti /
pratidhvanivadityapi śabdārthaḥ kaṃṭhatālvādi sthalepi na
kaṃṭhādervarṇavyaṃjakatvaṃ kiṃ tu
kaṃṭhatālvādyabhighātajanyadhvanestathā ca yathā
mūladhvanivarṇavyaṃjakaḥ / evaṃ prativarṇābhivyaktisthale utpannaḥ
pratidhvanireva tatra varṇānāṃ vyaṃjakaḥ saṃbhavatīti / na prativarṇānāṃ
pratibiṃbarūpatvamabhyupagaṃtavyamityarthaḥ
caitanyapratibiṃbanirākaraṇamupaharati / tasmāditi / caitanya
p. ९४b)
pratibiṃbā saṃbhavādityarthaḥ //
na caiva maṃḍāṃtarvartinaścaitanyasya tatadaṃtaḥkaraṇopādhibhiḥ
sarvātmanājīvabhāvenāvachedā tatadavachedarahita
caitanyarūpasyaiśvarasyāṃḍādbahireva satvaṃ syaditi yo vijñāne
tiṣṭhannityādāvaṃtaryāmi bhāvena vikārāṃtaravasthāna śravaṇaṃ
virudhyate / pratibiṃbapakṣeta jalagatasvābhāvikāśe satyeva
pratibiṃbākāśa darśanādekatra dviguṇīkṛtya vṛtirupapadyate iti
vācyaṃ / yataḥ pratibiṃbapakṣepi upādhāvanaṃtargatasyaiva caitanyasya
tatra pratibiṃbācyaḥ / na tu jala caṃdranyāyena kṛtsna pratibiṃbaḥ
tadaṃtargata bhāgasya tatra pratibiṃbāsaṃbhavāt / na hi
meghāvachinnasyākāśasyālokasya vā jale pratibiṃbavat
jalāṃtargatasyāpi tatra pratibiṃbo dṛśyate na vā mukhādīnāṃ bahisthiti
p. ९५a)
samaye iva jalāṃtarnimajjanepi pratibiṃbosti //
aṃtaḥkaraṇānavachi caitanyasyeśvaratve aṃtaḥkaraṇādiṣu sarvavikāreṣu
parameśvarasyāṃtaryāmi bhāvenāvasthāna pratipādaka śruti virodhaṃ
śaṃkate / na caivamiti / virudhyata iti /
tathā ca śruti viśedhaparihārāya pratibiṃbapakṣa eva svīkartavya iti bhāvaḥ
pratibiṃbapakṣāśrayaṇepi śruti virodhamāśaṃkyāhaṃ / pratibiṃbapakṣetviti /
tu śabdasūcitaṃ viśeṣameva darśayati / jalagateti dviguṇīkṛtyeti /
pratibiṃbarūpajīvabhāvena tadupādhyaṃtaryāmi bhāvena cetyarthaḥ /
pratibiṃbapakṣepi aṃtaryāmi brāhmaṇavirodho duṣparihara ityāha / yata iti / yata
īśvare aṃtaryāmi brāhmaṇāṃ tasyābhāvastulyoto na ca vācyaṃmiti
saṃbaṃdhaḥ / tatreti / aṃtaḥkaraṇādāvityarthaḥ / nanu yathā jale kṛtsnasya
caṃdramaṃḍalasya pratibiṃbastathā kṛtsnasyaiva caitanyasyāṃtaḥkaraṇādau
pratibiṃbostanatūpādhyanaṃtargata caitanyabhāgasyāṃḍādbahirbhūtasya
tathā ca biṃbabhūteśvarasyāṃḍātarepi satvānnāṃtaryāmi
brāhmaṇavirodhataulyamiti netyāha / na tviti / asaṃbhavameva darśayati / na hīti /
ālokasya veti bahisthitasyeti śeṣaḥ jalāṃtargatasyāpītyā
p. ९५b)
kāśāderityanuṣaṃgaḥ tatreti jalādāvityarthaḥ udāharaṇāṃtaramāha / naveti //
ato jalapratibiṃbaṃ pratimeghākāśāderivāṃtaḥkaraṇādyupādhi
pratibiṃbaṃ pratitadanaṃtargatasyaiva biṃbatvaṃ syāditi biṃbabhūtasya
vikārāṃtaravasthānāyogādīśvareṃtaryāmi
brāhmaṇāṃjasyābhāvastulyaḥ
tataḥ kiṃ tatrāha / ata iti / upādhyaṃtargatabhāgasya tatra pratibiṃbā
saṃbhavādityarthaḥ / tadanaṃtargatasyaiveti caitanyasyeti śeṣaḥ /
dṛṣṭānurodhitvātkalpanāyā iti bhāvaḥ vikārāṃtariti / aṃṭāṃtargata
caitanyabhāgasya upādhyāṃtargatatvātadbahisthitasyiva caitanyasya biṃtvaṃ
vācyaṃmiti biṃbabhūteśvaropyaṃḍāt bahireva syādityarthaḥ / yadi ca
pratibiṃbapakṣe īśvarasya sarvāṃtaryāmitvapratipādaka śrutyādyanusāreṇa
lokadṛṣṭimanādṛtyakṛtsna caitanyapratibiṃbamupetyāṃtaryāmi
brāhmaṇāṃjasyamupapādyate / tadā navachinnacaitanyamīśvara iti
pakṣepyaṃtaḥkaraṇābhāvāvachinnacaitanyamīśvara iti
vivakṣitamaṃtaḥkaraṇasya kalpitatvaina
caitanyetaḥkaraṇādyavachedenāpyaṃtaḥkaraṇābhāvasya vāstavasya matvena
p. ९६a)
tadavachinnacaitanyarūpeśvarasya sarvavikārāṃtaravasthā na saṃbhavā
tatpratipādaka brāhmaṇāṃjasya tulyamiti / samādhānaṃ bodhyaṃ /
abhāvasyāpīśvaropādhitvamuktaṃ / tṛptidīpe /
aṃtaḥkaraṇasāhityarāhityābhyāṃ viśiṣyate / upādhiṃ jīvabhāvasya
brahmatāyāśca nānyathā / yathā vidhirupādhiḥ syāt / pratiṣedhastathā na kiṃ
suvarṇalohabhedena śṛṃkhalātvaṃ na bhidyate atadvyāvṛtirūpeṇa sākṣādvidhi
mukhena ca vedāṃtānāṃ pravṛtiḥ syāt dvidhetyācārya bhāṣitamiti /
ślokānāmayamarthaḥ / jīvatva
brahmatvayorupādhiraṃtaḥkaraṇasāhityarāhityābhyāṃ viśiṣyate bhidyate
tatsāhityaṃ jīvatvopādhiḥ / tadrāhityaṃ brahmatāyā upādhiriti
jīveśvaropādhibheda ityarthaḥ / nānyathā na prakārāṃtareṇa
jīvabhāvādyupādhirityarthaḥ / nanu bhāvasyaivopādhitvaṃ
nābhāvasyetyāśaṃkya vinigamanāvirahamāha / yatheti / bhāvavadabhāvasya
vyāvartakopādhitve viśeṣo nāstītyatra dṛṣṭāṃtamāha / suvarṇeti /
śṛkhalātvaṃ nāmayatheṣṭasaṃcāravyāvartakatvaṃ / nanu
bhāvarūpāṃtaḥkaraṇāderdraṣṭratvādirūpeṇa jīvopalabdhi sādhanatvā tasya
jīvopādhitvaṃ yuktamityāśaṃkyatarhyaṃtaḥkaraṇaniṣedhasyāpi
brahmopalabdhi sādhanaṃ tvāt tasya brahmopādhitvaṃ yuktamityabhipretyata
tadupādhi
p. ९६b)
niṣedhasya brahmopalabdhi sādhanatvaṃ bhāṣyakārairuktamityāha /
atadvyāvṛtīti /
atra tat śabdena brahmocyate tatra bhavatītyatadaṃtaḥkaraṇādi
rūpamupādhijātaṃ tasyā tato vyāvṛtirniṣedhaḥ tat rūpeṇa
tadbodhanadvāreṇetyarthaḥ / sākṣādvidhimukhena ca
buddhessākṣīmanasassākṣī sarvasya sākṣī paśyan śṛṇvanmanvāna ityādi
prakāreṇa ca pravṛtirbodhakatayā brahmaṇi teṣāṃ prā
etenāvachinnasya jīvatve kartṛbhoktṛsamayayostatra
tatrāṃtaḥkaraṇāvachedya caitanyapradeśasya
bhinnatvātkṛtahānākṛtābhyāgamaprasaṃga iti nirastaṃ
pratibiṃbapakṣepi svānaṃtargatasya svasannihitasya
caitanyapradeśasyāṃtaḥkaraṇe pratibiṃbasya vaktavyatayā tatra
tatrāṃtaḥkaraṇasya gamane biṃbabhedā tatpratibiṃbasyāpi
bhedāvaśyaṃ bhāvena dauṣataulyāt / na cāṃtaḥkaraṇapratibiṃbo jīva iti
pakṣe doṣataulyepyavidyāpratibiṃbo jīvaḥ tasya ca tatra tatra
gatvaramaṃtaḥkaraṇaṃ jalāśaya vyāpino mahāmeghamaṃḍala
pratibiṃbasya taduparivi-
p. ९७a)
sṛtvarasphītāloka iva tatra viśeṣābhivyaktiheturiti pakṣenāyaṃ doṣaḥ /
aṃtaḥkaraṇavadavidyāyā gatyabhāvena pratibiṃbabhedānāpateriti
vācyaṃ //
māṇyamiti / tathā ca uktarityāpratibiṃbāvachedapakṣayorubhayorapi aṃtaryāmi
brāhmaṇāṃjasyābhāvāṃjasyayostulyatve sati sutarāṃ nīrūpa ityādinā
caitanyapratibiṃbā saṃbhavasya darśitatvātpratibiṃbapakṣaṃtyaktā avacheda
pakṣa evādaraṇīya iti bhāvaḥ / evamavachedapakṣe doṣāṃtaramapi
vakṣyamāṇadoṣataulyādi naiva nirastamityāha / eteneti / svānaṃtargatasyeti /
prāguktayuktiratrānusaṃdheyā svasannihitasyeti viśeṣaṇasyā yamabhiprāyaḥ
yadi sarveṣvaṃtaḥkaraṇeṣu tadanaṃtargatasyāṃḍādrabahirvidyamānasyaiva
caitanyabhāgasyaikasya pratibiṃbassaṃbhavet / tadā biṃbacaitanya
pradeśabhedābhāvāt / pratyaṃtaḥkaraṇaṃ biṃbacaitanya pradeśa bhedena
pratibiṃbabhedāpādanena saṃbhavet / na ca tathā saṃbhavati vyavahitasya
pratibiṃbāyogāt kiṃ tu tatra tatrāṃtaḥkaraṇe sannihitasyaiva caitanya pradeśasya
biṃbatvaṃ vācyaṃ / tataśceha paratra ca pratibiṃbabhedāpādanaṃ yuktamiti /
doṣataulyāditi / kṛtahānākṛtābhyāgamaprasaṃgadoṣataulyādityarthaḥ /
avidyāyāṃ
p. ९७b)
citpratibiṃba īśvaraḥ aṃtaḥkaraṇe citpratibiṃbo jīva iti pūrvapradarśite
saṃkṣepa śārīrakapakṣai doṣa taulyepi vivaraṇādi pakṣe ukta
doṣāprasaktestasyopādeyatvaṃ syāditi śaṃkate / na ceti /
gatvaraṃgamanaśīlaṃ taduparīti jalāśayoparītyarthaḥ / visṛtvareti /
yathā tatra tatra jala pradeśeṣu visṛtvarogamanaśīlo meghachidrebhyo nisṛtaḥ
sphītālokakhaṃḍo mahāmeghamaṃḍala pratibiṃbasya jalāśaya vyāpakasya
viśeṣeṇa sphuraṇahetustathā tatra tatreha paratra ca kartṛtvabhoktṛtvādi
viśeṣābhivyakti heturaṃtaḥkaraṇamiti pakṣa ityarthaḥ / kṛtahānādi doṣābhāve
hetumāha / aṃtaḥkaraṇavaditi //
tathaivāvachedapakṣepyavidyāvachinno jīva ityabhyupagamasaṃbhavāt /
tatrāpyekasya jīvasya kvacitpradeśe kartṛtvaṃ pradeśāṃtare
bhoktatvamityevaṃ kṛtahānākṛtābhyāgamadoṣāpanutaye vastuto
jīvaikyasya śaraṇīkaraṇīyatvena tannyāyādaṃtaḥkaraṇopādhipakṣepi
vastutaścaitanyaikasya tadavachedakopādhyaikasya ca tatrābhyupagamena
doṣanirākaraṇasaṃbhavācca //
p. ९८a)
yadi pratibiṃbavādināṃtaḥkaraṇapratibiṃbo jīva iti pakṣamuktadoṣataulyena
parityajyāvidyāprabiṃbo jīva iti pakṣaḥ svīkriyate / tadā avacheda vādināpi /
aṃtaḥkaraṇāvachinno jīva iti pakṣaṃ kṛtahānādi doṣayuktaṃ tyaktā
uktadoṣarahitamavidyāvachinno jīva iti matamupādīyata ityāha / tathaiveti / jīva iti /
upalakṣaṇa caitat avidyāyāḥ kalpitatvena vāstava tadabhāvāvachinnaścidātmā
īśvara ityupagamasaṃbhavāccetyapi draṣṭavyaṃ evamavidyāpratibiṃbo jīva iti
pakṣe kṛtahānādidoṣābhāvamupetyatatsāmyamavidyāvachinnasya jīvatvapakṣe
darśitamidānīmaṃtaḥkaraṇāvachedapakṣe kṛtahānādidoṣābhāvaṃ
samarthayitumavidyā pratibiṃbo jīva iti pakṣepi
kṛtahānādidoṣamāśaṃkyapariharati / tatrāpīti / avidyāpratibiṃbo jīva iti
pakṣepītyarthaḥ / kvacit pradeśa iti /
brāhmaṇādi śarīragatāṃtaḥkaraṇāvachinnapradeśa ityarthaḥ / pradeśāṃtara
iti /
devādi śarīra gatāṃtaḥkaraṇāvachinnapradeśa ityarthaḥ / vastuta iti /
pradeśabhede satyapi iha paratra ca avidyāpratibiṃbarūpajīvaikyamātreṇa
kṛtahānādi doṣaḥ parihartavyaḥ / pratibiṃba
vādināgatyaṃtarābhāvādityarthaḥ / soyaṃ
parihāraprakāroṃtaṣkaraṇāvachedapakṣepi samāna ityāha /
p. ९८b)
tacchā?yāditi / vastuta iti / iha paratra
cāṃtaṣkaraṇāvachedyacaitanyapradeśabhedepi caitanyasya vastuta ekatvāt / na
kṛtahānādi doṣa ityarthaḥ / nanu vāstava caitanyaikyamātrasya
jīvāṃtarasādhāraṇatvādanyakṛta karmaṇonyasya bhogaprasaṃga ityata āha /
tadavachedaketi /
tatpadaṃ caitanyaparaṃ / tathā caikāṃtaṣkaraṇāvachinna caitanyameko jīvaḥ
aṃtaḥkaraṇāṃtarāvachinnacaitanyamanyo jīva iti svīkārātroktāti prasaṃga iti
bhāvaḥ / asminnavachedapakṣe prāyuktarītyā
vāstavāṃtaṣkaraṇābhāvāvachinna caitanyamīśvaraḥ / kāraṇopādhirīśvara iti
/ śrutyanurodhenāvidyāvachinnacaitanyaṃ vā īśvara iti bodhyaṃ //
na cāvachedapakṣe yathā hyayaṃjyotirātmāvivasvānayo
bhinnābahudhaikonugachan upādhinā kriyate bhedarūpo devaḥ
kṣetreṣvevamajoyamātmā / ata eva copamāsūryakādi vaditi
śrutisūtrābhyāṃ virodhaḥ / aṃbuvadagrahaṇātnuna
tathātvamityudāhṛta sūtrānaṃtarasūtreṇa //
asya pakṣasya śruti sūtrābhyāṃ virodhaṃ śaṃkate / na cāvachedapakṣa iti /
yathā eko vivasvān pātrabhedena bhinnā apo ana
p. ९९a)
gachan vahujalapātreṣu pratibiṃbitassanniti yāvadbahudhābhedarūpaḥ kriyate
aupādhikaṃ nānātvaṃ pratipadyate evaṃ devaḥ svaprakāśa ātmāsvata ekassan
kṣetreṣūpādhiṣu pratibiṃbito bhedarūpaḥ kriyate nānātvaṃ labhyata iti yāvat /
yathā ekasya sūryasya bahuṣūpādhiṣu pratibiṃbitatvaprayukto bheda
evamātmanopi kṣetreṣu pratibiṃbitvata prayuktameva nānātvamiha vivakṣaitamiti
vaktavyamanyathā dṛṣṭāṃta dārṣṭāṃtikayoratulyatvāpatyātayorasāmaṃjasya
prasaṃgā tathā cāvachedapakṣaḥ śrutiviruddha ityarthaḥ / evameka eva tu
bhūtātmābhūte bhūte vyavasthitaḥ / ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jala
caṃdravat rūpaṃ rūpaṃ pratirūpovabhūva jīveśāvābhāsena karotītyādi
śrutayopi caitanyasya pratibiṃbāvagamakatvena draṣṭavyāḥ bhūtānāṃ
brahmādistaṃvaparyaṃtānāmātmāsvarūpabhūtaḥ paraḥ bhūte bhūta iti
vīpsayā ye sarve pratibiṃbopādhayo gṛhyaṃte teṣu pratibiṃbita tayā
vyavasthitassan bahudhā dṛśyate / svatastaśāstrādekadhā dṛśyate / rūpaśabda
upādhiparaḥ / atrāpi viśāsarvopādhisaṃgrahārthā pratirūpaḥ pratibiṃbaḥ
puruṣapratibiṃbe puruṣapratirūpoyamiti prayogadarśanāt /
tritīyādhyāyagatasūtramudāhararati / ata eveti / yataścidātmanaḥ
svābhāvikamekatvaṃ nānātvaṃ caupādhikaṃ śrutiṣu vivakṣitamata eva
tasyaupādhika
p. ९९b)
nānātve jalādiṣu pratibiṃbita sūryādirdṛṣṭāṃtatvena śrutiṣūpādīyata iti
sūtrārthaḥ / rūpaṃ rūpamiti /
śrutau pratirūpaśabdo na pratibiṃbavācakaḥ vāyuryathaikobhavanaṃ praviṣṭo
rūpaṃ rūpapratirūpovabhūvetyādau vyabhicārādataḥ sūryādi
pratibiṃbadṛṣṭāṃta svārasyādeva caitanyapratibiṃbo vaktavyastaṃ
pratibiṃbaṃ svayameva sūtrakṛdākṣipati aṃbuvaditi //
yathā sūryasya rūpavataḥ pratibiṃbodaya yogyaṃ tato viprakṛṣṭadeśaṃ
rūpavajjalaṃ gṛhyate naivaṃ sarvagatasyātmanaḥ pratibiṃbodayayogyaṃ /
kiṃcidasti tato viprakṛṣṭamiti pratibiṃbāsaṃbhavamuktvā
vṛddhihrāsabhāktvamaṃtarbhāvādubhayasāmaṃjasyādevamiti /
tadanaṃtarasūtreṇa yathā jalapratibiṃbitaḥ sūryaujalavṛddhau vardhate
iva jalahrāse hrasatīvajalacalane calatīveti tasyādhyāsikaṃ
jalānurodhivṛddhihrāsādi bhāktaṃ
tathātmanoṃtaṣkaraṇādināvachedenopādhyaṃtarbhāvādādhyāsikaṃ
tadanurodhi vṛddhihrādi bhāktamityevaṃ dṛṣṭāṃtadārṣṭāṃtikayoḥ
p. १००a)
sāmaṃjasyādavirodhaḥ iti svayaṃ sūtrakṛtaivāvachedapakṣe
tayostātparya kathanāt //
sūtre dṛṣṭāṃtabhāgasyārthamāha / yatheti / pratibiṃbodaya yogyatvaṃ
svachatvaṃ / upādhyaṃtargatasya na tatra pratibiṃba ityāśayenāha / tata iti /
biṃbabhūtasūryāpekṣayetyarthaḥ / dārṣṭāṃtikabhāgaṃ vyācaṣṭe / naivamiti /
na tathātvaṃ cidātmanaḥ pratibiṃbita sūryādi tulyatvaṃ nāsti kutaḥ / agrahaṇāt
aṃtaḥkaraṇāderātmapratibiṃbodaya yogyatvenāgrahaṇāt /
nahyaṃtaḥkaraṇamātmāpekṣayā viprakṛṣṭadeśavatsarvagatatvādātmanaḥ
nāpi tadudbhūtarūpavadanaṃgīkārāt / cidātmanopi sūryādivadbiṃbatva
yogyatvenāgrahaṇācca / tasya nīrūpadravyatvātasmātpratibiṃbita sūrya
cidātmanordṛṣṭyāṃtadārṣṭāṃtikabhāvānupapatiriti / tu śabdārthaḥ /
dṛṣṭāṃtadārṣṭāṃtikayoḥ pratibiṃbitatvāṃśena sāmyābhāvepi na
tadbhāvavirodhostīti vivakṣitāṃśena sāmyasyā tatrāpi saṃbhavāt / na hi
tayossarvasāmyaṃ kvacidapi saṃbhavati / tathā sati dṛṣṭāṃtadārṣṭāṃtika
bhāvochedaprasaṃgādityabhipretyavivakṣitāṃśasāmyaṃ sūtrakṛddarśayati /
vṛddhihrāseti / tadanaṃtaretyatra tatpadamaṃbuvaditi sūtraparaṃ sūtraṃ
vyācaṣṭe yatheti ādhyātmikamiti bhrāṃtisiddhamityarthaḥ / tatheti / cidātmano
buddhyādyavachinnatayā buddhyādyupādhāvaṃtarbhāvāt / gajādi
p. १००b)
śarīreṃtaṣkaraṇavṛddhau cidātmā varddhate ivamaśakādi
śarīreṃtaṣkaraṇahrāse hrasata iva taccalane calata iva tadbhede bhinna iva ca bhāti /
tathā ca śrutiḥ dhyāyatī valelāyati veti / buddhau
dhyāyaṃtyāmātmādhyāyatīvatasyāṃcalaṃtyāmātmā calatīva na tu vastuto
dhyāṃyati calati vetyarthaḥ / evamadhyāsa
siddhamaṃtaṣkaraṇānurodhivṛddhyādi matvamātmanotra vivakṣitaṃ
sāmyamityarthaḥ / tayoriti / caitanyasya pratibiṃbitatva gamaka śruti
tanmūlakasūtrayoḥ pūrvamudāhṛtayorityarthaḥ //
ghaṭa saṃvṛtamākāśaṃnīyamāne yathā ghaṭe
ghaṭonīyetanākāśaṃ tadvajjīvo nabhopamaḥ
avachedapakṣe na kevalaṃ śrutisūtravirodhābhāva eva kiṃtu śruti
sūtrānugrahopyastītyāha / ghaṭasaṃvṛtamiti / ghaṭasaṃvṛtaṃ
ghaṭāvachinnamākāśaṃ prasiddhamasti tacca ghaṭe nīyamānepi na nīyate yathā
yaṃ dṛṣṭāṃtaḥ / tadvajjīvo nabhopamaḥ nabhasaḥ tulyaḥ etaduktaṃ bhavati /
jīvasya nabho yamaśabdena ghaṭasaṃvṛtākāśatulyatvamabhidadhatā avachinna
caitanyarūpatvamaktamiti / evaṃ praveśa śrutirapi cidātmano
budhyādyavachedakatameva dṛṣṭatvādi dharmalābhaṃ darśayati / na
pratibiṃbabhāvakṛtaṃ / tathāhi / sa eṣa iha praviṣṭa ānakhāgrebhya ityupakramya
p. १०१a)
prāṇanneva prāṇoṃ nāma bhavati vadan vāk paśyan cakṣuḥ śṛṇvan śrotraṃ
manvāno mana iti puruṣa vidha brāhmaṇe śrūyate ayamarthaḥ sūḥ
sarvavedāṃteṣu prasiddhaḥ eṣaḥ nāmarūpavyākṛrtṛtvena sannihitaḥ iha
kāryakāraṇa saṃghāte nakhāgramavadhīkṛtya praviṣṭaḥ / nanu yathā
devadatasya grahe / sarpasya vā vile praveśaḥ prasiddhaḥ na tathā ātmanaḥ
praveśaḥ kalpayituṃ śakyate / tasya sarvagatatvānnāpi jalāmatreṣu sūyādiriva
pratibiṃbabhāvalakṣaṇaḥ praveśaḥ saṃbhavati / tasya taitirīyakādau
praveśavākyavicārāvasare bhāṣyakāre revanirastatvādataḥ kīdṛśaḥ praveśaḥ
praviṣṭapadena vivakṣita iti jijñāsāyāṃ yathā jale pratibiṃbabhāvena
praviṣṭasya sūryādestaddharmavatayā upalabhyamānatvamasti / evamātmanaḥ
saṃghāte adhiṣṭhānatayā prāk siddhasyaiva prāṇābudhyādi dharmavatayā
upalabhyamānatvameva prakṛte praviṣṭapadena vivakṣitaṃ na tu mukhyaḥ praveśa
iti manvānāśrutiḥ svayameva praviṣṭapadaṃ vyācaṣṭe / prāṇannevetyādinā /
prāṇam prāṇaceṣṭāṃ prāṇopādhi dvārā kurvan prāṇasya prāṇamityādi
śrutau dvitīya prāṇapadavācyo bhavati / vadan vāgindriya vyāpāraṃ kurvan
vāco hi vācamityādi śrutau dvitīya vāk śabdavācyo bhavati / rūpaṃ paśyan
rūpagocara cākṣuṣavṛtamaṃtaṣkaraṇatādātmyāpatyākurvan cakṣuṣā
cakṣurityādi śrutau dvitīya cakṣuśśabdavācyo bhavati śṛṇan śabdagocarāṃ
śrotrakaraṇikāṃ
p. १०१b)
vṛttimaṃteṣkaraṇa tādātmyāpatyaiva kurvan śrotrasya śrotramityādi śrutvau
dvitīya śrotraśabdavācyo bhavati manvāno mananarūpāṃ cakṣurādi
nirapekṣāṃ vṛtiṃ kurvan manaso mana ityādi śrutau dvitīya manaḥ śabdavācyo
bhavati cakṣurādi vyāpāra grahaṇaṃ kāryakāraṇasaṃghāta
vyāpāramātrasyopralakṣaṇaṃ //
aṃśo nānāvyapadeśāditi śruti sutrābhyāmavacheda pakṣasyaiva
parigrahācca //
saṃghāta dharmāṇāṃ
sarveṣāmātmanyupalabhyamānatvānnanvevamapyavacheda pakṣasya
dvitīyādhyāya gatena ābhāsa eva ceti sūtreṇa tadbhāṣyeṇa ca virodho
durvārastayoścaitanya pratibiṃbasya svayamuktatvāt / sūtrārthastu / ābhāsa eva
jīvaḥ paramātmanaḥ pratibiṃba eva na nirupādhikaḥ paramātmaiva jīvaḥ / nāpi
nyāyamata iva paramātmanassakāśādatyaṃtabhinnaḥ tatvamasyādyabheda
śrutivirodhāt / pratibiṃbasya vastuto biṃbābhinnatvena nābhāsatva pakṣe ukta
śrutivirodha iti ca śabdārtha iti / cenu / udāhṛta sūtratadbhāṣyayorukta
pratibiṃbapakṣasya bhoktāpateravibhāgaścetsyālokavaditi sūtrokta
siddhaṃtavanmatāṃtaratvopapaterna ca tathā kalpane kiṃ vinigamakamiti vācyaṃ
tṛtīyādhyāye svayaṃ sūtrakṛtaiva nyāya pūrvakaṃ kṛtasya caitanya pratibiṃba
nirāsasya niyāmakatvādābhāsasūtre ca jīvasya
p. १०२a)
pratibiṃbatve upapatyāderanupanyāsācca bhoktāpati sūtrasyāyamarthaḥ /
sarvakhalvidaṃ brahmeti śrutyāprapaṃcasya brahmābhedaḥ pratipādyate / ahaṃ
brahmāsmīti śrutyā ahaṃśabdārthabhūtabhoktṛvargasya ca brahmābhedaḥ /
pratipādyate / tathā ca śruti dvayānusāreṇa bhoktṛbhogya prapaṃcayoreka
brahmābhedasvīkāre bhogya prapaṃcasya bhoktāpaterbhoktabhedāpaterevaṃ
bhokturapi bhogyābhedāpatereka brahmābhinnayostayoḥ
parasparamapyabhedāvaśyaṃ bhāvānnaceṣṭāpatistathā satya vibhāgaḥ
prasajyeta bhoktṛbhogyayorvibhāgabodhakapratyakṣādi virodhaḥ prasajyeteti
ceducyate / śruti siddhaṃ bhoktṛbhogyayoreka brahmābhinnatvaṃ tayoḥ
pratyakṣādi siddhaṃ parasparaṃ vibhaktatvaṃ cetyubhayaṃ
lokavatsyādupapadyate / yathāloke / ekasamudravikārāṇāṃ
phenabudbudataraṃgāṇāmeka samudrābhinnatvaṃ pariṇāmānāṃ
pariṇāmyabhedasyānubhava siddhatvāt / teṣāmeva phenādīnāṃ parasparaṃ
bhinnatvaṃ cāsti
bhedasyānubhavasiddhatvādevamekabrahmapariṇāmayorbhoktṛbhogyayoreka-
brahmābhinnatvaṃ parasparaṃ bhinnatvaṃ copapadyata iti na advaita śrutīnāṃ
pratyakṣādi virodha prasaktirityayaṃ ca virodhaparihāro na siddhāṃta saṃmataḥ
kūṭastha nityasya brahmaṇaḥ pariṇāmitvānupagamāt / kiṃ tu
matāṃtarābhiprāyeṇeti bhāṣyādiṣu ghaṃṭāghoṣaḥ tathā prakṛtepīti
saṃkṣepaḥ / aṃśa iti / jīva īśvarasyāṃśaḥ kutaḥ nānāvyapadeśāt /
p. १०२b)
ya ātmānamaṃtaroyamayatītyādi śrutiṣu / niyamyaniyāmakabhāvādīnāṃ
jīveśvarayornānātvasya bhedasya vyapadeśāditi sūtrabhāgasyākṣarārthaḥ
atrāṃśatvaṃ jīvacaitanyasya ghaṭākāśavadaṃtaḥkaraṇāvachinnatva rūpaṃ
vivakṣitaṃ na tu mukhyāmaṃśatvaṃ / niravayavasya brahmaṇo mukhyāṃśā
saṃbhavāditi tadadhikaraṇabhāṣye sphuṭamiti bhāvaḥ //
tasmātsarvagatasya caitanyasyāṃtaṣkaraṇādināvacchedovaśyaṃ-
bhāvītyāvaśyakatvādavachedo jīva iti pakṣaṃ rocayaṃte / apare tu na
pratibiṃbonāpyavachedo jīvaḥ kiṃ tu
kauṃteyasyaivarādheyatvavadavikṛtasya brahmaṇa evāvidyayājīvabhāvaḥ
//
avacheda pakṣasamarthanamupasaṃharati / tasmāditi / pratibiṃbā saṃbhavāt /
avachedapakṣe virodhābhāvātsādhaka satvāccetyarthaḥ / avachedā caitanyasya
pratibiṃbapakṣepi sammatatayā ubhayasaṃpratipannasya tasyaiva jīvatvādi
kalpanaṃ yuktaṃ lāghavādityāśayenāha / avachedovaśyaṃbhāvīti / avacheda
iti / aṃtaḥkaraṇāvachinno jīvaḥ jīvagrahaṇamupalakṣaṇaṃ / avidyāvachinna
īśvaraḥ kāryopādhirayaṃ jīvaḥ kāraṇopādhirīśvara iti
śruterjīveśāvābhāsena karoti māyā ca vidyā ca svayameva bhavatīti śrutau ca
ābhāsa
p. १०३a)
padamavachinnaparaṃ pratibiṃbāse bhavasyoktatvāt / māyā padaṃ ca
prathamopātajīvopādhibhūtāṃtaḥkaraṇaparaṃ kāryopādhirayaṃ jīva iti
śrutereva / māyāpadopātāṃtaṣkaraṇasya ca mūla prakṛtyātmakatvaṃ
prakṛtivikāra bhāvaprayuktaṃ / pūrvamanavachinnasyeśvaratvoktistṛpti
dīpavacanānusāreṇābhāvāvachinnasyeśvaratvoktiśca saṃbhavamātreṇa na tu
tātparya taṣkāraṇopādhirīśvara iti śruti virodhāt / anavachinnasya
īśvaratvapakṣe tu tasyopādhyabhāvena
sarvajñānakartṛtvāderasaṃbhavāccābhāvasya īśvaropādhitvapakṣapi
samānoyaṃ doṣaḥ māyā vidyā vyākṛtā śaktyakṣarākāśādi śabdita
bhāvarūpopādheriva tasya sarvajñatvādi prayojakatvā yogāt / ata eva
vākyavṛtau bhagavatpādaissarvajñatvādi prayojakopādhitvamavidyāyā
darśitammāyopādhirjagadyonissarvajñatvādi lakṣaṇa itīti bhāvaḥ / atha ka
īśvaraḥ kaśca jīva iti praśne prativacanatvena matāṃtaramutthāpayati / apare tviti
/ kastarhi jīva iti pṛchati / kiṃtviti / dṛṣṭāṃta pūrvakaṃ brahmaiva jīva
ityutaramāha / kauṃteyasyaiveti / kuṃtīkumārasyaiva na tu
tatpratibiṃbāderityevaṃkārārthaḥ / rādhāyā apatye rādheyastasya
bhāvastatvaṃ tadvadityarthaḥ / kiṃtvavikṛtasyaiveti saṃbaṃdhaḥ /
avachedapratibiṃbabhāvarahitasyetyarthaḥ / tatra bhāṣya vārtika sammatiṃ
hetutvena darśayati / vyādhetyādinā / yathārājakule jātaḥ karṇo janmaprabhṛti
vyādhākula eva saṃvardhitastajjātīyaissahavāsādi
janikṣabhrāṃtilakṣaṇāvidyayā svātmānaṃ rādheyaṃ manyate na tu
svatassiddhamapi
p. १०३b)
kauṃteyatvamanubhavati tataśca //
vyādhakulasaṃvardhitarājakumāra dṛṣṭāṃtena brahmaiva svāvidyayā
saṃsarati svavidyayā vimucyata iti bṛhadāraṇyakabhāṣye pratipādanāt /
rājasūnoḥ smṛti prāptau vyādhabhāvo nivartate / yathaivamātmanojñasya
tatvamasyādi vākyata iti vārtikokteśca evaṃ ca svāvidyayā
jīvabhāvāpannasyaiva brahmaṇaḥ sarvaprapaṃca kālyatvādīśvaropi
sahasarvajñatvādi dharmaiḥ svamopalabdha devatāvajjīva kalpita
ityācakṣate //
kauṃteyatva prayuktācchreyasassakāśātpracyutaḥ sarvatra
nānāvidhaśāpāvamānādi lakṣaṇaṃ bahuvidhaduḥkhaṃ prāptavān / sa ca
kadācidbhagavatā vivasvatākarṇakauṃteyositvaṃ narādheya ityupadeśaṃ
kurvatāsmārita nijarūpassan / tayā smṛtyāvyādhatvarādheyatvāderavidyā kva
tasya nivṛtau satyāṃ vyādheyatvarādheyatvakṛtaṃ nānāvidhaduḥkha tyaktā
kauṃteyatva smṛti prayukta śreyaḥ prāptavān / tathā brahmāpyanādi siddhayā
svāvidyayā āvṛtanijarūpaṃ sajjīvabhāvaṃ prāpyasvataḥ
siddhānnityaniratiśayānaṃda svarūpātpracyutaṃ bhavati /
p. १०४a)
tataśca saṃsarati evaṃ saṃsaradbrahma kadācit svapnadaśāyāmiva
svāvidyākalpitena guruṇāśāstreṇa cotpāditayā sugocara vidyayā jīvabhāvādi
prayojakā vidyānivṛtau mucyatetitya siddha niratiśayānaṃdamanubhavati svarūpa
caitanyenaiveti bhāṣyārthaḥ / ajñasyeti / ajñānāvṛtanijasvarūpasyetyarthaḥ /
tatvamasyādīti gurupadiṣṭatatvamasyādi vākyajanyajñānenājñānanivṛtau
jīvabhāva ātmano nivartata ityarthaḥ / evaṃ jīvaṃ nirūpya īśvaraṃ nirūpayati /
evaṃ ceti / bhāṣyavārtika paryālocanayā pratibiṃbabhāvādi rahitasya
pūrṇabrahmaṇa eva jīvatve siddhe satītyarthaḥ / īśvaropi sarvajñatvādi
dharmaissahajīva kalpita iti saṃbaṃdhaḥ / yathokta jīvasyaiveśvra kalpakatve
hetumāha / svāvidyayetyādinā / anyasya kalpakasyābhāvāditi
tātparyakamavadhāraṇaṃ jīvasyeśvara kalpakatve dṛṣṭāṃtamāha / svapneti
yathā svapne svapnadraṣṭā jīva eva parāṃ devatāṃ sarvajñatvādi
dharmaissahitāṃ kalpayati kalpayitvā ca tāmaharnniśamupāste / tadupāsanayā
cābhyudaya niśreya salakṣaṇaṃ phalaṃ labhate / evaṃ jāgaraṇepīti
dṛṣṭāṃtāderabhiprāyaḥ //
athāyaṃ jīva ekara?tānekaḥ anupadokta pakṣāvalaṃbinaḥ kecidāhuḥ /
ekojīvastena caikameva śarīraṃ sajīvamanyāni svapnadṛṣṭa śarīrāṇīva
nirjīvāni tadajñāna
p. १०४b)
kalpitaṃ sarvaṃ jagat / tasya svapnadarśanavadyāvadavidyaṃ
sarvovyavyahāraḥ / baddhamuktavyavasthāpi nāsti jīvasyaika tvāt /
śukamuktyādikamapi svāpnapuruṣāṃtaramuktyādikamiva kalpitaṃ //
jīveśvaranirūpaṇa prasaṃgena vicārāṃtaramārabhate / anupadokteti / brahmaiva
svāvidyayā saṃsarati svavidyayāmucyata ityādi graṃthoktetyarthaḥ / eka iti
brahmaṇa ekatvā tatra ca avacheda pratibiṃbabhāvayoranaṃgīkārāccetyarthaḥ /
nanu jīvaikye tenaikameva śarīraṃ sajīvaṃ syānna
sarvaśarīrāṇītyāśaṃkāmiṣṭyāpatyāpariharati / tena ceti / nanu yathā
ekaśarīre hitaprāmiparihārārthaspaṃdanarūpā ceṣṭā dṛśyate / tathā
sarvaśarīreṣu dṛśyate / tathā ca kathamekameva śarīraṃ sajīvaṃ tatrāha /
anyānīti / yathā svapna daśāyāṃ svapna dṛṣṭraśśarīramekameva sajīvaṃ
svapnadraṣṭrā dṛṣṭānyanyāni śarīrāṇī ceṣṭāviśeṣavatayā
dṛśyamānānyapi śajīvāni na bhavaṃti tathā jagaraṇepīti draṣṭavyaṃ / nanu
svāpnasya jagataḥ kalpikā tāvannidrā anvaya vyatireka siddhā yathā vartatena
tathā jāgrat prapaṃcasya kalpakamansayavyatireka siddhaṃ / kiṃcidastīti /
jagatsatyamevasyānnetyāha / tadajñāteti / jīvājñānetyarthaḥ / ajñānasya
jagatkulyakatvaṃ śāstrasiddhamiti bhāvaḥ /
p. १०५a)
nanu sarvavyavahārasya svapnavyavahāravatkalpitatve tadvadeva sahasā
vyavahāralopaḥ / prasajjyena tathā ca vidyānarthakyamiti netyāha / tasyeti /
jīvasyetyarthaḥ / yāvannidrākṣayaṃ svapnavyavahārānuvṛtivat / vidyayā
yāvadavidyānivṛti sarvavyavahārānuvṛtiryujyata iti na vidyāvaiphalya sa
vidyānivṛtyarthamayekṣi tatvāditi bhāvaḥ / nanu jīivaikāmate eko jīvo baddhaḥ
anyojīvo mukta iti vyavasthā śukādi śukti pratipādaka śāstrasiddhā na
syādityāśaṃkya iṣṭāpatirityāha vaddheit / yathā svapnādutthitaḥ svapna
bhrāṃti siddhāṃ puruṣāṃtara muktiṃ paraṃ pratibodhayati / tathā jīvabhrāṃti
siddhāṃśukādi muktitaṃ pratyeva bodhayati śravaṇādi pravṛtyupayogitayeti
bhāvaḥ //
atra ca saṃbhāvita sakalaśaṃkāthaṃkakṣālanaṃ svapnadṛṣṭāṃta salila
dhārayaiva kartavyamiti / anyetvasminneka śarīraika jīvavāde manaḥ
pratyayamalabhamānā adhikaṃ tu bhedanirdeśāt lokavatu
līlākaivalyamityādi sūtrairjīvādhika īśvara eva jagataḥ sṛṣṭā na
jīvastasyāptakāmatvena prayojanābhāvepi kevalaṃ / līlayaiva jagataḥ
sṛṣṭirityādi
p. १०५b)
pratipādayadbhirvirodhaṃ ca manyamānāhiraṇyagarbha eko //
nanu jīvaikyamate vidyopadeṣṭuranyasyābhāvādvidyodayo na syājjīveśvara
vibhāgābhāvena jīvasyeśvaropāsanādi vyavahāraśca nasyādityāśaṃkyāha /
atra ceti / yathā svapnadaśāyāṃ svapna dṛṣka?kaṃcidgurumīśvaraṃ ca
kalpayitvā tāvupāste tābhyāṃ ca vidyādikaṃ labhate tadvaditi bhāvaḥ
ekajīvavāda evamatāṃtaramāha / anyetviti / ekaśarīreti / ekameva śarīraṃ
sajīvaṃ yasminnaika jīvavāde sa tathoktaḥ / manaḥ pratyayamiti / manaso
viśvāsaṃprāmāṇikatva niścayamityarthaḥ / ekameva śarīraṃ sajīvaṃ
śarīrāṃtarāṇi nirjīvānītyatra vinigamakābhāvānna ca jīvaikyaṃ
vinigamakamiti vācyaṃ / ekopi jīvaḥ kasmin śarīre vartata ityatra vinigamakasya
vaktumaśakyatvāditi bhāvaḥ / adhikaṃ tviti jīvābhinna īśvare vedāṃtānāṃ
prathamādhyāye nirūpitaḥ samanvayo na ghaṭate / tathā satīśvara
gatajagatsraṣṭṛtvāderjīvadharmatvaprasaṃgā / tathā cānubhavavirodha iti
pūrvapakṣa nirāsārthastu śabdaḥ / adhikaṃ jīvādupādhitobhinnaṃ
brahmajagatsraṣṭṛtva sarvajñatvādi guṇakamabhyupagamyate / ato na
brahmadharmāṇāṃ jīve prasaktiraupādhikabhedasyāpi
dharmavyavasthāpakatayā lokasiddhatvāt / kalpita bhedāṃgīkāre
p. १०६a)
hetumāha / bhedanirdeśāditi / ya ātmani tiṣṭatrātmānamaṃtaroyamayatītyādau
niyamyaniyāmaka bhāvādīnāṃ bhedanirdeśāditi sūtrārthaḥ / lokavaditi /
sūtraṃ pūrvameva vyākhyātaṃ / atrādi padena anupapatestu na śārīra ityādi /
sūtraṃ gṛhyate mano mayatvādi guṇako na śārīrastasmin
sarvakarmatvādīnāmanupapatereveti sūtrārthaḥ virodhaṃ ceti /
jīvātirikteśvarābhāvavādesmin jagatsṛṣṭyādi samarthasya vyāvahārika
bhedavata īśvara //
brahmapratibiṃbomukhyo jīvaḥ anye tu tatpratibiṃba bhūtāścitra
likhitamanuṣyadehārpita paṭābhāsakalpā jīvābhāsāḥ saṃsārādi
bhāja iti saviśeṣāneka śarīraika jīvavādamātiṣṭhaṃte / apare tu
hiraṇyagarbhasya pratikalpaṃ bhedena kasya hiraṇyagarbhasya mukhyaṃ
jīvatvamityatra niyāmakaṃ nāstīti manyamānā / eka eva jīvo viśeṣeṇa
sarvaṃ śarīramadhitiṣṭhati / na caivaṃ śarīrāvayavabheda iva
śarīrabhedepi paraspara sukhādyanusaṃdhānaprasaṃgaḥ //
syāstitvajagatsraṣṭṛtva sarvātmakatvādi guṇapratipādakaiḥ
p. १०६b)
sūtrairvirodhamityarthaḥ / brahmapratibiṃba iti / anena biṃbabhūtaṃ
brahmajīvādadhikamīśvararūpamasminmatesti atonodāhṛta sūtravirodha iti
sūcitaṃ / taditi / brahmapratibiṃbabhūta hiraṇyagarbhasya bhautika
jagatsraṣṭṛtayākāraṇopādhikatayā ca mukhya jīvasya pratibiṃbabhūtā anye
jīvājīvābhāsāḥ tadvatsṛṣṭyādi sāmarthyābhāvādityarthaḥ / kalpā iti tulyā
ityarthaḥ / saṃsārādi bhāja iti / anena yathā hiraṇyagarbhaśarīraṃ mukhyajīvena
sajīvaṃ tathā inarāṇyapi śarīrāṇijīvābhāsaissajīvānīti pūrvamatāt /
viśeṣaḥ sūcitaḥ atrādi padaṃ mukti saṃgrahārthaṃ jībhāsānāṃ muktiśca
svabiṃbabhūta hiraṇyagarbhaprāptiḥ krameṇa ca śuddhabrahmaprāptiriti
maṃtavyaṃ / sa viśeṣeti / sa viśeṣāṇi sa jīvāni anekaśarīrāṇi
yasminnekajīvavāde sa tathā ātiṣṭhaṃte / aṃgīkurvaṃtītyarthaḥ /
atrāpyasvarasaṃvadannekajīvavādamevāha / aparetviti / eka eveti / avidyāyāṃ
brahmapratibiṃbarūpo jīvastāvadeka avidyāyā ekatvāt sa eva ca sarvaṃ
śarīraṃ svabhogādyarthamadhitiṣṭhati natva vidyāyāṃ brahmapratibimbo
hiraṇyagarbha śarīrasadhitiṣṭhati anyāni tu śarīrāṇi tatpratibiṃbābhāsā
adhitiṣṭhaṃti / kutaḥ itara jīvānāṃ
p. १०७a)
tatpratibiṃbatve mānābhāvādityeva kārārthaḥ / aviśeṣeṇeti /
mukhyāmukhyavibhāgaṃ vinetyarthaḥ / jīvabhede hi sati kaścinmukhyo jīvaḥ
kaściccāmukhyo jīvābhāsa iti vibhāgaḥ saṃbhavet / natve tadasti /
tasyaikatvābhyupagamāditi bhāvaḥ / nanu devadattasya śiraḥ
pāṇipādānadhitiṣṭhita ekasya yathāśirasi me vedanā pāde me
sukhamityādyanusaṃdhānaṃ dṛśyate / evamekasyaiva jīvasya
sarvaśarīrādhiṣṭātṛtve mama devadattaśarīre mukhaṃ yajñadatanāmaka śarīre
duḥkhamityādi rūpeṇa sarvasya sarvatrānusaṃdhāna prasaṃga iti śaṃkate / na
cevamiti //
janmāṃtarīya sukhādyanusaṃdhānādarśanena śarīrabhedasya
tadananusaṃdhāna prayojakatva kḷpteḥ yoginastakāya vyūha
sukhādyanusaṃdhānaṃ vyavahitārtha
grahaṇavadyogaprabhāvanivadhenamiti na
tadudāharaṇamityaviśeṣānekaśarīraikajīvavādaṃ rocayaṃte /
itaretvatrāpi vaddhamuktavyavasthābhāvasya tulyatvena tadyoyo devānāṃ
pratyabudhyata sa eva tadabhavadityādi śruteḥ pratiṣedhāditi cet //
p. १०७b)
śarīrabhedasyānanusaṃdhāna prayojakatvābhyupagamānnoktāti prasaṃgaḥ / na
ca tatra mānābhāvaśśaṃkanīyaḥ jīvasyātīta śarīreṣu vartamāna śarīre
caikatvepi janmāṃtarīya sasvādyanusaṃdhānādarśanena tadbhedasya
tatprayojakatāyāḥ saṃpratipannatvāditi pariharati janmāṃtarīyeti / nanu yogino
dehabhede satyapyanusaṃdhānadarśanāt / vyabhicāra ityata āha / yoginastviti /
asmadādi vai lakṣyārthakastu śabdastaddarśayati / kāyeti / na hyasmadādīnāṃ
vyavahitārtha sākṣātkārosti tatprayojakā dṛṣṭaviśeṣābhāvā tathā ca
śarīrabhedamātraṃ na tatprayojakaṃ / kiṃ tu adṛṣṭaviśeṣā saha kṛta
śarīrabhedo nanu saṃdhāna prayojaka iti na yogyanusaṃdhānasthale vyabhicāra iti
bhāvaḥ / yogadaṃ yogajā dṛṣṭaparaṃ / aviśeṣeṇādhiṣṭhitānyaneka śarīrāṇi
yasminnekajīva vāde saḥ tathetyarthaḥ / aneka jīvavādamutthāpayati / itaretiti /
atrāpīti / avyavahitamatepītyarthaḥ / yadyeka jīvavāde vyavasthāna sidhyati tataḥ
ko doṣa ityāśaṃkya śruti smṛti bhāṣyāṇāmanāṃjasyaṃ doṣa ityāha /
tadyoya iti / devānāmmadhyeyo yo devaḥ tadbrahmapratyabudhyatasākṣātkṛtavān
sa eva tadbrahmābhavat / nānyobrahmabodha rahitaḥ viduṣo muktatvamaviduṣo
vaddhatvaṃ ca pratipādayaṃtyāśrutyābaṃdha
p. १०८a)
mukti vyavasthā darśitā / ādipadena ajāmekāmiti śrutirbaṃdhamukti vyavasthā
pratipādakatvena bhāṣyakārādibhiraṃgīkṛtā gṛhyate śrutigrahaṇaṃ yadgatvā
na nivartaṃte taddhāmaparamaṃ mametyādi spṛtīnāsupalakṣaṇaṃ /
pratiṣedhāditi / idaṃ pūrvapakṣasūtraṃ / bṛhadāraṇyake kāṇvaśākhāyāṃ
na tasya prāṇā utkrāmaṃtīti vākyena / parabrahmatatvavidaḥ / prāṇotkrāṃti
pratiṣedhā tasya gatyukāṃtīnastaḥ / utkrāṃti pūrvakatvāt gateriti cediti
siddhāṃti śaṃkābhāgārthaḥ //
na śārīrādityadhikaraṇe baddhamuktatvapratipādaka bhāṣyasya
ghanāṃjasyamityaparituṣyaṃtoṃtaṣkaraṇādīnāṃ
jīvopādhitvātyupagamenānekajīvavādamāśritya
baddhamuktavyavasthāṃ pratipadyaṃte / tiṣu kecidevamāhuḥ //
pūrvapakṣītāṃ dūṣayati / na śārīrāditi / bṛhadāraṇyaka eva mādhyaṃdina
śākhyāyāṃ samānaprakaraṇe brahmavidaṃ śārīraṃ prakṛtya na tasmāt
prāṇā utkrāmaṃtīti vākyaṃ pavyate / atra tacchabdena prakṛtaḥ śārīro
gṛhyatena śarīraṃ / tasya śarīrāpekṣayā pradhānatvā tathā ca na tasmāditi
vākyena śārīrājjīvāt prāṇānāsutkumaṇaṃ
p. १०८b)
niṣidhyate / na śarīrādataśśarīrādutkramaṇaṃ viduṣopyastīti tasyāpi
gatyutkrāṃtista eva na tasya prāṇā iti kāṇvavākyasyāpi / tasya viduṣaḥ
prāṇāśśārīrātrotkrāmaṃti kiṃ tu tena sahaiva brahmalokaṃ gachaṃtītyartho
bodhyaḥ / nāṃtasyamiti / āṃtasyābhāvaḥ upapannatvābhāva ityarthaḥ /
aṃtaṣkaraṇādīnāmiti / na ca nānājīvavādepi brahmaiva svāvidyayā saṃsarati
svavidyayāmucyata ityarthe / na bṛhadāraṇyaka bhāṣye pratipāditena virodhastulya
iti vācyaṃ / tadbhāṣya pratipādanasya brahmaiva
svāvidyayānānāṃtaṣkaraṇarūpeṇa pariṇatayā nānājīva bhāvaṃ
prāpyasaṃsarati / svavidyayā krameṇa mucyata ityabhiprāyakatvopapateḥ /
śrutismṛtyupodvalita śukādi mukti pratipādakabhāṣyasya brahmaiva svāvidyayā
saṃsaratīti bhāṣyamātrasvārasya manusṛtyā nyatthyānayanāyogāt / na
codāhṛta śrutismṛti bhāṣyāṇāṃ brahmātmaikatva paratvena nanājīva vāde /
tātparthā bhāvāt / tebhyo jīvanānātvaṃ na sidhyatīti vācyaṃ / ekajīvavādepi
tātparyābhāvasya tulyatvānna ca jīvatvopādhibhūtāyā avidyāyā
ekatvājjīvaikyasidhiriti vācyaṃ / udāhṛta śruti
bhāṣyānurodhenāvidyānānātvābhyupagama saṃbhavāt / tadekatva
śrutyādīnāṃ jātyamiprāyakatvopapateḥ / avidyāyāḥ ekaṃ tvapi
kāryopādhirayaṃ jīva iti śrutyanusāreṇāṃtaṣkaraṇānāmeva
p. १०९a)
jīvatvopādhitvopagamasaṃbhavācceti bhāvaḥ / nānājīvavāde matabhedena
baṃdhamuktivyavasthāmupapādayitumārabhate / teṣviti / nānājīvavādiṣu
madhya ityarthaḥ keciditi //
yadyapi śuddhabrahmāśrayaviṣayamekamevājñānaṃ tatrāśa eva ca
mokṣastathāpi jīvanmuktāvajñānaleśātu vṛtyabhyupagamenājñānasya
sāṃśatvā tadeva kvacidupādhau brahmāvagamotpattāvaṃśenaṃ
nivartate upādhyaṃtareṣu yathā pūrvamaṃśāṃtareranuvartata iti anye tu
//
nanu nānājīvavādepi jīvasyāṃtaṣkaraṇopādhikatvapakṣe mūlājñānasya
ekatvena śukādi tatvajñānenaiva tasya nivṛtatvādidānī saṃsārānupalabdhi
prasaṃga ityāśayena śaṃkate / yathapīti / śuddhabrahmā śrayeti /
jīveśvarayorviśiṣṭarūpayorajñānāśrayatvaṃ na saṃbhavati / tayoḥ kalpitatvā
tathā ca śuddhasyaivāvṛtatvarūpaṃ viṣayatvaṃ natvīśvarasyāpi tasya
jīvāṃtaravadaupādhika bhedādevānupalabdhi siddhau jīvān
pratīśvarasyājñānāvṛtatvarūpaviṣayatva kalpanasya vyarthatvāditi bhāvaḥ /
ekameveti / ajāmekāṃmāyāṃ
p. १०९b)
tu prakṛtiṃ vidyāt / vibhedajanake jñāna iti śrutismṛtiṣu ekavacana śravaṇena
smṛtilāghavena ca tasyaikatvāvagamāditi bhāvaḥ / tannāśa eva ceti /
bhūyaścāṃte viśvamāyā nivṛtiḥ ajñānenāśamātyaṃtikaṃ gata ityādi
śrutismṛtiṣu sarvānarthamūlājñāna nivṛtermokṣatvāvagamāditi bhāvaḥ /
ekasya tatvajñānena kṛtsnājñānanāśonāṃgī kriyate / yena vyavasthā na syāt
kiṃtu tasya jñānena tatadaṃtaṣkaraṇādi pariṇāmino mūlājñānāṃśasyaiva
nāśa upeyate / na ca tasya sāṃśatve mānābhāva iti vācyaṃ / jīvanmuktau
āvaraṇaśaktimadajñānāṃśasya nāśepi vikṣepaśaktimadajñānāṃśasya
jñānādanivṛtasya yāvadvidehakaivalyamanuvṛtyupagamena tasya
sāṃśatvāvagamāt / tathā cājñānasyānirvacanīyasyānirvacanīyānāmeva
bhāgarūpāṃśānāmanaṃtānāṃ saṃbhavāt / nānādāya baṃdhamukti
vyavasthāsūpayādeti pariharati / tathāpītyādinā / ajñānasatvaṃ
baṃdhastannāśo mokṣaṃ iti mataṃ muktaṃ / idāniṃ
caitanyasyājñānasaṃbaṃdho baṃdhastadasaṃbaṃdho mokṣaḥ / na tu
tannivṛtirasaṃbaṃdhamātreṇaiva baṃdhanivṛti siddheḥ jñānādajñānanivṛti
pratipādakaśāstrasyāpi tadasaṃbaṃdha eva tātparyopapateranyathā
mūlājñānasya virodhijñānodaye sati tūlapiṃdasya virodhyagni saṃsarga
ivāvaśeṣā
p. ११०a)
saṃbhavena baṃdhamukti vyavasthā śāstrasya jīvanmukti śāstrasya ca
nirālaṃbanatva prasaṃgāditi manyamānānāmmatamāha anyetviti //
yathānyāyaika deśimate bhūtale ghaṭātyaṃtābhāvasya vṛtau
ghaṭasaṃyogābhāvo niyāmaka ityanekeṣu pradeśeṣu tadvatsuse
sṛjyavartamāno ghaṭātyaṃtābhāvaḥ kvacit pradeśa
ghaṭasaṃyomotyatyātudabhāvanivṛtau na saṃsṛjyate / evamajñānasya
caitanye vṛtau mano niyāmakamiti tadupādhinācaitanyapradeśeṣu
saṃsṛjyavartamānamajñānaṃ kvacidbrahmadarśanotyatyābhidyate /
hṛdayagraṃthiviti śrutyuktarītyāmanaso nivṛtau na saṃsṛjyate / anyatra
yathā pūrvamavatiṣṭhate jñānasaṃsargāsaṃsargāveva ca
baṃdhamokṣāvityāhuḥ / apare tu nājñānaṃ śuddhacaitanyāśrayaṃ //
prathamaṃ prakṛtopayogi dṛṣṭāṃtamāha / yatheti / bhūtale / ghaṭonetyanubhava
siddho ghaṭābhāvastraikālikatvābhyupagamāt / ghaṭānānaṃtare
tadadhikaraṇepi bhūtale vartata eva / tathāvaghaṭavatyapi bhūtale ghaṭo nāstīti
p. ११०b)
pramāsyāditi doṣa prasaktau tatparihārāya naiyāyikāḥ kalpayaṃti
ghaṭādhikaraṇe tadatyaṃtā bhāvasya saṃbaṃdhā bhāvena tatra
tatpratīterbhāṃtitvopapate / na ca ghaṭasaṃyogotpateḥ pūrvaṃ bhūtale
saṃbaṃdhavatastasya ghaṭasaṃyogakāle kathaṃ vṛtirūpasaṃvedhābhāva iti
vācyaṃ / pratītyanusāreṇa bhūtalādau ghaṭātyaṃtābhāvavṛtau
ghaṭasaṃyogasya prāgabhāva pradhvaṃsābhāvayoranyatarābhāvo niyāmaka iti
kalpanena ghaṭasaṃyogādhikaraṇa bhūtale ghaṭābhāvasyāsaṃbaṃdhopapateriti
tadetanmataṃ dṛṣṭāṃtī karoti / nyāyaika deśi mata iti / tadvatsviti /
ghaṭasaṃyogābhāvavatsvityarthaḥ / tadupādhineti / mana evopādhistenetyarthaḥ /
kvaciditi / caitanya pradeśa ityarthaḥ / brahmadarśanotpatyāmanaso nivṛtāviti
saṃbaṃdhaḥ / brahmadarśanaṃ manaso nivartakamityatramānamāha bhidyata iti /
hṛdayagraṃthirityatra hṛdayamityaṃtaṣkaraṇaparaṃ taccāṃtaṣkaraṇaṃ
cidātmanyadhyastatayā tatādātmyāpannaṃ sadgraṃthiriva graṃthiḥ / sa ca
brahmadarśane jāte brahmaṇyeva vilīyata iti śrutyarthaḥ / anyatreti /
caitanyapradeśāṃtaraiṣvityarthaḥ / nājñānamiti / śuddhacaitanyasya
vedāṃtaśāstrapratipādyasya nājñānāśrayatvaṃ / tasya vedāṃta vedya vastu
na jānāmītyajñānaviṣayatvenaivānubhavāditi bhāvaḥ //
kiṃ tu jīvāśrayaṃ brahmaviṣayaṃ taccāṃtaṣkaraṇa
p. १११a)
pratibiṃbarūpeṣu sarveṣu jīveṣu vyaktiṣu jātivatpratyeka paryavasāyitayā
vartamānamutpanna vidyaṃ kaṃcityajati naṣṭāṃ vyaktimiva jātiḥ sa eva
mokṣaḥ / anyaṃ yathāpūrvamāśrayatīti vyavasthetyāhaḥ //
jīvā ayamiti / na jānāmītyajñānāśrayatvena jīvasyaivānubhavānna
cājñānasya
svakāryāṃtaṣkaraṇaviśiṣṭacaitanyarūpajīvāśritatvamanupapannamiti vācyaṃ
/ aṃtaṣkaraṇe yatpratibiṃbabhūtaṃ caitanyaṃ tasyaiva jīvatvābhyupagamena
viśiṣṭasya jīvatvānupagamāt / vacāṃtaṣkaraṇasya sāditayā tadgata
pratibiṃbasyāpi sāditvāt / kathaṃ tasyānādyajñānāśrayatvamiti vācyaṃ /
aṃtaṣkaraṇasya svāpādaulaya śravaṇena jāgradādau janmaśravaṇena ca
sāditvāvagamepi tasya sthūlasūkṣmarūpeṇānāditāyāḥ puhustvādivatvasya
satobhivyakti yogāditi sūtre vyavasthāpi tatvādyathā puṃstvastrītvādeḥ
śrukraśroṇitastanādi rūpasya vālyādāvanabhivyaktasya yauvane prādurbhāvane
prādurbhāvaḥ tathā asyāṃtaṣkaraṇasya svāpādāvanabhivyaktatayā sata eva
sthūlāvasthāprāptirūpāyā abhivyakteryuktatvāt asataḥ
śaśaśṛṃgāderutpatyadarśanāditi / sūtrārthaḥ / avidyāyāḥ
p. १११b)
anādi caitanyapratibiṃbāśritatvasya māyāvidyābhedavādanirūpaṇāvasare
samarthitatvāt / pratyeketi dvitva bahutvādivadajñānasya
sarvajīvavyaktipuvyāsajyavṛtitve sarveṣāṃ pratyekamahamajña iti pratyakṣaṃ na
syāt / vyāsajyavṛtidharma pratyakṣasya yāvadāśraya pratyakṣasāpekṣatvena
ekaikasya jīvasya sarvajīva pratyakṣābhāvādityarthaḥ / vastutastu ajñānasya
vyāsajyavṛtitvepi tatprakṣasya nityasākṣirūpatayā
yāvadāśrayapratyakṣānapekṣaṇāt ukta niyamasya janyapratyakṣaviṣayatvāditi
maṃtavyaṃ / kaṃciditi utpannayā vidyayāmanaso nivṛtau tannirūpita
pratibiṃbabhāvasyāpi nivṛtatayā tadviśiṣṭa caitanyarūpavyaktināśāditi
bhāvaḥ / tathā ca śrutirjahātyenāṃ bhuktabhogāmajonya iti
enāmajāśabditāmavidyāṃ jīvena bhuktābhogā yasyāḥ sābhuktabhobhujyata
iti vyutpatyābhogaśabditānāṃ viṣayāṇāmavidyāpariṇāmatvāditi bhāvaḥ /
ajo janmarahitaḥ anyaḥ utpannavidyojīva iti śrutyarthaḥ / sa evetityāga evetyarthaḥ /
anyamiti / ajñamiti bhāvaḥ / tathā ca śrutiḥ ajo hyeko juṣamāṇaunuśeta iti ekaḥ
punarajo vivekarahitaḥ
kāryakāraṇasaghātarūpeṇapariṇatāmavidyāṃjaṣamāṇaḥ sevamānaḥ
tatrāhaṃ mamābhimānavān anuśetetāmanusṛtyaśete vartate
p. ११२a)
na jahātīti yāvat //
itare tu pratijīvamavidyābhedamabhyupagamyaivatadanuvṛtinivṛtibhyāṃ
vaddhamuktavasthāṃ samarthayaṃte / asmin pakṣe kasyāvidyayā
prapaṃcaḥ kṛtostvitvicet / vinigamakābhāvāt sarvāvidyākṛto'nekaṃ
tatvārabdhapaṭatulyaḥ ekasya muktau tadavidyānāśe ekataṃtunāśe
paṭasyeva tatsādhāraṇa prapaṃcasya nāśaḥ tadaiva
vidyamānataṃtvaṃtaraiḥ paṭāṃtarasyevetarāvidyābhiḥ
sakaletarasādhāraṇa prapaṃcāṃtarasyotpādanamityeke //
atrājñānakaṃcijjahāti anyamāśrityaiva tiṣṭhatītyuktyāpi ajñānasaṃbandhā
ceva baṃdhamokṣāvityuktaṃ bhavati / tadukterarthāṃtarāsaṃbhavāt /
ajñānasaṃbandhāsaṃbaṃdhau baṃdhamokṣāviti matadvayamapi tasya
jñānanāśyatvaṃ pratipādaka śrutismṛti bhāṣyādi svārasya viruddhaṃ matvā
tadaviruddhammatamāha / itaretviti / abhyupagamyaiveti / avidyobhedānupagame
tatsatvata
p. ११२b)
nnāśarūpayorbaṃdhamokṣayorupapādayitumaśakyatvānna ca tasyā ekatvepi
aṃśavatvakalpanayātannāśarūpo mokṣaḥ prāgupapādita iti vācyaṃ virodhi
vidyodaye tadavasthānāyogasyāpyuktatvānna jīvanmuktau
talleśānuvṛtyupagamavirodha iti vācyaṃ / avidyānāśepi tatsaṃskārasya yāvat
prārabdha kṣayamanuvartamānasyāvidyāleśatvena
vivakṣitatāyāssadṛṣṭāṃtaṃ vakṣyamāṇatvāditi bhāvaḥ / evaṃ
nānājīvavāde baṃdhamokṣa vyavasthāṃ
bahuprakārāṃmupapādyatadupapādanopayogitayā
prasaktamavidyānānātvamupajīvyākṣepamavatārayati / asminpakṣa iti /
avidyānānātvapakṣa ityarthaḥ / kasyeti / kimekasya jīvasyāvidyayā
prapaṃcāraṃbhaḥ utasarveṣāmavidyābhirnnādyaḥ vinigamanāvirahāt /
tadvitīyaḥ ekāvidyānāśe sarvaprapaṃcanāśāpatyāmukte narajīvānāṃ
prapaṃcānupalabdhi prasaṃgādityākṣepābhiprāyaḥ / dvitīyapakṣe parigṛhya
tatroktānupapatiṃ / pariharati / vinigamakābhāvādityādinā sarvāvidyākṛta iti
sarveṣāṃ jīvānāṃ sarvāvidyāpariṇāma ityarthaḥ / yadvā
sarvāvidyāviṣayīkṛta brahmavivartaḥ / prapaṃca ityarthaḥ / prathama vyākhyāne
dṛṣṭāṃtamāha / anekaṃ tatvārabdheti / sakaletareti / sakalāḥ
samastāmuktajīvāpekṣayāye itare teṣāṃ sādhāraṇa
prapaṃcāṃtarasyetyarthaḥ //
p. ११३a)
tattadajñānakṛtaprātibhāsikarajatavannyāyamate
tattadapekṣābuddhijanyadvitvavacca tattadavidyākṛto viyadādi prapaṃcaḥ
pratipuruṣaṃ bhinnaḥ / śuktirajate tvayā yaddṛṣṭaṃ rajataṃ
tadevamapāpīti vadaikya bhramamātramityanye
jīvāśritādavidyānivahādbhinnāmāyaiveśvarāśritā
prapaṃcakāraṇaṃ
prapaṃcasya sarvāvidyākāryatvepi tadbhedātprapaṃcasyāpi pratipuruṣaṃ bheda
eveti mataṃ sadṛṣṭāṃtamāha / tattaditi / nanu yatra ekadā bahunāṃ śuktau
rajatabhramo bhavati / tatra pratipuruṣamajñānabhedena tatkṛtarajatabhedotra
dṛṣṭāṃtatvena vaktavyaḥ sa ca na saṃbhavati / tatrāpi tāvat
puruṣāṇāmajñānairekasyairajatasyotpati saṃbhavāditi cenna tatra
daivayogādekasya puruṣasya prathamaṃ śuktitvaviśeṣadarśane sati nedarajatamiti
bādhakapratyekṣeṇa sopādānasya rajatasya nāśepi taditareṣāṃ
rajatabhramānuvṛtyārajatabhedasyāvaśyaka tayā dṛṣṭāṃta siddheriti bhāvaḥ /
nyāyamata iti / siddhāṃte tu ekatva vadvitvādikamapi yāvadṛvyabhāvyeva na tu
tatradapekṣābuddhijanyaṃ / anaṃta dvitvādaistadutpatyādīnāṃ ca kalpane
gauravāda
p. ११३b)
pekṣābuddhestadvyaṃjakatvābhyupagamāt / na sadā tat pratyakṣāpatiriti
svīkārāditi bhāvaḥ / nanu tarhi yathā tatadrajataṃ tasya tasyaiva pratyakṣaṃ
nānyasya tathā tattadavidyākalpitaḥ prapaṃcopi tasya tasyaiva pratyakṣaḥ
syānnānyasya tathā ca yaḥ prapaṃcastvayānubhūyate / sa eva
mayāpyanubhūyata iti pratyabhijñāna pratyakṣaṃ na syāditi śaṃkāṃ
dṛṣṭāṃtena pariharati / śukti rajata iti upalakṣaṇametut / yau dvau rāmakṛṣṇau
tvayā dṛṣṭau tāveva mayāpi dṛṣṭāviti pratyabhijñānaṃ nyāyamate dvitva
bhedepi dṛśyate tadvaditi bodhyaviyadādi prapaṃco na jīvāvidyā pariṇāmaḥ /
kiṃ tu jīvāśritāvidyā saṃghādbhinnā māyā sarvajīvān
pratisādhāraṇaviyadādi prapaṃca pariṇāmyupādānamupeyate / ato viyadādi
prapaṃcasyaika tvāt / tadekatva pratītirnnamramamātramiti maṃtadarśayati /
jīvāśriteti / māyāyā avidyābhyo bhinnatve īśvarāśritatve ca pramāṇādikaṃ
prāgeva darśitamiti nātra taducyate //
jīvānāmavidyāstvāvaraṇamātre prātibhāsika śuktirajatādi vikṣepepi
copayujyaṃta ityapare / avasitamupādānatvaṃ
p. ११४a)
tatprasaktānuprasaktaṃ ca //
avidyānāṃ prapaṃcopādānatvābhāve vaiyarthyamāśaṃkyāha / jīvānāmiti /
ukta śaṃkā nivṛtyarthastaśabdaḥ yatkiṃcitkāryaṃ pratyapyupādānatvābhāvo
mātraśabdārthaḥ / na ca nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyā samāvṛta iti
bhagavadvacane ahaṃ paramātmāsarvasya prāṇijjātasya prakāśaḥ
pūrṇānaṃdādirūpeṇa sphuradrūpo na bhavāmi mama sarvajñatva
sarveśvaratva sarvātmakatvādi dharmajātaṃ ghaṭayaṃtyāmāyayā
āvṛtatvādityarthake īśvarāśritamāyāyā eva brahmāvarakatva pratipādanāt /
tadvirodha iti vācyaṃ / brahmatatvato na jānāmītyāvarakasya
jīvāśritatvānubhavānusāreṇa jīvāśritāvidyāyā eva tadāvarakatve vaktavye
sati bhagavadvacanagatamāyāpadasya jīva caitanye saṃsāra
ghaṭakāvidyālakṣakatvopapateriti bhāvaḥ / avidyāyā āvaraṇa iva prātibhāsika
vikṣepepi / pariṇāmyupādanatvasvīkārānna vaiyarthyaśaṃkāvakāśa
ityāśayenāha / prātibhāsiketi / nanu jīvāśritāvidyānāṃ jīvacaitanyādhyasta
prātibhāsika svapnaprapaṃcopādāna tayā tatropayoga saṃbhavepi
śuktirajatādyu upādānatvaṃ na saṃbhavati / śuktyādyavachinnacaitanye
rajatādyadhiṣṭhāne
p. ११४b)
tāsāmabhāvāditi cet / satyamādi padagṛhīta svapnayavātra vivakṣita ityadoṣaḥ /
yadvā vācaspati mata iva śuktirajatāderapi jīvāvidyāviṣayīkṛta śuktyavachinna
caitanyavivartatvamabhipretyajīvāvidyānāṃ prātibhāsika rajatādāvupayoga
kathanopapaterna doṣaḥ / pūrvamukte abhinnanimitopādānatvarūpe
brahmalakṣaṇe upādānatvaṃ vivartādhiṣṭhānatvarūpamiti sādhiṃ
tatprasaṃgāt jīveśvara nirūpaṇaṃ prāptaṃ tadanujīvaikatva nānātvaṃ
baṃdhamokṣa prapaṃcaikatvanānātvanirūpaṇaṃ prasaktaṃ / tadetat sarvaṃ
nirūpitamiti nirūpayiṣyamāṇārtha pratipatyupayogitayā upasaṃharati / avasitamiti
/ samāptamityarthaḥ / upādānatvamiti / nirūpaṇamityarthaḥ //
atha kīdṛśaṃ kartṛtvaṃ kecidāhuḥ / tadaikṣata sokāmayata tadātmānaṃ
svayamakuruteti śravaṇānprāyamata iva
kāryānukūlajñānacikīrṣākṛtimatvarūpamiti / anye tu
cikīṣākṛtirtṛtvanirvāhāya cikīrṣākṛtyaṃtarāpekṣāyāmanavasthā
prasaṃgāt kāryānukūlajñānavatvameva
p. ११५a)
brahmaṇaḥ kartṛtvaṃ na ca jñānepyeṣa prasaṃgaḥ tasya
brahmasvarūpatvenākāryatvāt //
lakṣaṇāṃtargataṃ kartṛtvaṃ nirūpayitumākṣipati / artheti / udāsīnasya
brahmaṇaḥ kartṛtva dharmāsaṃbhavādityarthaḥ /
svatastadasaṃbhavepyaupādhikaṃ tat saṃbhavatīti pariharati / kecidāhurityādinā /
yadvā jagadupādānasya brahmaṇo na tatkartṛtvaṃ saṃbhavati /
ghaṭādyupādānasya mṛdādestatkartṛtvā darśanādityākṣipati / atheti /
ghaṭeśvara saṃyogādāvupādānasaiveśvarasya kartṛtva darśanāt / brahmaṇa
eva kartṛtva pratipādaka śruti valācca tasya tatsaṃbhavatīti pariharati /
kecidāhurityādinā / atha vā brahmaṇaḥ kartṛtvaṃ kīdṛśamihalakṣaṇe
vivakṣitaṃ kiṃ jñānacikīrṣākṛtimatvarūpaṃ kiṃ vā
kāryānukūlajñānavatvarūpaṃ kāryānukūlasraṣṭavyālocanātmaka
jñānavatvaṃ rūpaṃ vā nādyaḥ brahmaṇastādṛśa kartṛtve mānā bhāvāt /
na dvitīya tṛtīyau kāryānukūlajñānasya kāryatve tatkartatvanirvāhāya
jñānāṃtarāpekṣāyāmanavasthā prasaṃgāt / tasyākāryatve ca nitya jñāna
svarūpasya brahmaṇastādṛśajñānavatvarūpakartṛtvāyogāditi bhāvaḥ / tatra
prathamapakṣaṃ sa pramāṇaṃ darśayati /
p. ११५b)
kecidāhuriti śrutiṣu tacchabdāḥ brahmaparāḥ
svayamityasyānyānapiṣṭatamityarthaḥ / ātmānaṃ jagadātmanā
akurutakṛtavadityarthaḥ / etābhiḥ śrutibhissṛṣṭyanukūlāḥ jñānechā kṛtayaḥ
pratipādyaṃta iti bhāvaḥ / na ca jñānādīnāmapi kāryatkā tatkartṛtvāya
jñānādyaṃtarāpekṣāyā manavasthāsyāditi vācyaṃ / jñānādi tritayāti rikta
kārye ukta rūpakartṛtvasya vivakṣitatvānnānavasthā prasaṃgaḥ / jñānādi
trayaṃ pratitvanyadevakartṛtvaṃ bhaviṣyatītyabhiprāyaḥ prathapakṣaṃ dūṣayan /
dvitīyapakṣaṃ sādhayati / anyetviti / anavasthāprasaṃgāditi /
kartṛtvalakṣaṇānanugamanaparihārāya kāryamātre pratijñānādi
tritayavatvarūpe kartṛtve vaktavye satyanavasthāprasaṃgo bhavatyeveti bhāvaḥ /
jñānavatvameveti / ichākṛtyorevakāreṇa vyavachedaḥ kriyate tayoḥ /
kartṛtvalakṣaṇapraveśe ca gauravāditi bhāvaḥ na caiva mudāhṛta śrutyorichākṛti
pratipādanaṃ vyarthaṃ syāditi vācyaṃ //
evaṃ ca vivaraṇe jīvasya sukhādi kartṛtvoktiḥ vīkṣaṇamātra
sādhyatvādviyadādi vīkṣitaṃ hiraṇyagarbhadvārāvīkṣaṇādhika
p. ११६a)
prayatnasādhyatvāt / bhautikaṃ smitamiti / kalpatarūktiśca saṃgachata iti
vadati
tābhyāṃ śrutibhyāṃ tayoḥ sṛṣṭihetutvalābhepi kartṛtvanirvāhakatayātayoḥ
pratipādanamityatramānābhāvāditi bhāvaḥ / akārya tvāditi
nityajñānasvarūpasya brahmaṇastādṛśa jñānavatvamaupādhika bhedamādāya
draṣṭavyaṃ / na caivamapi sṛṣṭikāraṇajñānasya tadaikṣateti
śrutyākādācitkatvapratipādanavirodha iti vācyaṃ / brahmasvarūpaṃ
tayānityasyāpi jñānasya prāṇyadṛṣṭaparipākalakṣaṇo yaḥ
kādācitkassahāyastadviśiṣṭatayākādācitkatvamabhipretya tacchrutyupateriti
bhāvaḥ / kāryānukūlajñānavatvamātraṃ kartṛtvamityatragamakamāha / evaṃ
ceti / ichākṛtyoḥ kartṛtva lakṣaṇānanupraveśe vivakṣite satītyarthaḥ jīvasyeti /
tasya sukhaduḥkhādyutyatyanukūlajñānaṃ sākṣirūpaṃ yathā vidyate / tathā
tadanukūlechādi kaṃ nāstyananubhavādanabhyupagamācca / na
cedamanupapannaṃ sukhechayā tatsādhanānuṣṭhāna dvārāsukhotpateranubhava
siddhatvāditi vācyaṃ / sukhyādyupādānāṃtaṣkaraṇagocaracikīrṣā
kṛtyorabhāvasyātra vivakṣitatvā tathā ca kāryānukūla jñānavatvamātraṃ
kartṛtva
p. ११६b)
mityaṃgīkāre satyeva vivaraṇoktiḥ saṃgachate nānyathetyarthaḥ / niśvasitamasya
vedāḥ vīkṣitamasya paṃcabhūtāni smitasya carācaramasya suptirmahāpralaya iti
vācaspati śloke mahābhūrtonāṃ brahmavīkṣitatvamuktaṃ tathā bhautikasya
carācara prapaṃcasya brahmasmitatvaṃ mukte tadubhaya tātparya kathanapare
kalpataru graṃthe brahmavīkṣaṇamātrasādhyatvaṃ mahābhūteṣu
taddhikṣitatvanirdeśasyālaṃbanaṃ darśitaṃ / tacca brahmaṇo mahābhūta
sṛṣṭyanukūlajñānavatadanukūlacikīrṣākṛtyorapyupagamena saṃgacchate
vīkṣaṇāti rikta cikīrṣādi vyāvartakamātrapadavirodhāt / loke hi
maṃdahāsarūpaṃ smitaṃ jñānādhika prayatna sādhyaṃ prasiddhaṃ / tathā ca
brahmaṇo bhautika sṛṣṭiṃ pratiyathāvīkṣaṇamapekṣitaṃ tathā
hiraṇyagarbhotpati lakṣaṇavyāpāropyadhikopekṣitaḥ carācara sṛṣṭau
parabrahmaṇa iva hiraṇyagarbhasyāpi kartṛtāyāḥ śrutismṛti siddhatvā tathā ca
parabrahmaṇonautika sṛṣṭyanukūlaṃ yadvīkṣaṇaṃ tadadhika
vyāpārāpokṣitatvaṃ carācarasya brahmasmi tatvanirdeśālaṃbanaṃ darśitaṃ
tadapi yajva mahābhūtasṛṣṭāveva vīkṣiṇāṃdhika prayatnāpekṣāyāṃ na
saṃbhavati / hiraṇyagarbhadvāretyasya vākyasya
hiraṇyagarbhotpatimapekṣyetyarthaḥ / na tu hiraṇyagarbhaḥ /
p. ११७a)
sākṣātkartā brahma ca prayojaka kartriti yathā śrutārtho grāhyaḥ
dvitīyādhyāyāṃtimādhikaraṇe parameśvarasya bhautika sṛṣṭāvapi
sākṣātkartṛtāyāssādhitatvāditi bhāvaḥ / vācaspati ślokaśca brahmastuti paraḥ
brahma hyati praśastaṃ / tathā hi yasya brahmaṇaḥ puruṣaniśvāsavat prayatnaṃ
vinaiva vedā sarve kāryabhūtāḥ yasya ca vīkṣaṇādeva māhābhūtāni
bhavaṃti yasya ca hiraṇyagarbheṇa saha carācarātmakaṃ viśvaṃ
maṃdahāsamātraṃ yasya ca mahāpralayopi suṣupti prāyaḥ tatprāśastyeko
vismaya iti bhāvaḥ //
apare tu kāryānukūla sṛṣṭavyālocanarūpajñānavatvaṃ kartṛtvaṃ / na
kāryānukūlajñānavatvamātraṃ śuktirajatasvāpnabhramādiṣu
adhyāsānukūlādhiṣṭhāna jñānavatvena jīvasya kartṛtva prasaṃgāt / na
ceṣṭāpatiḥ atha rathān rathayogānyathāḥ sṛjate sa hi kartetyādi śrutyaiva
jīvasya svapna prapaṃca kartṛtvokteriti vācyaṃ /
bhāṣyakārairlāṃgalaṃgavādīmudvahatīti vatkartṛtvopacāramātraṃ
rathādi pratibhāna nimittatveneti vyākhyātatvādityāhuḥ
p. ११७b)
anenaiva nikhilaprapaṃcaracanā kartṛbhāvenārtha siddhaṃ sarvajñatvaṃ
brahmaṇaḥ
dvitīyapakṣepi doṣaṃ vadan tṛtīyapakṣaṃ samarthate / aparetviti /
sraṣṭavyālocaneti / mayedaṃ sraṣṭavyamityākārakamityarthaḥ / adhyāseti
adhyāsasyādhyasya mānarajatāderanukūlaṃ yadadhiṣṭhana jñānaṃ
tadvatvenetyarthaḥ / na ceṣṭāpatiriti / na cetyasya vācyamityanena saṃbaṃdhaḥ /
athetyasya svapnakāla ityarthaḥ / jīvasya rathādi sṛṣṭṛtve hetvamāha / sa hi karteti /
hi yasmāt svāpna rathādi hetu karmakartā jīvastasmādityarthaḥ / bhāṣyakārairiti
/ lāṃgalaṃgavādīnudvahatīti prayoge lāṃgalasya gavādi sthiti kartṛtvarūpaṃ
gavādyudbodvṛtvaṃ mukhyaṃ nāsti kiṃ tu lāṃgale sati kṛṣidvārāgavādi sthiti
hetu palālādi tṛṇalābhostīti kṛtvā upacārāducyate / gavādīnudvahatīti /
tadvatsvāpnarathādi padārthopalabdhi hetu dharmādi kartṛtvena rathādi
pratibhānanimitatvarūpeṇa hetunā tasya kartṛtvamupacaryate / sa hi karteti
śrutāviti bhāṣyakāraiḥ kartṛtvasya aupacāraka kartṛtvarūpatayā
uktatvādityarthaḥ / etena vivaraṇe sukhādi
kartṛtvoktirapyupacāramātraparāvyākhyātāmayedaṃ sukhaduḥkhādi
sṛṣṭyavyamityālocanarūpajñānābhāvepi sukhādi
p. ११८a)
darśanena mukhyakartṛtvā saṃbhavāt / vīkṣaṇamātra sādhyatvāditi kalpatarau
sraṣṭavyālocana rūpavīkṣaṇaṃ vivakṣitamiti na tadvirodha iti draṣṭavyaṃ /
janmādi sūtreṇa nikhilajagatkartṛtve sati tadupādānatve brahmaṇo lakṣaṇatvena
pratipādite sati tasya
sarvajñatvamarthātsidhyatitikhilajagatsṛṣṭisthitisaṃhārakartṛtvasya sarvajñatvaṃ
vināsaṃbhavādityāha / anenaivati //
śāstrayonitvādityadhikaraṇe vedakartṛtvenāpi samarthitaṃ / atha kathaṃ
brahmaṇaḥ sarvajñatvaṃ saṃgacche te jīvavadaṃtaṣkaraṇābhāvena
jñātṛtvasyaivāyogāt / atra sarvavastu viṣaya sakala
prāṇidhīvāsanoparaktājñānopādhika īśvaraḥ / atastasya
sarvaviṣayavāsanāsākṣitayā sarvajñatvamiti bhāratītaurthādi pakṣaḥ
prāgeva darśitaḥ
sarvajñatvasiddhau hetuṃtaramāha / śāstrayonitvāditi / asya sūtrasyārthamāha /
vedakartṛtvenāpīti / nanu yathā vedakartṛtvaṃ bhāṣyādiṣūktaprakāreṇa
sarvajñatvaṃ sādhayati / tathā janmādi sūtropātaṃ sarvakartṛtvamapi
tatsādhayati / tathā ca pūrvasūtre arthasiddhaṃ iha tu sādhyata
p. ११८b)
ityuktau ko heturiti / ucyate / pūrvasūtraṃ lakṣaṇaparaṃ na tu sarvajñatva
sādhanaṃ paraṃ idaṃ tu tatsādhanaparamiti tātparyasatvābhyāṃ tathā
vyavahāraḥ / tataśca brahmasarvajñaṃ śāstrakartṛtvāditi sūtrayojanā nanu
brahmaṇaḥ sarvajñatvaṃ yaḥ sarvajñassarvavidguṇī sarvavidya ityādi
śrutyākaṃṭhata eva pratipādyate / kātra sādhanāpekṣeti cetsatyaṃ śrutyukte
sarvajñatve pratipatidāḍhyīyatathopapati samarpaṇāt / evaṃ śrutyupapati siddhaṃ
sarvajñaṃ nirūpayitumākṣepamavatārayati / atheti / jīvasya hi
svopādhyaṃtaḥkaraṇavṛtijñānāśrayatvarūpaṃ jñātṛtvaṃ
pramāṇasiddhaṃ brahmaṇaścāṃtaṣkaraṇābhāvāt jñātṛtvaṃ na saṃbhavati /
na ca brahmaṇopyaṃtaḥkaraṇamastviti vācyaṃ / kāryopādhirayaṃ jīva iti /
śrutyā tasya jīvopādhitvena niyamitatvāt / jñātṛtvaṃ ca sarvajñatva vyāpakaṃ
jñātṛtva viśeṣarūpatvāt / sarvajñatvasya tathā ca brahmaṇaḥ jñātṛtvasya
vyāpakasya nivṛtyā vyāpya sarvajñabranivṛtirityarthaḥ / jñātṛtvābhāve
sarvajñatvaṃ dūrāpāstamityevakārārthaḥ / aṃtaṣkaraṇānāṃ jīvopādhitvepi
tadvāsanānāmīśvaropādhitvātsaṃbhavati kathaṃcit sarvajñatvamiti pariharati /
atra sarvavastviti / atretyasyāsminnākṣepa ityarthaḥ / sarvaviṣayavāsanā
sākṣitayeti / svopādhibhūtavāsanā
p. ११९a)
viṣaya sarvavastvavabhāsakatayetyarthaḥ //
prakṛṭārthakārāstvāhuḥ / yathājīvasya
svopādhyaṃtaḥkaraṇapariṇāmāścaitanyapratibiṃbagrāhiṇa iti
tadyogājjñātṛtvaṃ / evaṃ brahmaṇaḥ
svopādhimāyāpariṇāmāśritpratibiṃbagrāhiṇaḥ saṃtīti
tatpratibiṃbitaiḥ sphuraṇaiḥ kālatrayavartinopi prapaṃsyā
parokṣeṇāvakalanāt sarvajñatvamiti /
tatvaśuddhikārāstūktarītyābrahmaṇo vidyamānanikhilaprapaṃca
sākṣātkāra saṃbhavāt / tajjanita saṃkāravatayā ca smaraṇopapateratīta
sakalavastvavannāsasiddhiḥ sṛṣṭeḥ prā''nmāyāyāḥ sṛjyamānanikhila
padārthasphuraṇarūpeṇajīvādṛṣṭānurodhena vivartamānatvāt /
tatsākṣitayā tadupādhikasya brahmaṇopi tatsādhakatvasiddhe //
asmin samādhāne prāguktamasvarasaṃmanasinidhāya
p. ११९b)
samādhānāṃtaramāha / prakaṭārthakārāstviti / yathāṃtaṣkaraṇaṃ
jñātṛtvopādhistathā māyāpi jñātṛtvopādhirbhavatye ca tathā ca brahmaṇi
māyopādhike sarvajñatva vyāpakasya jñātvasya nivṛtyabhāvāt na
sarvajñatvanivṛti śaṃketyarthaḥ / svopādhimāyeti māpinamiti
śrutermāyopādhirjagadyonissarvajñatvādi lakṣaṇa iti vākyavṛti vacanācca
māyāyā īśvaropādhitvaṃ siddhamiti bhāvaḥ / sarvajñatva sarvaniyaṃtṛtva
sarvātmakatvānilakṣaṇānyasādhāraṇa dharmāḥ yasya saḥ
sarvajñatvādilakṣaṇa ityarthaḥ / avakalanāditi / viṣayīkaraṇādityarthaḥ /
tatvaśuddhikārāstviti / prakaṭārthakārāṇāṃ mate atītānāgata
prapaṃcaviṣayepi īśvarīyaṃ māyāvṛtipratirvirūpaṃ jñānamaparokṣaṃ /
tatvaśuddhikārāṇāṃ mate atītādi viṣaye jīvānāmiveśvara jñānamapi
parokṣameveti viśeṣārthakastu śabdaḥ / vidyamāneti loke pratyakṣajñānasya
vartamānavastumātraviṣayakatva svāmāvyadarśanena tasya kḷptasvabhāvāti
laṃghane kāraṇānāvāt / sarvajñatva pratipādaka śāstrasya īśvarīya
jñānagata parokṣatvāparokṣatvayorudāsīnatvāditi bhāvaḥ / tajjanitoti /
vidyamānavastu sākṣātkārajanitetyarthaḥ / anāgata vastu jñānamupapādayati /
p. १२०a)
sṛṣṭeḥ prāgiti / sphuraṇapadaṃ vṛtiparaṃ vivartamānatvaṃ pariṇamamānatvaṃ
/ tadupādhikasyeti / māyopādhikasyetyarthaḥ kathaṃ tu //
ranāgata vastuviṣayavijñānopapatiriti sarvajñatvaṃ samarthayaṃte /
kaumudīkṛtastavadaṃti svarūpajñāne naiva brahmaṇaḥ svasaṃsṛṣṭa
sarvāvabhāsakatvātsarvajñatvaṃ / atītānāgatayorapyavidyāyāṃ
citrabhitau vimṛṣṭānunmīlita citravatsaṃskārātmanāsatvena
tatsaṃsargasyāpyupapateḥ / nanu vṛtijñānaistasya sarvajñatvaṃ / tameva
bhāṃtamanubhāti sarvamiti sāvadhāraṇa śruti virodhāt / sṛṣṭeḥ
prāgekamevādvitīyamityavadhāraṇānurodhena
mahāmūtānāmivavṛttijñānānāmapi pralayasya vaktavya tayā
brahmaṇastadā sarvajñatvābhāvāpatyā //
dupādhikatvamata āha / tatsākṣitayeti / tasyāṃ māyāyāṃ pratibiṃbita
tayetyarthaḥ / sṛṣṭeḥti pūrvakāleyāyāyāstathā / pariṇāmekāraṇamāha /
jīvādṛṣṭeti /
p. १२०b)
tatsādhakatvasiddheriti / māyāvṛti kartṛtvasiddhairityarthaḥ / anāgateti / anāgata
vastuviṣayakasya jñānasya vṛtipratibiṃbarūpasya brahmaṇyupapatirityarthaḥ /
jīvavadbrahmaṇopi caitanya pratibiṃbopetairvṛtijñānaissarvajñatvaṃ nirūpitaṃ
matadvayena / idānīṃ svarūpajñānenaiva tannirūpayati / kaumudīkṛtastviti / nanu
atītānāgata prapaṃcayoḥ pralayakāle sṛṣṭipūrvakāle ca satve mānā bhāvāt /
tadābrahmaṇassarvajñatvaṃ na sidhyati / asatostayoścaitanya
saṃsṛṣṭatvāsaṃbhavāditi netyāha / atītānāgatayorapīti / atīta prapaṃcasya
pralayakāle saṃkārātmanāsatvasya devatādhikaraṇe sūtrabhāṣyakārādi
bhismādhi tatvāt tathā nāgatasyāpi sṛṣṭipūrvakāle saṃskārātmanaiva
satvasyāraṃbhaṇādhikaraṇādiṣu ca sādhitatvādatītādi
vastusaṃsṛṣṭabrahmacaitanyasya tadāpi sarvajñatvasiddhiri bhāvaḥ /
citrasyānunmīlitatvaṃ anabhivyaktatvaṃ / tatra heturvisṛṣṭatvamavidyaiva
citramitiriti / rūpakamatra dṛṣṭavya / sutredaṃcityaṃ / sthūlaprapaṃcasthitikāle
saṃskārātmaka sūkṣmaprapaṃco nāsti pralayakālādau ca sthūlaprapaṃco
nāsti tathā ca brahmacaitanyasya sadāsarvaprapaṃca saṃsṛṣṭatvābhāvāt sadā
tasyāsaṃkucita sarvajñatvaṃ na saṃbhavatīti /
svarūpajñānenaivetyatratyasyāvadhāraṇasya vyavacedyamāha /
p. १२१a)
na tu vṛtijñānairiti / śrutimanasyāvadhāraṇasya svaprakāśātmāti riktā
navabhāsyamā'dityādi jagadityarthaḥ / atredaṃ cityaṃ / brahmacaitanyasya
jagadavabhāsanārthaṃ māyāvṛtyapekṣāyāṃ yadi śrautamavadhāraṇaṃ
virudhyate / tadā jīvacaitanyasya
ghaṭādyavabhāsanārthamaṃtaḥkaraṇavṛtyapekṣāyāmapi tadvirudhyata eva yadi
cāṃtaṣkaraṇavṛtīnāṃ jaḍatvāt / tadapekṣāyāmapi sarvaṃ
jaḍavastucaitanyamātrāvabhāṣyamiti sāvadhāraṇa śrutyarthasya na
bādhastadāmāyāvṛtyapekṣāyāmapi tulyaṃ samādhānamiti //
prāthamika māyāvivartarūpe īkṣaṇe tatpūrvaka mahābhūtādau ca
sraṣṭṛtvābhāva prasaṃgācca / evaṃ sati brahmaṇaḥ
sarvaviṣayajñānātmakatvamevasyānna tu sarvajñātṛtvarūpaṃ
sarvajñatvamiti cetsatyaṃ / sarvaviṣayajñānātmakameva brahma na tu
sarvajñāna kartṛtvarūpaṃ jñātṛtvamasti //
pralayakāle sarvajñatvābhāve ko doṣastatrāha / prāthamiketi /
tadāsarvajñatvābhāve sati sargādau tadaikṣeti śrutyuktaṃ
bhūtasṛṣṭyanukūlamīkṣaṇaṃ pratikartṛtvābhāvena
p. १२१b)
īkṣaṇapūrvakabhūtādi sargaṃ pratyadhi brahmaṇaḥ
kartṛtvābhāvaprasaṃgādityarthaḥ / atrāpīdaṃ cityaṃ / evamapi sṛṣṭipūrvakāle
brahmacaitanyavyatiriktasya māyā tatsaṃbaṃdhādessatvāt /
advitīyatvāvadhāraṇaṃ mukhyaṃ na saṃbhavati / yadi ca māyāderanāditva
pratipādaka śrutyādi valādvyākṛtakāryātmaka
dvitīyābhāvāvadhāraṇaparaṃ tadvacanamityucyete / tadā sarvadā sarvaviṣayaka
jñānakartṛtvarūpa sarvajñatva pratipādaka śrutyādi balāt sarvajñatva ghaṭaka
māyāvṛti saṃtatyati rikta kāryābhāvāvadhāraṇaparasadvitīyatva vacanamityapi
kalpanaṃ tulyaṃ / māyāvṛtibhissarvajñatva samarthanameva bhāṣyasaṃmataṃ /
tathā cekṣatyadhikaraṇabhāṣyaṃ / api cāvidyādi
matassaṃsāriṇaśśarīrādyapekṣājñānotpatiḥ
syānnajñānapratibaṃdhakāraṇe rahitasyeśvarasyeti sṛṣṭeḥ pūrvakāle
brahmaṇa smṛṣṭavyālocanamīkṣarūpaṇaṃ na saṃbhavati /
vṛtijñānarūpekṣaṇasya śarīrādikārakasādhyatāyā lokasiddhatvena
brahmaṇastadāśarīrādyabhāvāditi sāṃkhyaśaṃkāmirāsārthamidaṃ /
bhāṣyaṃ jīvasyaiva vṛtijñānotpatiśśarīrādi sādhyā īśvarasya tu
māyāvṛtirūpajñānotpatiśśarīrādyanapekṣā tathā ca sṛṣṭeḥ pūrvaṃ
pralayakālepi tasya māyāvṛtirūpamīkṣaṇaṃ sadāsarvajñatvaṃ ca
saṃbhavatīti samādhāna bhāṣyābhiprāyaḥ /
p. १२२a)
idaṃ bhāṣyamitthameva vyākhyātṛbhirnītaṃ bhāṣye
jñānapratibaṃdhakāraṇamavidyādīti maṃtavyaṃ / tataśca
māyāvṛtibhissarvajñatva samarthana pakṣadūṣaṇamasaṃgatamiti maṃtavyaṃ /
śaṃkate / evaṃ satīti svarūpajñānenaiva sarvajñatva samarthane satītyarthaḥ /
natviti / svarūpajñānasya nityatvāditi bhāvaḥ / na tu sarvajñānakartṛtvarūpamiti
/ brahmaṇa iti śeṣaḥ / atra yadyapi jñātṛtvaṃ sāmānyarūpaṃ
sarvajñānakartṛtvaṃ tu vi śeṣarūpamiti na tayorabhedassaṃbhavati / tathāpi
brahmaṇo jñātṛtvaṃ nāstītyatraiva tātparyaṃ na tu
tayorabhedoktāvapītyavirodhaḥ //
ata eva vākyānvayādityadhikaraṇe vijñātṛtvaṃ jīvaliṃgamityuktaṃ
bhāṣyakāraiḥ yaḥ sarvajña ityādi śrutirapi
jñānarūpatvābhiprāyeṇaiva yojanīyeti / yadyapi
brahmasvarūpacaitanyenaiva svasaṃsṛṣṭa sarvāvabhāsakaṃ //
ata eveti / brahmaṇo jñātṛtvābhāvādevetyarthaḥ / ityuktamiti / bṛhadāraṇyake
maitreyī brāhmaṇe paṭhyate / ātmanastakāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatītyātmā
vā are draṣṭavya ityādi / atra kiṃ jīvo draṣṭatvenopariśyate / uta
p. १२२b)
pratyagabhinnaḥ paramātmāniṣprapaṃca svabhāvaḥ iti saṃśayastatra
pūrvapakṣaḥ pūrvavāvākye bhokturjīvasya prakṛtatvādupasaṃhārepi
vijñātāramarekena vijñānīyāditi vijñātṛtvasya jīvadharmasya kīrtanācca jīva
evātra draṣṭavya upadiśyata iti / siddhāṃtastu pratyagabhinnaparamātmaiva
draṣṭavyatayopadiśayate / kutaḥ vākyānvayāt / tathāhi / atra ātmavedanena
sarvaṃ viditaṃ bhavatīti pratipādyate / tacca sarvādhiṣṭhāna brahmaparigrahaṃ
ghaṭatena jīvaparigrahe tathā idaṃ sarvamātmetyādi vākyānyapi sarvātmake
brahmaṇyeva tātparyeṇa pratipādakatayā anvitāni lakṣyaṃte / ātmanastu
kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatīti pūrvavākye jīvaparāmarśastu lokasiddhaṃ
bhoktāraṃ manūdya tasya śuddhabrahmarūpeṇa draṣṭavyatvopadeśārthaḥ
vijñātāramiti vākyaṃ tu jīvasya vijñātṛtvarūpadharmaparaṃ na bhavati tasya
vākyasya muktajīvaparatvāt / muktajīve catirūpādhike tasyāsaṃbhavāt / kiṃ tu
bhūtapūrvagatyāvijñātṛtvānuvādamātraṃ svātaṃtryeṇa na kasya sādhakaṃ
/ tasmāt / maitreyī brāhmaṇaṃ pratyagabhinne nirviśeṣe draṣṭavye samanvitamiti
siddhamiti / atra jñātṛtvaṃ brahmasādhāraṇaṃ cejjīvaliṃgatayā
bhāṣyakārairnopanyasyeta upanyastaṃ ca tasmāt jñātṛtvaṃ brahmaṇo nāstīti
gamyata iti bhāvaḥ / īśvarasya sarvaviṣayakajñānakartṛtvānabhyupagame
śrutivirodhamāśaṃkyāha / yassarvajña
p. १२३a) iti / nanu nityacaitanyamātrasya sarvatralakṣyatayājñādhātuvācyatvā
yogāt / viśi caitanyasya prakṛtyarthatvaṃ vācyaṃ / tathā ca viśiṣṭasya kāryatva
saṃbhavāt / pratyaya śrutyarthakartṛtvasya na virodhaḥ brahmaṇaḥ
sarvajñānakartṛtva pratipādaka śrutivirodhena jñātṛtvasya
jīvaliṃgatvokterabhyucceyamātratvopapateḥ / tadadhikaraṇasiddhāṃtābhimata
nirviśeṣa brahmavyāvṛtatvamātreṇa vijñātṛtvasya
pūrvapakṣaliṃgatvopatvopanyāsopapateśca bhāṣyakāraireva mukhyasya
sarvaviṣayaka jñānakartṛtvasya īkṣitṛtvasya īkṣatyadhikaraṇe pratipāditatvācca
pratyaya śruteḥ svāṃrthaparatvasaṃbhavetatyāgāyogāccetyasvarasādāha
yadyapītyādinā caitanyenaiveti / na māyāvṛtibhirityeva kārārthaḥ
tathāpi tasya svarūpeṇākāryatvepi dṛśyāvachinnarūpeṇa tu
brahmakāryatvādyaḥ sarvajña iti jñānajanana kartṛtva śruterapi na
kaścidvirodha ityācārya vācaspati miśrāḥ nanvīśvarajjīvopi
vṛtimanapekṣyasvarūpacaitanyenaiva kimiti viṣayānnāvabhāsayati /
atroktaṃ vivaraṇe brahmacaitanyaṃ
p. १२३b)
sarvopādānatayā sarvatādātmyāpannaṃ svasaṃsṛṣṭaṃ
sarvamavabhāsayati / na jīvacaitanyaṃ tasyāvidyopādhikatayā
sarvagatatvepyanupādānatvenāsaṃgitvāt / yathā sarvagataṃgotva
sāmānyaṃ svabhāvādaścādi vyakti saṃgitvābhāvepi sāstāvadvyaktau /
saṃsṛjyate / evaṃ viṣayāsaṃgyapi jīvaḥ svabhāvādaṃtaṣkaraṇe
saṃsṛjyate / tathā ca yadāṃtaṣkaraṇapariṇāmo vṛtirūpo nayanādi
dvāreṇa nirgatyaviṣayaparyaṃtaṃ cakṣūraśmi vaktuṭiti
dīrghaprabhākāreṇa pariṇamyaviṣayaṃ vyāpnoti / tadātamupāruhyataṃ
viṣayaṃ gocarayati
tarhi pratyayārtha bādhaḥ / netyāha / tathāpīti / tasya svarūpacaitanyasyaityarthaḥ /
dṛśyāvachinneti / na cānādi māyādi rūpadṛśyāvachinnacaitanyasya
kathamuktaprakāreṇādhikāryatvaṃ siddhediti vācyaṃ / māyāderapi
tatatkāryatādāatmyāpatyākāryatvasiddhau māyādyavachinnasyāpi kāryatvasya
susaṃpādatvāditi bhāvaḥ / ākṣipati / nanviti /
p. १२४a)
nāvabhāsayatīti / na cātreṣṭāpativaktuṃ śakyate / tathā satya vidyā
pratibiṃbacaitanyarūpajīvasya vyāpakatayā
svasaṃsṛṣṭasakalajagadavabhāsakatvāpatyā
sarvajñatvaprasaṃgātsvarūpacaitanyasya kārakā na pekṣatayā cakṣurādi
vaiyarthya prasaṃgāceti bhāvaḥ / atroktamiti asminnākṣepe
samādhānamuktamityarthaḥ / na jīvacaitanyamiti / yathā jagadbrahmasaṃsṛṣṭaṃ
tathā jīvasaṃsṛṣṭaṃ na bhavati / ato na tasya sarvajñatva prasaktirityarthaḥ / nanu
yathā jīvasya ghaṭādi viṣayaissaṃbaṃdhābhāvaḥ tathāṃtaṣkaraṇādināpi
saṃbaṃdhābhāvastulya upādānatvābhāvādeva tathā
cāṃtaṣkaraṇādervṛtiṃ vinaivajīvacaitanyarūpasākṣibhāsyatvaṃ na
syādityāśaṃkya upādānatvābhāvepi jīvacaitanyasyāṃtaṣkaraṇādinā
tādātmya saṃbaṃdhe dṛṣṭāṃtamāha / yathā sarvagatamiti / saṃsṛjyata iti / ato
nāṃtaṣkaraṇādessākṣibhāsyatva virodha iti bhāvaḥ cakṣurādi vaiyarthya
prasaṃgaṃ pariharati / tathā cetyādinā / tathā cetyasya jīvasya svato viṣaya
saṃbaṃdhābhāve satītyarthaḥ / aṃtaṣkaraṇapariṇāmasya sahasāviṣayavyāptau
dṛṣṭāṃtaḥ cakṣūraśmi vaditi / tamiti pariṇāmamityarthaḥ / gocarayatīti /
jīvacaitanyamiti śeṣaḥ
kevalāgninā' adāhyasyāpi tṛṇāderayaḥ
p. १२४b)
piṃḍasamārūḍhāgnidāhyatvavatkevalajīvacaitanyāprakāśyasyāpi
ghaṭāderaṃtaṣkaraṇavṛtyupārūḍha tatprakāśyatvaṃ yuktaṃ
yadvāṃtaṣkaraṇopādhikatvena jīvaḥ parichinnaḥ ataḥ
saṃsargābhāvānna ghaṭādimavabhāsayati vṛtidvārā
tatsaṃsṛṣṭaviṣayāvachinna brahmacaitanyābhedābhivyaktau taṃ viṣayaṃ
prakāśayati / athavā jīvaḥ sarvagatopyavidyāvṛtatvāt //
viṣayadeśe satopi jīvacaitanyasya svato viṣayāvabhāsakatvaṃ nāsti tasyaiva tu
vṛttyārūḍhasya tadastītyatra dṛṣṭāṃtamāha / kevalāgnīti
tatprakāśyatvamityatra tatpadaṃ / jīvacaitanya paraṃ nanu jīvacaitanyasya
viṣayadeśe satopi viṣayaissaṃsargābhāvāt / na tatprakāśakatvaṃ vṛtyātayoḥ
saṃsargalābhe ca tatprakāśakatvaṃ svīkṛtyasarvajñatva prasaṃgaḥ kiṃmiti
pariharyate jīvacaitanyasya sarvagatatvena satyapi viṣayasaṃsarge
biṃbabhūtabrahmacaitanyavattasyāvṛtatvādeva na viṣayaprakāśakatvamiti
pratipādanenāpi jīvasya sarvajñatva prasaṃgādeḥ
p. १२५a)
parihārasaṃbhavāditi bhāvaḥ
jīvacaitanyasyāṃtaṣkaraṇopādhikatayāparichinnatvapakṣe
sarvajñatvāpatiśaṃkaiva nāsti / tasya viṣayaiḥ saha svataḥ saṃbaṃdhābhāvena
vṛtiṃ vinā tatprakāśātmakatvāsaṃbhavāditi parihārāṃtaramāha / yadveti / ata
iti parichinnatvādityarthaḥ / tatsaṃsṛṣṭeti vṛtidvārāvṛtimadetaḥkaraṇa
saṃsṛṣṭaṃ yat viṣayāvachinna brahmacaitanyaṃ tasyāṃtaṣkaraṇopādhika
jīvacaitanyena sahābhedābhivyaktau satyāṃ sa jīvastaṃ viṣayaṃ
prakāśayatītyarthaḥ / avidyāpratibiṃbo jīva iti
prathamapakṣamevāśrityajīvasyopādānatvābhāvepi ghaṭādi
viṣayaissahasaṃsargamabhyupetyaparihārāṃtaramāha / athaveti sarvagataupīti /
upalakṣaṇaṃ caitat / viṣayasaṃsṛṣṭopītyapi draṣṭavyaṃ itarathā
viṣayasaṃsargābhāvādeva jīvasya viṣayaprakāśakatvābhāvopapatau
tasyāvṛtatvakalpanā vaiyarthya prasaṃgāditi bodhyaṃ / na ca māṃ na
jānāmītyanubhavābhāvātkathaṃ tasyāvṛtatvaṃ sidhyediti vācyaṃ /
aṃtaṣkaraṇopahita jīvacaitanyasyaivamāmityunubhavaviṣayatayā
vyāpakajīvacaitanye aṃtaḥkaraṇāvachedena tadabhāvepi viṣayadeśe
tasyāvṛtatvakalpane bādhakābhāvāt / sarvagatatvena rūpeṇa māṃ na
jānāmītyanubhavasatvācceti bhāvaḥ //
p. १२५b)
svayamapyaprakāśamānatayāviṣayāna'navabhāsayan
viṣayaviśeṣevṛtyuparāgādāvāvaraṇatirodhānena
tatraivābhivyaktastameva viṣayaṃ prakāśayati / evaṃ
cidruparāgārthatvena
viṣayacaitanyābhedābhivyaktyarthatvenāvaraṇābhibhavārthatvena vā
vṛtinirgamamapekṣya tatsaṃsṛṣṭaviṣayamātrāvabhāsakatvājjīvasya
kiṃcit jatvamapyupapadyata iti / atra prathamapakṣe sarvagatasya jīvasya
vṛtyadhīnaḥ ko viṣayoparāgaḥ vṛtyāpi hi pūrvasiddhayoḥ
niṣkriyayorviṣayajīvacaitanyayostādātmyasya saṃyogasya vā na
saṃbhavatyādhānaṃ //
svayamapīti / viṣayāstāvajjaḍatvātsvato na prakāśaṃte jīvastu
svaprakāśamānopyāvṛtatvādaprakāśamāna iti vaktumapi śabdaḥ yadvā
apiśabdo avadhāraṇārthaḥ tathā cāvṛtatvāt
svayamevāprakāśamānatayetyarthaḥ / vṛtyuparāgādāviti / viṣaya viśeṣe
vṛtyuparāge sati viṣayadeśasya jīvacaitanyasyāpi vṛtyuparāgo bhavati /
p. १२६a)
tena ca jīvacaitanyagatasyāvaraṇasya tirodhānaṃ bhavati tathā ca jīvacaitanyaiṃ
yo vṛtyuparāgassa ādipadārthaḥ / tatraiveti / viṣayaviśeṣa evetyarthaḥ / tameveti /
nānyaṃ viṣayamato na sarvajñatvaprasaṃga iti bhāvaḥ imameva bhāvaṃ
prakaṭayati / evaṃ ceti / jīvacaitanyasya vṛtiṃ vināviṣayānavabhāsakatve siddhe
satītyarthaḥ / tatsaṃsṛṣṭeti / vṛtisaṃsṛṣṭetyarthaḥ / kiṃcidgatvamapīti /
anubhavasiddhaṃ kicidgatvaṃ anubhava siddhāsarvajñatvāriti bhāvaḥ /
tatsiddhaṃ cakṣurādyanuvidhānaṃ cetyapi śabdārthaḥ / ākṣipati / atreti /
uktapakṣeṣu madhya ityarthaḥ ka iti svarūlakṣaṇo vā tādātmyalakṣaṇo vā
saṃyogalakṣaṇoveti kiṃ śabdārthaḥ tatra na tāvadādyovṛtyadhīnaḥ
jīvacaitanyasya sarvagatatvena viṣayadeśasannihita / jīvacaitanyaviṣayayoḥ
svarūpātmaka saṃbaṃdhasya vṛtiṃ vināpi siddhatvādityāśayena
sarvagatasyetyuktaṃ / dvitīyatṛtīyau krameṇa dūṣayati / vṛtyāpīti / lokeyayoḥ
padārthayostādātmyamanubhūyate / tayorādita ārabhyānubhūyate na tu madhye
āgaṃtukamityāśayenāha pūrvasiddhayoriti / saṃyogasyānyatara
karmajatvamubhaya karmajatvaṃ vā vaktavyaṃ tadubhayaṃ prakṛtena
saṃbhavatītyāha / niṣkriyayoriti / na ca suvarṇādau dvividhakarmābhāvepi tejaḥ
pārthivabhagayossaṃyogo dṛṣṭa iti vācyaṃ / tathā viṣayajīvacaitanyayorādita
ārabhya saṃyogābhyupagame tasya vṛtyadhīnatva pratipādanavirodhāditi bhāvaḥ
vṛtyāpyādhānaṃ na saṃbhavatīti saṃbaṃdhaḥ
p. १२६b)
jīvacaitanyasyānupādānatayā niravayavatayā ca viṣaya
jīvacaitanyayostādātmyasaṃyogau svatonasta evaṃ vṛtyāpi tayorādhānaṃ na
saṃbhavatītyapi śabdārthaḥ ādhānamutpādanamiti bodhyaṃ //
atra kecidāhuḥ / viṣayaviṣayibhāvasaṃbaṃdha eveti / anye tu
viṣayavidhibhāvamātre niyāmakāvṛtiścedanirgatāyā apyaiṃdriyaka
vṛtestanniyāmakatvaṃ nāti prasaṃgāvahamiti tannirgamābhyupagama
vaiyarthyāpateḥ / sa nābhisaṃhitaḥ kiṃ tu viṣayasannihita jīvacaitanya
tādātmyāpannāyāvṛte viṣayasaṃyoge tasyāpi tat dvārakaḥ
paraṃparāsaṃbaṃdho labhyata iti sa eva ciduparāgobhisaṃhita ityāhuḥ /
apare tu sākṣādaparokṣa caitanya saṃsargiṇa eva
sukhāderāparokṣyadarśanādaparokṣaviṣaye sākṣātsaṃsarga eṣṭavyaḥ //
viṣayadeśe sannihitasya jīvacaitanyasya vṛtyutpateḥ pūrvaṃ
viṣayaviṣayibhāvalakṣaṇasaṃbaṃdho nābhūt tadutpanaṃ taṃ *? sa jāyate
tasyāti riktasyānirvacanīyasya saṃbhavādityāśayenāha
p. १२७a)
atra kecidāhuṃriti / na tu svarūpasaṃbaṃdhasya vā tādātmyasya vā saṃyogasya
vā vṛtyadhīnatvamupeyate yenokta doṣaḥ syādityeva kārārthaḥ / parokṣasthale
anumityādivatyupahita jīvacaitanyasyānumeyādi
viṣayaissahaviṣayaviṣayibhāvalakṣaṇasaṃbaṃdhasya vṛtinirgamanaṃ vinā
siddhāṃte / svīkārādvṛtinirgamanamupagachatāṃ vivaraṇakārāṇāmayaṃ
saṃbaṃdho nābhipreta ityāha / viṣayaviṣayibhāvamātra iti / parokṣasthala
sādhāraṇaviṣayaviṣayi bhāva ityarthaḥ / tanniyāmakatvamiti / viṣayaviṣayibhāva
saṃbaṃdhastacchabdārthaḥ vṛtinirgamanābhāvepi yadviṣayāvṛtirjīvasya sa e
prakāśyonānya iti niyamasiddherviṣayāṃtaraprakāśakatvāpattirūpāti
prasaṃgo nāstītyarthaḥ saṃyogāderapi nirastatvāt kassaṃbaṃdhastadadhi mata iti
pṛchati / kiṃtviti abhimataṃ saṃbaṃdhamāha / viṣayasannihiteti viṣaya vyāpitayā
utpannāṃ vṛtiṃ prativiṣayasannihita jīvacaitanyasyādhiṣṭhānatayā
vṛtestattādātmyaṃ bodhyaṃ tasyāpīti viṣaya sannihita jīvacaitanyasyāpi
viṣayāvabhāsakatvenābhi matasya viṣayeṇa saha vṛtiviṣayasaṃyogadvārakaḥ
paraṃparāsaṃbaṃdhaḥ viṣaya saṃyuktavṛtitādātmyalakṣaṇo labhyata ityarthaḥ
/ ukta saṃbaṃdhasya vṛti nirgamanaṃ vinā saṃbhavātannirgamanaṃ
vivaraṇācāryeruktamiti bhāvaḥ / sukhāderotara padārthasyāparokṣatvena
tatprakāśaka jīvacaitanyena saha tasya' ga?tā
p. १२७b)
tsaṃbaṃdhaḥ prayojakatvena kḷptaḥ / evaṃ bāhyaghaṭādīnāmāparokṣyepi /
sākṣātsaṃbaṃdhaḥ viṣayāparokṣye kvacitsākṣātsaṃbaṃdhaḥ / kvacicca
paraṃparāsaṃbaṃdhaḥ prayojaka iti vairūpyāpatessaṃbhavati /
sākṣātsaṃbaṃdhe paraṃparāsaṃbaṃdha kalpanāyogācca /
tasmānnāyamapyācāryābhimatassaṃbaṃdhaḥ ityāha aparetiti //
tasmādvṛterviṣayasaṃyoge vṛttirūpāvachedakalābhātadavachedena
tvadupādānasya jīvasyāpi saṃyogajasaṃyogaḥ
saṃbhavatikāraṇākāraṇasaṃyogāt kāryasaṃyogavat /
kāryākāryasaṃyogātkaraṇākāraṇasaṃyogasyāpi /
yuktitaulyenābhyupagaṃtuṃ yuktatvādityāhuḥ / ekadeśinastvaṃ
taṣkaraṇopahitasya viṣayāvabhāsaka caitanyasya viṣayatādātmyāpanna
brahmacaitanyābhedābhivyaktidvārāviṣaya tādātmyasaṃpādanameva
ciduparāgobhisaṃhitaḥ //
tasmāditi / paraṃparāsaṃbaṃdhasyānabhimatatvādityarthaḥ / vṛteriti /
vṛterviṣayeṇa saṃyoge sati vṛtyupādānajīvacaitanyasyāpi viṣayeṇa
sahasaṃyogajasaṃyogassaṃbhavati / etaduktaṃ bhavati / jīvacaitanyasya vṛtiḥ
kāryaṃ akāryaṃ viṣayaḥ
p. १२८a)
vṛterjīvacaitanyamupādānakāraṇaṃ tasyāvṛterviṣayonopādānakāraṇaṃ /
tathā ca vṛtiviṣayayorjīvacaitanyaṃ pratikāryākāryayossaṃyogā
jīvacaitanyaviṣayayorvṛtiṃ pratikāraṇākāraṇāyoḥ saṃyogotra saṃyogaja
saṃyogo vivakṣita iti / nanu kāyaṃ pratikāraṇabhūtarustasya taṃ
pratyevākāraṇabhūtataruṇāsaṃyogāt hastakāryakāyasya hastākārya taruṇā
sahasaṃyogaḥ upeyate hastatarusaṃyogadaśāyāṃ tarau hastāvachedena taruḥ
kāyasaṃyukta ityanubhavādityāśaṃkyaprakṛtepi ghaṭādau viṣaye vṛti
saṃyogadaśāyāṃ ghaṭe vṛtyavachedena ghaṭasphuratīti jīvacaitanya
saṃsṛṣṭatvāna bhavādityāśayenāha kāraṇākāraṇeti / yuktitaulyeneti /
ubhayatra kalpanānubhavarūpāyā yuktestalpatvenetyarthaḥ / nanu viṣayadeśe
sannihitasyāpi jīvacaitanyasya vṛtyupādānatvaṃ vivaraṇācāryāṇāmabhimataṃ
na bhavati / jīvasyāṃtaḥkaraṇādyupādānatvābhāvepi sāsnādi madyaktau gotva
sāmānyasyeva svabhāvādeva jīvasyāṃtaḥkaraṇādau saṃbaṃdha
ityasyārthasya evaṃ viṣayāsaṃgyapi jīvaḥ svabhāvādaṃtaṣkaraṇena
saṃsṛjyata ityatra prāvivaraṇamatatvena pratipāditatvāt / tataśca jīvacaitanyasya
vṛtiṃ pratyuṣādānakāraṇatvābhāve satyukta saṃbaṃdho na sidhyatīti
saṃyogajasaṃyogopi nācāyaṃ saṃmata ityasvarasādāha / ekadeśinastviti /
ghaṭādi viṣayābhāsakajīvacaitanyasya ghaṭādināviṣayeṇa saha tādātmya
p. १२८b)
saṃbaṃdhasaṃpādanameva ciduparāgatvenābhimatamityarthaḥ / nanu vṛtyāpi
pūrvasiddhayorviṣayacaitanyayostādātmyasya na saṃbhavatyādhānamiti
prāguktatvātkathaṃ tatsaṃpādanamata āha / viṣaya tādātmyāpanneti /
biṃbabhūta brahmacaitanyasya ghaṭādi viṣayopādānatayā
brahmaviṣayayostādātmyaṃ prāgeva siddhaṃ tathā ca viṣayatādātmyāpanna
brahmacaitanyena sahaviṣayādanāsaka jīvacaitanyasya vṛti kṛtā bhedābhivyaktau
satyāṃ jīvacaitanyasya viṣayatādātmyaṃ vṛtyadhīnatayālabhyate /
abhedābhivyaktiprakāraśca vakṣyate ato na tādātmya saṃpādanānupapatiriti
bhāvaḥ //
sarvagatatayā sarvaviṣayasaṃnihitasyāpi
jīvasyatevarūpeṇaviṣayāvabhāsakatve tasya sādhāraṇatayā
puruṣaviśeṣāparokṣya vyavasthitya yogena
tasyāṃtaṣkaraṇopahitatvarūpeṇaiva viṣayāvabhāsakatvāt / evaṃ ca
viṣayāparokṣye adhyāsikasaṃbaṃdho niyāmaka iti siddhāṃtopi
saṃgachatena caivaṃ dvitīya yakṣasākaryaṃ jīvasya sarvagatatve prathamaḥ
pakṣaḥ parichinnatve dvitī
p. १२९a)
ityeva tayorbhadādityāhuḥ //
viṣayāvannāsakajīvacaitanyasyāṃtaṣkaraṇopahitasyeti yadviśeṣaṇaṃdataṃ
tasya prayojanamāha / sarvagatayeti / te tveti sarvagatatvenetyarthaḥ tasyeti /
jīvasyetyarthaḥ / sādhāraṇatayeti / sarvapuruṣasādhāraṇatayetyarthaḥ /
puruṣapadaṃ pramātṛ paramavidyā pratibiṃbo jīva iti pakṣe jīvabhedābhāvāt /
ayogena tasyeti / jīvasyetyarthaḥ / tathā ca sarvagatamapi jīvacaitanyaṃ yasya
puruṣasyāṃtaṣkaraṇopahitaṃ sa yamarthamavabhāsayati sorthastasyaivāparokṣo
nānyasyeti vyavasthiti siddhaye aṃtaṣkaraṇopahitatvaviśeṣaṇaṃ vācyamityarthaḥ
/ ekadeśamate lābhamāha evaṃ ceti viṣayāvabhāsakajīvacaitanyasya
vṛtyāviṣayatādātmya saṃpādanopagame satītyarthaḥ / adhyāsiketi /
adhyāsasiddhatādātmya saṃbaṃdha ityarthaḥ / na caivamiti /
saṃbaṃdhārthāvṛtiriti prathamapakṣepi vṛtyābhedābhivyaktyupagama
ityupagama ityarthaḥ / sāṃkaryaṃ pahiharati / jīvasyeti jīvasya sarvagatatvamate
saṃbaṃdhārthāvṛtiriti / prathamapakṣaḥ jīvasyāṃtaḥkaraṇopādhikatayā
parichinnatvamate abhedābhivyaktyarthāvṛtiriti dvitīyapakṣa ityathaḥ / ayaṃ
bhāvaḥ prathamadvitīya pakṣayorubhayorvṛtikṛtābhedābhivyakti sāmyepi
prathamapakṣe vṛtirabhedābhivyakti
p. १२९b)
dvārāviṣayāvabhāsaka jīvacaitasyasya viṣayeṇa mahatādātmyasaṃbaṃdha
saṃpādanārthādvitīyapakṣe tu vṛtirviṣayāvabhābrahmasakajīvacaitanyasya
viṣayāvachinnacaitanyenābhedābhivyaktyarthaiveti na pakṣayossāṃkaryāmiti /
yadvā prathamapakṣe jīvasya vyāpakatayā viṣayadeśe sadāsannihitasyaiva
viṣayāvannāsaka jīvacaitanyasya viṣayatādātmyāpanna
brahmacaitanyābhedābhivyaktyarthāvṛtiḥ dvitīya pakṣe tu jīvasya parichinnatayā
vṛtistasya viṣaya sannidhiṃ saṃpādyādhiṣṭhāna
brahmacaitanyābhedābhivyaktimapi saṃpādayatīti tayoḥ
pakṣayorasāṃkarpamayaṃ parihāro mūle sarvagatatvaparichinnatva padābhyāṃ
sūcitaḥ pūrvaparihārastu prathamapakṣa dvitīyapakṣa padābhyāṃ sūcitaḥ
saṃbaṃdhārthāvṛtiriti prathapakṣe
saṃbaṃdhasyoddeśyatvātagamādabhedābhivyaktyarthāvṛtiriti dvitīya pakṣe
abhedābhivyakterevoddeśyatvāvagamāditi / atra mate vivachita vivekena
vṛterabhedābhivyaktireva prayojanaṃ prathamadvitīyapakṣayoḥ paryavasyatīti
tayossāṃkaryaṃ durvāramityabhipretyādāveva ekadeśina ityuktamiti
maṃtavyaṃ //
atha dvitīyapakṣe keyamābhedābhivyaktiḥ kecidāhuḥ
kulyādvārātaṭākakedārasalilayoriva
p. १३०a)
viṣayāṃtaṣkaraṇāvachinnacaitanyayorvṛttīdvārā
ekībhāvo'bhedābhivyaktiḥ / evaṃ ca yadyapi viṣayāvachinnaṃ
brahmacaitanyameva viṣayaprakāśakaṃ //
vastutastasaṃbaṃdhārthāvṛtiriti vadatāmācāryāṇāmayamabhiprāyaḥ
viṣayāvabhāsakatvenābhimatasya jīvacaitanyasya viṣayeṇa ghaṭādinā
sahavyaṃgyavyaṃjakatā lakṣaṇasaṃbaṃdhastatadviṣayasaṃsṛṣṭavṛtyadhīnotra
vivakṣitaḥ / tathāhi aṃtaḥkaraṇaṃ svachadravyatvātsvata eva
caitanyābhivyaṃjanasamarthaṃ ghaṭādikaṃ tu tathā na bhavati asvachadravyatvāt
/ ghaṭādi viṣayavyāptyā tu vṛtyā tatra vidyamānamasvachatvamabhibhūya
caitanyābhivyaṃjanayogyatā ādhīyate / taduktaṃ /
vivaraṇācāryairevāṃtaṣkaraṇaṃ hi svasminniva svasaṃsargiṇyapi ghaṭādau
caitanyābhivyakti yogyaṃtāmāyādayatīti / dṛṣṭaṃ cāsvachasyāpi svachadravya
saṃsargāt / pratibiṃbagrāhitvayogyatvaṃ / yathā kuḍyāderjalasaṃyogakāle
pratibiṃbagrāhitvaṃ ghaṭādeḥ svasannihita jīvacaitanyavyaṃjakatvaṃ ca
tatpratibiṃbagrāhitaṃ / caitanyasyāpi vyaṃgyatvaṃ / tatra pratibiṃbitatvameva /
evaṃ vidhavyaṃgyavyaṃjakatālakṣaṇasaṃbaṃdhārthameva
vṛternirgamanamuktaṃ vivaraṇe / tathā ca vṛtyāvahirnirgatayā
viṣayacaitanyayoryathokta saṃbaṃdhe saṃpādite sati ghaṭādau pratibiṃbitaṃ
p. १३०b)
tatratyaṃ jīvacaitanyaṃ tamavabhāsayatīti / dvitīyapakṣamākṣipati / atheti /
keyamiti / abhedābhivyaktyararthāvṛtiriti dvitīyapakṣo hi jīvasya parichinnatva mata
ityuktaṃ / asminmate aṃtaṣkaraṇopādhikasya jīvasya viṣayāvachinna
biṃbabhūtabrahmacaitanyasya ca vṛtyābhedābhivyaktirna saṃbhavati /
akhaṃḍākāravṛteriva ghaṭādi gocaravṛterupādhinivartakatvābhāvena
bhedakopādhyoraṃtaṣkaraṇaviṣayayossatorjīva
brahmābhedābhivyakterayogādityarthaḥ / vyāvartakopādhyossatvepi
tayorekadeśasyātva saṃpatau tadbalādabhedābhivyaktissaṃbhavati loke tathā
darśanāditi pariharati / kecidāhuriti / kedāraḥ sasyaniṣpati sthānaṃ / tathā ca
taḍākastha salilasya kulyādvārākedārastha salilasya cābhedābhivyaktiryathāloke
prasiddhā tathāṃtaṣkaraṇāvachinnacaitanyarūpajīvasya viṣayāvachinna
brahmacaitanyasya ca vṛtidvārābhedābhivyaktirbhavati vṛtterviṣayadeśasthatve sati
vṛtivṛtimatorabhedena jīvopādhyaṃtaṣkaraṇasyāpi
viṣayadeśasthatvasiddherityarthaḥ //
tathāpi tasya vṛtidvāraikī bhāvena jīvatvaṃ saṃpannamiti jīvasya
viṣayaprakāśepapatiriti / anye tvāhuḥ biṃbasthānīyasya
p. १३१a)
viṣayāvachinnasya brahmaṇaḥ pratibiṃbabhūtena
jīvenaikībhāvonābhedābhivyaktiḥ vyāvartakopādhau darpaṇa iva jāgrati
tayorekībhāvāyogāt / vṛtikṛtābhedābhivyaktyāviṣayāvachinnasya
brahmaṇo jīvatva prāptau brahmaṇastadā tadviṣayasaṃsargā bhāvena tat
draṣṭṛtvā saṃbhave sati tasya sarvajñatvābhāvāpataiśca //
evaṃ ceti / abhedābhivyakteḥ saṃbhāvitāyāmityarthaḥ / nanu jīvacaitanyasya
viṣayāvannāsakatvaṃ na saṃbhavati / tasya viṣayaṃ pratyupādānatvābhāvena
tādātmyasaṃbaṃdhābhāvāt / na ca brahmacaitanyameva viṣayāvabhāsakamastu
tasyopādānatayā sākṣādevatādātmya saṃbaṃdhalābhāditi vācyaṃ / tathā
satyālokena ghaṭaḥ prakāśita iti vanmayā ghaṭovagata iti jīvacaitanyasyaiva
ghaṭaprakāśakatvāvagamavirodhāditi matvā punaḥ śaṃkate /
abhedābhivyaktiprayojanaṃ vaktuṃ / yadyapīti / viṣayaprakāśakamiti /
iti vaktavyaṃ tādātmyasaṃbaṃdha lābhāditi śeṣaḥ / na
jīvacaitanyamityevakārārthaḥ tathā ca mayāyamavagato ghaṭa ityanubhavavirodha
iti bhāvaḥ pariharati / tathāpīti /
tasyeti tādātmyasaṃbaṃdhena viṣayāvabhāsaka brahmacaitanyasya vṛti
dvārāṃtaḥkaraṇopahitatva prāptau jīve
p. १३१b)
naikībhāvājjīvatvaṃ saṃpannamiti brahmacaitanyasya yadviṣayāvabhāsakatvaṃ
tajjīvasyaiveti prāptyonānubhavavirodha ityarthaḥ / darpaṇa iveti /
yathā darpaṇe pratibiṃbadaśāyāṃ biṃbapratibiṃbayorabhaidābhivyaktirnnāsti
tayostadā bhedānubhavā tathā prakṛtepi viṣayādi rūpabhedakaupādhau sati
sāma saṃbhavatītyarthaḥ / nanu tatvasākṣātkāreṇāśeṣopādhi nivṛtau
yādṛśyabhedābhivyaktistādṛśī na tatra vivakṣitā / kiṃ tu kṣīiranīrayoreka
pātrasthayoriva vṛtidvārā aṃtaṣkaraṇaviṣayayorekadeśasthatvaprāptau
tanmātraprayuktā tadavachinnacaitanyayoraupacārikyabhedābhivyaktirvivakṣitā
asyāṃ cābhedābhivyaktau na vyāvartakopādhi satva prayukto virodhosti darpaṇe
mukhapratibiṃbadaśāyāmapi mama mukhameva darpaṇe bhātīti
biṃbapratibiṃbayorabhedābhivyakti darśanāt / asminmatepītthameva nirvāhaḥ
kartavyaḥ na hyaṃtaḥkaraṇa tadvṛti pratibiṃbayorabhedābhivyaktirmukhyā
saṃbhavati vṛti vṛtimatoḥ kāryakāraṇabhāvā ennayoraikyāyogena
tatpratibiṃbayoraikyāyogāt / aikyevā evaṃ cetyādinā
pramātrādīnāmasminmate sākaryābhāvopapādanavirodhāditya svarasādāha /
vṛtikṛtābhedābhivyatmeti / tadā tadviṣayeti / viṣayāvachinna brahmaṇo jīvatva
prāptau tasyeśvaratva nivṛtiravaśyaṃ vācyācaitanye ekāvachedena
p. १३२a)
jīvatveśvaratvayorasaṃbhavā / tathā ca tadā jīvatva daśāyāṃ
brahmaṇastadviṣayasaṃsargābhāvena taddṛṣṭṛtvaṃ na saṃbhavatītyarthaḥ /
tasyetyanaṃtaraṃ tadetyanuṣaṃgaḥ //
kiṃ tu viṣayāvachinnaṃ brahmacaitanyaṃ
viṣayasaṃsṛṣṭāyāvṛteragrabhāge viṣayaprakāśakaṃ pratibiṃbaṃ
samarpayatīti tasyāpratibiṃbasya jīvenaikībhāvaḥ / evaṃ cāṃtaḥkaraṇa
tadvati viṣayāvachinnacaitanyānāṃ pramātṛ pramāṇaprameya
bhāvenāsaṃkaropyupapadyate / na ca vṛtyupahita caitanyasya viṣaya
pramāṇatve tasya viṣayādhiṣṭhāna caitanyasyeva viṣayeṇādhyāsika
saṃbaṃdhābhāvādviṣayāparokṣye ādhyāsika saṃbaṃdhastaṃtraṃ na
syāditi vācyaṃ / viṣayādhiṣṭhāna caitanyasyaiva viṣayeṇāvachinnasya
vṛtau pratibiṃbitayā tadabhedena tatsaṃbaṃdha satvāditi
nanu viṣayādhiṣṭhāna caitanyasya vṛti saṃsarga
daśāyāmaṃtaṣkaraṇopahitatvaprayukta jīvatvavadavidyopahitatva
prayuktamīśvaratvamapyaviruccaṃ tathā ca biṃbabhūteśvarasya tadāpi
sarvajñatvamakṣataṃ / anyathāṃtaṣkaraṇādyadhiṣṭhāna caitanyasya
tadupādhikatva prayuktajīvatve sadā sthite
p. १३२b)
sati biṃbabhūtabrahmaṇassadāṃtaḥkaraṇādi saṃsargābhāvena
taddṛṣṭvatvāsaṃbhave sati sadā sarvajñatvābhāva prasaṃgadoṣa ihāpi mate
tulya ityasvarasaṃmanasiti dhāya kīdṛśī tarhitvadabhimatābhedābhivyaktiriti
pṛchati / kiṃ tvititi / tāmāha / viṣayāvachinnamiti / agrabhāga iti vṛtirhi
hṛdayasthāṃtaḥkaraṇamārabhyaviṣayaparyaṃtamavichinnā kaustubhamaṇyādi
prabhāvaddīrghībhāvamāpannā tiṣṭhati tasyāvṛterviṣaya saṃsṛṣṭo
bhāgograbhāga ucyate / tatra yo brahmaṇaḥ pratibiṃbaḥ tasya viṣayaprakāśakasya
jīvaṃ naikībhāvaḥ ihābhedābhivyaktirvivakṣitāvṛtivṛti
matostādātmyarūpābheda satvena tatpratibiṃbayorabhedābhivyakti
saṃbhavādityarthaḥ / evaṃ ceti /
vṛti pratibiṃbasyāṃtaṣkaraṇapratibiṃbādvastutobhinnasyaiva sa
tastadabhedenābhivyaktasya viṣayāvabhāsakatve svīkṛte satītyarthaḥ /
asaṃkaropīti / vṛti vṛtimatostādātmyāt tatpratibiṃbayorabhedābhivyakti
vaṃdasaṃkaropyupapadyata ityapi śabdārthaḥ mukhaṃ
darpaṇopādhinevāṃtaḥkaraṇenopādhinā avachinnaṃ tatpratibiṃbacaitanyaṃ
pramātā vṛti pratibiṃbacaitanyaṃ tayaivāvachinnaṃ pramāṇaṃ
viṣayāvachinnaṃ brahmacaitanyaṃ prameyamiti / teṣāmasāṃkāryamupapadyate
vyāvartakopādhi sadbhāvādityarthaḥ / asminmate asāṃkaryasupapadyata ityuktyā
pūrvamate viṣayāvachinna
p. १३३a)
brahmacaitanyasya jīvatva prāpti svīkārāt pramātṛ prameya
caitanyayorasāṃkaryaṃ nopapadyata iti sūcitaṃ vastutastu pūrvamatepi na
sāṃkaryaṃ jīvabrahmabhedakopādhi sadbhāvasya tatprayuktatayā sarvajñatvādi
vyavasthāyāśca prāk darśitatvāditi maṃtavyaṃ / śaṃkate / na ceti / tasyeti /
tasya viṣayeṇādhyāsikasaṃbaṃdhānnāvāditi saṃbaṃdhaḥ pramārūpasya
vṛti pratibiṃbasya viṣayopādānatvābhāvena tayostādātmyāsaṃbhavā tathā ca
viṣayāparokṣye ādhyāsika tādātmya saṃbaṃdhoniyā //
apare tvāhuḥ biṃbabhūtaviṣayādhiṣṭhānacaitanyameva
sākṣādādhyāsikasaṃbaṃdha lābhādviṣayaprakāśakamiti tasyaiva
biṃbatvaviśiṣṭarūpeṇa bhedasadbhāvepi tadupalakṣitacaitanyātmanaikī
bhāvobhedābhivyaktiḥ / na caivaṃ sati jīvabrahmasāṃkaryaṃ na vā
brahmaṇaḥ sarvajñatva virodhaḥ biṃbātmanā tasya yathā
pūrvamavasthānāditi / atha tṛtīye pakṣe ko nāmāvaraṇābhibhavaḥ /
ajñānanāśaścet ghaṭajñānenaivājñānamūlaḥ prapaṃco nivarteteti
cet / atra kecidākehuḥ / caitanya
p. १३३b)
mātrāvarakasyājñānasya viṣayāvachinna pradeśe khadyotādi
prakāśena mahāṃdhakārasyeva jñānenaika deśena nāśo vā
kaṭavatsaṃveṣṭanaṃ vā bhītabhaṭavadapasaraṇaṃ vābhibhāva iti anye
tva jñānasyaika deśena nāśe upādānābhāvāt //
maka iti siddhāṃtavirodha iti śaṃkābhiprāyaḥ
biṃbapratibiṃbayorabhedānyupagamāt biṃbacaitanyasya viṣayeṇa
sahayastādātmya saṃbaṃdhaḥ sa eva pramārūpa pratibiṃbasyāpīti
nāpasiddhāṃta iti pariharati / viṣayādhiṣṭhāneti / tadabhedeneti / pratibiṃba
caitanyasya biṃbābhedenetyarthaḥ / biṃbapratibiṃbayorabhede satyapi
kalpitabhedasatvāt biṃbasaṃbaṃdhasya pratibiṃbasaṃbaṃdhatvaṃ
nāstītyasvarasaṃsākṣātpadena sūcayan / abhedābhivyaktiṃ
prakārāṃtareṇāha / aparetvāhuriti / bhedasadbhāvepīti / pratibiṃbatva
viśiṣṭacaitanya svarūpa jīvena saheti śeṣaḥ taditi biṃbatva
pratibiṃbatvābhyāmupalakṣakṣitaṃ śuddhacaitanyaṃ tadātmanetyarthaḥ / na
caivaṃ satīti / upalakṣitacaitanyātmanā abhedābhivyaktyāṃgīkāre pūrvoktaṃ
doṣadvayaṃ nāstītyarthaḥ / atredaṃcityaṃ / upalakṣitacaitanyātmanā ekībhāvo
na vāstavābhedaḥ tasya vṛtyu na pekṣatvāt / nāpi vyavahārikābhedaḥ
biṃbapratibiṃba
p. १३४a)
bhedasya vyāvahārikatvena tatsaṃmasatākā bhedāsaṃbhavāt / nāpi
prātibhāsikābhedaḥ upādhyorekadeśasthatvamātreṇa biṃbapratibiṃba
caitanyayoḥ prātibhāsikābhedasaṃbhavena tadarthaṃ caitanyamātropalakṣaṇa
vaiyarthyāditi / tṛtīyapakṣamākṣipati / atheti / nivarteteti ajñānasyaikatvāditi
bhāvaḥ / na tu nivartate ato nājñānanāśaḥ āvaraṇābhibhavaḥ / na cānyaḥ
prakārassaṃbhavati anupalaṃbhāditi bhāvaḥ / ajñānaikyamevālaṃvyapariharati
/ atra kecidāhuriti caitanyamātreti / mātraṣadaṃsākṣi vyatirikta
kṛtsnacaitanyaparaṃ sākṣiṇyāvaraṇya bhāvasya vakṣyamāṇatvāditi bhāvaḥ /
ekadeśena nāśoveti / tathā tanmūlaprapaṃcasya na nivṛtyāpatiriti bhāvaḥ
prakārāṃtarānupalaṃbho siddha ityāśayenāha / kaṭavadityādinā /
niruktamāvaraṇābhi bhavaṃ dūṣayan taṃ prakārāṃtareṇa nirvakti / anyeti
tādinā //
punastatra kaṃdalanāyogena sakṛdapagate
samayāṃtarepyāvaraṇābhāvaprasaṃgānniṣkriyasyāpasaraṇa
saveṣṭanayorasaṃbhavācca na yathokta rūpobhibhavaḥ saṃbhavati /
ataścaitanyamātrāvarakasyāpyajñānasya tatadākāravṛti
saṃsṛṣṭāvasthaviṣayāvachinna cetanyāvarakatva
p. १३४b)
svābhāvyamevābhibhavaḥ / na ca viṣayāvajūṃṭana
paṭavadviṣayacaitanyamāśrityasthitasyājñānasya kathaṃ
tadanāvarakatvaṃ yujyata iti śaṃkyaṃ / ahamajña iti
pratītyāhamanubhave prakāśamānacaitanyamāśrayata eva tasya
tadanāvarakatva pratipaterityāhuḥ / apare tu ghaṭaṃ na jānāmīti
ghaṭajñānavirodhitvena ghaṭajñāne sati ghaṭājñānaṃ nivṛtamiti
tannivartyatvena cānubhūyamānaṃ na mūlājñānaṃ
śuddhacaitanyaviṣayasya tahāna nivartyasya ca tasya tathā tvāyogāt kiṃ tu
ghaṭāvachinnacaitanyaviṣayaṃ
mūlājñānasyāvasthābhedarūpamajñānāṃtaramiti tannāśa
evābhibhavaḥ / na caivamekena jñānena tannāśe tatsamānaviṣayāṇāṃ
jñānāṃtarāṇāmāvaraṇābhibhāvakatvānāpatiḥ yāvaṃti jñānāni
tāvaṃtyajñānānītyabhyupagamādityāhuḥ //
punastatreti / viṣayāvachinnacaitanye āvaraṇotyajyayogenetyarthaḥ / tataditi /
tattadviṣayākāravṛtisaṃsṛṣṭāvasthaṃ
p. १३५a)
yat viṣayāvachinnacaitanyaṃ tadanāvarakatvamityarthaḥ / nanu yathā ghaṭaṃ
vyāpyamānaḥ paṭastamāvṛṇotyeva evaṃ viṣayāvachinna brahmacaitanyaṃ
vyāpyavartamānamajñānamapi caitanyamāvṛṇotyeveti tadanāvarakatva
kalpanamayuktamiti / śaṃkate / na ceti / ajñāne paṭa
vailakṣaṇyasyānubhavasiddhatvānnaitaccodyamavataratītyāha / ahamiti / tasyeti /
ajñānasyetyarthaḥ / jīvacaitanyāśritamapyajñānaṃ na tadāvṛṇoti tasyāvṛtatve
sarvavyavahāralopa prasaṃgāditi daharādhikaraṇabhāṣye sādhitatvāt / sākṣi
caitanyasyānāvṛtatāyā vakṣyamāṇatvācceti bhāvaḥ
prapaṃcopādānamūlājñānāpekṣayānyadevaviṣayāvachinna
caitanyāvarakamajñānamiti ghaṭādijñānena tannivṛtāvapi na prapaṃca nivṛti
prasaṃgaḥ tena prapaṃcamūlājñānānivṛteriti mataṃ darśayati / aparetviti /
ajñānabhede mānamāha / ghaṭamiti / virodhitveneti / na
jānāṃmītyajñānānubhavābhilāpaka śabdenatro
virodhyarthakatvādabhilapyānubhavopi jñānavirodhi viṣaka eva na ca na
jānāmītyanubhavo jñānaprāgabhāvaviṣaka eva na tu bhāvarūpājñānaviṣaka
iti vācyaṃ / prāgabhāvasyaivāsaṃpratipateriti bhāvaḥ / tathātvāyogāditi /
ghaṭāvachinnacaitanyaviṣayakatvatahāna nivartyatvayorayogādityarthaḥ / kiṃ
tvajñānāṃtaramiti saṃbaṃdhaḥ avasthābhedarūpamiti / asya viśeṣaṇasya
prayojanaṃ vakṣyate / na
p. १३५b)
caivamekenetyādi graṃthaḥ spaṣṭārthaḥ //
imāni
cāvasthārūpāṇyajñānānimūlājñānavadajñānatvādanādīnīti
kecit vyāvahārikau jagajjīvāvāvṛtya svāpnau jagajjīvau vikṣipaṃtī nidrā
tāvadāvaraṇa vikṣepaśaktiyogādajñānāvasthānnedarūpā tathā
suṣuptyavasthāpyaṃtaḥkaraṇādau vilīne sukhaptahamasvāpsaṃ na
kiṃcidavediṣamiti parāmarśa
darśanānmūlājñānavatsuṣuptikālenubhūyamānājñānāvasthā
bhedarūpaiva //
nanvavasthājñānāni kimanādīni / kiṃ vā ādimaṃti / nādyaḥ
sānābhāvānna dvitīyaḥ ajñānamanādīni siddhāṃtavirodhāditi cedanna
kecidādyaṃ pakṣaṃ sādhayaṃtītyāha / imāni ceti / avasthā jñānāni anādīni
ajñānatvānmūlājñānavanna ca dṛṣṭāṃtā siddhiḥ devatādhikaraṇe
mūlājñānānāditasya śrutinyāyābhyāṃ sādhitatvāditi bhāvaḥ / na
cājñānagatānāditve mūlājñānatvaṃ prayojakaṃ natvajñānatvamātraṃmiti
/ vācyaṃ / lāghavena tanmātrasyaiva prayojakatvāditi
p. १३६a)
bhāvaḥ avasthājñānānyādimaṃtīti dvitīyapakṣamanye sādhayaṃtityāha /
vyāvahārikāvityādinā / na ca siddhāṃta virodhaḥ
ajñānānāditvābhyupagamasya mūlājñānaviṣayatvāditi bhāvaḥ
vimatānyavasthā jñānāni ādimaṃti avasthā'jñānatvāt nidrāvat
suṣuptivacca mūlājñāne vyabhicāravāraṇārthaṃ / āvṛtyeti / jāgratkālīnau
jagat / jīvau yādṛśau prasiddhau na tādṛśāveva svapnakāle upalabhyete
atastayoryathā vadanupalaṃbhādāvaraṇaṃ vaktavyamiti bhāvaḥ / vikṣipaṃtīti
sṛjaṃtītyarthaḥ / ajñānāvasthābhedarūpeti / ajñānasya hi
āvaraṇavikṣepaśaktimatvaṃ lakṣaṇaṃ tasya svapnakāraṇī bhūtanidrāyāṃ
satvādajñānatvaṃ tāvat siddhaṃ nidrāyāḥ vakṣyamāṇarītyāsāditvena
sākṣānmūlājñānatvāyogātadavasthā viśeṣarūupatvaṃ siddhamiti
prathamadṛṣṭāṃtena sādhanavaikalpamiti bhāvaḥ / tathā suṣuptikāle
mūlājñāna vadanubhūyamānā
suṣuptyavasthāpyajñānāvasthābhaidarūpaiveti saṃbaṃdhaḥ / nanu suṣupti
kāle mūlājñānasuṣuptyoranutravo'siddhastadā ahamajña ahaṃ
svapīmītyanubhavā darśanāditi netyāha / sukhamahamiti / parāmarśasmaraṇaṃ /
tathā ca utthitasya dṛśyamāna parāmarśānyathānupapatyā tadā
suṣuptimūlājñānayoranubhavaḥ sākṣirūpaḥ kalpyate / ahamullekhe
p. १३६b)
hi ātmanyaṃtaḥkaraṇa saṃsargaḥ prayojakaḥ tatkāle tasya
līnatvānnāhamullekha ityāśayenāha / aṃtaṣkaraṇādau vilīna iti /
cakṣurādikamādi padārthaḥ suṣuptisvarūpa sādhanārthaḥ
parāmarśakalpyasuṣuptyanubhavopanyāsaḥ suṣuptikāle mūlājñānābhāve
suṣuptestadavasthārūpatvaṃ na siddhyedatastanubhavopanyāsaḥ
tadāmūlājñānasatva sādhanārthaḥ suṣuptestadavasthārūpatvaṃ
pariśeṣādavagaṃtavyaṃ / suṣuptikāle
mūlājñānātiriktādaptaṃtaṣkaraṇādīnāṃ
vilīnatvenastasyāstadavasthārūpatvāsaṃbhavāditi sūcanārthaṃ
cāṃtaḥkaraṇādi vilayopanyāsaḥ / tathā ca suṣupti dṛṣṭāṃtepi na
sādhamavaikalpamiti bhāvaḥ //
tayośca jāgradbhogaprada karmo parame satyevodbhavātsāditvamiti /
tadvadanyadanyadapyajñānamavasthārūpaṃ sādītyanye nanvanāditva
pakṣe ghaṭe prathamamutpannenaiva jñānena sarvatadajñānanāśo bhavet /
vinigamanāvirahātadavachinnacaitanyāvaraka sarvājñānānāśe
viṣayaprakāśāyogāgācca ataḥ
pāścātyajñānānāmāvaraṇānabhibhāvakatvaṃ /
p. १३७a)
tadavasthameveti cet / atra kecidāhuḥ / yathā
jñānaprāgabhāvānāmanekeṣāṃ satvepyeka jñānodaye eka eva
prāgabhāvo nivartate / saṃśayādi jananaśaktatayā tadāvaraṇarūpeṣu
prāgabhāvāṃtareṣu satsvapi viṣayāvabhāsastathaika jñānodaye
ekamevājñānaṃ nivartate / ajñānāṃtareṣu satsvapi viṣayāvabhāsa iti //
dṛṣṭāṃta dvayepi sādhyavaikalpaṃ pariharati / tayośceti nidrāsuṣuptyorityarthaḥ
/ anyadaṣīti / ghaṭādiviṣayāvachinnacaitanyāvarakājñānamapītyarthaḥ /
avasthājñānānāṃ sāditvapakṣe prathamamutpannena ghaṭajñānena tadutpateḥ
pūrvaṃ ghaṭāvarakatvena sthitā jñānasya nāśe sati
paścādutpannamavasthājñānaṃ punastamāvṛṇotīti vyavasthā sidhyati / teṣā
manāditva pakṣe tu sānasidhyediti śaṃkate / nanviti / prāthamika ghaṭajñānena
tadajñānānāṃ sarveṣāṃ nāśosti / na vā dvitīya kalpaṃ dūṣayati / ghaṭa iti /
prāthamika jñānena ekamevājñānaṃ naśyati netarāṇītyatra vinigamakā
bhāvāt / sarvājñānanāśo vaktavyastathā ca dvitīyakalpānupapatirityarthaḥ /
dvitīyakalpa eva nivigamakābhāvavaddoṣāṃtaramāha / tadavachinneti /
p. १३७b)
prathamajñānena sarvājñānanāśādityarthaḥ / tadavasthameveti /
pāścātyajñānānāmāvaraṇābhibhāvakatva siddhyaye hi yāvaṃti jñānāni
tāvaṃti tannivartyājñānānītyupagamyate / tadabhyupagamepi
prathamajñānenaiva sarvājñānanāśe sa doṣastadavastha evetyarthaḥ /
yathānyāyamate yāvaṃti ghaṭajñānāni tāvaṃto
ghaṭajñānaprāgabhāvāssaṃti / tatra prathamena jñānena eka eva
jñānaprāgabhāvo nivartate / anye yathāpūrvaṃ saṃtyeva teṣāṃ satvepi
viṣayaprakāśaścopeyate tairevamatrāpi yojanīyamiti parihārati / atra kecidāhuriti /
nanu dṛṣṭāṃto viṣamaḥ jñānaprāgabhāvasyānāvarakatvāt /
bhāvarūpājñānasya ca viṣayāvarakatvāt / āvaraṇasatve ca na
viṣayaprakāśopapatiriti netyāha / saṃśayādīti / viparyaya ādi padārthaḥ
siddhāṃte bhāvarūpājñānasyāvarakatvaṃ hyajñānavatvābhimate vastuni
saṃśayādi jananasamarthatvaṃ tacca paramate
jñānaprāgabhāvarūpājñānasyāpi samānaṃ tato na dṛṣṭāṃta vaiṣamyamiti
bhāvaḥ ekameveti / phalavalāditi bhāvaḥ //
anye tvāvṛtasyāparokṣe viruddhamekajñānodaye ca prāgabhāvāṃtara
satvepi yāvadviśeṣa
p. १३८a)
darśanābhāvakūṭarūpamāvaraṇaṃ viśeṣadarśanānnāstīti
manyamānāvadaṃti / yadā yadajñāanamāvṛṇoti tadā tena jñānena
tasyaiva nāśaḥ sarvaṃ ca sarvadānāvṛṇoti vaiyarthyāt
kiṃtvāvarakājñāne vṛtyānāśite
tadvṛtyuparame'jñānāṃtaramāvṛṇoti / na caivaṃ sati
brahmāvagamotpati kāle'nāvarakatvena sthitānāmajñānānāṃ
tatopyanivṛti prasaṃgaḥ teṣāṃ sākṣāt tadvirodhitvābhāvepi
tannivartyamūlājñāna
parataṃtratayā'jñānasaṃbaṃdhādivatannivṛtyaivanivṛtyupapateḥ //
nanvanāditvapakṣe ityādi graṃthena kṛtākṣepe prakārāṃtareṇa
samādhānamāha / anyetviti / asya vadaṃtītyanena saṃbaṃdhaḥ pūrvaparihāre
anyeṣāmabhipretamasvarasaṃsvayaṃ darśayati / āvṛtasyeti / āvṛtasyāpi
parvatīya dahanādeḥ siddhāṃte
parokṣajñānāṃgīkārādaparokṣajñānamityuktaṃ / yāvaditi / sthāṇvādau
saṃśayādi virodhi darśana prāgabhāvamātra na saṃśayādi jananasamarthaṃ
sthāṇurayamiti / niścayadaśāyāmapi tatsamānaviṣayaka niścayāṃtara
prāgabhāvasatvena tadā puruṣatva smṛti mataḥ punarapi saṃśaya prasaṃgāt /
keṃtu saṃśayādi samānaviṣayaka niścayānāṃ
p. १३८b)
yāvaṃtaḥ abhāvāḥ tāvatāṃ samudāyaḥ saṃśayādi jananasamarthatayā
parametaviṣayāvaraṇatvena vācyaḥ / eka niścayakāle ca yāvadviśeṣa
darśanābhāva kūṭarūpasya paramate āvaraṇatvena saṃmatasya
viśeṣā'darśanasyā'bhāvāt / na punaḥ saṃśayādi prasaṃgaḥ na vā prathama
ghaṭādi jñāne kāle paramate viṣayaprakāśānupapatiḥ āvaraṇatvābhimata
prāgabhāvakūṭābhāvāt / tasmādāvṛtasyāpi viṣayasya prathamajñānasamaye
prakāśaḥ saṃbhavatītyatranāyaṃ dṛṣṭāṃtaḥ saṃbhātītyarthaḥ / na caivaṃ
satīti / sarvadā sarveṣāmavasthā'jñānānāmāvarakatvābhāve satītyarthaḥ /
tatopīti / brahmāvagamādapītyarthaḥ / nivṛtyabhāvaprasaṃge heturanāvarakatvena
sthitiḥ / yadi brahmāvagamotpati kāle mūlājñānavadavasthājñānānyapi
brahmacaitanyaṃ viṣayapradeśeṣvāvṛtyatiṣṭheyustadā brahmāvagamene
tatsamānaviṣayakamūlājñānasyeva caitanyāvarakatvena
sthitānāmavasthā'jñānānāmapi nivṛtiḥ syātsamānaviṣayakatvāviśeṣāt /
teṣāṃ tadanāṃvarakatvena sthitau tu nivṛtirna saṃbhavati tatsamānaviṣayakatvā
bhāvādityarthaḥ / tataśca videha kaivalye teṣāsanuvṛti prasaṃga iti bhāvaḥ /
evaṃ satyanivṛti prasaṃga iti na ceti saṃbaṃdhaḥ / tatra hetumāha teṣāmiti /
atra dvitīya tṛtīya tacchabdau brahmāvagamaparau caturtha tacchabdo
mūlājñānaparaḥ yathā
p. १३९a)
jñānanivṛtau caitanyājñānayossaṃbaṃdho nivartate tasya saṃbaṃdhya
jñānaparataṃtratvāt / tadvadityarthaḥ //
etadarthameva teṣāṃ tadavasthā bhedarūpatayā tatpārataṃtryamiṣyata iti
/ apare tvajñānasya sa viṣaya svabhāvatvādutsargataḥ sarvaṃ
sarvadāvṛṇotyeva / na ca viṣayotpateḥ
prāgāvaraṇiyābhāvenāvarakatvaṃ na yujyata iti vācyaṃ / tadāpi
sūkṣmarūpeṇa tatsatvāditi manyamānāḥ kalpayaṃti / yathā
bahujanasamākule pradeśe
kasyacicchirasipatannaḥśaniritarānapyapasārayati / yathā vā
sannipātaharamauṣadhamekaṃ doṣaṃ nivartayaddoṣāṃtaraṃdūri karoti /
evamekamajñānaṃ nāśayat jñānamajñānāṃtarāṇyapi tiraraṣkarāti
/ tiraskāraśca yāvajjñānasthiti tadāvaraṇaśaktipratibaṃdha iti /
nanvevaṃ satidhārāvāhikasyale dvitīyādi
vṛtīnāmāvaraṇānabhibhāvakatve vaiphalyaṃ syāt / prathamajñāne
naiva nivartana tiraskārābhyāmāvaraṇamātrasyābhi bhavāditi //
p. १३९b)
nanvavasthājñānānāṃ mūlājñāna parataṃtratvamasiddhamityāśaṃkyāha /
etadarthameveti / yathā saṃsārasyājñānanivṛtyānivṛti siddhaye tanmūlakatayā
saṃsārasya tatpārataṃtryaṃ kalpyate / tadvat prakṛtepīti bhāvaḥ / yaduktaṃ /
mavasthābhedarūpamiti viśeṣaṇasya prayojanaṃ vakṣyata iti tadatra darśitamiti
maṃtavyaṃ / nanvanāditva pakṣa ityādinākṛtākṣepa eva samādhānaṃ
prakārāṃtareṇa darśayati / aparetviti / kalpayaṃtīti saṃbaṃdhaḥ
teṣāmāśayaṃ darśayati / ajñānasyeti / nanu sarvamajñānaṃ svasthitikāle
sarvadāviṣayamāvṛṇītīti niyamo nāsti ekajñānakāle / ekasyājñānasya
nāśaḥ itareṣāṃ tadā satvepyāvaraṇaśaktipratibaṃdharūpa tiraskārasya
vakṣyamāṇatvena ekajñānakāle teṣāmāvarakatvābhāvādityata āha /
utsargataḥ iti / nanu sarvadā āvṛṇotītyukte ghaṭādiviṣayotpateḥ / pūrvakālepi
ghaṭādyavachinna caitanyāvarakatvamavasthājñānānāṃ pratīyate /
tadanupapannaṃ / tadānīmavachedaka viṣayābhāvena tadavechinna
caitanyasyāvasthājñānairāvaraṇīyasyābhāvāditi śaṃkāmapanudati / na
cetyādinā tadāpīti / kāryamātrasya utpateḥ pūrvakāle nāśotarakāle
cānabhivyaktarūupeṇāvasthānasya śrutismṛti nyāyaiḥ tatra tatra pūrvācāryaiḥ
sādhitatvāditi bhāvaḥ / evamiti / jñānaṃ kartṛ yāvāt jñāna
p. १४०a)
sthitīti / sarvaṃ sarvadā āvṛṇotītyutsargasya jñānasthitirayavādahaituriti
bhāvaḥ / jñānamātramajñānanivartakamiti niyamamākṣipati / nanvevaṃ satīti /
ekena jñānena ekājñānasya nāśaḥ itareṣāṃ tiraskāra ityupagame satītyarthaḥ
/ vaiphalyaṃ syāditi / ajñānanāśādi prayojanavatvaṃ na syādityarthaḥ
tatprayojanasya prathamajñānenaiva siddhatvādityāha / prathameti //
atrāhuḥ vṛti tiraskṛtamapyajñānaṃ taduparame punarāvṛṇoti pradīpa
tiraskṛtaṃ tama iva dīpo parame vṛtyuparamasamaye vṛtyaṃtarodaye tu
tiraskṛtamajñānaṃ tathaivāvatiṣṭhate pradīpo paramasamaye
pradīpāṃtarodaye tama iva tathā ca yasmin satyagnimakṣaṇe yasya satvaṃ
yadvyatireke cāsatvaṃ tattajjanyamiti prāgabhāva paripālanasādhāraṇa
lakṣaṇānurodhe nānāvaraṇasya dvitīyādi vṛtikāryatva syāpi lābhānna
tadvaiphalyamiti / nyāya caṃdrikā kṛtastvāhuḥ kenacidjñānena
kasyacidajñānasya nāśa eva tatvāvarakāṇāmapyajñānāṃtarāṇāṃ
tiraskāraḥ //
p. १४०b)
prathamajñānasiddhasyāpi āvaraṇa tiraskārasya dvitīyādi jñāna sādhyatvaṃ
sādhyalakṣaṇaviśeṣānurodhena saṃbhavati / ato na dvitīyādi jñānavaiphala
ajñānanāśarūpaprayojanābhāvepi ta tiraskaraṇa lakṣaṇaphalasya satvāditi
pariharati / atrāhuriti / prathamaṃ dhārāvahanasthale siddhamarthaṃ
sadṛṣṭāṃtaṃ darśayati / vṛtitiraskṛtamiti / ghaṭoyamiti / pratyakṣajñānaṃ
tvekamajñānaṃ nāśayaditaradajñānaṃ sarvaṃ tiraskaroti / tacca
tiraskṛtamajñānaṃ ghaṭajñānoparamasamaye punastamāvṛṇoti / yadi
vubhutsādivaśāt / prathamamutpanna ghaṭajñānanāśakṣaṇe
ghaṭapratyakṣāṃtaramudeti / tadā tiraskṛtamajñānaṃ / tathaivāvatiṣṭhate
ityarthaḥ / yasmin satyagnimakṣaṇe yasya satvaṃ yasmin na sati yasyāsatvaṃ
tatajjanyamiti sādhyalakṣaṇaṃ / idaṃ ca sādyanādi sādhāraṇaṃ / tathāhi /
yasmin daṃḍādau sati uttarakṣaṇe ghaṭādikārya satvaṃ daṃḍādāvasati ca
ghaṭādi kāryāsatvaṃ / tato ghaṭādikaṃ daṃḍādi janyaṃ / tathā prāyaścite
sati uttarakṣaṇe duḥkhaprāgabhāvasya satvaṃ prāyaścite cā'sati
duḥkhasyaivodayāt duḥkhaprāgabhāvasyāsatvamitirītyā anāderapi duḥkha
prāgabhāvasya prāyaścita paripālyatayāprāyaścita sādhyatvamupeyate / evaṃ
prakṛtepi sādhyatvaṃ darśayati / tathā ceti / dvitīya vṛtyudaye sati
prathamajñānasiddhasyāvaraṇa tiraskārasya uttarakṣaṇe satvaṃ
prathamajñānanāśakṣaṇe dvitīyavṛtyudaya vyatireke ca ukta
tiraskārasyāsatvamiti /
p. १४१a)
prathamajñānakāla eva siddhasyopi tasyaṃ dvitīyavṛtijanyatayā
tatphalatvamevaṃ tṛtīyādi vṛtīnāmapi āvaraṇa tiraskāraphalakatvaṃ
yojanīyamityarthaḥ / anāvaraṇasyeti / āvaraṇa tiraskārasyetyarthaḥ /
jñānamātramajñānavivartakaṃ na bhavati dharāvāhika dvitīyādi jñāne
vyabhicārādityatra prakārāṃtareṇa parihāraṃ brūte nyāyacaṃdrikākṛtastviti /
natviti / na cājñānāṃtarāṇāṃ tiraskārābhāve ekajñānakālepi
tairatiraskṛtairviṣayasyāvṛtatvādviṣayānubhavā bhāvaprasaṃga iti vācyaṃ /
prathamajñānodaye ekamevājñānaṃ viṣayāvarakaṃ itareṣāṃ tadā
viṣayāvarakatvameva nopeyate ato na ta tiraskaraṇāpekṣeti bhāvaḥ //
tathā ca dhārāvāhika dvitīyādi vṛtīnāmapyekaikājñānanāśakatvena
sāphalyaṃ na caivaṃ jñānodayepyāvaraṇa saṃbhavādviṣayā navabhāsa
prasaṃgaḥ avasthārūpāṇyajñānāni
tatatkālakalopalakṣitasvarūpāvarakāṇi jñānāni ca yāvat
svakālopalakṣita viṣayāvarakājñānanāśakāni tathā ca
kiṃcijjñānodaye tatkālīna viṣayāvarakājñānasya
nāśādvidyamānānāmajñānāṃtarāṇāmanyakālī na viṣayāvaraka
p. १४१b)
tvācca na tatkālīnaviṣayāvabhāse kācidanupapatiḥ kārīrīphale
vṛṣṭāvāsannasamayasyevā jñānaviṣaye ghaṭāṭau
tatkālasyopalakṣaṇatayā viṣayakoṭāvananupraveśena
sūkṣmatattatkālabhedāviṣayairdhārāvāhikadvitīyādi
jñānairajñānānāṃ nivṛtāvapi na kācidanupapatiriti //
tataḥ kiṃ tatrāhu / tathā ceti āśayamaviduṣaśśaṃkāmanūdyanirākaroti / na
caivamityādinā / evaṃ śabdasya prathamajñānena
āvarakājñānāṃtarāṇāmatiraskaraṇe satītyarthaḥ / tattatkāleti /
avasthājñānānāṃ sarveṣāṃ mūlājñānasyeva sarvadāviṣaya
caitanyāvarakatvaṃ nāsti vaiyarthyāt / kiṃ tu kiṃcidajñānaṃ kaṃcitkālaṃ
viṣaya caitanyamāvṛṇoti / kiṃcicca kālāṃtare tadāvṛṇotītyanena prakāreṇa
kālaviśeṣairupalakṣita viṣayacaitanyāvarakatvaṃ jñānānāmapi
svasvodayakāle svasvaviṣayāvarakatvena prasaktājñānanivartakatvamityarthaḥ /
evamāśayamudvāvya idānīṃ viṣayānavabhāsaprasaṃgaṃ pariharati / tathā ceti
/ ekajñānakāle ajñānāṃtarāṇāmanāvarakatve siddhe satītyarthaḥ /
tatkālīneti / kiṃcidjñānodaya kālīnaviṣayasyāvarakatvena
prasaktājñānasyetyarthaḥ / na taditi / kiṃcidjñānakālīnetyarthaḥ / nanu taistaiḥ
kālaviśeṣairviśiṣṭasyaiva
p. १४२a)
viṣe yasya tatadajñānāvaraṇi yatvamityevaṃ kālaviśeṣāṇāṃ viśeṣaṇatayā
āvaraṇīya koṭyavanupraveśaṃ vihāya teṣāṃ kimityupalakṣiṇatvaṃ svīkriyata
ityāśaṃkya tathā satidhārāsthale āvarakatvena prasaktājñāna nivartaka
dvitīyādi vṛtīnāmapi tatatkālaviśeṣaviśiṣṭaviṣayakatvaṃ vācyaṃ /
samānaviṣayakatvaṃ vinā tannivartakatvānupapatestacca na saṃbhavati
kṣaṇabhedānāmapratyakṣatvāt / atasteṣāmupalakṣaṇatvamāśritamiti
samādhānamabhipretyasamayaviśeṣasyopalakṣaṇatve dṛṣṭāṃtamāha /
kārīrīphale vṛṣṭāviti / kārīrīnāmakeṣṭiphalabhūtā vṛṣṭiriṣṭi
samāptyatarakṣaṇa eva vaktavyā na tu kālāṃtare tadānīṃ śupyatassasyasya
saṃjīvane kālāṃtarīya vṛṣṭeranupayogā tathā cāsanna samayasya vṛṣṭi
viśeṣaṇatayā phalakoṭi praveśonopapadyata iṣṭiṃ vināpi samayaviśeṣa
saṃbhavāt kiṃ tu samayātaravyāvartakatayā upalakṣaṇatvamevāśritamityarthaḥ
//
kecittu prathamajñānanivartyamevājñānaṃ svarūpāvarakaṃ dvitīyādi
jñānanivartyāni tu deśakālaviśeṣaṇāṃtaraviśiṣṭaviṣayāṇi ata eva
satāniścayarūpe'jñānanivartake caitradarśane sakṛte caitraṃ na
jānāmīti svarūpāvaraṇaṃ nānubhūyate kiṃtvidānīṃ sa kutreti
p. १४२b)
na jānāmītyādirūpeṇa viśiṣṭāvaraṇameva vismaraṇaśālinaḥ
kvacitsakṛt dṛṣṭepi na jānāmīti svarūpāvaraṇaṃ dṛśyate cetatra
tathāstu anyatra sakṛddṛṣṭe viṣayāṇyevājñānāni jñānāni ca na
caivaṃ sati dhārāvāhika dvitīyādi jñānānāmajñāna nivartakatvaṃ na
syāt sthūlakālaviśiṣṭājñānasya prathamajñānenaiva nivṛteḥ
pūrvāparajñānavyāvṛtasūkṣmakālaviśiṣṭājñānasya
tadaviṣayairdvitīyādi jñānairnivṛtī yogāditi vācyaṃ //
dhārāvahanasthale dvitīyādi vṛtīnāmāvaraṇābhibhāvakatvaṃ na
syādityākṣepa eva parihāraṃ tredhādarśayati / kecitviti / prathamaṃ
vastugatimāha / prathamajñāneti / uktavyavasthāyāṃ pramāṇatvenānubhavaṃ
darśayati / ata eveti / ukta vibhāgānyupagamādevetyarthaḥ / nanūktavibhāgo na
sidhyati kvacitsakṛddṛṣṭepi vastuti
pūrvavatsvarūpāvaraṇānubhavādityāśaṃkyāha / vismaraṇaśālina iti / tatra
tathāstviti punaḥ svarūpāvaraṇānubhavasthale dvitīyādi
jñānanivartyamapyajñānaṃ svarūpāvarakamastvityarthaḥ / tathā ca ukta
vibhāga autsargika iti bhāvaḥ / anyatreti
p. १४३a)
vismaraṇābhāvasthala ityarthaḥ / nanvajñānānāṃ viśiṣṭaviṣayakatve
teṣāmanivṛti prasaṃgaḥ sakṛddṛṣṭe vastuni dvitīyādi jñānānāmapi
prathamajñānavatsvarūpamātra viṣayakatvena tatsamānaviṣayakatvarahitānāṃ
tannivartakatvānupapateriti netyāha / jñānāni ceti / sakṛddṛṣṭe viṣaye
jñānānyapi caitra idānīmatrāsta ityākārāṇi saṃti viśiṣṭaviṣayāṇyeveti
svīkārānnokta doṣa iti bhāvaḥ nanu jñānānāṃ viśiṣṭaviṣayakatvaṃ
dhārāsthale dvitīyādi vṛtiṣu vyabhicāraparihārārthaṃ hi kalpyate / tathā ca tatra
jñānānāṃ kiṃ ghaṭikārdha ghaṭikādyātmakasthūlakālaviśiṣṭaghaṭādi
viṣayakatvaṃ vivakṣitaṃ kiṃ vā kṣaṇātmaka sūkṣmakālaviśiṣṭaghaṭādi
viṣayakatvaṃ vivakṣitamiti vikalpaṃ manasi nidhāya ubhayathāpi dhārāsthale
dvitīyādi vṛtiṣu vyabhicāratādavasthyamiti śaṃkate / na caivaṃ satīti / dvitīyādi
jñānānāṃ tannivartyājñānānāṃ ca utsargato viśiṣṭaviṣayakatve
satītyarthaḥ / prathamajñānenaiveti / sthūlakālaviśiṣṭaviṣayakeṇeti śeṣaḥ
pūrvāpareti / dhārāsthale hi jñānāni kṣaṇasthitikāni tataśca
pūrvāparajñānakālebhyo vyāvṛtāye sūkṣmakālāḥ
kṣaṇātmakāstairviśiṣṭasya viṣayasthāvarakaṃ yadajñānaṃ tasyetyarthaḥ /
tadaviṣayairiti sūkṣmakālaviśiṣṭāviṣayakairityarthaḥ /
dhārāvahanasthale prathamotpannāyā eva vṛtestāvatkālāvasthāyitva
saṃbhavena vṛtibhedānabhyupagamāttadabhyupagamepi
p. १४३b)
sthūlakālāvasthāpi paṃcaṣaṭvṛtirūpatvaṃ saṃbhavena
parasparavyāvṛtasthūlakālādi viśeṣaṇabhedaviṣayatvopapateḥ /
pratikṣaṇodyadanekavṛtisaṃtānarūpatvābhyupagamepi dvitīyādi
vṛtīnāmadhigatārthamātraviṣayatayā
prāmāṇyābhāvenāvaraṇānivartakatvepyahāneśca / na hi
viṣayāvādhamātraṃ prāmāṇyaṃ prāgavagatānadhigatayoḥ
parvatatadvṛtipāvakayoranumiti
viṣayayorabādhasyāviśeṣeṇobhayatrāpyanumiteḥ prāmāṇyaprasaṃgāt /
na ceṣṭāpatiḥ vahnāvanumitiḥ pramāṇamiti vatyarvatepyanumitiḥ
pramāṇamiti vyavahārādarśanāt //
yatra ekasminneva śrīmūrtyādau dīrghakālanairaṃtaryeṇa sphuraṇamasti tatra
śrīmūrtyādi gocaravṛtiraikaiva tadbhede mānābhāvāt / siddhāṃte vṛteḥ
kṣaṇasthitikatvānabhyupagamāt / tathā ca na tatra vyabhicāraśaṃketyāha /
dhārāvahanasthala iti / nanu tatra vṛterekatve dhārāvahanatva prasiddhi virodhaḥ
ekasyāṃtadasaṃbhavāt / dhyānasamādhyorapi uktarītyā
p. १४४a)
ekavṛtirūpatvāpatautayoḥ pratyayasaṃtati rūpatvapratipādaka bhāṣyādi virodha
prasaṃgāccetyāśaṃkyadhārāyāḥ anekavṛtirūpatvamaṃgīkṛtyavyabhicāraṃ
pariharati / tadabhyupagamepīti / saṃbhaveneti / dhārāyā iti śeṣaḥ / upapatairiti /
dvitīyādi vṛtīnāmajñānānivartakatva doṣo nāstīti śeṣaḥ
dhārāvāhakavṛtīnāṃ nyāyamata iva kṣaṇasthitikatvamupetyāpi vyabhicāraṃ
pariharati / pratikṣaṇodyaditi pratikṣaṇamudyaṃtaḥ anaikāśca yāvṛtayaḥ
tatsaṃtānetvarthaḥ / abhyupagamepīti / dhārāyā iti śeṣaḥ ahāneśceti /
jñānamajñāna nivartakamiti niyamabhaṃgarūpāyāḥ hānerabhāvādityarthaḥ /
hānyābhāve hetumāha / prāsāṇyābhāveneti / tatra hetumāha /
adhigatārthamātreti / anadhigatārtha viṣayakatvābhāvo mātrapadārthaḥ / tathā
ca dvitāyādi vṛtīnāṃ pramātvaṃ nāsti smṛti vadadhigatārtha
mātraviṣayakatvādityarthaḥ / nanvanadhigatāvādhitārthānubhavatvaṃ
pramātvaṃ na bhavati / avādhitānubhava
padavyāvṛtyayorbhumasmṛtyorivānadhigatapadavyāvartyā bhāvā tathā
cāvādhitvārthānubhavatva mātraṃ pramātvaṃ tacca dvitīyādi vṛtiṣvakṣatamiti
tatra niyamabhaṃgarūpāhāniḥ syādaiveti netyāha / nahīti /
prāmāṇyamityanaṃtaraṃ tathā satīti śeṣaḥ naiyāyikaśśaṃkate / na
ceṣṭāpatiriti / iṣṭāpatiriti / na ceti saṃbaṃdhaḥ vyavahārādarśanāditi / tathā ca
prāmāṇyāprāmāṇyavyavasthāyāḥ vyavahārānusāritvādanumiteḥ
parvatāṃśe pramātvābhāvenālakṣyatve siddhe parvatāṃśānumitau pramātva
lakṣaṇasyāti vyāpti parihārāyānadhigatatvaviśeṣaṇaṃ
p. १४४b)
tallakṣaṇedeyameva / tataśca dhārā dvitīyādi vṛtīnāṃ na prāmāṇyamiti
bhāvaḥ //
vivaraṇe sākṣisiddhasyājñānasyābhāva vyāvṛti
pratyāyanārthānumānādi viṣayatvepi pramāṇāvedyatvokteśca tasmā
dvitīyādi vṛtīnāṃ prāmāṇyābhāvādupāsanādi
vṛtīnāmivājñānānivartakatvepi na hāniḥ prāmāṇavṛtīnāmeva
tannivartakatvābhyupagamāt //
ajñātatvasya pramālakṣaṇe praveśostītyatra hetvaṃtaramāha / vivaraṇa iti /
vivaraṇe ajñānasya pramāṇāvedyatvokteśceti saṃbaṃdhaḥ /
atrānumānapadamanumiti paraṃ pramāṇapadamapi prasiti paraṃ
pramālakṣaṇasya prakṛtvatvāditi bodhyaṃ nanvajñānasyānumiti
śābdārthāpatirūpavṛtiviṣayatve kathaṃ tasya pramāṇāvedyatvamata āha /
sākṣisiddhasyeti / ajñohamityanubhavarūpeṇasākṣiṇā'jñānasvarūpasya
jñātatvādajñānānumityāderajñānasvarūpe viṣaye ajñātatva
ghaṭitapramātvaṃ nāstīti matvāpramāṇāvedyatvaṃ tasyoktaṃ / na ca sākṣiṇa
eva pramāṇatvātkathaṃ sāmānyataḥ pramāṇāvedyatvamuktamiti vācyaṃ /
sākṣyatirikta pramāṇāvedyatvasyaiva vivakṣitatvāt / sākṣiṇotityatvena
pramākaraṇā janmatayā parābhimateśvara jñānavatsākṣiṇaḥ
p. १४५a)
pramāpramābahirbhūtatvena pramāṇatvābhāvādvā tadavedyatva vacanamiti
bhāvaḥ / nanu sākṣipratyakṣasiddhaṃ cedajñānaṃ kimarthaṃ tarhi
tatrānumānādyupanyasyate tatrāha / abhāva vyāvṛtīti / ajñānasya
parābhimatājñānādabhāvarūpāt yā vyāvṛtistatpratyāyanamarthaḥ
prayojanaṃ yeṣāmanumānādīnāṃtāni tathetyarthaḥ / etaduktaṃ bhavati /
ahamajña ubhyanubhavasiddhamajñānaṃ bhāvarūpamiti siddhāṃtinaḥ / tadā
na prāgabhāvarūpamiti vaiśeṣikādayaḥ
tataścānumānādibhirajñānasyābhāva pratiyogika bhedassādhyata iti na teṣāṃ
vaiyarthyaṃ / na ca tasya bhāvarūpatva sādhanenā kiṃ labhyata iti vācyaṃ /
māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyādityādi śāstrasiddhasya
prapaṃcapariṇāmmupādānatvasya siddhestatsādhanaphalatvāt / tasmāditi /
anadhigatatva ghaṭita pramālakṣaṇā bhāvādityarthaḥ / upāsanādi vṛtīnāmiveti /
upāsanārūpāvṛtirnajñānaṃ kḷpta tatkāraṇājanyatvāt / manaso
jñānakaraṇatvasya nirastatvānniraśiṣyamāṇatvācca kiṃ tu
gamanādivatkriyārūpā puruṣa kṛti sādhyatvā tasmānnopāsya
svarūpājñānanivartikāmavamichādveṣādi vṛtayopi na
svaviṣayājñānanivīrtakāḥ jñānarūpatvābhāvāt / dvitīyādi vṛtīnāṃ tu
smṛtivadjñāanarūpatvepi nājñāna nivartakatvamupeyate
pramātvābhāvādityarthaḥ / nanu kathaṃ na hānistāsāṃ pramātvābhāvepi
jñānatvābhyupagamena jñānamātramajñāna nivartakamititi yamasya
vyabhicārarūpahānerāvaśyakatvādityāśaṃkyāha / pramāṇavṛtīnāmeveti
p. १४५b)
natvadhigatārthamātragocaravṛtīnāmapītyeva kārārthaḥ / tathā ca
jñānamātramajñānanivartakamiti niyamānāṃgī kriyate yenoktadośaḥ syāditi
bhāvaḥ abhyupagamādityanaṃtaraṃ ityāhuriti śeṣaḥ kecitvityupakramāt //
nanu nāyamapi niyamaḥ parokṣavṛterniyamenājñānānivartakatvāditi cet /
atra kecidāhuḥ dvividhaṃ viṣayāvarakamajñānaṃ / ekaṃ viṣayāśritaṃ
rajvādivikṣepopādānabhūtaṃ kāryakalpyaṃ puruṣāśritamanyat /
viṣayamahaṃ na jānāmītyānubhavikaṃ puruṣāśritasya
viṣayasaṃbhinnavikṣepopādānatvāsaṃbhavena viṣayāśritasya
viṣayamahaṃ na jānāmīti sākṣirūpaprakāśasaṃsargāyogena
dvividhasyāpyāvaśyakatvāt / evaṃ ca parokṣasthale
vṛternirgamanābhāvāt / dūrasthavṛkṣe āptavākyāt
parimāṇaviṣāvagamepi tadviparita parimāṇavikṣepadarśanācca
viṣayagatājñānāni vṛtāvapi puruṣagatājñānanivṛtirastyeva
p. १४६a)
pramāmātramajñānanivartakamiti niyamasyāpi vyabhicāraṃ śaṃkate / nanviti /
parokṣajñānasyāpi tannivartakatva satvānna vyabhicāra iti vaktumajñānasya
dvaividhyamāha / dvividhamityādinā / rajvādīti rajvāderyo vikṣepaḥ
sarpādirūpo vivartaḥ / tadupādānabhūtamityarthaḥ / kāryakalpyamiti /
vikṣepākhyakāryānupapati kalpyaṃ na tvanubhava siddhamityarthaḥ / nanu rajvādi
gatājñānasya rajuṃ na jānāmītyanubhavasiddhatvāt / kathaṃ tasya kāryaika
kalpyatvamityāśaṃkyānubhavasya viṣayagatājñānaṃ na viṣaya ityāha /
anyaditi / atra viṣayāvaraṇamajñānaṃ dvividhaṃ / ekaṃ
viṣayāśritamanyatpuruṣāśritamiti saṃbaṃdhaḥ tathā ca viṣayāśritaṃ sa
pramāṇaṃ pradarśya puruṣāśritaṃ sa pramāṇaṃ darśayatīti vā
anyadityasyāvataraṇaṃ bodhyaṃ / nanvekenaivājñānena sarpādi vikṣepasya na
jānāmītyanubhavasya ca siddheḥ / kiṃmajñānadvaividhyena ata āha /
puruṣāśritasyeti viṣayorajvādiradhiṣṭhānaṃ tatsaṃbhinno
viṣayatādātmyāpanno yo vikṣepastadupādhānatvāsaṃbhavenetyarthaḥ / na
jñānāmītyākārakopassākṣīrūpaḥ prakāśastatsaṃsargāyogenetyarthaḥ /
idānīṃ vyabhicāraṃ pariharati / evaṃ ceti / ajñānadvaividhye satītyarthaḥ /
evaṃ ca parokṣasthale viṣayagatājñānānivṛtāvapi
puruṣagatājñānanivṛtirastyeveti saṃbaṃdhaḥ / tathā ca na vyabhicāra iti
bhāvaḥ / parojñānasya viṣayagatājñānanivartakatvābhāve hetudvayamāha /
vṛterityādinā / nirgamanā bhāvāditi /
p. १४६b)
viṣayacaitanyasaṃsṛṣṭāyā evateterviṣayacaitanyagatājñāna nivartakatvasya
vakṣāmāṇatayā nirgamanābhāve vṛtiviṣaya caitanya saṃsargo na sidhyatīti
bhāvaḥ / tadviparīteti / dūre dṛśyamāno vṛkṣaḥ sannihitavṛkṣa iva
mahānityāptavākyajanya parokṣajñānaviṣayabhūtādradūrasthavṛkṣagatā
tasmātparimāṇaviśeṣādviparīto yaḥ parimāṇarūpavikṣepa viśeṣaḥ tasya
darśanādityarthaḥ / yadi parokṣa jñānaṃ riṣayagatā jñānanivartakaṃ syā
tadāptavākyajanyāvagamena parimāṇaviśeṣājñānanivṛtyāpatyāviparīta
parimāṇātmaka vikṣepotyannirmasyāt / upādānābhāvāditi bhāvaḥ //
śāstrārthaṃ na jānāmītyanubhūtājñānasya tadupadeśānaṃtaraṃ
nivṛtyanubhavāt / ata evānumeyādau suṣupti vyāvṛtiriti vivaraṇasya
tadviṣayājñānanivṛtirartha ityuktaṃ tatvadīpane iti / anye tu
nayanapaṭalaṃ vatpuruṣāśritamevājñānaṃ viṣayāvaraṇaṃ na
tadatirekeṇa viṣayagatājñāne pramāṇamasti / na ca puruṣāśritasya
viṣayaṃ gatavikṣepa pariṇāmitvaṃ na saṃbhavati tatsaṃbhave vā
dūrasthavṛkṣaparimāṇe parokṣa
p. १४७a)
jñānādajñānanivṛtau viparītaparimāṇa vikṣepo na saṃbhavatīti
vācyaṃ //
parokṣajñānena puruṣagatā jñānanivṛtau hetumāha / śāstrārthamiti /
śāstrārthaṃ na jānāmityanena prakāreṇa yacchāstrārthājñānamanubhūtaṃ
tasya śāstrārthopadeśānaṃnataraṃ śāstrārthājñānamidānīṃ nivṛtamiti
nivṛtiranubhūyate / tatra śāstrārtho dvividhaḥ dharmarūpo brahmarūpaśca
dharmarūpaśāstrārthe upadeśa janyajñānaṃ parokṣameva na tu kadācidadhya
parokṣaṃ tasya sākṣātkārāyogyatvā tathā ca tatra viṣayagatājñānanivṛti
prasaktireva nāstīti puruṣagatā jñānameva nivartate iti vaktavyaṃ / itarathā
tannivṛtyanubhavavirodhāt brahmarūpe ca śāstrārthe / upadeśa janyajñānaṃ
parokṣaṃ tāvanmātrānnaviṣayāvarakaṃ mūlājñānaṃ viṣayagataṃ nivartate
mananādi vidhivaiyarthya prasaṃgāt / ataḥ puruṣagatājñānameva nivartata iti
vaktavyamanyathā tatrāpi tannivṛtyanubhavavirādhādevetibhāvaḥ /
parokṣajñānasyājñānanivartakatve vivaraṇādi saṃmati āha / ata eveti /
uktānubhava balādevetyarthaḥ / tadviṣayetyatra tatpadamanumeyādi paraṃ
suṣuptipadamajñāna paraṃ vyāvṛti padaṃ nivṛti paramiti vyākhyātaṃ
tatvadīpane / tathā ca anumeyādau viṣayagatā jñānanivṛtyabhāvasya
vakṣyamāṇatayā tatra puruṣagatājñānanivṛtiranumityādi parokṣajñānena
jāyata
p. १४७b)
ityayamarthastatra vivakṣita iti pratīyate ityarthaḥ / ajñānadvaividhyābhāvepi
pramāmātramajñānanivartakamiti niyamasya na vyabhicāra iti mataṃ darśayati /
anyetviti / puruṣagatājñānāpekṣavyā anyadviṣayagatamajñānaṃ kiṃ
viṣayāvaraṇārthamupeyate / kiṃ vā śuktirajatādi vikṣepotyatyarthaṃ nādya
ityāha / nayanapaṭalavaditi / nayanagatakācādivadityarthaḥ / na dvitīya ityāha / na
tadatirekeṇeti / viṣayagatājñānābhāvepi vakṣyamāṇa vidhayā vikṣepotpati
saṃbhavāditi bhāvaḥ / pramāṇābhavo' asiddha iti śaṃkate / na ceti / na
saṃbhavatīti / puruṣagatājñānasya śuktyādyavachinnacaitanyagatasatvā
bhāvāditi bhāvaḥ / puruṣagatasyaivājñānasya viṣayagatavikṣepopādānatve
doṣamāha / tat saṃbhaveveti / puruṣagatājñānasya viṣayagatavikṣepa
pariṇāmitvaṃ tacchabdārthaḥ / na saṃbhavatīti / viṣayagatājñānasyā
nabhyupagamātpuruṣagatājñānasya ca āpnopadeśajanya parokṣajñānena
nivṛtatvācceti bhāvaḥ //
vācaspatimate sarvasya prapaṃcasya jīvāśritājñānaviṣayīkṛta
brahmavivartatvena tadvacchuktirajatādeḥ puruṣāśritājñānaviṣayīkṛta
brahmavivartatvopapateḥ /
parokṣavṛtyaikāvasthānivṛtāvapyavasthāṃtareṇa
p. १४८a)
viparīta parimāṇavikṣepopapateścetyāhuḥ / apare tu śuktirajatādi
pariṇāmopapatyāṃjasyādviṣayāvaguṃṭhana
paṭavadviṣayagatamevājñānaṃ tadāvaraṇaṃ //
ādyaṃ doṣaṃ pariharati / vācaspatimata iti / śuktirajatādi vikṣepasyājñāna
pariṇāmatvapakṣe ajñānasya viṣayacaitanyagatatvaṃ vaktavyaṃ
tasyājñānapariṇāmatvānaṃgīkāra pakṣe tu tasya viṣaya caitanyagatatvaṃ
nāpekṣitamiti bhāvaḥ / dārṣṭāṃtike brahmapadaṃ śuktyādyavachinna
caitanyarūpa brahmaparaṃ na tu pūrṇabrahmaparaṃ avachinnacaitanyasyaiva
śuktirajatādyadhiṣṭhānatvopagamāditi bhāvaḥ viparītaparīmāṇarūpo vikṣepo
na saṃbhavatītvidvitīyaṃ doṣaṃ pariharati / parokṣa vṛtyeti /
parokṣajñānādajñānanivṛtiryathā anubhūyate / tathā udāhṛtasthale satyapi
parokṣajñāne viparīta parimāṇotpatiranubhūyate tathā
cānubhavadvayānurodhena puruṣāśritasyaiva vā jñānasya viṣayāvarakasya
ekadeśamaparokṣajñānena vivartata ekadeśāṃtaramanuvartata iti kalpyate na
tvajñānahaividhyamupagamyane gauravāditi bhāvaḥ /
avasthāṃtareṇetyanaṃtaraṃ puruṣāśritājñānasyaiveti śeṣaḥ vastu tastu
parokṣajñānanivartakatvamatepi prativedharahita megha
parokṣajñānamajñānanivartakaṃ
p. १४८b)
prakṛta ca bhramānurodhena dūratvādi deśa prativaddhatvādāptavākyajanyamapi
jñānaṃ puruṣagatājñānanivartakaṃ na bhavati / ato na viparīta
parimāṇonyanupapati śaṃkāvakāśaḥ na catutha satyāptopadeśānaṃtaraṃ
dūrastha vṛkṣagata parimāṇaviśeṣananānāmityanubhavāpatiriti vācyaṃ /
satāniścayarūpaparokṣa jñānasya satyapyajñāne
tadanubhavapratibaṃdhakatvopapaterna ca pramāmātramajñānanivartakamiti
niyamasya prativadadha parokṣapramāyāṃ vyabhicāra iti vācyaṃ /
aprativaddhasya pramāviśeṣaṇatvopapateriti bodhyaṃ / evamaprativaddha
pramāmātramajñānanivartakamiti niyamamanusṛtya tadavyabhicārāya
parokṣajñānasyājñānanivartakatvamupayāditamidāniṃ tathā niyamo nāsti
kiṃtu prativaddhāparokṣajñānamevājñānanivartakamato na parokṣajñāna
vyabhicāra śaṃketi matamavatārayati / aparetviti / loke ghaṭādermṛdādi /
pariṇāṃmatvasya prasiddhatvā tadvat śuktirajatāderapi pariṇāmatvaṃ sidhyati
tatpariṇāmi cānvayavyatirekābhyāṃ pariśeṣa sahakṛtānyāmajñānameva
sidhyati śuktyādeḥ / prātibhāsika rajatādi pariṇāmitvā saṃbhavādajñānasya
ca viṣayacaitanyagatasya yathā rajatā //
na ca tathā satyajñānasyāṃtaḥkaraṇopahita sākṣyasaṃsargeṇa tataḥ
prakāśānupapatiḥ
p. १४९a)
parokṣavṛtinivartyatvāsaṃbhavaśca doṣa iti vācyaṃ /
avasthārūpājñānasya sākṣyaṃ saṃsargepi
tatsaṃsṛṣṭamūlājñānasyaiva śuktimahaṃ na jānāmīti
prakāśopapateḥ / śuktyāderapi mūlājñānaviṣayacaitanyābhinnatayā
tadviṣayatvānubhavāvirodhāt / vivaraṇādiṣu mūlājñānasādhana
prasaṃga eva idamahaṃ na jānāmīti pratyakṣa pramāṇopadarśanācca //
di vikṣepapariṇāmitvamāṃjasyenopapadyate na tathā puruṣāśritasyopapadyate
atastadupapatyāṃjasyanurodhena
viṣayagatamevāvasthārūpamajñānamāstheyaṃ na tu
puruṣagatamapyavasthārūpamajñānāṃtarī vaiyarthyāt / mānābhāvācceti
bhāvaḥ / yadyapi puruṣāśritasyāpyajñānasya puruṣamaparityajyaiva
dīrghaprabhānyāyena vṛtidvārābahirnigatyaviṣayacaitanyamāśritasya rajatādi
pariṇāmitvamupapadyate tathāpi sā upapatirnājasī
mūlājñānavadavasthājñānasyāpi niṣkriyatvena
prabhānyāyānavatārādityabhipretpariṇāmopapatyāṃjasyādityuktaṃ / tathā
satīti / viṣayāvarakājñānasya viṣayagatatve satve satītyarthaḥ / tata iti / paṃcamī
sākṣiṇa
p. १४९b)
ityarthaḥ / asaṃbhavaśceti / parokṣavṛterviṣayadeśe nirgamanābhāvāditi bhāvaḥ
ādyadoṣaṃ pariharati avasthārūpājñānasyeti / śuktiṃ na
jānāmītyādyanubhavasya nāvasthājñānaṃ viṣayagataṃ viṣayaḥ kiṃ tu
mūlājñānaṃ tasyaiva sākṣisaṃsṛṣṭatvādityarthaḥ / nanu mūlājñānasya
brahmaviṣayakatvāt kathaṃ tasya śuktiviṣayakatvānubhavaḥ saṃbhavati /
avasthā'jñānasya vā kathaṃ śuktiviṣayakatvānubhavassaṃbhavati / tasyāpi
śuktyavachinnacaitanyamātraviṣayakatvāt / śukteravasthā'jñānaviṣayacaitanya
tādātmyena śuktiviṣayakatvānubhavo na virudhyata iti
cetulyamutaramityabhipretyāha / śuktyāderapīti / abhinnatayeti / jaḍamātrasya
mūlājñānaviṣayacaitanyedhyastatayā śuktyāderapi tatādātmyarūpaṃ
tadabhinnatvamastīti bhāvaḥ / śuktiṃ na jānāmītyādyanubhavasya
mūlājñanaviṣayakatve vivaraṇādi saṃmatimāha / vivaraṇādiṣviti / nanu
mūlājñānasādhanaprakaraṇe' ahamajña ityākaro yonubhavaḥ pradarśitassa
eva mūlājñāna sādhaka / idamahaṃ na jānāmītyanubhavastu avasthājñāna
viṣayaka eva na ca prakaraṇavirodhaśśaṃkanīyaḥ śuktirajatādi
lakṣaṇapariṇāmopapate ye avasthājñānasyāpi sādhanīyatvena
mūlājñānasādhanaprakaraṇepi prasaṃgā tatsādhanopapateḥ / yathādradaṃ na
jānāmītyanubhavastatadviṣayāvachinna-
p. १५०a)
caitanyā'jñānagocaraḥ eva mahamajñastatvaṃ na jānāmītyanubhavo
mūlājñānagocara iti dṛṣṭāṃtavidha //
ahamajña iti sāmānyato'jñānānubhava eva mūlājñānaviṣayaḥ
śuktimahaṃ na jānāmītyādi viṣayaviśeṣāliṃgitā
jñānānubhavastvavasthājñānaviṣaya iti viśeṣābhyupagamepi avasthā
avasthāvatorabhedena mūlājñānasya sākṣisaṃsargādvā
sākṣiviṣayacaitanyayorvāstavaikyādvā viṣayagatasyāpyavasthājñānasya
sākṣiviṣayatvopapateḥ parokṣajñānasyājñānānivartakatvepi
tatastannivṛtyanubhavasya satāniścayarūpapakṣavṛtipratibaṃdhaka
prayuktā
nanubhavanibaṃdhanabhrāṃtitvopapaterapararokṣajñānasyaivā-
jñānanivartakatva niyamābhyupagamādityāhuḥ / nanu nāyamapi niyamaḥ
avidyāhaṃkāra sukhaduḥkhādi taddharma pratyakṣasyājñāna
nivartakatvānabhyupagamāditi cet
p. १५०b)
na avidyādi pratyakṣasya sākṣirūpatvena
vṛtirūpāparokṣajñānasyāvaraṇaṃ nivartakatvaniyamānapāyāt //
yā mūlājñānasādhanaprastāvepi viṣayaviśeṣāliṃgitājñānānubhava
pradarśanopapateśca tasmādidaṃ na jānāmītyādyanubhavānāṃ
mūlājñānaviṣayakatve pramāṇābhāvadavasthājñānaviṣayakatvasyaiva
tatsādhanārthatayā vaktavyatvācca tasya viṣayagatatve siddhe
sākṣisaṃsargābhāvānna tadanubhavassaṃbhavatītyāśayavatī
śaṃkāmanuvadati / ahamajña ititi / viṣayagatājñānasya sākṣiṇā
sahasākṣātsaṃbaṃdhābhāvepi paraṃparāsaṃbaṃdha
saṃbhavānnatadanubhavānupapatiriti pariharati / avasthāvasthāvatoriti / abhedeneti /
tādātmyamabhedaḥ / tathā ca
sākṣisaṃsṛṣṭamūlājñānāvasthātvādviṣayagatā jñānasya
mūlājñānadvārā sākṣi saṃsarga ityarthaḥ / sākṣīti / sākṣi
caitanyasyāvasthājñānāśrayaviṣayacaitanyasya ca vastuta
ekatvāddhastatassākṣyabhinnacaitanyāśrita taṃ sākṣiṇā saha
viṣayagatājñānasya saṃsarga ityarthaḥ / yaduktaṃ parokṣavavṛtau
vyabhicārāditi / tannā'parokṣajñānasyājñānanivartakatvābhyupagamena
tathā niyamānabhyupagamā tathā niyame hyabhyupagame paraukṣavṛtau
vyabhicāradoṣo bhavet / nanu tarhi śāstrārthaṃ
p. १५१a)
na jānāmītyanubhūtājñānasya tadupadeśānaṃtaraṃ tannivṛtyanubhavavirodha
iti netyāha / parokṣajñānasyeti / tata iti / parokṣajñānādityarthaḥ
bhrāṃtitvopapateriti / na cātra bādhakābhāvāt kathaṃ bhrāṃtitva kalpanamiti
vācyaṃ / viṣayagatājñānāpekṣayā
puruṣagatānaṃtāvasthājñānāṃtarakalpanā gauravasya bādhakasya satvāditi
bhāvaḥ / kathaṃ tarhi pramāṇavṛtīnāṃ tannivartakatvābhyupagamastatrāha /
aparokṣajñānasyaiveti / na tu
parokṣajñānasādhāraṇapramāṇajñānamātrasyāto na parokṣajñāne
vyabhicāra ityeva kārābhiprāyaḥ / taddharmeti / tacchabdohaṃkāraparaḥ
anabhyupagamāditi / avidyāhaṃkārādīnāṃ svasatākālebhana niyamena
teṣāmāvaraṇānaṃgīkārādityarthaḥ / niyamasya saṃkocaṃ vadan pariharati neti
//
atha koyaṃ sākṣī jīvātirekeṇa vyavahriyate / atroktaṃ kūṭastha dīpe /
dehadvayādhiṣṭānabhūtaṃ kūṭasthacaitanyaṃ svāvachedakasya
dehadvayasya sākṣādīkṣaṇānnirvikāratvācca sākṣītyucyate laukepi
hyaudāsīnyabodhābhyāmeva sākṣitvaṃ prasiddhaṃ yadyapi jīvasya
vṛtayaḥ saṃti dehadvayanāsikāstathāpi //
p. १५१b)
sukhādi dharmiṇohaṃkārasya sākṣipratyakṣaviṣayatvoktyā
ahamarthajīvāpekṣayābhinnastatsākṣīnirdiṣṭaḥ sukhādi
dharmiṇohaṃkārasyaiva loke jīvatva prasiddhestathā ca yoryajīvabhinna sākṣī
vyavahriyate sa nāsti mānābhāvādityākṣipati / atheti / yassākṣījīvātirekeṇa
vyavahriyate / ayaṃ ka iti saṃbaṃdhaḥ kiṃ śabdo ākṣepārthaḥ /
nirvikāratvācceti nanu draṣṭṛtvaṃ dṛṣṭikriyākartṛtvaṃ nirvikāratvaṃ ca
kartṛtvādi vikārarāhityaṃ tathā ca tayoḥ parasparavirodha iti cenna dṛṣṭisvarūpa
eva kūṭasthe tatkartṛtvasya sākṣāddraṣṭari saṃjñāyāmiti sūtrānusāreṇa
sākṣiśabdātpratītasya savitari prakāśātmake prakāśata iti prakāśa
kartṛtvavadupacāramātratvātsākṣātpadāddraṣṭayārthe itiḥ pratyayo bhavati
sākṣipadasya saṃjñātva iti sūtrārthaḥ / nanu sākṣipadāt sākṣilakṣaṇaṃ
boddhatvamātraṃ pratīyate na tu nirvikāraśyamaudāsīnyamapi tatkathaṃ
sākṣilakṣaṇe nirvikāratvamapi prakṣipyate / tatrāha / lokepi hīti /
apiśabdavyākhyānamavadhāraṇaṃ tacca audāsīnya boddhatvayoḥ pratyekaṃ
lakṣaṇatva śaṃkā vyavachedārthaṃ hi śabdavyākhyānaṃ prasiddhapadaṃ loke
hi
p. १५२a)
dvayorvivadamānayossatostābhyāmanyastayorvivādasyāparokṣatayā voddhā
udāsīnaśca yo bhavati'sassākṣītyucyate / ataḥ
udāsīnatvaviśeṣaṇamāvaśyakaṃ audāsīnyamātramukta vivādasthale
staṃbhāderapyastīti taddhāraṇāya boddhatva viśeṣaṇamiti maṃtavyaṃ
sthūlasūkṣmātmaka dehadvayāvachinnaṃ svāvachedakahadvaya
bhāsakacaitanyaṃ sākṣīti yaduktaṃ / na tatsaṃbhavati / tathā bhūtacaitanye
mānābhāvāt / na ca tadabhāva deha dvayāvabhāsā siddhiriti vācyaṃ /
prakāśātmakāṃtaḥkaraṇavṛtibhireva tatsiddheriti matvāśaṃkate / yadyapīti /
jīvapadamahaṃkārātmakāṃtaḥkaraṇaparaṃtitya caitanyasyānaṃgīkārapakṣe
jaḍāhaṃkārātirikta jīvābhāvāt / vṛtīnāmaṃtaḥkaraṇapariṇāmatāyāḥ
kāmaḥ saṃkalpa ityādi śruti siddhatvācceti bodhyaṃ vṛtīnāṃ
dīpādivatprakāśātmakatvepi tāsāṃ jaḍatvāddehadvayābhāsakatvaṃ na
saṃbhavati svaprakāśanityacaitanyābhyupagame tu tatpratibiṃbayuktānāṃ
tāsāṃ dehadvayānubhavarūpatvaṃ saṃbhavati atastādṛśa
caitanyamupeyamityabhiprāyeṇāha tathāpīti //
sarvataḥ prasṛtena svāvachinnena kūṭastha
caitanyeneṣatsadābhāsyamevadetvadvayaṃ jīvacaitanya
p. १५२b)
rūpa pratibiṃba garbhāṃtaḥkaraṇāddhichidya
vichidyodgachadbhirvṛtirjñānairbhāsyate / aṃtarālakāle tu
sahavṛtyabhāvaiḥ kūṭastha caitanyenaivabhāsyate / ata
evāhaṃkārādīnāṃ sarvadāprakāśa
saṃsargātsaṃśayādyagocaratvaṃ //
kiṃ ca vṛtīnāmaṃtarāladaśāsudehadvayasyāspaṣṭaṃ bhānaṃ
dehadvayagocara vṛtīnāṃ sadbhāvakāletvahaṃkartāsthūlohamityādi
rūpeṇaspaṣṭaṃ bhānatityanubhavasiddhaṃta tannāspaṣṭabhānopapataye
vṛttijñānātiriktaṃ nityasākṣicaitanyamupeyamityāśayenāha / sarvataḥ
prasṛteneti / vyāptenetyarthaḥ dehadvayaṃ kūṭastha caitanyena īṣatsadābhāsya
mānameva vṛtijñānaiḥ sphuṭamavabhāṣyata iti saṃbaṃdhaḥ jīva caitanyarūpo
yaḥ pratibiṃbastadgarbhā tadyuktādityarthaḥ / anenāṃtaḥkaraṇapratibiṃbo
jīvaḥ biṃbacaitanyarūpaḥ kūṭasthaḥ sākṣīti jīvasākṣiṇorbhedo darśitaḥ
yathāgnitaptāyaḥ piṃḍādudgachaṃto visphuliṃgāḥ sāgnaya evodgachaṃti /
evaṃ caitanya pratibiṃbopetādaṃtaṣkaraṇādutpadyamāna'vṛtayopi
tatpratibiṃbagarbhā evotpadyaṃte atastāsāṃ dehādyanubhava rūpatvaṃ
saṃbhavatīti sūcayitumaṃtaṣkaraṇasya
p. १५३a)
pratibiṃbagarbhatvamuktaṃ jāgradavasthāyāṃ dehadvayasya sākṣi
caitenyamātrādaspaṣṭatayābhānāvasaraṃ darśayituṃ vichidyavichidyetyuktaṃ /
tamevāvasaraṃ spaṣṭamāha / aṃtarālakāle tviti tu śabdasya
vyākhyānamevakāraḥ dehadvayaṃvṛtyabhāvaiḥ sahā'vabhāsyata iti
saṃbaṃdhaḥ vṛtyabhāvairityasya vṛtīnāṃ dhvaṃsairityarthaḥ / upalakṣaṇaṃ
caitat vṛtīnāmutpatibhiḥ vṛtibhedaiśca sahetyarthaḥ / ayaṃ bhāvaḥ
nityacaitanyānabhyupagame vṛtyutpati vināśa tadbhedāderaparokṣatayā bhānaṃ
na syāt svotpati vināśayoḥ svagrāhyatvāsaṃbhavāt
vṛtigocarāparokṣavṛtīnāṃ niraśiṣyamāṇatayā
tayortṛtyaṃtaragrāhyatvāsaṃbhavācca / tasmādvṛtināśādi sākṣitayāpi
nityacaitanyamupeyamiti / atraivopapatyaṃtaraṃ darśayati / ata eveti /
nityacaitanyarūpasākṣisadbhāvādevetyarthaḥ / ahaṃkāraprāṇaśarīrādīnāṃ
yogyataddharma sukhaduḥkhādīnāṃ ca sadāhaṃkārādi satākāle
saṃśayādinivṛtilakṣaṇaphalabhāktaṃ tāvadanubhavasiddhaṃ na hi kadācidapi
ahamāsaṃ na vā ahaṃ vartena vā ahaṃ prāṇiminavāhahaṃ brāhmaṇo na
vetyādi prakāreṇāhaṃkārā hi satāsaśayaḥ / kasyacidapyasti tacca teṣāṃ
sadāprakāśasaṃsargavinā na saṃbhavati / ghaṭādīnāṃ
prakāśasaṃsargadaśāyāmeva saṃśayādyagocaratva darśanāt sadāprakāśa
saṃsargitvaṃ tva'haṃkārādīnāṃ janyajñānapakṣe na saṃbhavati /
teṣāmutpati vināśavatvāt
p. १५३b)
prāyeṇa bāhyaviṣayagocaratvācca tasmādahaṃkārādīnāṃ
sadāsaṃśayādyagocaratva nirvāhāya teṣāṃ sadāsvāṃkṣi
caitanyarūpaprakāśasaṃsargo vācya iti bhāvaḥ //
anya jñānadhārākālīnāhaṃkārasyaitāvaṃtaṃ kālamidamahaṃ
paśyannevāsamityanusaṃdhānaṃ ca na ca kūṭastha prakāśite kathaṃ
jīvasya vyavahāra smṛtyādikamiti śaṃkyaṃ / anyonyādhyāsena
jīvaikatvāpatyākūṭasthasya jīvāṃtaraṃgatvāt / na ca jīvacaitanyameva
sākṣī bhavatu kiṃ kūṭastheneti vācyaṃ //
sākṣisadbhāve upapatyaṃtaramāha / anyajñāneti / ahaṃkāragrahaṇaṃ
dhārāṃtargatavṛtīnāmapyupalakṣaṇaṃ nityānubhavarūpasākṣyanaṃgīkāre
divyamaṃgala śrīkṛṣṇamūrtigocaravṛti saṃtati / kālīnāhamarthasya tatkālīna
vṛttīnāṃ ca tatkāle janyānubhavāsaṃbhavai na saṃskārā
saṃbhavādutaratrānusaṃdhānaṃ na syānna hi dhārākāle / ahaṃkāragocaro
vā pratyekaṃ vṛtti gocaro vā janyānubhavassaṃbhavati dhārāvicheda
prasaṃgādvṛti saṃtaterichā ghaṭita sāmagrīkatvena tadvichedāsaṃbhavācca
tasmādanyajñānadhārā kālīnāhamarthādi sākṣitayā
p. १५४a)
nityānubhavo vācya iti bhāvaḥ / anusaṃdhānaṃ ceti saṃgachata iti śeṣaḥ / nanu
sākṣi caitanyenānubhūtāhamartha tadvṛtīnāṃ kathamahaṃ paśyannevāsumiti
ssaraṇaṃ jīvasya saṃbhavati / ahamartha bhūtapratibiṃba jīvāpekṣayā
biṃbabhūtasya kūṭasthacaitanyātmaka sākṣiṇye bhinnatvādanyānubhūte arthe
anyasya smaraṇā yogāditi śaṃkate / na ca kūṭastheti /
svenasvatādātmyāṣannaina vā anubhūtārthe svasya smaraṇaṃ
bhavatītyaṃgīkārānnāti prasaṃgaḥ na hi devadatta yajñadatta jīvayoḥ
parasparaṃ tādātmyamasti / yena devadatānubhūterthe yajñadattasya
smaraṇaprasaṃga iti doṣo bhavedityāśayena pariharati / anyonyādhyāseneti /
tādātmyādhyāsenetyarthaḥ / jīvasya kūṭasthe kalpitatvasya prāgeva nirūpe
tatvāditi bhāvaḥ na caivamapi sarvadeheṣu sākṣiṇa ekatvāddevadata
sākṣiṇānubhūtadevadatāhaṃkārādiṣu
yajñadatvāderapyanusaṃdhānaprasaṃgaḥ yajñadatāderapi devadatasākṣiṇye
bādhyastatayā tadaikatvāpatessatvāditi vācyaṃ / dehadvayarūpāvachedaka
bhedena tatajjīvatādātmyāpanna sākṣiṇobhedābhyupagamāt /
evamavachedakabhedena sākṣibhedaṃ jñāpayitumeva svāvachedakasyeti
viśeṣaṇaṃ pūrvamavadatamiti bodhyaṃ / nanvastu jīvakūṭastha nāmaka
caitanyadvayaṃ tathāpi jīva eva sākṣī kiṃ na syāditi
p. १५४b)
śaṃkate / na ceti / kiṃ kūṭastheneti kiṃ kūṭasthasya sākṣitvenetyarthaḥ / na tu
kūṭasthasyaivākṣepaḥ tasya sādhitatvāt //
laukika vaidika vyavahārakartustasyodāsīna draṣṭatvāsaṃbhavena
sākṣīcetākevalo nirguṇaśceti śrutyukta sākṣitvāyogāt tayoranyaḥ
pippalaṃ svāddhatyanaśnanyo abicākaśītīti karmaphala
bhokturjīvādudāsīna prakāśarūpasākṣiṇaḥ pṛthagāmnānācceti /
nāṭakadīpepi nṛtyaśālāstha dīpadṛṣṭāṃtena sākṣījīvā dvivicya
darśitaḥ / tathāhiḥ / nṛtyaśālāsthito dīpaḥ prabhuṃ sabhyāṃśca
nartakīṃ / dīpayedaviśeṣeṇa tadabhāvepi dīpyate / tathā
cidābhāsaviśiṣṭāhaṃkārarūpaṃ jīvaṃ
viṣayabhogasākalpavaikalpābhimānaprayuktaharṣaviṣādavatvānnṛtyābhi
māni prabhutulyaṃ //
udāsīnāsyaiva loke sākṣitvasya prasiddhatvāt tadanurodhena
p. १५५a)
śrutyanurodhena ca kūṣasthasyaiva sākṣitvaṃ na jīvasyeti pariharati / laukiketi /
sākṣiṇo lakṣaṇamāha śrutiḥ cetākevala iti / cetāvodvā kevalaḥ akartā udāsina
iti yāvat jñānādi guṇaka ātmeti vaiśeṣikādi mataṃ śrutiḥ svayameva
nirākaroti / nirguṇaśceti / madhyamaparimāṇassakriya ātmeti digaṃbaramata
nirāsārthaścakāraḥ niṣkriyaścetyarthaḥ sākṣiṇo jīvādbhinnatve śrutimapyāha
tayoranyā iti jīvakūṭasthayormadhye kūṭasthādanyo jīvaḥ pippalaṃ
karmaphalaṃ svāduyathā bhavati tathā atibhu''nkte śarīrasyāśvatthavṛkṣatvena
nirūpitatvātkarmaphalasya pippallatvena nirūpaṇamiti draṣṭavyaṃ svāddhiti
viśeṣaṇaṃ puṇyaphalābhiprāyaṃ jīvādanyaḥ kūṭasthaḥ anaśran aśanaṃ
karmaphalabhogamakurvannabhicākaśīti abhi ābhimukhyenāparokṣatayā
cākaśīti budhyādi sākṣitayā prakāśata iti yāvat / atrānaśrannityanena
bhokṛtve niṣiddhe sati kartṛtvamapi niṣaddhaṃ bhavati / tathā cāna
śrannabhicākaśītīti padābhyāmudāsīnatve sati boddhatvarūpaṃ sākṣitvaṃ
pradarśitamityarthaḥ / kūṭastha dīpe nirūpitassākṣī anyatrāpi dṛṣṭāṃta
viśeṣa pūrvakaṃ suṣupti sādhāraṇo nirūpita ityāha / nāṭakadīpepīti /
dṛṣṭāṃta pratipādakaṃ tatratyaślokaṃ paṭhati / nṛtyaśālāsthita iti / prabhuṃ
nṛtyābhimāninaṃ saṃbhyāṃstatparisaravartinaḥ aviśeṣeṇeti / dīpohi
p. १५५b)
vṛddhiṃ prāpya prabhuṃ prakāśayati / madhyamāvasthāṃ prāpyasabhyān / tato
nikṛṣṭāvasthāṃ prāpyanartakīmiti prakāśatāratamyānusāreṇa
vṛdhyādivikāraṃ prāpya na dīpapyet / kiṃ tu ekarūpeṇaiva sthitassan
prakāśayedityarthaḥ / idaṃ ca viśeṣaṇaṃ dārṣṭāṃtike nirvikārasya
kūṭasthasya sākṣitvajñāpanārthamiti maṃtavyaṃ / tadabhāvepīti /
prabhusabhyādyabhāvepītyarthaḥ / ahaṃkāraḥ prabhuḥ sabhyāviṣayā
nartakīmatiḥ tālādidhārīṇyakṣāṇi dīpassākṣyavabhāsaka iti dārṣṭāṃtika
saṃgrāhakaṃ ślokaṃ manasi nidhāyāha / tatheti jīvasya nṛtyābhimāni
prabhutulyatvakalpanāprayojakaṃ sāmyamāha / viṣayeti
tatparisaravartitvepi tadrāhityātsabhyapuruṣatulyānviṣayānnānāvidha
vikāravartitvānnartakī
tulyāṃdhipaṃcadīpayansuṣuptyādāvahaṃkārādyabhāvepi
dīpyamānaścidābhāsaviśiṣṭāhaṃkārarūpajīvabhramādhiṣṭhāna
kūṭasthacaitanyātmāsākṣī evaṃ jīvādvivaicitoyaṃ sākṣīna
brahmakoṭirapi kiṃ tvasmṛṣṭajīveśvara vibhāgaṃ caitanyamityuktaṃ
kūṭasthadīpe //
p. १५६a)
nṛtyasākalpavaikalpaprayukta harṣādimatvaṃ prabhorabhimānapadena sūcitaṃ /
yathā sabhyāḥ prabhuparisaravartinaḥ tathā rūpādayo viṣayāḥ
jīvaparisaravartinastathā ca viṣayāṇāṃ sabhyasāmyāt sabhyatva kalpanaṃ
yuktamityāśayenāha / tatparisaravartitvepīti / tatpadaṃ jīvaparaṃ nanu
jīvaparisaravartināmapi viṣayāṇāṃ jīvavat prabhutulyatvameva kuto na kalpyata
ityāśaṃkya tatprayojakābhāvādityāśayenāha / tadrāhityāditi /
prabhutulyatvakalpakaharṣaviṣādāderabhāvādityarthaḥ / yadvā viṣayāṇāṃ
sabhyapuruṣasāmyamāha / tadrāhityāditi / buddhernartakī sāmyamāha /
nānāvidheti / yathā tālādidhāriṇaḥ puruṣāḥ nartakī manuvartaṃte
evamiṃdriyāṇyapi dhiyamanuvartaṃta ityanena sāmyena iṃdriyāṇāṃ
tālādidhāripuruṣasāmyaṃślokopātaṃ dhiyaṃ cetyatravaśabdārthaḥ
jīvādīnāmavabhāsaka sākṣīdīpatulya iti caramapādārthaḥ taṃ saṃgṛhṇāti
dīpayannityādinā / prakāśayannityarthaḥ / dīpayannityataḥ
prākajāgradādāvitiśeṣaḥ nāṭakadīpe nirūpitaḥ sākṣīkūṭastha
dīpoktakūṭastha eva nānya ityāśayenāha / cidābhāsaviśiṣṭeti / kūṭastha dīpe
hi jivabhramādhiṣṭanabhūtakūṭastha caitanyaṃ jīvāderavabhāsakamityuktaṃ /
nāṭakaṭīpe ca / cidābhāsaviśiṣṭāhaṃkāraṃ jīvaṃ kalpayitvātadavabhāsaka
p. १५६b)
caitanyaṃ sākṣītyuktaṃ tataśca tatrokta kūṭastha evānna sākṣītvavagamyate /
aṃtaṣkaraṇapratibiṃbarūpa jīvādhiṣṭhānatvatadavabhāsakatvādi niśasāmyā
tathā ca nāṭakadīpaṃpi nṛtyaśālāstha dīpadṛṣṭāṃtena sākṣī
jīvāddivicyadarśita iti pūrvagraṃthe kūṭasthadīpe yasmākṣījīvādbhedena
darśitassa eva nāṭakadīpepi tato bhedena darśita iti vivakṣitārthassiddha iti
bhāvaḥ sākṣī yathā jīvakoṭirna bhavati / jīvasya udāsīnatvābhāvā tathā
īśvarakoṭirapi na bhavati jagatsṛṣṭiniyamanādi vyāpāra kartustasya udāsīnatvā
bhāvādīśvarasya parokṣatayā / jīvaṃ pratibudhyādi sākṣitayānityāparokṣa
sākṣirūpatvāsaṃbhavāccetyāśayenāha / evaṃ jīvāditi /
brahmapadamāśvaraparaṃ nat dīsīna caitanyaparaṃ / kastarhi sākṣīti pṛchati /
kiṃtviti / uttaramaspṛṣṭeti / uktamiti / iti śaivapurāṇeṣu kūṭasthaḥ pravivecitaḥ
jīveśatvādi rahitaḥ kevalaḥ svaprabhaḥ śiva iti ślokenetiśeṣaḥ
jagadrūpatvamādipadārthaḥ / kevala udāsīnaḥ śivaḥ śuddhaḥ
paramātmetyarthaḥ //
tatvapradīpikāyāmapi śavalite saguṇe parameśvare kevalo nirguṇa iti /
viśeṣaṇānupapateḥ sarvapratyag bhūtaṃ viśuddhaṃ
p. १५७a)
brahmajīvābhedena sākṣīti pratipadyata iti nivaditaṃ / kaumudyāṃ tveko
devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī
sarvabhūtāṃtarātmākarmādhyakṣaḥ sarvabhūtādhivāsaḥ
sākṣicetākevalo nirguṇaśceti devatvādi śrutaḥ parameśvarasyaiva
rūpabhedaḥ kaścijjīva pravṛtinivṛtyoranumaṃtā svayamudīsīnaḥ
sākṣīnāma //
īśvaratvādi dharmarahitaścidātmaivānyatrāpi sākṣitvenokta iti
saṃvādārthamāha / tatvapradīpikāyāmapīti / sarveṣāṃ
jīvānāmaṃtaḥkaraṇagata citpratibiṃbātmakānāṃ
pratyagbhūtamadhiṣṭhānatayā āṃtaraṃ svarūpabhūtaṃ viśuddhaṃ
jīvatveśvaratva jagadūpatvarahitaṃ brahmajīvābhedena
tatajjjivādhiṣṭhānatvādeva tatajjīvatādātmyāpatyāpratiśarīraṃ prāptabhedaṃ
satsākṣīti pratipadyate / iti śabdaḥ prakāravāghīsatsākṣitvamāha tathā ca
sākṣitvaṃ pratipadyate / parameśvarasyaiva kaścidrūpabhedaḥ sākṣīnāmakutaḥ
devatvādi śruternatvīśvara vilakṣaṇaḥ sākṣīdevatvādi
śrutivirodhādityevakārārthaḥ devatvādītyādi padena
sarvabhūtāṃtarātmatvādi dharmāgṛhyaṃte / etaduktaṃ bhavati / devatvādayo
dharmāḥ śrutismṛtyādiṣu parameśvara dharmatvena prasiddhā iti nānyasya
p. १५७b)
sākṣitvaṃ devatvādi śravaṇavirodhāt / yadyapi devatvaṃ hiraṇyagarbhedrādi
jīva sādhāraṇaṃ
tathāpītaradharmāṇāmīśvarāsādhāraṇatvāddevatvamapīśvara gatameva
grāhyamiti bhāvaḥ / parameśvarasya śivaviśvātmanā prāptaṃ bhedaṃ
nirācaṣṭe / eka iti / biṃbabhūtasya parameśvaresya mūrtibhedena śivaviṣṇu
saṃjñānatvīśvarabhedostītyarthaḥ / tathā ca śrutyaṃtaraṃ śāsvataṃ
śivamacyutamiti / acyuta padasya viṣṇaurūḍhatvāt āvayoraṃtaraṃ nāsti
śabdairarthaijagatyata ityādi smṛtayopyatra śataśo draṣṭavyāḥ śrutau
sarvabhūteṣvityanaṃtaraṃ vartata iti śeṣaḥ / tathā ca smṛtiḥ īśvaraḥ
sarvabhūtānāṃ hṛddeśerjjanatiṣṭhatīti / tarhi kimiti sarveṣāṃ nopalabhyate /
tatrāha gūḍha iti / tathā smṛtirtāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyā samāvṛta
iti / śrīkṛṣṇotrāhaṃ śabdārthaḥ prakāśaḥ prakāśamāna ityarthaḥ /
paramātmano bhūteṣu avasthānābhyupagamedhikaraṇa bhedā tasyāpi bhinnatva
śaṃkāsyātāṃvārayati / vyāpīti / vyāpitvepi nabho vadvastuto jīvabhinnatvaṃ
vārayati / sarvabhūtāṃtarātmeti / sarvabhūtānāṃ brahmādistaṃvaparyaṃta
saṃghātānāmaṃtaravasthita ātmāsarvajīvasvarūpa iti / yāvat / parameśvarasya
karmakartṛjīvābhinnatve tasyāpi tatkartṛtvasyāditi netyāha / karmādhyakṣa iti /
jīvakartṛkarmaṇāṃ sākṣīnasvaya tatkartetyarthaḥ jīvaparamātmanoraupādhika-
p. १५८a)
bhedena dharmavyavasthā saṃbhavatīti bhāvaḥ / sarvabhūteṣvityādinā
paramātmāpekṣayābhedena bhūtānāṃ nirde //
sa ca kāraṇatvādi dharmānāspadatvādaparokṣo
jīvagatamajñānādyavabhāsayaṃśca jīvasyāṃtaraṃgaḥ suṣuptyādau ca
kāryakāraṇo parame jīvagatā jñānamātravyaṃjakaḥ prājña śabditaḥ
//
śātasya sadvitīyatvamāśaṃkyāha / sarvabhūtādhivāsa iti / adhi
uparivasaṃtyasmin bhūtānītyadhivāso' adhiṣṭhānaṃ sarveṣāṃ
bhūtānāmadhivāsassarvabhūtādhivāsaḥ na cādhiṣṭhānātirekeṇaropitānāṃ
pṛthak satvamastītinādvitīyatva virodha iti bhāvaḥ / na kevalaṃ
jīvagatakarmaṇāmeva sākṣī kiṃ tu jīvānāmapītyāśayenāha / sākṣīti /
avaśiṣṭā śrutiḥ prāgeva vyākhyātā anumaṃtānairaṃtaryeṇa
boddhāsvayamiti / jīve vyāpāravatyapi svayaṃ tadrahitaḥ
rūpaviśeṣasākṣilakṣaṇamuktā sākṣipadaṃ tatra vartayati / sākṣī nāmeti /
nāmapadaṃ śrutiprasiddhi dyotakaṃ / nanu sākṣījīvasyāparokṣaḥ
tasyājñānāṃtaṣkaraṇādyanubhavarūpatvāṃgīkārāt / īśvarastu nityaṃ
parokṣaḥ kāraṇatvasarvajñatva sarvaniyaṃtṛtvāderjīvaṃ pratyayogyatvena
tadviśiṣṭa biṃbacaitanyarūpeśvarasyāyogyatvāditi cenna /
p. १५८b)
tasya rūpaviśeṣatvāṃgīkāreṇāparokṣatvopapaterityāśayenāha / sa ceti na
ceśvarasyaitādṛśarūpabhedemānānāvaḥ śaṃkanīyaḥ ekodeva iti maṃtrasya
anaśrananyo abhicākaśīti maṃtrabhāgasya ca udāsīne parameśvararūpabhede
mānatvāt / kāraṇatvādi dharmāspade ceśvare sṛṣṭivākyānāṃ
sarveṣāmevamānatvāditi bhāvaḥ / sa ca jīvasyāparokṣoṃ aṃtaraṃgaśceti
saṃbaṃdhaḥ ubhayatra hetumāha / jīvagatamajñānādyavabhāsayanniti /
aṃtaḥkaraṇa taddharma sukhaduḥkhādi saṃgrahārthamādipadaṃ
sākṣicaitanyamajñānādyavabhāsanudvārā ahamajñaḥ ahaṃ
sukhīduḥkhītyādi vyavahāranirvāhakaṃ bhavati / ataḥ sākṣī
jīva'syāṃtaraṃgaḥ loke rājādi vyavahāra nirvāhakapuruṣe
rājāṃtaraṃgatvasya prasiddhatvāditi bhāvaḥ / nanu suṣuptyādau
sākṣyasyāṃtaḥkaraṇatadavṛtyāderuparatatvā tadā cidātmanassākṣitvaṃ na
syā tathā ca tebhyo vilakṣaṇassākṣī cinmātrohaṃ sadāśiva ityādau
suṣuptyādāvapi tasya sākṣitva vyavahāra virodha ityata āha / suṣuptyādau ceti /
tebhyo iti / bhoktrādibhya ityarthaḥ / tadāpi mūlājñānasya sākṣyasya satvānna
virodha iti bhāvaḥ parameśvarasyaiva rūpaviśeṣātmake sākṣiṇi
suṣuptyakrāṃtiviṣayakavākyadvayamapi pramāṇamityāśayenāha /
prājñaśabdita iti
p. १५९a)
suṣuptiviṣayakavākye utkrāṃtiviṣayakavākye ca prājñaśabdena yathokta
sākṣiṇa eva pratipāditatvāditibhāvaḥ //
tadyathā priyayāstriyāsaṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiṃcana
vedanāṃtaramevamevāyaṃ puruṣaḥ prājñanātmanāsaṃpariṣvaktota
bāhyaṃ kiṃcana vedanāṃtaraṃ prājñenātmanānvārūḍha utsarjan
yātīti śruti vākyābhyāṃ suṣuptyaktrāṃtyavasthayorjīvabhedena
pratipāditaḥ parameśvara iti suṣuptyutkrāṃtyadhikaraṇanirṇayopi
sākṣipara ityupavarṇitaṃ tatvaśuddhāvapi yathedaṃ rajatamiti
bhramasthale vastutaḥ śukti koṭyaṃtargatopīdamaṃśaḥ pratibhāsato
rajatakoṭiḥ tathā brahmakoṭireva sākṣīpratibhāsato jīvakoṭiriti / jīvasya
sukhādi vyavahāre tasyopayoga ityuktvāyameva pakṣaḥ samarthitaḥ //
nanu suṣuptyutkrāṃtyorbhedenetyadhikaraṇe suṣuptyādi viṣayaka
śrutigataprājñaśabdasya sarveśvaratva bhūtādhipatitvādi
p. १५९b)
viśiṣṭaparamātmapratipādakatvāyā uktatvātkathaṃ prājñaśabdasya
udāsīneśvara paratvamata āha / tadyatheti / dṛṣṭāṃta vākye bāhyaṃ rathādi
vṛtāṃtamātaraṃ grāhakyaṃ? puruṣo jīvaḥ prājñaḥ paramātmā tena
saṃpariṣvaktaḥ suṣuptyādāvupādhilayādekī bhāvaṃ prāptaḥ bāhyaṃ
jāgratprapaṃcaṃ kiṃcana kiṃcidapi utkrāṃti vākyamudāharati /
prājñenātmanānvārūḍha iti anvārūḍho adhiṣṭhitaḥ
utsarjatvedanāvaśācchabdaṃ kurvan / yāti śarīrādbahirnirgachati /
utkrāmatītyarthaḥ / avasthayoriti / saptamī pratipādita ityanaṃtaraṃ prājña iti
śeṣaḥ tathā ca vākyābhyāṃ jīvabhedena pratipāditaḥ prājñaḥ parameśvara
iti nirṇayopi sākṣi para ityupavarṇitaṃ kaumudyāmiti saṃbaṃdhaḥ
bṛhadāraṇyaka ṣaṣṭādhyāyo jīvānuvādamātrarūpaḥ na tadatirikteśvara para
iti pūrvapakṣe prāpte siddhāṃtaḥ tadyathā priyayetyādi vākyayoḥ
suṣuptyavasthāyāmutkrāṃtyavasthāyāṃ ca puruṣaśabdita
jīvāpekṣayābhedena parameśvarasya tṛtīyāṃta prājñaśabdena
vyapadeśānna ṣaṣṭādhyāyo jīvānuvādamātrarūpaḥ kiṃ tu tadati rikteśvara
pratipādanaparaḥ tatpratipādanaṃ ca lokasiddhajīvānuvādena tasyeśvarābheda
pratipādanārthaṃ
p. १६०a)
tathā ca vākyaśeṣo dṛśyate / sa vā eṣa mahānata ātmāyoyaṃ vijñānamaya iti
yo vijñānamayo jīvasma eṣa mahānātmāpūrṇaḥ paramātmetyarthaḥ iti
tadadhikaraṇanirṇayaḥ / nanvasya nirṇayasya udāsīneśvara rūpasākṣi
paratvāpyanupapannaṃ sa vā eṣa mahānata ātmetyetadanaṃtaraṃ eṣa sarveśvara
eṣa bhūtādhipatirityādinā tasya sarveśvaratvādi guṇajāta pratipādanāditi cenna
jñeya brahmaprakaraṇagatasarveśvaratvādi vacanasya stuti mātraparatvāditi
bhāvaḥ / kaumudīkāra matasya saṃvādārthaṃ matāṃtaramupanyasyati
tatvaśuddhāvapīti / idaṃ rajatamiti bhramasthale rajatābhedena
pratibhāsamānopīramaṃśaḥ rajatāṃtararbhūto na bhavati rajatavata tasya
bādhābhāvāt / nāpi śuktāvavāṃtarbhavati tasya śuktyaṃśavadajñātatva
prasaṃgāt / ato yathā idamaṃśasya vastutaḥ śuktirūpatvaṃ pratibhāsato raja //
kecitvavidyopādhiko jīva eva sākṣāddraṣṭvatvātsākṣīlokepi hyakartṛtve
sati draṣṭṛtvaṃ sākṣitvaṃ prasiddhaṃ taccāsaṃgodāsīna prakāśarūpe
jīva eva sākṣātsaṃbhavati / jīvasyātaḥkaraṇatādātmyāpatyā kartṛ
p. १६०b)
dyāropabhātkepi svayamudāsīna tvāt / ekodeva iti maṃtrastu brahmaṇo
jīvabhāvāmi prāyeṇa sākṣitva pratipādakaḥ dvāsuparṇeti maṃtro
guhādhikaraṇanyāyena jīveśvaraubhayaparaḥ //
nābhinnātvamevaṃ sākṣiṇopi vastugatyā īśvara rūpābhedatvaṃ kalpita
tallajīvādhiṣṭhānarūpasya sākṣiṇassukhādyanubhavituḥ / ahaṃ
sukhamanubhavāmītyādi pratibhāsatasta tajjīvābhinnatvaṃ / ato jīvasya sukhādi
vyavahāre tasya sukhādyanubhavituḥ / jīvaikatvamāpannasyopayoga ityarthaḥ /
ayameveti sākṣiṇo vastutopi jīvāṃtarbhāve tasya brahmakoṭitvokti virodhāt /
tasyeśvararūpābhedatvaṃ tatvaśuddhikārābhimatamiti gamyata iti bhāvaḥ /
jīvasākṣiṇorbhedapakṣānupanyasya tayorabhedapakṣānupanyasyati
kecidityādinā jīva eva sākṣīti saṃbaṃdhaḥ / natvośvarasya rūpabhedassākṣī
tatra mānābhāvādityevakārābhiprāyaḥ jīvasya sākṣītvābhyupagame
hetumāha / sākṣāddraṣṭṛtvāditi / tasyaudāsīnyaṃ sūcayati avidyopādhika iti
etadeva prapaṃcayituṃ idameva sākṣilakṣaṇaṃ nānyaditi pūrvoktaṃ smārayati /
lokepi hīti / pūrvaṃ saṃgraheṇokte jīvasyaiva sākṣitvaṃ prapaṃcayati / tacceti /
sākṣāditi / avidyā pratibiṃba rūpajīvasya
p. १६१a)
svataḥ saṃbhavatītyarthaḥ / anena kḷptasya jīvasyaiva sākṣitva saṃbhave
tadatirikta sākṣīna kalpanīyaḥ gauravāditi sūcitaṃ / nanu laukika vaidika
vyavahāra kartuṃ
raudāsīnyamasiddhamityuktamityāśaṃkyabuddhitādātmyayuktameva
kartṛtvādikaṃ svatastu udāsinatvamityupagamātasya sākṣitvaṃ
saṃbhavatītyāha / jīvasyāṃtaḥkaraṇeti / nanvīśvarasya sākṣītvāupagame
maṃtravirodha ityata āha / ekodeva iti / maṃtrastviti sākṣī tāvajjīvasyāparokṣa
ityuktaṃ īśvarasya tūdāsīnasyārpyaparokṣatvaṃ na saṃbhavati
biṃbabhūteśvarasya jīvādaupādhikabhedasatvena jīvaṃ pratijīvāṃtara
caitanyasyevāparokṣatvāyogādato jīvabhāvāpanna brahmābhiprāyo
maṃtragatasākṣi pratipādakabhāga iti bhāvaḥ
īśvararūpabhedasyāparokṣatvānupapati rūpahetuḥ maṃtrastviti tu śabdenokta iti
dhyeyaṃ / nanu guhādhikaraṇe yathā guhāṃ praviṣṭā iti maṃtro jīveśvaro
bhayaparaḥ tathā dvāsuparṇeti maṃtropi jīveśvaro bhayapara ityuktaṃ bhāṣye
tathā ca dvāsuparṇeti maṃtre tayoranyaḥ pippalaṃ svādvatīti vākyaṃ
jīviṣayamanaśrannanyobhicākaśītīti vākyaṃ parameśvaraviṣayamiti
paryavasyati tataśca jīvasya sākṣitva pakṣe īśvarasya sākṣitva pratipādake
nānaśrannanya iti maṃtrabhāgena virodha ityāśaṃkyāha / dvāsuparṇeti maṃtra
iti / yadā maṃtraḥ jīvaparobhayaparastadāpi na
p. १६१b)
virodhaḥ kaścit ekodeva iti maṃtravat dvāsuparṇeti maṃtrasyāpi
jīvabhāvāpannaparamātmaparatvādyupagamādityarthaḥ //
guhādhikaraṇabhāṣyodāhṛtapaiṃgīrahasya brāhmaṇa vyākhyā tena
prakāreṇa jīvāṃtaḥkaraṇobhaya paroveti na kaścidvirodha ityāhuḥ / anye
tu satye jīva eva sākṣīnatvasarvagatenāvidyopahitena rūpeṇa
puruṣāṃtarāṃtaṣkaraṇādīnāmapi puruṣāṃtaraṃ prati
svāṃtaḥkaraṇabhāsaka sākṣisaṃsasargāviśeṣaṇa pratyakṣatvātateḥ
nanu grahādhikaraṇa bhāṣyepaiṃgirahasya brāhmaṇamudāhṛtaṃ / taccedaṃ
brāhmaṇaṃ tayoranyaḥ pippalaṃ svāddhatīti satvaṃ / anaśrannanyo
abhicākaśīti / anaśrannanyodhi paśyatijñaḥ tvāvetau satvakṣetrajñāviti / anena
brāhmaṇenādanavākyamaṃtaṣkaraṇaviṣayaṃ anathan vācyaṃ
kṣejñavisayamiti vyākhyātaṃ na ca brāhmaṇenaiva satvakṣetrajñaparatvena
maṃtre vyākhyāyamāne kathaṃ bhāṣyakārairasya jīveśvara paratvamuktamiti
vācyaṃ / tadukteḥ kṛtvā ciṃtāmātratvena virodhānāvā tathā
cāṃtaṣkaraṇapratibiṃbarūpopadipaiṃgi
p. १६२a)
brāhmaṇābhimataḥ kṣetrajñaḥ syātadā tasyaivā na śrannitivākyoktaṃ
sākṣitvaṃ syānnāvidyāpratibiṃbasya tathā cāvidyāpratibiṃbarūpasya
brahmasvabhāvasya jīvasya sākṣitvapakṣaḥ
paiṃgibrāhmaṇanirṇitārthakadvāsuparṇeti maṃtrabhāgaviruddhaḥ
prasajyetetyāśaṃkyāha guhādhikaraṇabhāṣyodāhṛteti / na kaścidvirodha iti
paiṃgi brāhmaṇābhipretaḥ kṣetrajñonāṃ taṣkaraṇagatacaitanya
pratibiṃbarūpajīvastasya kartṛtvaṃ bhoktatva svabhāvatvenānaśranniti vākyokta
sākṣitvāsaṃbhavāt / kiṃ tvasaṃgodāsīna
prakāśarūpāvidyāpratibiṃbarūpajīva eva brāhmaṇābhipretaḥ
kṣetrajñastasyānaśyan vākyokta sākṣitva
saṃbhavasyopapāditatvādato'vidyāpratibiṃbajīvasyaiva sākṣitva pakṣena
paiṃpīrahasya brāhmaṇānurodhimaṃtravirodha ityarthaḥ / avidyāyāṃ
caitanyapratibiṃbarūpajīvasyaiva sākṣitvamupetyatra kiṃcidviśeṣaṃ vaktuṃ
matāṃtaramavatārayati / anye tviti natvavidyāyāṃ cidbiṃbabhūteśvara
sākṣītasyāparokṣatvānupapaterityeva kārābhiprāyaḥ rūpeṇeti
sākṣītyanuṣaṃgaḥ sarvaśarīrasādhāraṇāvidyopādhikasya sādhāraṇarūpeṇa
sākṣitvābhāve hetumāha / puruṣāṃtareti / yajñadatāṃtaṣkaraṇaṃ
tadvṛtīnāmityarthaḥ puruṣāṃtaraṃ pratīti / devadataṃ pratītyarthaḥ sveti svasya
devadatasyāṃtaḥkaraṇabhāsakopassākṣī tena sākṣiṇā saha devadatāṃ
taṣkaraṇasyeva yajñadatāṃ taṣkaraṇādīnāmapi
p. १६२b)
saṃsargāviśeṣāddevadatasya yathā svāṃtaṣkaraṇaṃ pratyakṣaṃ tathā yajña
datāṃtaṣkaraṇa tadvṛtayopi devadatasya pratyakṣāḥ syurityarthaḥ / atra
puruṣāṃtaraṃ pratipuruṣāṃtarāṃtaṣkaraṇādīnāmapi pratyakṣatvāpateriti
saṃbaṃdhaḥ / tatra hetuḥ svāṃtaṣkaraṇetyādiriti vibhāgaḥ / sarvaśarīreṣu
sākṣiṇa ekatvepi pratiśarīraṃ pramātṛbhedānnoktadoṣa ityāśaṃkate / na ceti /
devadataṃ prati tadaṃnaṃtaṣkaraṇādeḥ pratyakṣatve hi devadata sākṣisaṃsa
na cāṃtaṣkaraṇabhedena pramātṛbhedāt tadanāpatiḥ
sākṣibhāsyeṃtaṣkaraṇāṃdau sarvatra sākṣyabhede sati
pramātṛbhedasyāprayojakatvāt tasmādaṃtaṣkaraṇopadhānena jīvaḥ sākṣī
tathā ca pratipuruṣaṃ sākṣibhedātpuruṣāṃtaṣkaraṇādeḥ puruṣāṃtarasākṣya
saṃsargādvāṃtadayogyatvādvā'prakāśaḥ upapadyate / suṣuptāvapi
sūkṣmarūpeṇāṃtaḥkaraṇasadbhāvāttadupahitaḥ sākṣī tadāpyastyeva na
cāṃtaḥkaraṇopahitasya pramātṛtvena na tasya sākṣitvaṃ suṣuptau pramātraḥ
bhāvepi sākṣi satvena tayorbhedaścāvaśyaṃ
p. १६३a)
vaktavya iti vācyaṃ //
rgaḥ prayojakaḥ tathā ca yajñadatāṃtaṣkaraṇādīnāmapi devadataṃ
pratyaparokṣatva prayojakasya devadata sākṣi saṃsargasyāviśeṣeṇa taṃ
pratyaparokṣatvāpādanātmako doṣaḥ pratyakṣatva prayojakaṃ sākṣi
saṃsargabhedenaiva parihartavyonāprayojaka pramātṛbhedeneti dūṣayati /
sākṣibhāsya iti sākṣyabheda iti sākṣiṇa ekatve satītyarthaḥ / aprayojakatvāditi /
devadataṃ pratitadīyāṃtaṣkaraṇādikameva pratyakṣaṃ
nānyadīpāṃtaṣkaraṇādikamiti vyavasthāyāmiti śeṣaḥ tasmāditi /
avidyopādhikajīvasya sādhāraṇarūpeṇa sākṣitvāsaṃbhavādityarthaḥ / tathā
ceti / sākṣi bheda prayojakopādhibheda vivakṣāyāṃ satyāmityarthaḥ /
tadayogyatvādveti puruṣāṃtaraṃ pratyayogyatvakalpanādvā pratyakṣatvābhāva
upapadyata ityarthaḥ / nanu avidyāpratibiṃbarūpajīvasyāvidyopādhikatvenaiva
rūpeṇa sākṣitve sati tasya suṣupti sādhāraṇyaṃ saṃbhavati pratiśarīraṃ
sākṣibhedasidhyarthaṃ tasyāṃtaṣkaraṇopahitatvena rūpeṇa sākṣitve tu suṣupti
sādhāraṇyaṃ tasya na saṃbhavati / suṣuptāvaṃtaḥkaraṇalaya
śravaṇādityāśaṃkyāha / suṣuptīṃvapīti śaṃkate / na
cāṃtaḥkaraṇopahitasyeti avidyāpratibiṃbasya jīvasyetiśeṣaḥ / tatasyeti /
aṃtaḥkaraṇopahita jīvasya sākṣitvaṃ na saṃbhavati tasya pramātṛtvādanyathā
pramātureva
p. १३६b)
sākṣitvāpatyāsākṣipramātrorbhedo na syāditi bhāvaḥ /
iṣṭāpatimāśaṃkyāha / suṣuptāviti / abhāvepīti / athāsmin prāṇa ekadhā
bhavatīti śrutau suṣuptikāle prāṇaśabdite paramātmani ekībhāvalakṣaṇasya
pramātṛ layasya śravaṇāditi bhāvaḥ sākṣi satveneti / suṣuptikāle
sākṣiṇassatvamavaśyaṃ vācyaṃ tatkāle tatsatvasya triṣu dhāmasvityādi
bahuśruti siddhatvāt / dhāmasu avasthāsvityarthaḥ / tatkāle
sākṣiṇānubhūtānāmajñānasukhasuṣuptīnāmutthitasya na kiṃcidavediṣaṃ
sukhamasvāpsamiti smaraṇa darśanācca / na cāhamasvāpsamiti
svāṇadivadahamarthasya pramāturapi suṣuptikālīnatvena smaraṇa darśanāt /
tasyāpi tadāsatvaṃ vācyameveti vācyaṃ suṣuptau prasātṛ laya
pratipādakabahuśruti virodhena śrahamasvāpsamityādi
smaraṇasyāhamarthāṃśe anubhavarūpatva kalpanānna pramātustadā
satvamāvaśyaka tathā ca suṣuptikāle sadasatossākṣipramātroranedāyogāt
pramātussakāśāt sākṣībhinna eva vācya ityarthaḥ / pramātṛ
sākṣiṇorabhedapakṣe pramāturudāsīnatvābhāvena sākṣitvā
saṃbhavarūpadoṣa saṃgrahārthaścakāra iti bodhyaṃ //
viśeṣaṇopādhyorbhedasya siddhāṃta saṃmatatvenāṃtaṣkaraṇaviśiṣṭaḥ
pramātā tadupahitaḥ sākṣītibhedopapaterityāhuḥ //
p. १६४a)
na ca vācamityatra hetumāha aṃtaṣkaraṇaviśiṣṭa iti
aṃtaṣkaraṇasyāvidyopādhike jīve viśeṣaṇatvena pramātṛtva
prayojakatvamupādhitvena sākṣitvaprayojakatvaṃ tathā ca viśiṣṭopahitayoḥ
pramātṛsākṣiṇorbhedaḥ viśiṣṭasya pramātuḥ kartṛbhoktasvabhāvatvepi
upahitasyodāsīnatvātsākṣitvaṃ ca saṃbhavatityarthaḥ / nanu viśeṣaṇatvasya
upādhitvasya ca bhede sati ekasyāpyaṃtaṣkaraṇasya
viśeṣaṇatvādirūpeṇabhedaṃ kalpayitvā tadviśiṣṭasya pramātṛtvaṃ
tadupahitasya sākṣitvamiti vyavasthā sidhyati / tayorbheda ekathamityata āha /
viśeṣaṇopādhyoriti kāryānvapitve sati vyāvartakatvaṃ viśeṣaṇatvaṃ yathā
nīlotpalamānayetyādau nailyasyaṇātasya raktotpalādi
vyāvartakatvādutpaladvārā ānayanarūpakāryānvayitvācca / lakṣaṇe
kāryapadaṃ vidheyaparaṃ tathā ca yatkākavat taddevadata grahamityādau
vidheyasya devadatagṛhatvasya kāryasya upalakṣaṇekākenāstyanvayaḥ
gṛhāṃtaravyāvartakatvaṃ tvastīti tatrāti vyāptivāraṇāya satyaṃ taṃ
kāryānvayini viśeṣa utpalādāvati vyāptivāraṇāya
viśeṣyadalaṃkāyānanvayitve sati vyāvartakatve sati
kāryānvayakālavidyamānatvamupādhitvaṃ
yathālohitasphaṭikamānayetpādausphaṭika sannihitasya japākusumasya
p. १६४b)
upādhitvaṃ tasyānayanalakṣaṇakāryānvayābhāvāt
sphaṭikāṃtaravyāvartakatvādānayanānvayakāle vidyamānatvācca / tatra
prathamaṃ satyaṃ taṃ viśeṣaṇainailpādāvativyāpti vāraṇāya na ca
viśeṣaṇatvenābhimataṃ nailpādikamapyatra lakṣyameveti vācyaṃ /
japākusumādāvupādhitva vyavahāravannailpādau tathā vyavahārābhāvāt /
japākusumādau sphaṭikādi viśeṣaṇatvasya vyavahārābhāvācca / tathā ca
viśeṣaṇopādhyorbhedāvaśyaṃ bhāve sati viśeṣaṇatvābhimata
nailpāderalakṣyatvā tatrāti vyāptivāraṇaṃ yuktameva kākavadgrahaṃ
praviśetyatra praveśarūpakāryānvayakāle yadi
daivayogādupalakṣaṇabhūtakākasyānyatra gamanaṃ kākāṃtarasya tadgahe
āgamanaṃ tadā tatrāgatakākasya pūrvasthita kākavadvyāvartakatvaṃ nāsti
tathā ca tatrāgata kāke praveśānanvapi nividyamīne upādhitvarahite
ativyāptivāraṇāya dvitīya satyaṃ taṃ uktasthala eva upalakṣaṇībhūta kāke ati
vyāptivāraṇāya viśeṣyadalaṃ na ca yatra upalakṣaṇī bhūtakākasyaiva kārya
kālepi daivādvidyamānatvaṃ taṃtropalakṣaṇakāke kṛtsnaṃ lakṣaṇamastītyati
vyāptiriti vācyaṃ / kāryakāle niyamena vidyamānatvasya vivakṣitatvāt
nanvevamapi lohita sphuṭikamānayetyatra kvaciddhāmaśravaṇakāle sata eva
japākusumasya
p. १६५a)
sphaṭikānayanakāle daivādavidyamānatva saṃbhavāt japākusumasyāpi
kāryakāle vidyamānatvaniyamo nāstīti cetarhīdaṃ lakṣaṇaṃ
śrotratvopādhikarṇaśaṣkulyāmaṃtaṣkaraṇādau ca vivakṣitamastu
japākusumasyānyasya vātatulyasvaniṣṭadha //
nanūktarūpasya
sākṣiṇaścaitanyamātrāvarakeṇājñānenāvaraṇamavarjanīyamiti
kathamāvṛtenāvidyāhaṃkārādibhānamiti cet / rāhuvadavidyāsvāvṛta
prakāśa prakāśeti kecit / vastuto
vidyāṃtaṣkaraṇataddharmāvabhāsakaṃ sākṣi caitanyaṃ vihāyai
vājñānacaitanyamāvṛṇotyanubhavānusāreṇa kalpanānna kaściddoṣaḥ
//
rmā saṃjakatvarūpaṃ prasiddhamevopādhitvamastu / na cānanugamaḥ
svaniṣṭhatyādilakṣaṇopādhitvasya prasiddhopādhau karṇavalaye
biṃbapratibiṃbapakṣe darpaṇādau svopahita biṃbasukhādo
svadharmānāsaṃjake ca vādhitvena
tatsaṃgrāhakalakṣaṇāṃtarakaṇasyāvaśyakatayā
tasyādoṣatvādanugatalakṣaṇasaṃbhave hi tasya doṣatvaṃ prasiddhaṃ / tathā ca /
prakṛteṃtaṣkaraṇasya ubhayavidhopādhitvasaṃbhavāt
p. १६५b)
kāryānanvapitve satītyādilakṣaṇānurodhenāṃtuṣkaraṇopahito
jīvassākṣītyupagame sākṣitvaṃ jīvacaitanyamātraniṣṭaṃ paryavasyati
jīvacaitanyamātraṃ tūdāsīnameveti nopahitasya sākṣitvānupapatirnna vā
pramātṛsākṣiṇossāṃkaryamiti saṃkṣepaḥ / avidyāhaṃkārādīnāṃ
pūrvoktaṃ sākṣi bhāsyatvamākṣipatimanviti caitanyamātreti kṛtsna
caitanyāvarakeṇetyarthaḥ / kathamiti / na ca sākṣi gocarāparokṣavṛtyātadāvaraṇa
nivṛtau nivṛtāvaraṇena sākṣiṇā avidyādibhānaṃ saṃbhavatīti vācyaṃ /
teṣāṃ kevala sākṣibhāsyatva siddhāṃtavirodhaprasaṃgāḥ sanasaḥ
karaṇatvasya nirasiṣyamāṇatayā sākṣi
caitanyagocarāparokṣavṛtyasaṃbhavāccāhaṃkārādīnāṃ svasatākāle
tatsatāprakārakasaṃśayādya bhāvai na sadā teṣāṃ saṃśayādi nivṛti
prayojakatayā sadā prakāśasaṃsarge vaktavye sati kādācitkavṛtyā teṣāṃ
sadābhānāsaṃbhavācca / sākṣi gocaravṛtisaṃtatyupagame yugapadvṛti
dvayānabhyupagamena bāhya ghaṭādi pratītyucheda prasaṃgācca tasmāt
sākṣimātrabhāsyatvamavidyāhaṃkārādīnāṃ vaktavyaṃ / tacca na saṃbhavati
tasyāvṛtatvānna ca sākṣi caitanyaṃ vihāyānpadevacaitanyamāvṛtamiti vācyaṃ
ajñānasya caitanyamātrāvarakatvādanyathā
sākṣicaitanyādanyacaitanyepyāvaraṇābhāvaprasaṃgādityākṣepābhiprāyaḥ
āvṛtasyāpi sākṣiṇo'vidyāprakāśakatvaṃ dṛṣṭāṃtena darśayan pariharati
rāhuvaditi rāhuṇā sarvātmanāvṛtasya caṃdramaṃḍalādeḥ
p. १६६a)
svāvarakarāhumātra prakāśakatvepi tadatirikta
prakāśakatvādarśanādatrāpyāvṛtasya sākṣiṇaḥ
kathaṃcidavidyāmātrāvabhāsakatvaṃ syānnāhaṃkārādi
bhāsakatvamityasvarasādāha / vastuta iti / anubhavānusāreṇaṃti /
ahaṃkārādiṣūktarītyākādācitkavṛtyā sadā jñānāsaṃbhavenapi sadā
prakāśasaṃsarga phalasya saṃśayanivṛtyādessatvānusāreṇetyarthaḥ //
ata eva sarvadā teṣāmanāvṛta prakāśasaṃsargādajñānaviparīta
jñānasaṃśayāgocaratvaṃ sākṣi caitanyasyānāvṛtatve
tatsarūpabhūtasyānaṃdasyāpi prakāśāpatiriti cenna / iṣṭāpateḥ
ānaṃdarūpaprakāśa prayuktasyātmani nirupādhikapremaṇo darśanāt /
bhāsata eva paramapremāspadatvalakṣaṇaṃ sukhamiti vivaraṇācca /
syādetadidānīmapyānaṃda prakāśe mukti
saṃsārayoraviśeṣaprasaṃgaḥ
anubhavaphalamevopadarśayati / ata eveti / ajñānasya sākṣi caitanyaṃ
vihāyaivāvarakatva svabhāvakalpanādevetyarthaḥ / agocaratvamiti /
nanvavidyāyābhāvarūpatvādau ahaṃkārasyānātmatvādau
sukhaduḥkhavṛtīnāṃ anātmadharmatvādāvajñānaviparīta
p. १६६b)
jñānasaṃśayānāṃ satvena teṣāṃ sadāsaṃśayādyagocaratvamasiddhamiti
cenna avidyādi satvakāle
kadācidapyavidyādisatvaprakārakājñānādyabhāvasya vivakṣitatvaṃ tathā ca
tadgataviśeṣagocarājñānaviparītajñānāderabhyupagamaipi na doṣa iti bhāvaḥ /
śaṃkate / sākṣi caitanyasyeti / nanviṣṭāpateriti vaktuṃ na śakyate
saṃsāradaśāyāṃ svarūpānaṃdaprakāśaprayuktakāryādarśanādityata āha /
ānaṃdarūpeti loke hi tasya tasyānubhūyamāne ānaṃde prītiranubhavasiddhā
tathā ca prīteḥ prakāśamānānaṃdaviṣayakatve siddhe prāṇimātrasya
svasvātmani duḥkhadaśāyāmapi prīti darśanādātmagocara prīterapi
prakāśamānātmānaṃdaviṣayakatvaṃ sidhyati / putrādi gocaraprītiḥ
tāvadaupādhikī upādhiśca ātmasukhābhivyakti
sādhanatvamupādhitvavyatirekadaśāyāṃ teṣu prīteradarśanādātmani tu
prītirnirupādhikī putrādiṣvivātmani prīteranyārthatvābhāvā / tathā ca
śrutirātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati / tathā tadetatpreyaḥ putrātpreyo
vitātpreyonyasmātsarvasmādaṃtarataramiti / aṃtarataramityanena
sarvāṃtaramucyate / tathā ca yatsarvāṃtaramātmacaitanyaṃ tat etat aparokṣaṃ
prītiviṣayatvena saṃbhāṣitātputrādessarvassādatiśayena priyamiti dvitīya
śrutyarthaḥ tathā ca ātmānaṃdoyadinaprakāśeta tadā ātmani
p. १६७a)
śrutyanubhavasiddhānirupādhikaprītirna syāt prīteḥ prakāśamānānaṃda
viṣayakatvaniyamādataḥ sākṣyānaṃdaprakāśāpādane iṣṭāpatyabhidhānaṃ
yuktameva uktārthe vṛddha saṃmatimapyāha / bhāsata eveti
paramapremaviṣayatvaṃ paramapremāspadatvaṃ tallakṣaṇaṃ yasya sukhasya
tatathā sukhaṃ bhāsata eva paramapremāspadatvādanyathā tatra syādityeva
kārābhiprāyaḥ / tacca sukhaṃ sākṣi caitanyābhinnamiti
svarūpānaṃdaprakāśe sammatirbhavatyeva saṃsāradaśāyāṃ
svarūpānaṃdasphuraṇābhyupagame bādhakamāśaṃkate / syādetadityādinā /
tasmātsākṣyāṃ nadasyānāvṛtatvakalpanamayuktamityaṃtena
nanu kalpitabhedasya sākṣyānaṃdasya prakāśepyanavachinnasya
brahmānaṃdasyāvṛtasya saṃsāradaśāyāmaprakāśena viśeṣostīti cet /
na ānaṃde'navachedāṃśasyāpururṣārthatvāt /
ānaṃdāparokṣamātrasya cedānīmapi satvāt / nanvavachinnaḥ
sākṣyānaṃdaḥ sātiśayaḥ suṣuptisādhāraṇādanuti spaṣṭā tatau
vaiṣapikānaṃdeṣvatiśayānubhavāt / anavachinno
brahmānaṃdastuniratiśayaḥ //
p. १६७b)
siddhāṃtī viśeṣaṃ śaṃkate / nanviti / avidyāyāmānaṃda
pratibiṃbassākṣyānaṃdaḥ tasya biṃbabhūtānaṃdādbhedaḥ kalpitastathā ca
saṃsāradaśāyāmanāvṛtasākṣyabhinna pratibiṃbānaṃda prakāśepi
biṃbabhūtabrahmānaṃdo na prakāśate / tathā prakāśamānopi
sākṣyānaṃdaḥ pratiśarīraṃ bhinna eva prakāśate na tvanavachinna iti
viśeṣostītyarthaḥ / biṃbabhūtabrahmānaṃdāprakāśe hetuḥ / āvṛtasyeti / atra
yadyapi mūlājñānaṃ śuddha cinmātrāśrayaṃ tadviṣayakaṃcana tu
biṃbabhūteśvaraviṣayakaṃ tasyānāvṛtatvepi jīvāpekṣayā kalpita bhedavatvāt
/ tasya jīvaṃ pratyaprakāśamānatvaṃ saṃbhavati / tathā muktau biṃbabhūta
brahmānaṃdasphuraṇamapyasiddhaṃ mūlājñānanivṛtau
tatprayuktapratibiṃbabhāvasyeva biṃbabhāvasyāpi nivṛtyavaśyaṃbhāvā
tathāpi pūrvapakṣimukhapidhānamātre siddhāṃtinastātparyamiti bodhyaṃ /
kimanavachinnānaṃdasphuraṇaṃ mokṣe viśeṣaḥ ānaṃdasphuraṇamātraṃ vā
ubhayathāpi viśeṣo vaktuṃ na śakya ityāha pūrvavādīneti / avachedo hi bhedassa
ca ātmani kalpitastathā cāvachedābhāvoyadyānaṃdādati riktastadā doṣamāha /
anavachedāṃśasyeti / yadyānaṃda eva
p. १६८a)
kalpitābhāvasyādhiṣṭhānātmakatvā tadā tasya dvitīya prakāra evāṃtarbhāva
iti matvātaṃ prakāraṃ dūṣayati / ānaṃdāparokṣya mātrasya ceti / tathā ca na
mukti saṃsārayorviśeṣa iti bhāvaḥ / siddhāṃtīprakārāṃtareṇa
viśeṣamāśaṃkate nanvachinna iti / pratiśarīramavachinnatvena
prakāśamānassākṣyānaṃdassātiśayaḥ utkarṣāpakarṣa rūpātiśaya vā
nityarthaḥ sākṣyānaṃdasyātiśayatve hetumāha / suṣupti sādhāraṇāditi /
spaṣṭatā utkarṣaḥ ati spaṣṭatā atyutkarṣaḥ suṣuptikāle prakāśamāna
sākṣyānaṃdaḥ spaṣṭa eva itarathā tasya sukhamasvāpsamiti
parāmarśanīyatvābhāvaprasaṃgāt / loke hi yaḥ ānaṃdaḥ spaṣṭamanubhūtaḥ
sa eva punaḥ parāmarśayogyonānubhūtānaṃdamātramiti prasiddhaṃ / tathā ca
tataḥ sākṣyānaṃdān suṣuptyāvati spaṣṭatārahitvāt / sakcaṃdanādi
viṣayaprayuktānaṃdeṣūtkarṣaviśeṣānubhavādityarthaḥ / anavachinna iti /
kalpitāvachedābhāvātmā brahmānaṃdo muktikāle prakāśamānotiśaya
sāmānyarahita evetyakṣarārthaḥ muktau brahmānaṃda ekarūpeṇa pūrṇatayā
ca prakāśate / idānī tādṛśa brahmānaṃdaprakāśo nāsti kiṃtūtkarṣapi
karṣopetānaṃdaprakāśa evāsmi ataḥ svarūpānaṃdasphuraṇepitatadutkṛṣṭāṃ
naṃdābhilāṣārūpapiśācīgrastatayākasyāpi nirvṛtirnāstīti
saṃsāramokṣayorviśeṣa iti bhāvaḥ //
p. १६८b)
ānaṃdavallyāṃ mānuṣānaṃdādyutarotaraśataguṇotkarṣopavarṇasya
brahmānaṃde samāpanāditi cet / na siddhāṃte
sākṣyānaṃdaviṣayānaṃda brahmānaṃdānāṃ vastuta ekatvenotkarṣā
saṃbhavāt / mānuṣānaṃdādīnāmutarotaramutkarṣaṃ śrutirvadatīti cet
/ ko vā brūte śrutirna vadatīti / kiṃ tvadvaitavāde
tadupapādanamaśakyamityucyate / nanvekasyaiva saurālokasya
karatalasphaṭikadarpaṇādyabhivyaṃjakaviśeṣopadhānenābhivyakti-
tāratamyadarśanādekatvepyānaṃdasyābhivyaṃjakasukhavṛtibhedo-
padhānenābhivyakti tāratamyarūpamutkarṣāpakarṣavatvaṃ yuktamiti cet
//
avidyāpratibiṃbarūpasākṣyānaṃdasya loke viṣayānaṃdatvena gṛhītasya
sātiśayatve brahmānaṃdasyaika rūpatvai ca śrutiṃ pramāṇayati /
ānaṃdavallyāmiti / mānuṣānaṃdassārvabhaumānaṃdassa ca śataguṇitassan
manuṣyagaṃdharvānaṃdo bhavati / sopi śataguṇitassan devagaṃdharvānaṃdo
bhavati / evamevapitrānaṃdādiṣu sa
p. १६९a)
eko brahmaṇa ānaṃda ityukta hiraṇyagarbhānaṃdāṃ
teṣūtkarṣāpakarṣayorupavarṇanaṃ yojanīyaṃ samāpanāditi sa yaścāyaṃ
puruṣe paścā sāvāditye sa eka iti vākyeneti śeṣaḥ puruṣo manuṣyaḥ ādya
cakārastviryagādi saṃgrahārthaḥ / ādityapadaṃ maṃḍalābhimāni
devatāparaṃ dvitīyacakārastaditarasakaladevatā saṃgrahārthaḥ / tathā ca deva
manuṣya tiryakṣu sarvatravidyamāno brahmānaṃdaḥ ekaḥ ekarūpa eva na tu
sākṣyānaṃdavat sātiśaya iti śrutyarthaḥ / sākṣānaṃdaviṣayānaṃda
brahmānaṃdānāṃ sati bhede uktarītyāmukti saṃsārayorviśeṣo vaktuṃ
śakyate / sa evatavā siddha iti pūrvavādī dūṣati / neti asaṃbhavāditi /
utkarṣāpakarṣayorjātiviśeṣarūpayorekasyāṃ vyaktāvasaṃbhavādityarthaḥ /
nanvānaṃdavyaktervastugatyā ekatvepi kalpitabhedavatyāṃ
tasyāmutkarṣādissaṃbhavatītyabhisaṃdhimāna / siddhāṃtī śaṃkate /
mānuṣānaṃdādīnāmiti / anubhavānusāri
śrutisiddhānaṃdotkarṣāderapalāpakaraṇamayuktaṃ pūrvavādi na ityarthaḥ /
abhisaṃdhimavidvānivapūrvavādī dūṣayati / koveti / kātvarhānupapatiriti
siddhāṃtī śaṃkate / kiṃ tviti tāmāha / advaitavāda iti / ānaṃdaikatvamata
ityarthaḥ / aśakyamiti / aupādhikabhedemapi /
tadupapādanamaśakyamanurūpadṛṣṭāṃtābhāvāditi
pūrvavādinopyabhisaṃdhiḥ / ekasyāmapyānaṃdavyaktāṃ aupādhibhedena
śrutyanubhavasiddhānaṃdotkarṣāderupapādanaṃ kartu
p. १६९b)
śakyamiti svābhisaṃdhimudghāṭayan / siṃddhāṃtī śaṃkate / nanvekasyaiveti /
ālokasya karatalādi saṃbaṃdharahitasya yā hi abhivyaktistadapekṣayākaratale
īṣadadhikābhivyakti tadapekṣayā sphaṭike
adhikābhivyaktistadapekṣayāpyadhikādarpaṇādāvabhivyaktiranubhavasiddhā
tadvatprakṛtepi svarūpānaṃdavyaṃjakavṛtitāratamyena tattadvṛtyupahita
sākṣyānaṃdevutkarṣādikamupapadyata ityarthaḥ
na dṛṣṭāṃtā saṃpratipateḥ sarvataḥ prasṛmarasya saurālokasya gagane
vinā karatalādi saṃbaṃdhamaspaṣṭaṃ prakāśamānasya nimnatale
prasṛmarasya jalasyeva karatalasaṃbaṃdhena gati pratihatau
vahalībhāvādadhika prakāśaḥ bhāsvaradarpaṇādi saṃbaṃdhena
gatipratihatau bahalībhāvā tadīya dīpti saṃbalanācca tatopyadhika
prakāśa iti / tatrābhivyaṃjakopādhikābhivyakti
tāratamyānabhyupagamāt / dṛṣṭāṃtasaṃpratipatau ca gaganaprasṛta
saurālokavadanuvachinnānaṃdasyāspaṣṭatā
p. १७०a)
karatalāvyavachinna
saurālokavatsukhavṛtyavachinnānaṃdasyādhikābhivyaktiriti / muktitaḥ
saṃsārasyaivābhyarhi tatvāpateśca / etena saṃsāradaśāyāṃ
prakāmānopyānaṃdo mithyājñāna tatsaṃṣkāra vikṣiptatayā
tīvravāyuvikṣiptadīpaprabhāvanna spaṣṭaṃ prakāśate muktau
tadabhāvāt / yathā vadavabhāsata ityapiti rastaṃ
payāloka ekavyaktireka rūpaśca svato bhavet tadā tathāvidha svarūpānaṃdasya
dṛṣṭāṃto bhavennatvālokasyaika vyaktitvamasti tasya nānākiraṇasamūha
rūpatvānnāpyeka rūpatvaṃ tasyāsti tatra tatra saurakiraṇānāmalpatva
bāhulyarūpa nānārūpatvāvagamāditi pūrvavādī svābhisaṃdhimudghāṭayan
dūṣayati / asaṃpratipateriti / mamāsammatatvādityarthaḥ / prasṛmarasyeti /
gamanaśīlasyetyarthaḥ / gati pratihatāviti sūryakiraṇānāṃ gatipratibaṃdhe
satītyarthaḥ / ata eva yatra bhūbhāge karatalādi kṛtapratibaṃdhavaśāt /
sūryakiraṇā na prasaraṃti tatra tamorūpāchāyā dṛśyate / ālokasya
gatipratihatyāvahalībhāve dṛṣṭāṃtamāha / nimnatala iti / yathānimnatale
prasṛmarasya jalasya karatala saṃbaṃdhena gati prati
p. १७०b)
hatau jalasya bahalībhāvastathetyarthaḥ / adhiketi / karatalādi saṃbaṃdharahita
gaganeya ālokasya sphuṭamaprakāśastadapekṣayā adhiketyarthaḥ / tadīpa dīpti
saṃbalanāditi / darpaṇāderyādīptiḥ prabhātayāmi aṇādityarthaḥ / tatopīti /
karatalagataprakāśādapītyarthaḥ / tatreti / ekarūpasyālokasya upādhigata
tāratamyakṛtābhivyakti tāratamyāsaṃpratipaternna tasya dṛṣṭāṃtatvaṃ
saṃbhavatītyarthaḥ / ukta dṛṣṭāṃtāṃgīkāre siddhāṃtitinobādhakamapyāha /
dṛṣṭāṃta saṃpratipatau ceti muktita iti / tathā ca siddhāṃte muktimuddiśya
tatsādhaneṣu kasyāpi pravṛtirna syāditi bhāvaḥ / muktisaṃsārayo
viśeṣaprasaṃga codye samādhāna prakāraviśeṣopi vakṣyamāṇahetunā nirasta
ityāha / pūrvavādī / eteneti / anātmani dehāvātmatvajñānaṃ vastuta
ātmasaṃbaṃdhaśūnye dehāvātmīyatva jñānaṃ tvaṃ ca mithyājñānaṃ /
tacca jāgradādi kāle svarūpānaṃdasya prakāśamānasyāpi
vikṣepakamaspaṣṭatāpādakaṃ mithyājñānajanya saṃskāraśca suṣuptau
prakāśamānasyāpyānaṃdasya vikṣepakaḥ puruṣārthatvavighaṭakaḥ
punarbhāgapradakarmaviśeṣodbodhita mithyājñānasaṃskāravaśādeva hi
sarvojaṃtussauṣuptamānaṃdānubhavaparityajati tataśca
sauṣuptānaṃdaprakāśasyādhruvasyamumulvabhilaṣitatvābhāvādapuruṣārtha-
tvamitibhāvaḥ //
p. १७१a)
nirviśeṣa svarūpānaṃde prakaśamāne tatra
vikṣepadoṣādaprakāśamānasya muktyanvapi noti pāyasyāsaṃbhavāt /
tasmātsākṣyānaṃdasyānāvṛtatva kalpanamayuktaṃ /
atrāhuradvaitavidyācāryāḥ yathātyutkṛṣṭasyaikasyaiva dhavalarūpasya
mālinya tāratamya yuktaiṣvanekeṣu darpaṇeṣu pratibiṃbe
satyupādhimālinya tāratamyā tatra tatra tatra
pratibiṃbedhāvalyāpakarṣastāratamyenādhyasyate / evaṃ vastuto
niratiśayasyaiva svarūpānaṃdasyāṃtaṣkaraṇa pratibiṃbitatayā
sākṣyānaṃdabhāve prākṛtana sukṛta saṃpatyadhīna viṣayaviśeṣa
saṃparka prayuktasatvotkarṣāpakarṣarūpaśuddhitāratamyayukta
sukharūpāṃtaḥkaraṇavṛtibiṃbitatayāviṣayānaṃdabhāve ca //
dṛṣṭāṃte prabhāyāssāvayavatvātīvravāyunākeṣyaṃ cidavayavānāṃ
nāśarūpādvāprabhārūpagatabhāsvaratvasya tena
pratibaṃdharūpādvāvikṣepātprakāśamānāyāmapi
dīpaprabhāyāmaspaṣṭaprakāśatā upapadyate /
p. १७१b)
avayavaguṇādiviśeṣarahitasya brahmānaṃdasya tu na tathā viśeṣa upapadyata
ityāha nirviśeṣeti prakāśamāna iti / sati saptamī / tatretyadhikaraṇasaptamī
muktyanvapi na iti / mukti daśāyāṃ prakāśamānasyetyarthaḥ / atiśayasyeti /
dṛṣṭāṃta ivāvayavarūpasya jātiviśeṣarūpasya vetyarthaḥ / tasmāditi / mukti
saṃsārayoraviśeṣaprasaṃgādityarthaḥ / syādetadityādinā prāptaṃ
pūrvapakṣaṃ nirākaroti / atrāhurityādinā / ekarūpasya
svarūpānaṃdasyābhivyakti tāratasyānurūpaṃ dṛṣṭāṃtaṃ vadan
svarūpānaṃde śrutyanubhavasiddhaṃ
tāratamyaśabdoktaṃmutkarṣāpakarṣavatvamupapādayati / yatheti / atyutkṛṣṭasyeti
/ dhavalarūpāṇāṃ madhye sarvotamasyetyarthaḥ / ekasyeti anena vakṣyamāṇau
utkarṣāpakarṣau tatra svatonasta iti sūcitaṃ / tatra tatra pratibiṃba ityetāni padāni
sāmānādhikaraṇyati / dhāvalyāpakarṣa iti / īṣanmalina darpaṇa pratibiṃbe
apakarṣodhyasyate / madhyamavidhamalinadarpaṇapratibiṃbe ca tadapekṣayā
adhikopakarṣodhyasyate / atyaṃtamalinadarpaṇapratibiṃbe
cātyaṃtāpakarṣodhyasyate / tataśca tādṛśa darpaṇeṣu pratibiṃbita
dhavalarūpaṃ tāratamyenābhivyajyate / vastuta ekarūpamapi svarūpeṇa
prakāśamānamapītyarthaḥ / aṃtaṣkaraṇeti / suṣuptāvapyaṃtaḥkaraṇaṃ
sūkṣmarūpeṇa tiṣṭhatīti sākṣyānaṃdasya suṣupti sādhāraṇyaṃ bodhyaṃ
matāṃtareṣu tvavidyāyāṃ pratibiṃbitatayā sākṣyānaṃdabhāvo draṣṭavyaḥ
ānaṃdabhāva iti prāpte satīti śeṣaḥ
p. १७२a)
saṃpatiḥ paripākaḥ phalajananaunmukhyamiti yāvat / prākṛta na
sukṛtasaṃpatyadhīno yo viṣayaviśeṣasaṃparkaḥ tatprayuktauyau
satvasyotkarṣāpakarṣautadrapaṃ yacchuddhi tāratamyaṃ tadyuktosu
sukharūpāsaṃtaḥkaraṇavṛtiṣu pratibiṃbitatayā viṣayānaṃdabhave ca prāpte
satītyarthaḥ / vṛtīnāṃ svarūpasukhavyaṃjakatayā sukharūpatvamuktaṃ /
etaduktaṃ bhavati / pūrvajanmasusaṃpādita
puṇyakarmaparipākavaśādaṃtaḥkaraṇasya srakacaṃdanādi
rūpaviṣaviśeṣagocaravṛtidvārāviṣayaviśeṣaissahasaṃbaṃdhe sati tadgata
satvaguṇasya utkṛṣṭaviṣayasaṃbaṃdhādutkarṣo bhavati
nikṛṣṭaviṣayasaṃbaṃdhānnikarṣo bhavati /
tataścāṃtaṣkaraṇagatasatvāṃśapariṇāmarūpāḥ vṛtayāḥ
svarūpānaṃdagocarā jāyaṃte jāyamānāścatā apyutkarṣāpakarṣopetā eva
jāyaṃtetāsvānaṃdapratibiṃbo viṣayānaṃda ucyata iti //
tamoguṇarūpopādhimālinya
tāratasyadoṣādapakarṣastāratamyenādhyasta iti saṃsāradaśāyāṃ
prakāśamānepyānaṃdedhyastāpakarṣa tāratamyena
sātiśāyitvādatṛptiḥ vidyodaye nikhilāpakarṣādhyāsa
nivṛterāropitasātiśayatvāpāyāt / kṛtakṛtyeteti
viśeṣopapaternirupādhikapremagocaratayā
p. १७२b)
prakāśamānaḥ sākṣyānaṃdonāvṛta eveti //
nanu svarūpānaṃdagocarasatvavṛtigatāpakarṣavaśāt pratibiṃbarūpe
viṣayānaṃde apakarṣādhyāso vaktavyaḥ
malinadravyakṛtadarpaṇopādhiniṣṭāpakarṣavaśāt tatpratibiṃbe apakarṣādhyāsa
darśanāt / tathā ca svarūpānaṃdagocarā suvṛtiṣu satvaguṇapariṇāmabhūtāsu
apakarṣaprayojakaṃ malinadravyaṃ kiṃcidavaśyaṃ vaktavyaṃ
sākṣāddarpaṇasaṃyuktasyaiva malinadravyasya
darpaṇepakarṣādhāyakatvadarśanādityata āha / tamoguṇarūpeti
aṃtaḥkaraṇasya satvarajastamoguṇātmakatvāttadvṛtiṣvapi
tamoguṇarūpopādhiranuvartate / tatkṛto yo mālinyatāratamya doṣaḥ / apakarṣa
tāratamyātmako vṛtigatadoṣa iti yāvat / tasmādoṣādapakarṣassatvavṛti
pratibiṃbarūpe viṣayānaṃdedhyasyata ityarthaḥ / pūrvaṃ viṣayasaṃparkaḥ
sukharūpavṛti kāraṇatvena nirdiṣṭaḥ tatra viṣayaviśeṣeti viśeṣapadaṃ
viṣayagatotkarṣa tāratamyaparaṃ tattāratamyaṃ ca sukharūpavṛtigatotkarṣa
tāratamyaprayojakatvena nirdiṣṭaṃ / iha tu sukharūpa vṛtiṣṭe vāpakarṣa
prayojakatayā apakarṣa tāratamya prayojakatayā ca tāratamyopetaṃ
tamoguṇātmakaṃ malinadravyaṃ nirdiṣṭamiti vibhāgo bodhyaḥ / tataḥ kiṃ
tatrāha / iti saṃsāradaśāyāmiti / prakāśamānepyānaṃde
padadhyastamapakarṣatāratamyaṃ tena sātiśayatvāt / viṣayānaṃdasyetyarthaḥ /
p. १७३a)
tathā ca nikṛṣṭamānaṃdamanubhavataḥ utkṛṣṭānaṃda tṛṣṇābhibhūtasya
tatsaṃpādanāya prayatamānasya tatsādhanatvabhrāṃtyā kadācit
duḥkhasādheneṣvapi pravartamānasya devamanuṣyatiryagādi yonyāpatilakṣaṇo
bhavatyanartha iti nāsti nirvṛtirityarthaḥ / nivṛteriti / mūlājñāna nivṛtau
tatkāryopādhinivṛtyā tatkṛtāpakarṣādyadhyāsanivṛterityarthaḥ / kṛtakṛtyateti /
kṛtye kartavyajātaṃ kṛtaṃ yena saḥ kṛtakṛtyaḥ tasya bhāvastatāpuruṣasya hi
vidyodayāt / pūrve duḥkhanivṛtaye sukhāvāptaye ca bahukartavyajāta
māsīdvidyodaye tu duḥkhamātrasya nivṛtatvādatyutkṛṣṭaṃ dhavalarūpasya
nirmaladarpaṇa iva niraśaya svarūpānaṃdāvirbhāvācca tannivṛtaye tatprāptaye
vā na kiṃcit kartavyamastīti kṛtakṛtyatetibhāvaḥ / tadāha bhagavān śrīkṛṣṇaḥ
etadbudhvā buddhimān syāt kṛtakṛtyaśca bhārateti /
etanniratiśayānaṃdarūpabrahmāparokṣatayā budhvā buddhimana bhavati /
paṃḍito bhavati kṛtakṛtyaṃśca bhavati / he bhārata arjuna yatastatvajñānaṃ
vināppaṃḍityādikaṃ na labhyate / tasmātadevasaṃpādayānyatsarvaṃ parityajeti
bhāvaḥ / viśeṣopapateriti / muktisaṃsārayoritiśeṣaḥ / nanu
brahmānaṃdavatsākṣyānaṃdopi āvṛtostu tathā ca
muktisaṃsārayorviśeṣassāva ca iti netyāha / nirupādhiketi / evaṃ bhūtaḥ
premāsvarūpānaṃdāvaraṇasatvena saṃbhavati loke prakāśamāna sukha eva
prīteranubhava siddhatvāditibhāvaḥ //
p. १७३b)
anye tu prakāśamānopyānaṃdo nāsti na prakāśata
ityāvaraṇānubhavādāvṛta eva ekasminnapi sākṣiṇya vidyākalpita
rūpabhedasaṃbhavena caitanyarūpeṇasyānaṃdarūpeṇāvaraṇasya
cāvirodhāt / svarūpa prakāśasyāvaraṇā nivartakatayā prakāśamāne
āvaraṇasyāvirodhā ca //
sākṣi caitanyasyānāvṛtatve tadabhinnasyānaṃdasyāpyamāvṛtatvāpatyā
muktisaṃsārayoraviśeṣaprasaṃga iti pūrvapakṣe prāpte
svarūpānaṃdasyānāvṛtatvepi tayorviśeṣassaṃbhavatīti siddhāṃto daśitaḥ /
idānīṃ tasyāvṛtatvamupetyaiva viśeṣaṃ muktisaṃsārayorvadan siddhāṃtaṃ
darśayati / anye tviti vidāṃta pratipādya svarūpānaṃdo me nāsti na prakāśate /
iti vyavahāradarśanātaddhetubhūtamāvaraṇaṃ tāvadastyeva
saṃsāradaśāyāmmuktau tu tadāvaraṇanāśātsvarūpānaṃdasphuraṇamastīti
na tayoraviśeṣaprasaṃga ityarthaḥ / atra prakāśamānopyānaṃda āvṛta eveti
saṃbaṃdhaḥ natvanāvṛtaḥ tasyānāvṛtve ukta
vyavahāravirodhaprasaṃgādityevakārābhiprāyaḥ / nanvevamātmani
sadānirupādhika premānasyādanāvṛtasvarūpānaṃdasphuraṇasyābhāvāt
vṛtikṛtānaṃdasphuraṇasya ca kādācitkatvāditi cenna phalabalena āvṛtasyāpi
svarūpānaṃdaprakāśasya
p. १७४a)
nirupādhika prema hetutvakalpanāt bhāsata eva paramapremāspadatva lakṣaṇaṃ
sukhamiti vivaraṇasyāpyatreva tātparyopapateśca / anenaivādhiprāyeṇa
prakāśamānopītyuktamanyathā prakāśamānatvaviśeṣaṇasyāvṛtatvakalpane
upayogābhāvena vaiyarthyaprasaṃgāditi bodhyaṃ sākṣi caitanyābhinnasya
sākṣyānaṃdasyāvṛtatve sākṣi caitanyamapyāvṛtaṃ syādekatra
āvṛtatvānāvṛtatvayoryugapadvirodhādityata āha / ekasminnapīti yathā vastuta
ekasminneva caitanye jīveśvaratvākhyau rūpabhedau kalpe tenāhamīśvaraḥ kiṃ
tu saṃsārīti vyavahārabalāt / tathā ahaṃsukhī jñānamānaṃdo na
bhavatītyādirūpeṇāhaṃkārādyavanāsaka jñānasyānaṃdāt bhedavyavahāra
darśanāt / tadanurodhena citvānaṃdatvākhyau rūpabhedāvanādi siddhau kalpyete
/ yathā ca ekasminnevaṃ caitanye
jīvatvāvachedenājñatvādikamīśvaratvāvachedena tadabhāvaśca kalpyate /
tathaivānaṃdatvāvachedenāvṛtatvaṃ citvāvachedenāhaṃkārādyavabhāsaka
caitanye tadabhāvaśca kalpyate phalavalāditi na virodhaḥ
jīvatvādirūpabhedasyāpyavidyākalpitatvābhyupagamānnādvaita
virodhaścetyarthaḥ / nanvekasmit sākṣiṇi
rūpabhedenāvṛtatvadabhāvayorvirodhābhāvepyānaṃdaḥ
prakāśamānopyāvṛta iti viruddhe prakāśasyāvaraṇavirodhitvāditi netyāha /
svarūpaprakāśasyeti / āgaṃtukavṛti rūpa
p. १७४b)
prakāśasyāvaraṇavirodhitvakalpanānnasvarūpaprakāśastadvirodhī tasyāvaraṇa
sādhakatvādityarthaḥ / nanvevaṃ prakāśamānopyānaṃda āvṛta iti graṃthe
prakāśamānatvaviśeṣaṇaṃ
svarūpaprakāśasyāvaraṇāvirodhitvajñāpanārthamiti tatprayojanasaṃbhavāt
tadviśeṣaṇaṃ ātmani nirupādhikapremasaṃbhava jñāpanaprayojanakamiti
yaduktaṃ tatra saṃbhavatīti cetarhi vinigamakābhāvena
tadviśeṣaṇasyobhayaprayojanakatvamastu svarūpaprakāśe
āvaraṇāvirodhitvasyeva ānaṃdāvaraṇapakṣe ānaṃdarūpe ātmani
nirupādhikapremasaṃbhavasyāpyavaśyaṃ jñāpanīyatvāt //
tvaduktamarthaṃ na jānāmīti prakāśamāna evāvaraṇa darśanāt / na ca
tatrānāvṛta sāmānyākārāvachedena viśeṣāvaraṇamevānubhūyata iti
vācyaṃ / anyāvaraṇasyānyāvachedena bhāne'tiprasaṃgāt / na ca
sāmānyaviśeṣabhāvoniyāmaka iti nāti prasaṃga iti vācyaṃ /
vyāpyavyāpakabhāvāti riktasāmānyaviśeṣabhāvābhāvena vahni na
jānāmīti dhūmāvarakājñānānubhavaprasaṃgāt
tasmādyadavachinnamajñānaṃ prakāśate tadāvṛtamiti
prakāśamānepyajñānaṃ yujyate
p. १७५a)
ajñānaṃ ca yathā sākṣyaṃ śaṃvihāya caitanyamāvṛṇoti /
evamānadamapi tattatsukhatitatatsukharūpakṛtikavalī //
svarūpaprakāśasyāvaraṇāvirodhitve hetvaṃtaramāha / tvaduktamiti /
evakārānaṃtaramāproktārtha iti śeṣaḥ / śrīkṛṣṇa eva vedāṃtavedyaḥ
paramātmā durvijñeyoyamakṛtātmabhirityāptopadeśānaṃtaraṃ maṃdasya
vākyārthabodho na bhavati sa ca maṃdastvaduktamarthaṃ na
jāmītyajñānamanubhavatīti prasiddhaṃ loke tatra tvadvākyasyāsti kaścidartha iti
jñānāmi / āptavākyatvādviśeṣaṃ tu na jānāmīti vyavahāradarśanādavagato
yastvadvākyārtha tvalakṣaṇassāmānyākārassa eva v iśeṣāvarakājñānasya
viṣayatayā prakāśate / tathā ca tvaduktamarthaṃ na jānāmītyanubhave
ajñānaviśeṣaṇatayā prakāśamāna
sāmānyākārasyāvaraṇaviṣayatvābhāvādāvaraṇaviṣayasya viśeṣasya
prakāśamānatvābhāvāt / prakāśamānasyāvṛtatvenāyamanabhavāḥ /
śaṃkakārasyāvaraṇaviṣayatvābhāvādāvaraṇaviṣayasya viśeṣasya
prakāśamānatvābhāvāt / pramāṇamiti śaṃkate / na ca tatreti /
anyāvārakājñānasyānyāvachedena prakāśābhyupagame caitraṃ na
jānāmītyanubhūyamānā jñānasya viṣṇumitraviṣyakatva prasaṃga iti
dūṣayati / anyāvaraṇasyeti / nanu tvadvākyārtha
p. १७५b)
tvalakṣaṇa ākārastāvatsāmānyarūpaḥ āptaupadiṣṭe śrīkṛṣṇa
ivatvadupadiṣṭeṣu śrīkṛṣṇa pratipatyupāyeṣvapi tvadvākyārthatvasya satvāt /
vedāṃtavedyatvādi lakṣaṇākārastu viśeṣarūpaḥ tasya
śrīkṛṣṇasvarūpamātra vṛtitvā tathā ca viśeṣāvarakājñānaṃ
sāmānyākārovachedena prakāśata ityupagamenāti prasaṃgaḥ / caitratva
viṣṇumitra tvayossāmanyaviśeṣabhāvābhāvāditi śaṃkate / na ca sāmānyeti /
kiṃ sāmānyai viśeṣabhāvāḥ śrīkṛṣṇamūrtitvaviṣṇumūrtitvayoriva
vyāpyavyāpakabhāvaḥ / tadatirikto vā na
dvitīyastasyānirūpaṇādityāśayenāha / vyāpyeti / ādye doṣamāha / vahnimiti /
tasmādajñānānubhave ajñānaviśeṣaṇatayā yadvaprakāśate
tadevāvaraṇaviṣaya iti vaktavyaṃ navatvadukta na jānāmīti /
jñānasyatvaduktārtha prakārakatve satyajñānaviśeṣyakatvena
tvaduktārthoviśeṣaṇarūpa evetyupagame tadjñānasya
viśeṣaṇajñānarūpakāraṇasyābhāvātadviśiṣṭājñātvānubhavo na syāditi
vācyamajñānubhavasya nityasākṣirūpatvopagamena tatra viśeṣaṇa
jñānānapekṣaṇānna ca prakāśamānatvamāvṛtatvaṃ ca viruddhaṃ
prakāśasyāvaraṇavirodhitvāditi vācya / virodhasya prāgeva
parihṛtatvādityāśayenopasaṃharati / tasmāditi
anyāvarakājñānasyānyāvachinnatayābhānā saṃbhavādityarthaḥ /
yadavachinnamiti / yena vastunāviśeṣitamityarthaḥ
p. १७६a)
nanvānaṃdasyāvṛtatve viṣayasaṃparkadaśāyāṃ viśiṣyānaṃda
prakāśīnasyādityata āha / ajñānaṃ ceti / kavalīkṛtaṃ vihāyai vā vṛṇoti //
sa eṣa vaiṣayikānaṃdasyāvaraṇābhibhavaḥ sa cāvaraṇābhibhavaḥ
pratyūṣasamaye bāhyāvaraṇābhibhavavat kāraṇaviśeṣa
prayuktavṛtiviśeṣavaśātaratamabhāvena bhavati / ataḥ
svarūpānaṃdaviṣayānaṃdayorviśayānaṃdānāṃ ca parasparaṃ
bhedasiddhiriti vadaṃti / sarvathyāpi
sākṣicaitanyasyānāvṛtatvādāvaraṇābhibhavārthaṃ vṛtimanapekṣyaiva
tenāhaṃkārādi prakāśanamiti tulyameva / nanvevaṃ
kathamahaṃkārādīnāmanusaṃdhānaṃ jñānasūkṣmāvasthārūpasya
saṃskārasya jñāne satyayogena nityena sākṣiṇā tadādhānāsaṃbhavāt
//
nanu vṛterāvaraṇābhibhāvakatvopagamādajñānasya
susvavṛtiviṣayīkṛtānaṃdānāvarakatvamiti kathamucyate tatrāha / sa eṣa iti /
sukhavṛtiviṣayatvaprayuktānāvarakatvasvabhāva eva vṛtikṛtāvaraṇābhibhava
ityarthaḥ / nanu sukharūpa vṛterekarūpatvāt / tatkṛtā varaṇābhibhavopyekarūpa
eva syā tathā ca viṣayasaṃbaṃdhadaśāyāmānaṃdopyekarūpatayaiva
p. १७६b)
prakāśetanatūtkṛṣṭāpakṛṣṭarūpeṇetvinetyāha / sa ceti / yathā pratyūṣasamaye
ālokatāratamyena bāhyatamastāratasyayuktābhibavo bhavati tataśca
tattattamasāvṛtānāṃ padārthānāṃ tāratamyayuktaṃ prakāśanaṃ bhavati /
evaṃ viṣayaviśeṣarūpakāraṇaviśeṣaprayuktoyo vṛtiṣuviśeṣaḥ
utkarṣatāratamyarūpastadvaśātāratamyabhāvaprayukta eva
āvaraṇābhibhavobhavati / tataścānaṃdopi taratamabhāvayukta eva prakāśata
ityarthaḥ / evamapyānaṃdasyaikatvābhyupagamā tadbhedaprathākathaṃ siddhyati
tatrāha / ata iti vastuta ekasminnapyānaṃde upādhiprayukta
bhedābhyupagamādityarthaḥ / tathā ca vidyayā āvaraṇa nivṛtau satyāṃ
prakāśamānānaṃdaḥ svarūpānaṃdastadanivṛtidaśāyāṃ vṛtisaṃbaṃdhāt
prakāśamānānaṃdo viṣayānaṃda iti svarūpānaṃdaviṣayānaṃdayorbhedo
jñātavyastathā vṛtibhedenānaṃda bhedābhyupagamādviṣayānaṃdānāṃ
parasparaṃ bheda prasiddhiścāvakalpyata ityarthaḥ / ahaṃkārādīnāṃ kevala
sākṣibhāsyatvaṃ paramaprakṛtaṃ siddhamityāśayenāha / sarvathāpīti /
svarūpānaṃdasyānāvṛtatvapakṣe tasyāvṛtatvapakṣe cetyarthaḥ / teneti / sākṣi
caitanyenetyarthaḥ / nanu siddhāṃte saṃskārasyānubhavatāśarūpatvopagamena
saṃskārārthaṃ sākṣi caitanyasyāhaṃkārādi gocaravṛtyapekṣāstyeveti
śaṃkate / nanvevamiti /
p. १७७a)
ahaṃkārādi sākṣiṇo vṛtyanepekṣatve satītyarthaḥ / anusaṃdhānaṃ smṛtiḥ
tadādhāneti saṃskārotpādanetyarthaḥ / tadādhānāsaṃbhave hetumāha /
jñānasūkṣmāvasthārūpasyetyādinā / nanu yadi sākṣi caitanyasthiti
daśāyāṃ tatyūkṣmāvasyārūpasaṃskāronyanyayogastarhi tatrāśadaśāyāṃ
tadutpatirastunetyāha / nityeneti / tathā
cāhaṃkārādyavachinnasākṣicaitanyasyānāvṛtatvena tadabhibhavārthaṃ
vṛtyanapekṣaṇepi saṃskārārthaṃ tadapekṣā
satvātkevalasākṣibhāsyatvamahaṃkārādīnāmiti siddhāṃtavyākopa iti
bhāvaḥ //
atra kecidāhuḥ svasaṃsṛṣṭena
sākṣiṇāsadābhāsyamānohaṃkārastatatadaghaṭādiviṣayavṛtyākārapariṇatu
svāvachinnenāpi sākṣiṇābhāsyata iti / tasyānitya tvāt saṃbhavati
saṃskārādhānaṃ ghaṭādau viṣaya iva na hi svākāravṛtyavachinna sākṣiṇaiva
svagocarasaṃskārādhānamiti niyamosti / tathā sati
vṛtigocarasaṃskārāsaṃbhavena vṛterasmarasmaraṇa praṃsaṃgāt /
anavasthāpatyāvṛtigocaravṛtyaṃtarasyānuvyavasāyanirāsena nirastatvāt / kiṃ tu
yadvṛtyavachinnacaitanye
p. १७७b)
yatprakāśate tadvṛtyātadgocarasaṃskārādhānamityeva niyamaḥ //
ahaṃkārādi gocaravṛtiṃ vinaiva saṃskāropapaterna siddhāṃtavirodha iti
samādhatte / atra kecidāhuriti / svayadadvayamahaṃkāra
paraṃsvasaṃsṛṣṭenetyādinābhāsyata ityaṃtena graṃthena ahaṃkārasya
yathāhaṃkārāvachinna sākṣibhāsyatvaṃ tathā ghaṭapaṭādiviṣaya
gocaravṛtyavachinnasākṣibhāsyatvamapyastīti darśitaṃ bhavati / tataḥ kiṃ
tatrāha / tasyeti / ghadādigocaravṛtyavachinnasākṣicaitanyasyānityatvāt / tena
yathā ghaṭādau viṣaye saskārādhānaṃ saṃbhavati / tathā tenaiva vṛtyavachinna
sākṣicaitanyenāhaṃkārādāvapi saṃskārādhānaṃ saṃbhavatīti
nāhaṃkāragocaravṛtyapekṣetibhāvaḥ / nanvahaṃkāravyatirikteṣu ghaṭādiṣu
sarvatrasvākāravṛtyavachinnacaitanyenaiva ghaṭādigocarasaṃskārādhāna
darśanātsvagocaravṛtyaiva svagocarasaṃskārādhānamiti niyamovasīyate / tathā
cāhaṃkāramātra eva kathamanyagocaravṛtyātadādhānamityāśaṃkyāha /
nahīti / tathā niyame mānābhāvādaprayojakatvāccetibhāvaḥ /
niyamābhyupagame bādhakamāha / tathā satīti / nanu jñānarūpavṛteḥ
saṃskārādi lābhāya vṛtigocaravṛtyaṃtaramapyastu netyāha / anavasthāpatyeti /
ghaṭādi gocaravṛtismaraṇasidhyartha tadgocaravṛtyaṃtaropagame
dvitīyavṛtismaraṇāya tṛtīyāpi
p. १७८a)
tadgocarāvṛtirvyaktavyāsyādevaṃ tatadvṛtigocara
vṛtyabhyupagamāpatyāvṛtyanavasthā prasajyeta / na ca dvitīyatritīyādi vṛtīnāṃ
madhye kāsāṃcidajñātānāmeva
nāśābhyupagamasaṃbhavannānavasthāprasaktiritivācyaṃ / utpannāyāḥ
vṛteravaśyajñātavyatvādanyathā satyāmeva ghaṭādyākāravṛtau
kadācinmayedaṃ jñāyate na vā ghaṭādi vṛtināśānaṃtaraṃ mayedaṃ
jñātaṃ na veti vā saṃśaya prasaṃgātasmādvṛteravaśyajñātavyatvaṃ
vṛtervṛtyāvedyatvapakṣe prāpaye devānavasthāmanenaiva nyāyena
nibaṃdhaneṣunuvyavasāyo nirastaraṃ tataśca svagocaravṛtyaiva
svagocarasaṃskārādhāna niyamo nāsti vṛtiṣvasaṃbhavādityarthaḥ /
nanvanyagocaravṛtyānyagocarasaṃskārādhānopagame
ghaṭagocaravṛtyāpaṭādāvapi tadādhānaprasaṃga iti śaṃkate / kiṃtviti / ati
prasaṃgaparihārāya prayojakamāha / yadvṛtyeti / yadvastu gocaravṛtyavachinna
caitanye yāvaṃtaḥ padārthāḥ prakāśaṃte tadvastu gocaravṛtyā
tāvatsupadārtheṣu saṃskārādhānamiti niyame ghaṭagocaravṛtyavachinnacaitanye
ca paṭāderaprakāśanānnāti prasaṃgaḥ / nanu svagocaravṛtyaiva
svagocarasaṃskārādhānamiti niyama ityeva kārārthaḥ //
evaṃ ca jñānasukhādayopyaṃtaṣkaraṇavṛtayastaptāyaḥ
piṃḍādvyuccaraṃto visphuliṃgā iva svāvachinnena
p. १७८b)
vahnineva svasvāvachinnenānityena sākṣiṇābhāsyaṃta iti yuktaṃ teṣvapi
saṃskārādhānaṃ yastu ghaṭaikākāradhīsthā cidghaṭamevāvabhāsayet
/ ghaṭasya jñātatā brahmacaitanyenāvabhāsyata iti kūṭastha dīyokto
viṣayaviśeṣaṇasya jñānasya viṣayāvachinna
brahmacaitanyāvabhāsyatvapakṣaḥ yaśca tatva pradīpikokto
jñānechādīnāmanavachinna
śuddhacaitanyarūpanityasākṣibhāsyatvapakṣaḥ //
nanu ghaṭādivṛtyavachinnacaitanye ghaṭādi prakāśanaṃ nirvivādaṃ tatra
caitanyehaṃkārasyāpi prakāśanaṃ ghaṭādiviṣayavṛtyākāra pariṇata
svāvachinnenāpi sākṣiṇābhāsyata iti pūrvagraṃthe darśitaṃ / tathā ca
ghaṭādi vṛtyāhaṃkārepi saṃskārādhānamastu tathāpi ghaṭādi
jñānarūpāyāvṛteḥ svāvachinnacaitanye prakāśanasyāsiddhatvā tasyāḥ
svagocarasaṃskārajanakatvaṃ na syāt tathā
sukhaduḥkhechadveṣādīmāmahaṃkāradharmāṇāṃ ghaṭādi vṛtyavachinna
caitanye prakāśana prasatma bhāvātayāteṣu saṃskārādhānaṃ na syānna ca
sukhādirūpavṛtiṣu ghaṭādi vṛtyāsaṃskārānādhānepi sukha
p. १७९a)
duḥkhādigocarāṃtaḥkaraṇavṛtibhireva tāsu tadādhānamastajñānarūpāsu
ghaṭādi vṛtiṣu tadhānārthaṃ vṛtyaṃtaropagama ivānavasthā
prasaktyabhāvāditi vācyaṃ / sukhaduḥkhādigocarāvṛtirabhyupagamyamānā
kiṃ jñānarūpā kiṃ vā ichādivṛtivatkriyārūpā
nādyastadutpādakakaraṇābhāvātmanaḥ karaṇatāyāniraśiṣyamāṇatvānna
dvitīyastasyā api vṛtessaṃskārādhānāya tadgocara vṛtyaṃtaropagame
saivānavasthā prāpnoti tasmādjñānarūpāsughaṭādi vṛtiṣu
jñānabhinnāsukhaduḥkhādi rūpavṛtiṣu ca kathaṃ
saṃskārādhānamityāśaṃkyāha / evaṃ ceti / ukta niyame satītyarthaḥ /
aṃtaṣkaraṇeyāyāvṛtayaḥ utpadyaṃte jñānarūpāvātudbhinnāvātāssarvā
api svasvāvachinnānityacaitanyabhāsyā eva tathā ca caitanyasya nityatepi
tadbhāsyatayā tadavachedakatayā
cotpadyamānānāmahaṃkāradharmāṇāmanityatayā tataddharmaviśiṣṭasya
tatadavabhāsakasya caitanyasya nāśarūpastaddharmagocarassaṃskāraḥ
saṃbhavatīti na jñānasukhādiṣu saṃskārānupapatiritibhāvaḥ / dṛṣṭāṃte
svapadaṃ visphuliṃga paraṃ ghaṭasyaikasyākāra ivākāropasyāssāghaṭaikārā
sā cāsaudhīśca tasyāṃ sthitā cit cidābhāsaḥ ghaṭākāravṛti
pratibiṃbarūpaṃ ghaṭajñānamiti yāvat / ghaṭameva na ghaṭasya
jñātatāmapītyeva kārārthaḥ / jñātatānāmajñānaviṣayatvaṃ viṣayatā
saṃbaṃdhena viṣayaniṣṭaṃ jñānamityarthaḥ / tacca jñānaṃ viṣayasya
viśeṣaṇaṃ jñāto ghaṭa ityanubhavāditibhāvaḥ / nanvanayoḥ
pakṣayojñāṃnechādi
p. १७९b)
bhāsakacaitanyasya nityatvāt kathaṃ jñānechādiṣu saṃskāraḥ na ca
pūrvoktarotyājñānechādi vṛtīnāṃ svasvāvachinnasākṣicaitanya
prakāśyatvamādāpānayorapi pakṣayoḥ saṃskārādhānamiti vācyaṃ /
ghaṭādi gocaravṛti pratibiṃbarūpajñānasya jñātatā
śabditasyātadvṛtyanavachinna //
tayorapi caitanyasya svasaṃsṛṣṭāparokṣarūpatvādvṛtisaṃsargovaśyaṃ
vācya iti tatsaṃsṛṣṭānityarūpasadbhāvānna teṣu
saṃskārādhānekācidanupapatiriti / anye tu
suṣuptāvavidyādyanusaṃdhānasiddhaye
kalpitāmavidyāvṛtimahamākārāmaṃgīkṛtyāhamarthe
saṃskāramupapādayaṃti //
viṣayādhiṣṭhāna brahmacaitanyabhāsyatvokti virodhā tathā dvitīyapakṣe
jñānechādi vṛtīnāma navachinna sākṣibhāsyatvokti virodhaprasaṃgādataḥ
kathaṃ tayoḥ pakṣayostadādhānamata āha / tayorapīti / viṣayāvachinna
brahmacaitanyasya jñātatābhāsakatvamate tadbrahmacaitanyaṃ jñātatāyā
aparokṣajñānarūpamevopaiyate jñātoyaṃ ghaṭa iti jñātatāyā
aparokṣatvānubhavāt / anavachinna
śuddhacaitanyamapīchājñānādīnāmaparokṣajñānarūpamevopeyate / ichādi
vṛtināmapyaparokṣatvānubhavāt
p. १८०a)
tathā cāparokṣajñānarūupa dvividhacaitanyasya
svaviṣayabhūtairjñānecchādibhissaṃsargovaśyaṃbhāvī aparokṣajñānasya
svatādātmyāpannaviṣayānubhavarūpatvaniyamā tataśca
svaviṣayabhūtajñānechādi nāśasamaye jñānādi viśiṣṭarūpeṇa
dvividhacaitanyasyāpi nāśalakṣaṇasaṃskāropapatirityarthaḥ / tayorapīti saptamī
caitanyasyeti dvividhasyeti śeṣaḥ / tatpadaṃ jñānechādi rūpavṛtiparaṃ yadi ca
svagocaravṛtyaiva svasaṃskārādhānamavaśyaṃ vācyaṃ tadāpi
nānupapatiravidyāvṛtibhirahaṃkāra taddharmagocarābhirahaṃkārādiṣu
saṃskārādhānasaṃbhavānna ca vṛttigocaravṛtyupagame prāguktānavasthā
prasaktiriti vācyamavidyāvṛtināmanubhavāyogyatvena tāsu jñānāya
saṃskārāya vā jñānechādyanubhavakāle'vidyāvṛtyaṃtarānupagamāt / na
cāvidyāvṛtīnāmakḷpta saṃskārajanakalpane gauravamiti vācyaṃ / suṣuptau
tāsāaṃ tadjñānakatvasya kḷptatvādityāśayena matāṃtaramāha / anye tviti
utthitasyāvidyāṃdyanusaṃdhānasiddhaye suptau kalpitāmavidyādi
gocarāmavidyādi vṛtimivāhamākārāmavidyāvṛtimaṃgīkṛtyeti vākyaṃ
yojanīyaṃ yathā śrute suṣuptau yadavidyādyanusaṃdhānaṃ tatsiddhaya iti
bhrāṃtiḥ syāt / sannidhānā tathā suṣuptau kalpitāyā
evāvidyāvṛterahamākāratvamaṃgīkṛtyeti bhrāṃtiḥ syāditi bodhyaṃ
avidyādītyādi padaṃ sukhasuptyaussaṃgrahārtha sukhamahama
p. १८०b)
svāpsaṃ na kiṃcidavediṣamiti suṣuptikālīnānāṃ
sukhasuṣuptyavidyādīnāmutthānānaṃtaramanusaṃdhāna darśanā tatkālīnā
vidyādyanubhavasya nityasākṣirūpatayā tasyāvidyāvṛtirūpāvachedakākalpane
saṃskārāsaṃbhavenoktānusaṃdhānābhāvaprasaṃgāt /
nanvajñānāhaṃkārādi gocarāvidyāvṛtyupagame teṣāṃ kevalasākṣi
vedyatvasiddhāṃtavyā kopa iti cennāvidyāvṛtīnāṃ kḷptajñānakāraṇa
janyatvā bhāvena jñānātmakavṛtitvābhāvāt / jñānātmaka vṛtyanupahita
sākṣiṇa evakevala sākṣiśabdārthatvāṃgīkārāditibhāvaḥ / ahamartha
grahaṇaṃ taddharmāṇāmapyupalakṣaṇaṃ tulyanyāyatayā bādhakābhāvena ca
taddharmeṣvapi avidyāvṛtibhissaṃskārasyopapāditatvāditi dhyeyaṃ //
na cāsmin pakṣe etāvaṃtaṃ kālamidamahaṃ paśyannevā
samityanyajñānadhārākālināhamarthānusaṃdhānānupapatiḥ /
avachedakabhedena sukhaduḥkhayaugapadyavadvṛtidvaya
yaugapadyasyāpyavirodhenānyajñānadhārākālepyahamākārā
vidyāvṛti saṃtānasaṃbhavāditi / apare tu
ahamākārāvṛtiraṃtaṣkaraṇavṛtireva kiṃ tūpāsanādi vṛtivanna
p. १८१a)
jñānaṃ kḷpta tatkāraṇā janyatvāt / na hi tatra cakṣurādi
pratyakṣalakṣaṇaṃ saṃbhavati / na vā liṃgādikaṃ liṃgādi
pratisaṃdhānaśūnyasyāpyahaṃkārānusaṃdhāna darśanāt / nāpi
manaḥ karaṇaṃ tasyopādāna bhūtasya kvacidapi karaṇatvākḷpteḥ /
tarhyahamartha pratyabhijñāpi jñānaṃ na syāditi cenna tasyā ahamaṃśe
jñānatvābhāvepi tatāṃśe smṛtikaraṇatvena
kḷptasaṃskārajanyatayājñānatvāt / aṃśabhedena jñāne
parokṣatvāparokṣatvavat / pramātvāpramātvavacca
jñānatvājñānatvayorapya avirodhādityāhuḥ //
nanvasmin pakṣenyajñānadhārākālīnāhamarthādiṣu ahamarthādi
gocarāvidyāvṛtyasaṃbhavena saṃskārādhānaṃ na syāt dhārākāle
avidyāvṛtyaṃpikāre yugapat vṛtidvaya prasaṃgāditi
śaṃkāmanūdyadṛṣṭāṃtena pariharati / na cāsmin pakṣa iti /
avidyāvṛtibhissaṃskārādhānapakṣa ityarhaḥ / avachedakabhedeneti / śirasi me
vedanāpāde me sukhamityanubhava darśanāditi bhāvaḥ / vṛtidvayeti
anyajñānadhārā kālepi anya vastugocarāṃtaṣkaraṇavṛtirahamarthagocarā
vidyāvṛtiśca yugapatpramātaryavachedakabhedena na virudhyata ityarthaḥ /
saṃtāneti / nanvanya
p. १८१b)
jñānadhārākāle ekaivāvidyāvṛtiriti vaktuṃ śakyate tardatannānātve
mānābhāvāllāghavācceti cet / satyaṃ tathāpyaṃtaḥkaraṇavṛtisaṃtati
rūpatvādvārāyāstatkālīnāvidyāvṛterapi saṃtati rūpatvaṃ saṃbhavatīti
saṃbhāvanāmātreṇa tathoktamata evāha / saṃtānasaṃbhavāditi /
ahamarthāṃśe aṃtaḥkaraṇavṛtyaiva saṃkārādhānaṃ saṃbhavatīti na
tadaṃśepyavidyāvṛtiḥ kalpanīyāṃtaḥkaraṇavṛtisaṃbhave tatkalpanāyogāt / na
cānyajñānadhārākāle ahamartha gocarāṃtaḥkaraṇavṛtirna saṃbhavati /
sukhaduḥkha yaugapadyavat jñānadvayayaugapadyāyogāditi vācyaṃ /
saṃskārārthāhaṃ vṛterjñānarūpatvānupagamāditi matamāha / apare tviti /
tarhyasau vṛtirghaṭādi vṛtivat jñānarūpāpi syā tathā ca jñānātmaka
vṛtyupahita sākṣi vedyatvāpatyā ahamarthasya kevala sākṣi bhāsyatvasiddhāṃta
hānirityāśayena śaṃkate / kiṃtviti / pariharati / upāsanādīti / ichādi
saṃgrehārthamādi padaṃ / anusaṃdhānamanubhavaḥ kvacidapīti vṛtijñānaṃ
pratyupādānabhūtasyāṃtaṣkaraṇasyāhamākāravṛtessakāśādanyatra
kvacidapi vṛtau tasya karaṇatvākḷpterityarthaḥ / tarhīti / yohaṃ svapne
sākṣādbhagavaṃtaṃ śrīkṛṣṇamanvabhūvaṃ sohamidānīṃ taṃ smarāmīti
pratyabhijñā ahamarthāṃśe jñānaṃ na syāt jñānakāraṇā
janyatvādityarthaḥ / iṣṭāpatyāpariharati / neti tarhi pratyabhijñānaṃtatāṃśepi
jñānaṃ na syādekasyāṃ pratyabhijñāyāṃ
p. १८२a)
jñānatva tadabhāvatvayorvirodhenāyogādityata āha / tasyā iti / pratyabhijñāyā
ityarthaḥ / aṃśabhedeneti / viṣayaika deśotrāṃśaḥ sa ca prāgeva darśitaḥ /
ahamaṃśa iti / tatāṃśa iti ca / parokṣatveti / parvato vahnimā nityanumiteḥ
siddhāṃte vahnyaṃśe parokṣatvaṃ sannikṛṣṭaparvatāṃśe
tvaparokṣatvamupeyate / mata dvaya sammata dṛṣṭāṃtamāha / pramā tveti //
itare tvahamākārāpi vṛtirjñānameva māsahaṃjānāmityanubhavāt / na
ca karaṇāsaṃbhavaḥ anubhavānusāreṇa manasa evāṃtariṃdriyasya
karaṇatvasyāpi kalpanādityāha / evaṃ sati
bāhyaviṣayāparokṣavṛtīnāmevāvaraṇābhibhāvakatvaniyamaḥ
paryavasannaḥ / nanu nāpamapi niyamaḥ / śuktirajatasthale
idamākāravṛterajñānānabhibhāvakatvāt / anyathopādānābhāve na
rajatotpatyayogāditi cet atrāhuḥ
idamākāravṛtyedamaṃśājñānanivṛtāvapi //
pūrvopadarśita pratyabhijñāyā ahamarthāṃśepi jñānatvamupeya manyathā hi
pratyabhijñā prāmāṇyenāṃtaṣkaraṇopahita caitanyarūpasya
jīvasyāhamurthasya sthāpitvasādhanaṃ / sūtrabhāṣyayordṛśyamānaṃ
virudhyeta tathā ca sūtra
p. १८२b)
manusmṛteśceti / anusmṛtiḥ pratyabhijñā tathā ca tatsūtrasthaṃ bhāṣyaṃya
evāhaṃ pūrvedyuradrākṣaṃ sa evāhamadyasmarāmīti / tathā ca
pratyabhijñāyā ahamaṃśe jñānatvābhāvābhidhānamayuktamiti
manyamānānāṃ matamāha / itare tvititi / anubhavāditi / ahamarthagocarāvṛtau
jñānatvānubhavādityarthaḥ / manasa iti / ata eva viyatyāde bhāṣyaṃ buddheḥ
kāraṇatvābhyupagamāditi / ata eva ca ahaṃkāra dharmāṇāṃ
jñānasukhādīnāṃ kevalasākṣībhāsyatvepyahamartharūpasya manaḥ
pratyasādhāraṇaviṣayasya satvāntasyeṃdiyatvaṃ prāṇapāde
cakṣurādarivabhāṣyakāraireva vyavasthāpitamiti maṃtavyaṃ /
kevalasākṣibhāsyatvasiddhāṃtopyaṃta evāhamartha
vyatiriktājñānasukhādimātraviṣaya ityapi maṃtavyaṃ nanu manasa
īdriyatvapakṣe rūpādau cakṣurāderiva tasyāhamarthe pramāṇatvaṃ vācyaṃ /
tacca na saṃbhavati / ahamarthasyānāvṛta sākṣi caitanye dhyastasyā
jñātatvābhāvena manasa ajñātajñāpakatvā bhāvāditi cenna / tadvṛti
tatprakārānubhavatvamavādhitānubhavatvaṃ vā pramātvamiti /
matānurodhenāhamākārajñānasya pramātvopapatau tatkāraṇasya manasopi
cakṣurāderiva pramāṇatva saṃbhavāt iti bhāvaḥ / nanu tarhya
parokṣavṛtīnāmāvaraṇābhibhāvakatva niyamasyāhamākārāparokṣavṛtau
vyabhicāra ityāśaṃkyaniyamasya saṃkocaṃ darśayati / evaṃ satīti /
ahamākārāparokṣavṛtyupagame satītyarthaḥ /
p. १८३a)
uktaniyamamapyākṣipati / nanviti / idaṃ rajatamiti / bhramasthale
prathamamidamākārāparokṣavṛtirudeti / paścādidaṃ rajatamiti bhramo bhavati /
tatredamākārāyāḥ prathamotyatravṛterajñānanivartakatvaṃ / kiṃ nāsti / asti vā
ādye niyamasya vyabhicāramāha / nāyamapīti yathāśca
parokṣavṛtimātramajñānanivartakamiti niyamo nāsti aklamākāravṛtau
vyabhicārāt / tathā bāhyagocarāparokṣavṛtimātramajñānanivartakamiti
niyamopi nāsti / idamāṃkāravṛtau vyabhicārādityarthaḥ / dvitīye bādhakamāha
/ anyatheti / idamākāravṛterajñānābhibhāvakatva ityarthaḥ /
idanākāravṛtinivartyājñānamanyadrajatopādāna bhūtājñānamanya tathā ca
na vyabhicāraḥ / na vā rajatotpatyayoga iti parihati atrāhuriti //
śuktitvādiviśeṣāṃśājñānānivṛtestadevarajato pādānaṃ
śuktitvādyajñānerajatādhyāsasya
tadjñānetabhāvasyānubhūyamānatvāt
adhyāsabhāṣyaṭīkāvivaraṇenubhūyamānānvayavyatirekasyaivā-
jñānasya rajatādyadhyāsaupādānatvokteḥ / ata eva
śuktyaṃśodhiṣṭānaṃ / idamaṃśa ādhāraḥ
savilāsājñānaviṣayodhiṣṭhānaṃ / atadūpopi tadūpeṇāropya
buddhausphurannādhāra iti saṃkṣepa śārīrake viṣecanāditi /
p. १८३b)
apare tvidaṃ rajatamitīdamaṃśasaṃbhinnatvena pratīyamānasya
rajatasyedamaṃśājñānamevaupādānaṃ tasya
cedamākāravṛtyāvaraṇaśaktimātranivṛtāvapi vikṣepa śaktyā saha
tadanuvṛternopādānatvāsaṃbhavaḥ
śuktitvādiviśeṣāṃśāvarakājñānameva rajatopādānamityatramānamāha /
śuktitvādyajñāna iti / nīlapṛṣṭatvādikamādipadārthaḥ / rajatamevādhyasyata iti
/ adhyāsa ityarthaḥ / prathama tatpadaṃ viśoṣāṃśaparaṃ dvitīya
tatpadamadhyāsaparaṃ / tatra sammatimāha adhyāseti ṭīkā paṃcapādikā
anubhūyemānāvanvayavyatirekau yasyeti vigrahaḥ / nanu purovarti dravyasya
śuktitvādi viśeṣarūpa viśiṣṭasyaivarajñatakāraṇājñā
cāvṛtatvābhyupagame tasyaivādhiṣṭhānatvaṃ syāt / natvidaṃ
tvarūpaviśiṣṭasyedamaṃśasya sa vilāsājñānaviṣayasyaivādhiṣṭhānatvā
tathā cādhiṣṭhānāropyayoreka jñānaviṣayatvaniyamācchuktirajatamiti
bhramākāraḥ syāt / na syāccedaṃ rajatamiti pratītyākāraḥ
idamaṃśasyādhiṣṭhāmatvā bhāvādityata āha / ata eveti /
adhyāsopādānājñānaviṣayatvā devetyarthaḥ śuktyaṃśa iti / śuktitva
viśeṣarūpeṇa purovartyavachinnacaitanyamityarthaḥ /
idamaṃśasyādhiṣṭhānatvābhāva iṣṭa ityāśayenāha / idamaṃśa iti / nanu
tasyādhāratve āgatamevādhiṣṭhānatvaṃ tayorbhedābhāvāditi
p. १८४a)
netyāha / sa vilāseti / vilāso rajatādi vikṣepaḥ viṣayetvamāvṛtatvaṃ /
atadrūpīpīti / tatpadamadhyasta rajatādi paraṃ tathā cādhyastarajatādya
bhedarahitopi tadabhinnatvena sphurannityarthaḥ / adhiṣṭhānasyaivāropita
rajatatādātmyādvastugatyā idamaṃśasyātadrūpatvamiti bodhyamasminmate /
adhiṣṭhānāropyayorekajñānaviṣayatvaṃ nāsti / kiṃ tu ādhārāropyereva taditi
na bhramasya śuktyaṃśollekhāpatiritibhāvaḥ / nanvadhiṣṭhānāropyayorārope
prakāśamānatvasya saṃbhāvanā bhāṣyaṭīkāvivaraṇādiṣu samarthitatvā
tadvirodhatvamāśaṃkyamatāṃtaraṃ tadaviruddhamāha / apare tviti /
saṃbhinnatvaṃ tādātmyamiti yāvat / ajñānameveti / na tu
viśeṣāṃśājñānamityevakārārthaḥ / viśeṣāṃśasyārope sphuraṇābhāvena
tasyādhiṣṭhānatvāsaṃbhavāditi bhāvaḥ / śuktitvādirūpaviśeṣa
darśanasyādhyāsa pratibaṃdhakatvā tadabhāvaviṣayau pūrvoktānvaya
vyatirekāvitibhāvaḥ / nanvidamākāravṛtyā idamaṃśājñānasya
nivṛtatvātkathaṃ idamaṃśasyādhiṣṭhānatvamata āha / tasya ceti /
idamaṃśājñānasyetyarthaḥ /
jalapratibiṃbitavṛkṣādhogrutvādhyāse
jīvanmuktānuvṛtaprapaṃcādhyāse ca sarvātmanādhiṣṭhāna
sākṣātkārānaṃtarabhāvinyāvaraṇanivṛtāvapi vikṣepaktisahitā
jñānamānasyopādānatvasaṃpratipaterityāhuḥ / kavitārkika
p. १८४b)
cakravartinṛsiṃhabhaṭṭopādhyāyāstvidaṃ rajatamiti bhramarūpavṛti
vyatirekeṇa rajatotpateḥ / prāgidamākārāvṛtireva nāstīti tasyā
ajñānanivartakatva sadbhāvavicāraṃ nirālaṃbanaṃ manyaṃte / tathā
dvinatāvadbhramarūpavṛticyatirekeṇedamākārāvṛtiranubhavasiddhā-
jñānadvitvā nanu bhavāt /
nāpyadhiṣṭhānasāmānyajñānamadhyāsakāraṇamiti kāryakalpyā
tasya tatkāraṇatve mānābhāvāt //
nanu jñānasyāvaraṇāṃśamātranivṛtirvikṣepaśaktyāsahā anuvṛtiśca kvāpi
na dṛṣṭāta āha / jalapratibiṃbiteti / prapaṃceti / jīvanmuktasyāpyaṃtaṣkaraṇādi
prapaṃca pratītessatvāditibhāvaḥ / sarvātmaneti / rajatādibhramasthale hi
sarvātmanādhiṣṭhānasākṣātkāro nāsti śuktitvādi viśeṣarūpeṇa śukti
sākṣātkārābhāvādatastatra idamaṃśājñānanivṛtāvapi
viśeṣāṃśājñānanivṛtyabhāvā tasyādhyāso pādo natvaprasaktirasti
pratibiṃbabhramastha tu jale vṛkṣo nāstyeva ūrdhvāgra evāyaṃ vṛkṣa iti
sarvātmanāviśeṣadarśanasya satvātsāmānyāṃśājñānaṃ nivṛtaṃ
viśeṣāṃśājñānamanivṛtamiti
p. १८५a)
vibhāgāsaṃbhavena viśeṣāṃ jñānamupādānamiti vaktumaśakyaṃ
tasmādatra vṛkṣādhogratvādyadhyāsānurodhena
ekasyaivājñānasyāvaraṇāṃśa nivṛtāvapi
vikṣepaśaktimadajñānāṃśānuvṛtirupayā tathā jīvanmuktyavasthāyāmapi
brahmatatvasākṣātkārādāvaraṇamātra
nivṛtirvikṣepaśaktimadajñānāṃśānuvṛtiśca vācyā tathā
rajatādhyāsasthalepi idamaṃśājñānasya upādānatvaṃ saṃbhavatītibhāvaḥ /
evaṃ bāhyagocarāparokṣavṛtīnāṃ sarvāsāmevāvaraṇābhibhāvakatva
niyamasya bhramasthalīyedamākāravṛtau yā vyabhicāraśaṃkāsā tatrāpi
idamaṃśājñānanivartakatvasya idamaṃśāvaraṇamātranivartakatvasya
vāsatvādityupapādanena nirastā idānīṃ prathamamidamākāravṛtireva
bhramasthale nāsti tatra na vyabhicāraśaṃkā tatsamādhānaṃ tu dūrata eva
nirastaṃ ityāha / kavitārkiketi / bhramarūpavṛtīti / pūrvamatadvaye
idamākāravṛtisatvātadabhivyakta caitanyarūpameva śuktirajatādi jñānaṃ na tu
vṛtirūpamasminmate tadabhāvādvṛtirūpameva tadjñānamiti maṃtavyaṃ /
etaccāgre sphuṭaṃ bhaviṣyati / dharmijñānarūpāmidamākāravṛtiṃ nirākaroti /
tathāhītyādinā / sā kimanubhavasiddhā utakāryaṃ kalpyā athavā sāmagrī
kalpyānādya ityāha / na tāvaditi jñānadvitveti / idamityekaṃ jñānamiti
jñānamaparamityanubhavādityarthaḥ / dvitīyaṃ nirākaroti / nāpyadhiṣṭhāneti /
p. १८५b)
adhyāsarūpaṃ kāryaṃ svakāraṇamadhiṣṭhānagocara
sāmānyajñānamaṃtareṇānupapadyamānaṃ sat / tatkalpayati /
tataścādhiṣṭhānasāmānyajñānarūpā idamākārāvṛtiḥ sidhyatītyapi na
maṃtavyamadhiṣṭhāna sāmānyajñānasyādhyāsakāraṇatve mānā
bhāvādityarthaḥ //
na cādhiṣṭhāna saṃprayogābhāve rajatādyanutpatistatramānaṃ / tato
duṣṭeṃdriya saṃprayogasyaivādhyāsakāraṇatvaprāpteḥ / na ca
saṃprayogo na sarvatra bhramavyāpī adhiṣṭhānasphuraṇaṃ tu svataḥ
prakāśamāne pratyagātmanyahaṃkārādyadhyāsamapi vyāpnotīti
vācyaṃ tasyāpi ghaṭādyadhyāsāvyāpi tvāt ghaṭādi
pratyakṣātprāktadadhiṣṭhānabhūtanīrūpa brahmamātragocara
cākṣuṣavṛtyasaṃbhavāt / svarūpaprakāśasyāvṛtatvāt / āvṛtānāvṛta
sādhāraṇyenādhiṣṭhāna prakāśamātrasyādhyāsakāraṇatve
śuktīdamaṃśa saṃyogātprāgapi tadavachinna
caitanyasvarūpaprakāśasyāvṛtasya sadbhāvena tadāpyadhyāsāpateḥ /
mānābhāvo sidha iti śaṃkate / na ceti / idamarthasya cakṣussaṃprayoge sati
p. १८६a)
rajatādirūpasyādhyāsasyotpatirnānyathetyanubhavasiddhaṃ / tathā ca uktānvaya
vyatirekābhyāmadhiṣṭhāna sāmānyajñānasya rajatādivyadhyāsaṃ
pratikāraṇatvaṃ sidhyati / na ca
uktānvayādināsaṃprayogasyaivādhyāsakāraṇatvaṃ sidhyati na
dharmijñānasyeti vācyaṃ / tathā sati / ahaṃkārādyadhyāse
saṃprayogāsaṃbhavena vyabhicārāpateratassaṃprayogasyādhyāsaṃ
pratikāraṇatvagrāhakābhyāmevānvayavyatirekābhyāṃ
śuktirajatādyadhyāsasthale dharmijñānasyaiva saṃprayoga sādhyasya
kāraṇatvaṃ kalpate tathā cādhiṣṭhāna sāmānyajñānasyādhyāsakāraṇatve
uktānvaya vyatirekau pramāṇaṃ bhavata eveti gūḍhābhisaṃdhiḥ /
abhisaṃdhimajñātvā dūṣayati / tata iti / uktānvayādita ityarthaḥ /
saṃprayogamātrasya pramāsthalasādhāraṇatvādṛṣṭetyuktaṃ / dharmi
jñānakāraṇavādīsvābhisaṃdhimāviṣkaroti / na ca saṃprayoga iti / adhiṣṭhāna
sāmānyajñānasya saṃprayogasyeva na vyabhicāra ityāha / adhiṣṭhāna
sphuraṇaṃ tviti / saṃprayoga vailakṣaṇyārthastu śabdaḥ / adhiṣṭhāna sphuraṇaṃ
kartṛ śuktirajatādyadhyāsamivāhaṃkārādyadhyāsamapi vyāpnotītyarthaḥ /
svata iti bāhya caitanyasyāvṛtatvādvṛti kṛtaṃ tatrādhiṣṭhāna sphuraṇaṃ sākṣi
caitanyasyānāvṛtatvādahaṃkārādyadhyāse svapna prapaṃcādyadhyāse ca
tatsvatassiddhamityarthaḥ / adhiṣṭhāna sāmānyajñānasyāpi vyabhicāramāha
p. १८६b)
tasyāpīti / uktajñānaṃ tacchabdārthaḥ ghaṭādyadhyāsavyāpitvā
bhāvādityarthaḥ / tathā ca dharmijñānaṃ nādhyāsa kāraṇamitibhāvaḥ /
avyāpitva śabditaṃ vyabhicāramupapādayati / ghaṭādītyādinā /
ghaṭādyadhyāsasthale śuktirajatādyadhyāsasthala iva kiṃ vṛtikṛtamadhiṣṭhāna
sphuraṇamahaṃkārādyadhyāsasthala iva svatassiddhaṃ vā nādya ityāha /
ghaṭādi pratyakṣāditi / tatpadaṃ ghaṭādi paraṃ na dvitīya ityāha / svarūpeti /
nanvadhiṣṭhāna praḥkāśamātraṃ adhyāse kāraṇaṃ
lācadānnatvabhivyaktādhiṣṭhāna prakāśastathā ca san ghaṭassan / paṭa ityādi
rūpeṣvadhyāseṣu ghaṭādyadhiṣṭhānasya sadrūpasya
brahmaṇassvaprakāśatvādadhiṣṭhāna prakāśamātraṃ tatrāpyastīti na
vyaticāra ityāśaṃkyāha / āvṛtānāvṛteti / tadāpīti /
saṃprayogātprākkālepītyarthaḥ //
navādhyāsa sāmānyedhiṣṭhāna prakāśasāmānyaṃ hetuḥ /
prātibhāsikādhyāsebhivyaktādhiṣṭhānaprakāśa iti nāti
prasaṃprasaṃgaḥ sāmānye sāmānyasya viśeṣe viśeṣasya hetutvau
cityāditi vācyaṃ / evamapi prātibhāsika
śaṃkhapītimakūpajalanailpādyadhyāsā vyapanāt / rūpānupahita
cākṣuṣa pratyayā
p. १८७a)
yogena tadānī śaṃkhādigataśauklyopālaṃbhābhāvena
cādhyāsātprāk śaṃkhādinīrūpādhiṣṭhānagocaravṛtyasaṃbhavāt //
dharmijñānakāraṇavādīśaṃkate / na cādhyāsa sāmānya iti / prātibhāsiketi /
abhivyaktādhiṣṭhāna sphuraṇaṃ
prātibhāsikādhyāseṣvevakāraṇamācāryāṇāmabhipretaṃ teṣveva
doṣasaṃprayogasaṃskārarūpakāraṇatraya janyatāyā
adhyāsaṭīkāvivaraṇādiṣu vyavasthāpitatvena saṃprayogakāraṇatāgrāhaka
pramāṇalabhyādhiṣṭhānāpadokṣasya teṣveva kāraṇatva siddherityarthaḥ /
prakāśapadānaṃtaraṃ hetupadamanuṣaṃjanīyaṃ nāti prasaṃga iti / na
saṃprayogātprāk rajatādyadhyāsaprasaṃga ityarthaḥ / rajatādyadhyāsasya
prātibhāsika tvena tadadhiṣṭhānāparokṣāya
saṃprayogādhīnavṛterapekṣitatvāditi bhāveḥ aucityāditi / tathā ca
dharmijñānasyādhyāsakāraṇatve saṃprayogakāraṇatā grāhakānvayādeḥ
pramāṇasya satvāta bādhakābhāvācca
tasyādhyāsakāraṇatvasiddhāvidamākārāvṛtissiddhetibhāvaḥ /
abhivyaktādhiṣṭhāna prakāśasya prātibhāsikādhyāseṣvapi
sarvatravyāptinīstīti kavitā kiṃ kamatānuvaṃtī dūṣayati / evamapīti /
adhiṣṭhānāparokṣasya prātibhāsikādhyāsamātra hetutve svīkṛtepītyarthaḥ /
dharmijñānakāraṇa vā dehi prathamamidamityevamākārāvṛtirudeti
p. १८७b)
tayā ca vṛtyā abhivyakte śaṃkhajalādyavachinnacaitanyepita
nīlarūpāderadhyāsa iti prakriyā tathā ca tatredamākārāvṛtiḥ kiṃ
śaṃkhādidravyamātraṃ viṣayī karoti kiṃ vā rūpaviśiṣṭaṃ dravyaṃ nādya
ityāha / rūpānupahiteti / rūpāviṣayaka dravya cākṣuṣavṛtirna saṃbhavati
itarathā vāgvāderapi cākṣuṣatvāpateriti bhāvaḥ / dvitīyepi kiṃ
śuklarūpaviśiṣṭaṃ dravyaṃ viṣayī karoti kiṃ vā āropyarūpaviśiṣṭaṃ / na
dvitīyaḥ āropyarūpaviśiṣṭaśaṃkhādi vṛterevabhrāṃtitvena tasyāḥ
dharmijñānatvā bhāvāt / nādya ityāha / tadānīmiti / adhyāsātpūrvakāle
ityarthaḥ / tadānīṃ śauklyopalaṃbhe cādhyāsābhāva prasaṃgāditi bhāvaḥ
asaṃbhavāditi / tathā cābhivyaktādhiṣṭhāna sphuraṇasya
tatrāsaṃbhavādvyabhicāreṇa dharmijñānaṃ nādhyāsakāraṇamitibhāvaḥ /
nanvadhyāsātpūrvaṃ dravyamātrarūpeṇa śaṃkhādigocara
cākṣuṣavṛtirudetyeva dravyagocaracākṣuṣavṛtau rūpaviṣayakatvaniyamasyā
prayojakatvānna caivaṃ vāpvāderapi cākṣuṣatvaprasaṃgaḥ dravyacākṣaṣe
dravyagatodbhūtarūpasyatiyāmakatvādadhyāsātpūrvakāle dravyagrahaṇepi
śuktitvāderiva doṣabalātsannikṛṣṭasyāpi śuklarūpamātrasyāgrahaṇopapateśca
/ taduktaṃ bhāmatyāṃ //
p. १८८a)
na ca prātibhāsikeṣvapi rajatādhyāsamātre nirukto viśeṣaheturāstāmiti
vācyaṃ / tathā sati saṃprayogātprākpīta
śaṃkhādyadhyāsāprasaṃgāyatadadhyāse duṣṭeṃdriya saṃprayogaḥ
kāraṇamityavaśyaṃ vaktavyatayā tasyaiva sāmānyataḥ
prātibhāsikādhyāsamātre lāghavān kāraṇatvasiddhau tata eva
rajatādhyāsakādācitkatvasyāpi nirvāhādadhiṣṭhāna prakāśasya
sāmānyato viśeṣatau vā dhyāsakāraṇatvasyāsiddheḥ //
śaṃkhaṃ ca doṣāchādita śuklimānaṃ dravyamātrasvarūpaṃ gṛhītveti
śuklimāśuklarūpamityarthaḥ / astu vā tatra śuklarūpaviśiṣṭaśaṃkhādi
grahaṇe tathāpi nādhyāsānupapatiḥ doṣabalena rūpagata
śuklatarjjātigrahaṇaprativaddhaṃ mātreṇāpi tadupapatestathā ca
prātibhāsikādhyāseṣu abhivyaktādhiṣṭāna sphuraṇasya
vyabhicārābhāvāddharmijñānarūpā idamākārāvṛtissiddhā bhavati /
tatsiddhau ca tasyāmāvaraṇanivartakatva sadasadbhāva
ciṃtāsālaṃbanaivācāryāṇāṃ na nirālaṃbaneti cetsatyamasminmate
ayamevāsvarasaḥ upādhyāyāmanyaṃtai ityanena sūcite /
pītaśaṃkhādibhramasthale vastuto vyabhicārā bhāvepi
p. १८८b)
tamabhyupagamyadharmijñānakāraṇavādī śaṃkate / na ca prātibhāsikaiṣvapīti
/ nirukta iti vyaktādhiṣṭhāna prakāśa ityarthaḥ / tathā satīti /
pītaśaṃkhādyadhyāseṣu abhivyaktādhiṣṭhānaprakāśasya hetutvānupagama
ityarthaḥ / adhiṣṭhānāparokṣyavatsaṃprayogasyāpi pītasaṃkhādyadhyāseṣu
kāraṇatvānupagame saṃprayogātprāgapi pītaśaṃkhādyadhyāsaprasaṃgaḥ
atastatparihārāya tatra saṃprayogasya kāraṇatvamavaśyaṃ vācyaṃmityarthaḥ /
tataḥ kiṃ tatrāha / tasyaiveti / duṣṭeṃdriya saprayogasyaivetyarthaḥ / sāmānyata
ityuktaṃ sāmānyameva darśayati / prātibhāsikādhyāsamātra iti /
prātibhāsikādhyāsatvameva duṣṭeṃdriya saṃprayogakāryatāvachedakaṃ
lāghavānnatu pītaśaṃkhādyadhyāsatvaṃ gauravādityarthaḥ / tatopi kiṃ tatrāha
/ tata eveti saṃprayogāt / prākpītaśaṃkhādyadhyāsaprasaṃgaparihārāya tatra
sāmānyata sūkḷptāt duṣṭeṃdriya saṃprayogādevetyarthaḥ /
kādācitkatvasyāpīti / sadā rajatādyadhyāsaparihārāyābhivyaktādhiṣṭhāna
prakāśasya rajatādyadhyāsakāraṇatvaṃ vācyaṃ / tathā sati
śuktyavachinnacaitanyarūpasyādhiṣṭhāna prakāśasyāvṛtatayā sadā
tadabhivyakterabhāvena sadārajatādyadhyāsaprasaṃgaparihāropapateriti hi
dharmijñānakāraṇavādinastavābhiprāyaḥ sa cāti prasaṃgaparihāraḥ
pītaśaṃkhādyadhyāsasthale
p. १८९a)
kḷptātsaṃprayogādeva labhyata ityarthaḥ / sāmānyata iti / adhiṣṭhāna
prakāśamātra madhyāsamātre kāraṇamabhivyaktādhiṣṭhāna prakāśaḥ /
prātibhāsikādhyāsaikāraṇamiti / pūrvoktakāryakāraṇabhāvadvayamapi na
sidhyatītyarthaḥ / nanu tasyaiva sāmānyataḥ prātibhāsikādhyāsamātre
lāghavātkāraṇatva siddhāvityayuktamahaṃkārādyadhyāse sākṣi caitanye
svapnādhyāse ca saṃprayogāsaṃbhavena vyabhicārānna cāhaṃkārādya //
nanu ca sādṛśyanirapekṣe dhyāsāṃtare'kāraṇatvepi tatsāpekṣe
rajatādyadhyāse rajatādi sādṛśyabhūtarūpaviśeṣādi
viśiṣṭadharmijñānarūpamadhiṣṭhāna sāmānyajñānaṃ
kāraṇamavaśyaṃ vācyaṃ duṣṭeṃdriya saṃprayogamātrasya kāraṇatve
śuktivadiṃgālepi rajatādhyāsaprasaṃgāt / na ca sādṛśyamapi
viṣayadoṣatvena kāraṇamiti vācyaṃ / visadṛśepi sādṛśyabhrame
satyadhyāsa sadbhāvāt / jaladhi salilapūre dūre nīlaśilāropa darśanāt //
bhyāsasya vyāvahārikatvamate tatra vyabhicāro na doṣa iti vācyaṃ / tathāpi
tatprātibhāsikatvamate doṣa
p. १८९b)
parihārā saṃbhavāt / sākṣiṇi svapnādhyāse prātibhāsikatvasya
saṃpratipannatayā tatrokta vyabhicārasya dṛḍhatvācca / na ca
svapnādhyāsebhivyaktādhiṣṭhāna sphuraṇaṃ kāraṇamanyathā
svapnaprapaṃcasyāparokṣyābhāvaprasaṃgāt / bāhyaprātibhāsikādhyāseṣu tu
duṣṭeṃdirya saṃprayogaḥ kāraṇamiti na tasya vyabhicāra iti vācyaṃ /
prātibhāsikādhyāsamātretvadukta lāghavenābhivyaktādhiṣṭhāna prakāśasya
kāraṇatvaucityāt / bāhyādhyāseṣu saṃprayogasyādhiṣṭhana
caitanyābhivyaṃjaka vṛtyutpādakatayā cārityārthya saṃbhavācca
pītaśaṃkhādyabhyāsasthalepi adhiṣṭhāna caitanyābhivyaṃjakavṛti
saṃbhavasya darśitatvācceti cetsatyaṃ sūkṣmadṛṣṭyāvicāryamāṇo evameva
sthūladṛṣṭyā tu saṃprayogasya lāghavātprātibhāsikādhyāsamātre
kāraṇatvamuktamiti maṃtavyaṃ
śuktirajatādyabhyāsātprāgidamākyaravṛtisiddhaya prakārāṃtareṇa
dharmijñānasya kāraṇatvaṃ śaṃkate / nanu ca sādṛśyeti adhyāsāṃtara iti
pītaśaṃkhādyadhyāsa ityarthaḥ / śaṃkhādeḥ pītarūpādeśca sādṛśyā
bhāvāditi bhāvaḥ / tatpadaṃ sādṛśyaparaṃ rajatādinā saha śuktyādeḥ
sādṛśyabhūto yo rūpaviśeṣādistadviśiṣṭadharmītyarthaḥ / sthāṇvādau
puruṣādyadhyāsāpekṣitamūrdhatvādikamādi śabdārthaḥ /
saṃprayogamātrasyeti / sādṛśyānapekṣāyāmiti mātra śabdārthaḥ /
agnidagdhaṃ nīla
p. १९०a)
rūpavatkāpṛmiṃgāla śabdārthaḥ / nanvapekṣitamapi sādṛśyaṃ
svarūpasadevādhyāsakāraṇaṃ tāvatā uktāti prasaṃganirāsānna jñātaṃ sa
tatkāraṇaṃ tathā ca na dharmijñānasya kāraṇatvasiddhiriti matvāśaṃkate / na
ca sādṛśyamiti / svarūpa sa tatkāraṇatve sādṛśyabhramādadhyāso na syāt /
sādṛśyabhramasthale sarūpa sa tassādṛśyasyābhāvāt / atassādṛśyajñānaṃ
bhramapramāsādhāraṇamadhyāsakāraṇaṃ vācyamiti
tadviśiṣṭadharmijñanasiddhiriti dharmijñānakāraṇavādīpariharati / visadṛśepīti
/ tatrodāharaṇamāha / jaladhi salilapūra iti pravāhaḥ pūraśabdārthaḥ jalasya
vastutaḥ śuklarūpatvānnīlaśilātala sādṛśyaṃ nāsti / atassādṛśya
bhramānnīlaśilātalatvāropa iti bhāvaḥ //
na ca taddhetvoreveti nyāyāt sādṛśya jñānasāmagrye
vādhyāsakāraṇamastviti yuktaṃ / jñānasāmagryā arthakāraṇatvasya
kvacidapyadṛṣṭeḥ tataḥ sādṛśya jñānatvasyaiva na laghutvācca na ca
svataḥ śubhrepi śubhrakaladhauta bhṛṃgāragatepi svacche
jaleṃpavanailyādhyāsaḥ / na muktāphala iti vyavasthāvaddhastu
svabhāvādevaśuktau rajatādhyāsoneṃgālādoviti vyavasthā na tu
sādṛśya jñānapekṣaṇāditi vācyaṃ / svataḥ
p. १९०b)
paṭakhaṃḍepuṃḍarīka mukulutvānadhyāsepi tatraiva kartanādi ghaṭita
tadākāre tadadhyāsadarśanena tadadhyāsasyanustu
svabhāvamananurudhya sādṛśyajñānabhāvābhāvānarodhitva
niścayāt / anyathānyadāpi tatra tadadhyāsa prasaṃgāt
nanu dharmijñānakāraṇatāpakṣepi tatsāmagrītvena duṣṭeṃdriya saṃprayogo
vaśyaṃ vācyaḥ / tathā ca āvaśyakatvādadhyāsaviśeṣakāraṇatāvachedakaṃ
sādṛśyajñānasāmagrītvameva na tu sādṛśyajñānatvaṃ / tataśca na
dharmijñānasiddhirityāśayena iṃgāle rajatādhyāsaprasaṃgaṃ
vismṛtyaśaṃkate / na ca tadvelloreveti / tadvetorevāstu taddhetutvaṃ madhye kiṃ
teneti nyāyādityarthaḥ / dharmijñāna vādiotirākaroti / jñānasāmagryā iti
dharme jñānakāraṇatā mate hi dharmijñānaṃ
rajatādirūpārthotyataukāraṇamiṣyate / tathā ca tadvetoreveti nyāyena
dharmijñānasāmagrībhūtasaṃprayogasya kāraṇatvamucyamānaṃ
rajatādyarthotyatāveva bhave tacca na saṃbhavati sannikarṣasya jñāna iva
viṣayotpataukāraṇatāyāḥ kvacidapya kḷptatvādityarthaḥ / tata iti /
sādṛśyajñānasāmagrītvāpekṣayā
sādṛśyajñānatvasyaivakāraṇatāvachedakatve lāghavādityarthaḥ / tathā ca
dharmijñānasiddhiritibhāvaḥ / sādṛśyajñānasyādhyāsaviśeṣe
kāraṇatvābhāvepi vyavasthāsaṃbhavāanna dharmijñānasiddhiriti matvā punaḥ
śaṃkate / na ca svata iti / jalasya muktāphalasya ca nailona
p. १९१a)
sādṛśyābhāve samānepi / jala eva nailyādhyaso dṛśyate na muktāphala iti
vyavasthāyāṃ jaladivastu svabhāva eva heturnānya ityarthaḥ / nanu
patragatanailyasannidhānaṃ jale tadadhyāse niyāmakaṃ na svabhāva ityata āha /
śubhrakaladhauteti / nirmalasauvarṇapātraviśeṣagatepītyarthaḥ / nanvevamapi
jalagatanīlarūpavat dravyasaṃsagīt tvatraivatadadhyāsa iti netyāha / svataḥ
śubhrepīti jalaviśeṣaṇaṃ svataḥ śubhrapadavyākhyānaṃ svacha iti padaṃ /
evaṃ kvacitsvabhāvasyaivādhyāsaprayojakatve kḷpte phalitamāha /
vastusvabhāvādeveti / uktapītaśaṃkhādhyāsa iva bhṛṃgārādi
gatajalenailyādhyāse sādṛśya jñānā na pekṣatvepi
puṃḍarīkamukulatvādhyāse tadapekṣāyā anvayavyatireka siddhatvena /
tadvacchuktirajatādhyāsepi sādṛśyabhānabhāvābhāvābhyāsevavyavasthā na
tu vastu svabhāvādagatikagatitvādvastu svabhāvāśrayaṇasya / tathā ca
dharmijñānakāraṇatāsiddhirapratyūheti matvādūṣayati / svataḥ paṭakhaṃḍa iti
/ puṃḍarīkasya kamalasya yāmukalatvāvasthā tasyāḥ anadhyāsepītyarthaḥ /
atraiva paṭakhaṃḍa eva kartanādināghaṭitaḥ saṃpāditaḥ tadākāraḥ
puṃḍarīkamukamalatvākārau yasya paṭakhaṃḍasya sa tathā tasminnityarthaḥ /
tadadhyāseti puṃḍarīkamukulatvādhyāsetyarthaḥ /
tadadhyāsasyānurodhitvaniścayāditi saṃbaṃdha / anyatheti / vastu svabhāvasyaiva
tadadhyāsakāraṇatva ityarthaḥ / anyadāpīti kartanādinā tadākāra saṃpādanāt
prāgapītyarthaḥ //
p. १९१b)
ucyate / sādṛśyajñānasyādhyāsakāraṇatva vādepi
viśeṣadarśanapratibadhyeṣu rajatādyadhyāseṣveva tasya kāraṇatvaṃ
vācyaṃ / na tu tadapratibadhyeṣu pītaśaṃkhādyadhyāseṣu
śrasaṃbhavāt viśeṣadarśanapratibadhyeṣu ca
pratibaṃdhakajñānasāmagryāḥ pratibaṃdhakatvaniyamena
viśeṣadarśanasāmagryavaśyaṃ pratibaṃdhikā vācyeti / tata eva
sarvavyavasthopapateḥ / kiṃ sādṛśyajñānasya kāraṇatvakalpanayā /
tathāhi / iṃgālādau cakṣussaṃprayukte
tadīyanailyādirūpaviśeṣadarśanasāmagrī satvānna rajatādhyāsaḥ
śuktyādāvapi nālabhāgādivyāpi cakṣuḥ saṃprayoge tatsatvānna
tadadhyāsaḥ sadṛśabhāgamātrasaṃprayoge tadabhāvādadhyāsaḥ //
nanu sādṛśya nirapekṣe dhyāsāṃtare akāraṇatvepītyādinā prāptaṃ
sādṛśyajñāgnasyādhyāsaviśeṣekaraṇatā prasādhanadvārādharmijñānasya
kāraṇatvamāvaśyakamiti pūrvapakṣaṃ kacitārkikamatānuvartī nirākaroti
ucyate ityādinā / natviti pītatvā bhāvavyāpyaśaṃkhatvavānayaṃ
nailyābhāvavyāpyajalatvavadidamityādirūpaviśeṣadarśanā-
pratibadhyeṣvityarthaḥ / uktaviśeṣadarśane satyapi pītaḥ śaṃkhaḥ nīlaṃ
jalamityadhyāsadarśanāditibhāvaḥ /
p. १९२a)
asaṃbhavāditi / vastu tasmādṛśyasya tatrāsaṃbhavāt /
puṃḍarīkamukulatvabhramavatsādṛśyajñānānanurodhitvāccetyarthaḥ / tataḥ
kiṃ tatrāha / viśeṣadarśanapratibadhyeṣu ceti / pratibaṃdhakasāmagryāḥ
pratibaṃdhakatve dāhapratibaṃdhakamekatvoktau dharmijñānasāmagrī
bhūtasaṃprayogasyādhyāsa pratibaṃdhakatvapaṃgaḥ / tadvāraṇāya
pratibaṃdhaketi jñānaviśeṣaṇaṃ dharmijñanasya cādhyāsānuguṇatvena
pratibaṃdhakaraṇyādi sāmagryāḥ dāhapratibaṃdhakatva prasaṃgaḥ
taddhāraṇāya jñānapadaṃ maṇyādeḥ pratibaṃdhakajñānatvābhāvānnāti
prasaṃgaḥ jñānasāmagryāḥ pratibaṃdha truṭajñānatvābhāvānnoktāti
prasaṃgaḥ tathā ca pakṣe sādhyābhāvavatājñānaṃ
grāhyābhāvāvagāhitvādanumiti pratisākṣātpratibaṃdhakaṃ tatra
sādhyābhāvavyāpyavatājñānaṃ pratibaṃdhakajñānasya sāmagrītve
nānumiti pratibaṃdhakamiti vyavasthā prasiddhetyarthaḥ / tata eveti /
prabaṃdhakajñānasāmagryāḥ pratibaṃdhakatvasvīkārādevetyarthaḥ / kimiti /
tathā ca dharmijñānarūpā idamākārāvṛtirna sidhyatītibhāvaḥ /
sādṛśyajñānasyākāraṇatve pūrvoktaprasaṃgaṃ pariharati / iṃgālādāviti /
iṃgālagataṃ nailyādirviśeṣaḥ / taddarśanasāmagrī ca cakṣuḥ
saṃyukteṃgālatādātmyarūpā tasyāḥ satvānnāstīti bodhyaṃ / nīlabhāgādīti
/ trikoṇabhāgasaṃgrahārthamādipadaṃ / tatsatvāditi / viśeṣadarśanasāmagrī
satvādityarthaḥ / nataditi / tatpadaṃ rajatādiparaṃ / nanu yadi śuktisaṃprayogakāle
rajatādhyāsābhāvastarhi saṃprayogopyadhyāsakāraṇaṃ na
p. १९२b)
syāditi netyāha / sadṛśabhāgamātreti / tadabhāvāditi
nailyādidarśanasāmagryabhāvādityarthaḥ //
tadāpi śuktitvarūpaviśeṣadarśanasāmagrīsatvādanadhyāsaprasaṃga iti
/ cenna / adhyāsasamaye śuktitvadarśanābhāvena tatpūrvaṃ
tatsāmagryabhāvasya tvayāpi vācya tvāt / mama
sādṛśyajñānarūpādhyāsakāraṇadoṣeṇa pratibaṃdhāt
tadāśuktitvadarśanasāmagryabhāvābhyupagamaḥ tava tathā bhyupagame
tu ghaṭṭakuṭṭīprabhātavṛtāṃtva iti cet na samīpopasarpaṇānaṃtaraṃ
rajatasādṛśyarūpe cākacikye dṛśyamāna evaṃ śuktitvopalaṃbhena
tasya tatsāmagrī pratibaṃdhakatvāsiddhau dūratvādi
doṣeṇapratibaṃdhādvā
śaṃkate / tadāpīti / sadṛśabhāgamātrasaṃprayogakālepītyarthaḥ /
anadhyāsaprasaṃga iti / tathā cādhyāsābhāvaprasaṃgaparihārāya
sādṛśyajñānaṃ doṣatvenādhyāsakāraṇaṃ bādhyaṃ / tataśca uktadoṣa iya
pratibaṃdhaka satvādapratibaddhāśuktitvadarśanasāmagrī nāsti ato
rajatādhyāsa upapacata iti dharmijñānakāraṇavādinobhisaṃdhiḥ
anadhyāsaprasaṃgaṃ parihartumubhayasaṃmatamarthe
dharmijñānāpalāpīdarśayati / netyādinā / tvayāpīti
sādṛśyajñānakāraṇatāvādināpītyarthaḥ / vācyatvāditi / sadṛśabhāgamātra
saṃprayogakāle śuktitvadarśana sāmagryāṃ
p. १९३a)
cakṣussaṃyukta tādātmyalakṣaṇāyāṃ satyāmapyadhyāsadarśanena
tadanurodhācchuktitva rūpaviśeṣadarśanasāmagryāḥ pratibaṃdhako doṣo
vaśyaṃ vācya iti tāvat satyaṃ sa ca doṣo na sādṛśya jñānaṃ kiṃ tu
dūratvādirevāto doṣatvenāpi na sādṛśyajñānamadhyāsakāraṇamiti / na
dharmijñānasiddhiriti tadapalāpinopyabhisaṃdhiḥ
dharmijñānavādīsvābhisaṃdhimudghāṭayan āśaṃkate / mameti taveti /
dharmijñānāpalāpe pravṛtasya kavitārkikamatānuvartina ityarthaḥ /
sādṛśyajñānasyādhyāsakāraṇatvaṃ tvadaniṣṭaṃ dūraṃ gatasyāpi tava
prasajyetetibhāvaḥ / dharmijñānāpalāpavādyapi svābhisaṃdhimudghāṭayan
anadhyāsaprasaṃgaṃ pariharati / tetyādinā tasyeti sādṛśya darśanasyetyarthaḥ /
tatsāmagrīti / śuktitvadarśanasāmagrītyarthaḥ /
rajatarāgādīdīṣasaṃgrahārthamādipadaṃ / nanu dūrasthasyāpi puṃsaḥ
kadācicchuktau śuktipramāyāḥ darśanena dūratvasyāpi / sādṛśya jñānasyeva
vyabhicārastulyaḥ tathā rajate rāgavatopi samīpopasarpaṇānaṃtaraṃ
śuktidarśanena tasyāpi vyabhicārastulyaḥ tathā ca dūratvāderapi doṣatvaṃ na
syāt / yadi ca kvacidadhyāse kadācit kaścit doṣa
itirityādūratvāderdoṣatvenādhyāsakāraṇatvaṃ samarthyate / tadā jvālādau
sādṛśya jñānarūpeṇaiva doṣeṇa seya dīpajvāletyādibhramasya
sarvānubhavasiddhatayā tasyāpi kadācidrajatādhyāsādau doṣatvena
kāraṇatvaṃ durvāraṃ sādṛśya jñānasya doṣatva bhāṣyasaṃmataṃ ca tathā
ca devatādhikaraṇe bhāṣyaṃ sādṛśyāt pratyabhijñānaṃ
p. १९३b)
keśādiṣviveti / tathā bauddhādhikaraṇepi sādṛśyanimitaṃ pratisaṃdhānamiti /
pratisaṃdhānaṃ pratyabhijñānaṃ tathā ca sādṛśyajñānasya
doṣatvenādhyāsakāraṇatvamata nirākaraṇamayuktamiti cetsatyaṃ tathāpi
sthūlabuddhimāśrityedamiti dhyeyaṃ //
vyajakanīlapṛṣṭatvādi grāhakāsamavadhānādvā tatsāmagryabhāvasya
vaktavyatvāt / evaṃ jaladhijale niyatanīlarūpādhyāsa prayojaka doṣeṇa
dūre nīlatvavyaṃjakataraṃgādi grāhakāsamavadhānena ca śauklya
jalarāśitvādi viśeṣadarśanasāmagryabhāvācchilātalatvādyidhyāsaḥ /
vistṛte paṭe pariṇāharūpaviśeṣadarśanasāmagrīsatvānnapuṃḍarika-
mukulatvādhyāsaḥ kartanādi ghaṭita tadākāre tadabhāvāt tadadhyāsa iti
//
sahakāryabhāvātsāmagryabhāvamāha / vyaṃjaketi / śuktitva vyaṃjaketyarthaḥ
grāhakapadaṃ nīlabhāgavyāpi cakṣussaṃprayogaparaṃ / tatsāmagrīti /
śuktitvaviśeṣadarśanasāmagryābhāvasyobhābhyāṃ vaktavyatvādityarthaḥ /
śukti rajatabhramasthalokta nyāyamanyatrāpi yojayati / evamiti
sādṛśyajñānarūpadoṣaṃ dinaṃ jalarāśitvādi rūpaviśeṣadarśanaṃ ca
pratibaṃdhaka tataḥ śuklarūpādi darśanasāmagryapi tatra pratibaṃdhakā tathā
ca pratibaṃdhaka
p. १९४a)
jñānasāmagryabhāvādeva tatra nīlaśilātalatvāropaḥ na tu prathamaṃ jale
nailyādhyāsena sādṛśyajñānasaṃpatau
satyāṃtaddoṣānnīlaśilātalatvādhyāsa ityarthaḥ / nanu jaladhi salipūre
śuklarūpātmakaviśeṣadarśanasāmagryaṃ bhāvo siddhaḥ
nīlaśilātalatvāropātpūrvakāle cakṣuḥ saṃprayukte jale śuklarūpasya
tādātmyābhyupagamena cakṣuḥ saṃyukta tādātmyarūpasannikavasya
ālokādeśca satvā tathā jalarāśitvādi
rūpaviśeṣadarśanasāmagryabhāvopyasiddhaḥ / jalarāśitvavyaṃjakataraṃgādi
pratyakṣasyāpi tatra satvādityata āha / niyateti / jaladhi salilaṃ dūre
nailyādhyāsavatsamīpopasarpaṇānaṃtaramapi tadadhyāso dṛśyate / atastasya
niyatatvaṃ / etaduktaṃ bhavati / śuklarūpātma vinā rajatādhyāsavat /
nīlaśilātalatvādyadhyāsaḥ saṃbhavatītyarthaḥ / jale nīlaśilātalatvādhyāse hi
śuklarūpātmakaviśeṣadarśa ५९ truṭatkaviśeṣadarśanasāmagrīniyata
nīlaśilārūpādhyāsa prayojakadoṣeṇapratibaddhā atassā aprativaddhā nāsti
dūratvadoṣājjalarāśitva vyaṃjakataraṃgādegnīhakasamavadhānaṃ nāsti tena
jalarāśitva rūpaviśeṣadarśanasāmagrī ca nāsti / tathā ca dvividha
pratibaṃdhakajñānasāmagryabhāvājjaladhi salile nīlaśilātalatvādyadhyāsa
upapadyata iti / atredaṃ bodhya jalidhi salilapūre nīlaśilātalatvārope
uktavidhayāviśeṣadarśanasāmagryabhāvasyāpekṣitatvepi
p. १९४b)
na tāvanmātrāt / tadadhyāsaḥ / kiṃ tu jale nīlarūpādhyāsena
nīlaśilātalasādṛśya saṃpatyanaṃtarameva tadadhyāsastathā ca dūre
nīlaśilātalatvādhyāsavatvāṃ jaladhi salilapūrasamīpopasarpaṇānaṃtaraṃ
vyavahāraḥ asminajaladhisalilapūre mama dūre nailyanaiścalyādi sāmyena
nīlaśilātalatvabhrama āsīt / iddhāṃnī sabhumo nivṛta iti / evaṃ tatra tatra
sādṛśya doṣānmama pūrvamanyathā bhrama āsīt idānīṃ sanivṛta iti
lokavyavahāra eva sādṛśya jñānasya doṣatvenādhyāsa
viśeṣakāraṇatvasādhako draṣṭavya iti sādṛśya jñātasyādhyāsakāraṇatā
grāhakānvaya vyatireko dāharaṇāṃtaramapyanyathayati / vistṛta iti pariṇāho
vistārastaddarśanaṃ puṃḍarīkamukulatvādhyāsapratibaṃdhakaṃ
tatsāmagrīsatvādityarthaḥ //
nanvevaṃ karaspṛṣṭe lohaśakale
tadīyanīlarūpaviśeṣadarśanasāmagryabhāvādrajatādhyāsaḥ / kiṃ na
bhavet sādṛśya jñānā na pekṣaṇāditi cet / bhavatyeva kiṃ tu tāmrādi
vyāvartakaviśeṣadarśanasāmagryā apyabhāvātadadhyāsenāpi
bhāvyamiti kvacidanekādhyāse saṃśayagocaro bhavati / kvaciturajataprāye
kośagrahādaurajatādhyāsa eva bhavati /
p. १९५a)
kvacit satyapi sādṛśya jñāne śuktikādau
kadācitkaraṇadoṣādyabhāvenādhyāsānudayavadadhyāsānudayepi na
hāniḥ tasmānna kāryakalpyedamākāravṛtirnāpyapratibadvedamartha
saṃprayogakāraṇakalpyā //
sādṛśyajñānakāraṇamate hi cakṣussaṃprayogasthale cākṣuṣaṃ sādṛśya
jñānaṃ dharmi jñānatvena doṣatvena ca rajatādyadhyāsotpatau kāraṇaṃ
tvagiṃdriya saṃprayogasthele ca syārśanaṃ sādṛśyajñānamuktavidhayā
rajatādyadhyāsotpatāvekāraṇaṃ kavitārkikamate tu
dharmijñānaprasaṃgabhītyāsādṛśyajñānaṃ kutrāpyadhyāse kāraṇaṃ
nābhyupeyate iti vyavasthā tathā ca tvagiṃdriyedamartha saṃprayogasthale
tvadabhimatādhyāsakāraṇa satvāt sa ki na syāditi śaṃkate / nanvevamiti /
sādṛśyajñānaṃ vināpi adhyāsa
pratibaṃdhakaviśeṣadarśanasāmagryabhāvamātreṇādhyāsopagama ityarthaḥ /
kiṃ tatra rajatādhyāsa āpādyate / kiṃ vā rajatādhyāsa eva āpādyate ādye
iṣṭāpatirityāha / bhavatyeveti / dvitīyaṃ śaṃkate / kiṃ tviti / tatra
viśeṣadarśanasāmagryabhāvasya tāmrādyadhyāsa
sādhāraṇatvādrajatādyadhyāsa evasyādityatrāpādakaṃ nāstīti matvā
pariharati / tāmrādīti / raṃgasuvarṇaśakalādi saṃgrahārthamādi padaṃ kvaciditi
/ karatalaspṛṣṭaloha śakalasthalepi kvacidityarthaḥ / gocara iti /
lohaśakalarūpedamarthaḥ /
p. १९५b)
kimidaṃ rajataṃ kiṃ vā tāmraṃ kiṃ vā suvarṇādīti saṃśayaviṣayo
bhavatītyarthaḥ / tāmrādi vyāvartakaviśeṣadarśanasthale tu rajatādhyāsa evaṣī
bhavatītyāha / kvacitviti / yasmin kośagrahādau prāyeṇa
rajataśakalānāmevāvasthānaṃ tatra praviṣṭasya daivādayaḥ śakale
karatalaspṛṣṭe sati tatra rajatādhyāsa eva bhavati / rajatakośagrahamiti buddhestasya
satvādityarthaḥ / nanu kvacitkaratalaspṛṣṭalohaśakale rajatādhyāsābhāvopi
dṛśyate / sa ca tavamate na saṃbhavati / viśeṣadarśanasāmagryabhāvasya tatrāpi
satvena rajatādhyāsāpaterāvaśyakatvān mama tu
sādṛśyajñānarūpakāraṇābhāvāt / sa na bhavatīti vaktuṃ śakya ityata āha /
kvacitsatyapīti / samīpopasarpaṇānaṃtaraṃ satyapi sādṛśya jñāne yathā
rajatādhyāsābhāvaḥ / tavamate upeyate / tathā mama matepi
kvacidadhyāsābhāvo na doṣāvaha ityarthaḥ / tasmāditi / kathamapi
dhamidharmijñānasyādhyāsakāraṇatvāsiddherityarthaḥ / idamākāra
vṛtiranubhavasiddhāvākāryakalpyāvākāraṇakalpyāveti vikalpa traye
prathamadvitīyau nirasya tṛtīyaṃ nirākaroti / nāpyapratibaddheti / idamarthasya
cakṣussaṃprayogakāle anyatra vyāsaṃge sati
idamarthagocarajñānānudayādapratibaddheti viśeṣaṇaṃ //
p. १९६a)
tato bhavaṃtyā evevaṃ vṛterduṣṭeṃdriya
saṃprayogakṣubhitāvidyāpariṇāma svasamānakāla
rajataviṣayatvasyāpyasmābhirucyamānatvāt / tatra ca
jñānasamānakālotpatike pratibhāsamātra viparivatinirajateḥ / tatprācīna
saṃprayogābhāvepi / tattādātmyāśrayedamartha saṃprayogādeva
tasmāpi cakṣugnī hyatvopapateścakṣuṣā rajataṃ paśyāmīti
prātibhāsikarajatasya svasaṃprayogābhāvepi cākṣuṣatvānubhavāt / na ca
svasaprayogābhāvādevavādhakānna taccākṣuṣaṃ nāpi duṣṭeṃdriya
saṃprayogajanyamidaṃ vṛtisamakālaṃ / jñānakāraṇasyeṃdriya
saṃprayogasyārthakāraṇatvākḷpteḥ //
yathokta saṃprayogavaśājāyamānāvṛtirbhrāṃti rūpaiva jāyate na tu
bhrāṃteḥ prācīnā idamarthamātragocarā pramārūpā tatra
mānābhāvādityāśayenāha / tata iti idamarthāvachinna caitanye vidyamānā
rajatapariṇāminya vidyā duṣṭeṃdriya
saṃprayogarūpādadhyāsanimitakāraṇabhūtāt kṣobhaṃ kāryābhimukhyaṃ
prāpnoti / utarakṣaṇe ca rajatarūpeṇa pariṇamate duṣṭeṃdriya
saṃprayogādvṛtirapi tadaiva jāyate / tathā pratibaddhāt duṣṭoṃdriya
saṃprayogādbhavaṃtīdamarthagocaravṛtiḥ svakālotpannarajata
p. १९६b)
viśiṣṭedamarthaṃ viṣayī karotītyarthaḥ / svapadaṃ vṛttiparaṃ
dharmijñānapakṣe idamākāravṛtiravidyākṣobhikā tadabhāvapakṣe
dharmijñānahetu saṃprayogo vidyākṣobhaka iti vibhāga iti sthite /
tatrāṃtimapakṣo naṣuktaḥ / idamartha saṃprayogasya
idamākāravṛtāvivarajatagocaravṛtāvahetu tvāt jñānasamakālotyatra rajatasya
jñānātpūrvaṃ cakṣussannikarṣābhāvācca / tathā ca rajatagocaravṛtau
sāmagryabhāva eva idaṃ vṛterdharmimātragocaratāṃ
vyavasthāpayatītyāśaṃkyāha / tatra ceti bhramasthale ityarthaḥ
pratibhāsakālamātre viparivartinī satā yasya tatpratibhāsamātraviparivartitasmin
pratīti vyāpyamutāka iti yāvat / idamartha saṃprayogasya
rajatagocaravṛtyutpatāvapi hetutvaṃ saṃbhavati / na
cānyasaṃprayogādanyagocaravṛtyupagame ghaṭeṃdriyasaṃyogāt /
paṭagocaravṛtyāpatiriti vācyaṃ / svagocaravṛtau svasya svatādātmyāśrayasya
vā iṃdriyeṇa sahasaṃprayogaḥ kāraṇamiti kalpanā tāvatyā uktāti
prasaṃgaparihāropapaterityāśayenāha / tatprācīneti /
rajatapratibhāsānpācīnetyarthaḥ / tatādātmyeti / rajatasyedamarthe
kalpitatvādrajatatādātmyāśrayatvamidamarthasya paṭatādātmyāśrayatvaṃ tu
ghaṭasti paṭasya tatrā na dhyastatvāditibhāvaḥ / cakṣuḥ
saṃprayogānāśrayasyāpi rajatasya cākṣuṣavṛtiviṣayatvakalpane hetumāha /
p. १९७a)
cakṣuṣeti / dharmijñānavādī cākṣuṣatvānubhavasyānyathā siddhiṃ vadan /
dharmīṃdriyasaṃprayogajanyāvṛtirdharmimātragocaretyāśayena śaṃkate / na
ceti / tadrajatamidaṃ vṛtisamakālaṃ sa ta duṣṭeṃdriya saṃprayāgajanyemapi na
bhavatītyatra hetumāha / jñānakāraṇasyeti / tathā ca prātibhāsikarajatasya
aiṃdriyakatvapakṣe anyasaṃprayogasyānyagocaravṛtijanakatvamekaṃ kalpanīyaṃ
tathā jñānakāraṇasya sannikarṣasya rajatādyarthotpataukāraṇatvamaparaṃ
kalpanīyamiti gauravamiti bhāvaḥ //
kiṃ tvidaṃ vṛtyanaṃtarabhāvitajjanyaṃ / tadabhivyakta sākṣiṇya
dhyāsāt / tadbhāsyaṃ cākṣuṣatvānubhavastu
svabhāsakacaitanyābhivyaṃjakedaṃ vṛtijanakatvena paraṃparayā
cakṣurapekṣāmātreṇeti / tathā satipītaśaṃkhabhrame
cakṣuranapekṣāprasaṃgāt / na hi tatra śaṃkhagrahaṇe cakṣurapekṣā
rūpaṃ vinā kevala śaṃkhasya cakṣurgrāhyatvāyogāt / nāpi
pītimagrahaṇe āropye aiṃdriyakatvānabhyupagamāt / na ca
pītimāsvarūpato nādhyasyate kiṃ tu
nayanagatapitapītimnonubhūṣamānasya śaṃkhe
saṃsargamātramadhyasyata iti pīti sānubhavārthameva cakṣurapekṣeti
vācyaṃ //
p. १९७b)
parisaṃprayogo na rajatādyarthe kāraṇaṃ tarhi kiṃ tatra
kāraṇamavidyāmātrasya sadā satvena rajatādyadhyāsasya
kādācitkatvapratītasya prayojakatvānupapateriti śaṃkyate / kiṃ tviti / utaramāha /
idaṃ vṛtyanaṃtarabhāvīti / iṃdriyasaṃprayogādidamarthamātragocaravṛtirudeti /
tayācādhyāsaṃpratinimitvakāraṇabhūtayākṣubdhāsatī / avidyārajatākāreṇa
pariṇamate / rajatasya ca idamākāravṛtyabhivyaktamidamarthāvachinna
caitanyamadhiṣṭānaṃ / tathā ca rajataṃ svagocaravṛtiṃ vinaiva
caitanyabhāsyamahaṃkārādi vadityarthaḥ / tajjanyamityatra tadabhivyakta ityatra ca
tatpadamidaṃ vṛtiparaṃ tadvṛteśca kādācit katvāt / rajatādyadhyāsasya
kādācitkatvamitibhāvaḥ / tadbhāsyamiti sākṣibhāsyamityarthaḥ / na ca
bāhyacaitanyāvabhāsya śuktirūpyāderahaṃkārādivat kathaṃ
sākṣibhāsyatvamiti vācyaṃ / svagocarajñānarūpavṛtyanupahita
caitanyabhāsyasyaiva sākṣibhāsya śabdārthatvāt / tathā ca yathā
avidyāhaṃkāra taddharmāṇāmavabhāsakacaitanyamavidyādigocarayā
jñānātmakavṛtyā upahitaṃ na bhavati / evaṃ śukti rajatādi
bhāsakacaitanyamapi śuktirajatādi gocarajñānātmakavṛtyupahitaṃ na bhavatīti
tasya sākṣibhāsyatvamuktamiti maṃtavyaṃ / nanu śukti rajatasya sākṣibhāsyatve
cākṣuṣatvānubhavavirodha iti netyāha / cākṣuṣatvānubhavastviti
p. १९८a)
svaṃśukti rajataṃ tadbhāsakasya idamaṃśāvachinnasyābhivyaṃjakāmidaṃ
vṛtistatra cakṣuṣo janakatvena śuktirajatasya cakṣurapekṣāvartate /
sācāpekṣāparaṃparayaiva svādhiṣṭhānagocaravṛtyarthamapekṣitatvānnatu
sākṣātsvagocaravṛtyarthamanapekṣitatvāt / yathā
kathaṃciccakṣurapekṣāmātreṇa tatra cākṣuṣatvānubhava upapadyate
ityakṣarārthaḥ / nanu cakṣuṣārajataṃ paśyāmītyanubhavo hi rajatagataṃ
cākṣuṣavṛtiviṣayatvamavagāhatena tu śuktirajatagataṃ
cākṣuṣavṛtyabhivyaktacaitanyaviṣayatvamiti vastugatiḥ tathā ca paraṃparayā
cakṣurapekṣāmātreṇeti graṃthena cākṣuṣatvānubhavasya
cākṣuṣavṛtyabhivyaktacaitanyaviṣayatvaṃ rajatayataṃ viṣaya iti tadanubhavasya
gatiḥ kalpiteti pratibhāti / tadayuktaṃ / śabdavadanubhavasya
vyākhyānānahaṃtvāditi cet / na vastuta idamartha gatasyedaṃ tvasya
tatrānubhūyamānasya yathā śuktirajate saṃsargāropastathā idamarthagatasya
tatrānubhūyamānasya cākṣuṣatvasya śuktirajatai saṃsargāropa ityasyarthasya
prakṛte vivakṣitatvāt / tathā ca svasminnāropaṇiyaṃ
yaccākṣuṣavṛtiviṣayatvamidamarthagataṃ tallābhāya śuktirajatasya
cakṣurapekṣā vartate ityayamarthaḥ paraṃparayā cakṣurapekṣāmātreṇeti
graṃthasya draṣṭavya iti na kaściddoṣaḥ /
tathā satiśaṃkha tatsaṃsargayorapratyakṣatva prasaṃgāt /
nayanapradeśagatapitapīti mākāravṛtyabhivyaktasākṣyasaṃsargeṇa
tayostadbhāsyatvābhāvāt /
p. १९८b)
pītisasaṃsṛṣṭa śaṃkhagaucaraika vṛtyanabhyupagamācca / na ca
nayanapradeśasthasya pitapītimnodoṣācchaṃkhe saṃsargādhyāsonopeyate
kiṃ tu nayanaraśmibhiḥ sahanirgatasya viṣayavyāapinastasya tatra
saṃsargādhyāsaḥ kusaṃbhāruṇita iva kausuṃbha iti / saṃbhavati /
tadākāravṛtyabhivyaktasākṣisaṃsarga iti vācyaṃ //
prātibhāsikarajatādessākṣibhāsyatvameva na tvaiṃdriyakatvamiti mataṃ
dūṣayati / tathā satīti adhiṣṭhānasyaiṃdriyakatva lābhāyaiveṃdriyāpekṣā
natvāropyasya / tadarthamiṃdriyāpekṣetyupagame satītyarthaḥ / na hīti / idaṃ
cāpātataḥ pītaśaṃkhabhramādi sthalepyadhyāsa
prācīnadharmigocaracākṣuṣavṛteḥ prāgupapādi natvāditi maṃtavyaṃ /
nāpipītimagrahaṇa iti / cakṣurapekṣetyanusaṃgaḥ rūpaṃ vinā kevalaśaṃkhasya
cakṣuḥ grāhyatvāyogamupetyāropitasya sākṣibhāsyatvavādīśaṃkate / na ca
prītimeti / pītarūpamityarthaḥ / yathā śuktaurajataṃ svarūpeṇādhyasyate tathā
śaṃkhe pītarūpaṃ nādhyasyata ityarthaḥ / nayanagataṃ yatpitaṃ
pītarūpayuktadravyaviśeṣastasya yaḥ pītimātasya pitadravya
evānubhūyamānasya śaṃkhe saṃsarga evādhyasyate / yathā
kusumādāvanubhūyamānasya lauhityasya sphaṭikamaṇyādau
saṃsargādhyāsastadvat /
p. १९९a)
na cānyagatasyānyatrāropābhyupagamame anyathākhyāti prasaṃga iti vācyaṃ /
adhyasya mānasaṃsargasyānirvacanīyasyotpatyupagamenānyathā khāti
vailakṣaṇya satvāditibhāvaḥ / pīti mānubhavārthameveti / śaṃkhe
pītarūpasaṃsargādhyāsātprācīno yaḥ pitadravye
pītarūpānubhavastadarthamityarthaḥ / tatra kiṃ nayanapradeśagata eva
pitadravyepīti mānubhavaḥ / kiṃ vā śaṃkhadeśaṃ prāpya
tatrasthepitadravyepītimānubhavaḥ ādyaṃ dūṣayati / tathā satīti / nayanagata eva
pitadravye pītarūpānubhavāṃgīkāra ityarthaḥ / śaṃkha tatsaṃsargayoriti /
śaṃkhasya śaṃkhapītarūpayossaṃsargasya cetyarthaḥ / śaṃkha
tatsaṃsargayorbhānaṃ kiṃ pitimagocaravṛtyabhivyakte na sākṣiṇā kiṃ vāpīti
sasaṃsṛṣṭaśaṃkhagocaravṛtyabhivyaktena sākṣiṇānādya ityāha /
nayanapradeśa iti / nayanapradeśagatapitapītimākāravṛtyā
tatpradeśasthapītimāvachinnacaitanyamabhivyajyate tena
cābhivyaktacaitanyalakṣaṇasākṣiṇā saha śaṃkhasya śaṃkhe samāropita
pītarūpasaṃsargasya cāsaṃbaṃdhācchaṃkha tatsaṃsargayorāparokṣyaṃ na
syādityarthaḥ / na dvitīya ityāha / pītimasaṃsṛṣṭeti / anabhyupagamācceti /
sākṣibhāsyatvavādinetiśeṣaḥ / śaṃkhadeśaṃ prāptepitadravye pītimānubhava
iti dvitīyaṃ śaṃkate / na ceti viṣayavyāpinastasyeti /
śaṃkharūpamadhiṣṭhānaṃ vyāptasya pitadravyasyetyarthaḥ / tathā ca
pitapītimākāravṛtyāśaṃkhadeśasthasyaiva caitanyasyābhivyaktyāśaṃkha
tatsaṃ
p. १९९b)
sargayorāparokṣyaṃ saṃbhavatītibhāvaḥ kusuṃbhastu dravyaviśeṣaḥ tadyāpte
paṭe yathā kuṃsubhe anubhūyamānasya raktarūpasya
saṃsargāropastathetyarthaḥ //
tathā sati suvarṇalipta ivapitopahatanayatena vīkṣyamāṇe śaṃkhe
taditareṣāṃ pītimadhīprasaṃgāt / na ca sapīti māsamīpe gṛhīta eva dūre
gṛhītuṃ śakye vihāyasyuparyutyatan vihaṃgama iva itareṣāṃ ca samīpena
grahaṇamiti vācyaṃ / itareṣāmapi taccakṣurnikaṭanyasta
cakṣuṣāṃpītimasāmīpyasatvena tadgrahaṇasya durvāratvāt / evamapyati
yavalasikatāmaṣatalaṃ pravahadachanadījala nailyādhyāse
gagananailyādhyāse ca raktavastreṣu niśi caṃdrikāyāṃ nailyādhyāse
cānubhūyamānāropasya vaktumaśakyatvena tatra
nailyasaṃsṛṣṭādhiṣṭhānagocara cākṣuṣa vṛtyanabhyupagame
cakṣuranupayogasya duḥpariharatvācca anāsvāditatiktarasasya vālasya
madhure tiktatāvabhāso janmāṃtarānubhavasaṃskārahetuka iti
pratipādayatāṃ pacapādikāgraṃthena svarūpatodhyasya sāna
p. २००a)
syaivatiktarasasyeṃdriyakatva sphuṭīkaraṇācca //
nayanagapitadravyasya nayane sarvairanubhūyamānasya
nayanarīśmadvārānirgatyaśaṃkhavyāpitvopagame bādhakamāha / tathā satīti /
pitopahatanayanaḥ puruṣaḥ yadā śaṃkhaṃ paśyati tadā taditareṣāmapipītaḥ
śaṃkha ityanubhavaprasaṃgādityarthaḥ / nanu pitadravyasya
nayanapradeśādviṣayadeśaṃ pratigamanāvasare pathāpitopahata nayane
nayanadeśamārabhyaviṣayavyāptiparyaṃtaṃ pītimāgṛhyate tathānyairapi
nayanasamīpe madhye ca pīti māgahītaścecchaṃkhadeśepi gṛhituṃ śakyate
nānyathetyatra dṛṣṭāṃtamāha / vihāyasīti / yathā vihaṃgamaḥ pakṣīgane
utpatan utpatanāvasare bhūpradeśamārabhya yena puṃsāgṛhyate tenaiva
gaganoparibhāge dūraṃgatopi gṛhyate nānyaistathā prakṛtepītyarthaḥ /
dṛṣṭāṃta vaiṣamyamāha / itareṣamapīti / dṛṣṭāṃte hi gaganoparibhāge dūre
vihaṃgamaṃ paśyan kaścidanyaṃ pratyupadiśati / mama
cakṣurnikaṭetvaccakṣurnyastaṃ cet / tvayāpi sa vihaṃgamo draṣṭaṃ śakyata iti sa
cānyastathā kṛtvā taṃ paśyati na tathā prakṛte saṃbhavatītyarthaḥ / astu vā
anubhūyamānaropasthale
kathaṃciccakṣurapekṣāssaryamāṇanailyādyadhyāsasthale tu tadapekṣā
sarvātmanā vaktumaśakyetyāha / evamapīti / jalādhārabhūnnāge vā
jalamiśritadravyaviśeṣe vā yadi nīlarūpamasti / tadā tatraivānubhūyamāna
nailyasya jale dhyāsa iti śaṃkābhave tannivartaye sikatā
p. २००b)
mayatalasyāti dhavalatvaṃ nadījalasya cāchatvaṃ viśeṣaṇamupātaṃ / achatvaṃ
nirmalatvaṃ niśirātrau caṃdrikāyāmityasyāpi pūrvoktameva prayojanaṃ
draṣṭavyaṃ / duṣpariharatvācceti / atra pītaśaṃkhajalanailyādyadhyāseṣu
āropyapītimanailyādi saṃsṛṣṭādhiṣṭānagocaracākṣuṣavṛtyanupagamepi
cakṣuranupayogo na duṣpariharaḥ śaṃkhādidharmimātragocara
cākṣuṣavṛtisaṃbhavasya prāgdarśitatvāditi maṃtavyaṃ /
āropyasyeṃdriyajanyavṛtiviṣayatve sassamatimāha / anāsvāditeti //
anyathā tatra rasanavyāpārāpekṣānupapateḥ tasmādudāhṛta
nailyādhyāsasthaleṣudhiṣṭhānasaṃprayogādeva //
asmin janmani anāsvāditaḥ rasaneṃdriyeṇānanubhūtastiktaraso yena vālena sa
tathā tasyetyarthaḥ / madhurestanayānādau tiktatāvabhāsastiktatā sākṣātkāraḥ
sa ca janmāṃtarīyatikta rasānubhavajanyasaṃskārajanyaḥ ārope āropya
sajātīya pūrvānubhavajanmasaṃskārasya kāraṇatvādityakṣarārthaḥ / atra
graṃthe tiktatvāvabhāsasya saskārasahakṛtarasaneṃdriyajanyatvaṃ bhāti / tasya
saṃskāramātrajanyatve smṛtitva prasaṃgāt / tathā ca
tiktatādhyāsādhiṣṭhānasya madhuradravyasya rasaneṃdriyāyogyatayā
p. २०१a)
pariśeṣāt svarūpatodhyasya mānasya tiktarasasyaiva
rasaneṃdriyajanyavṛtiviṣayatvaṃ spaṣṭīkṛtamiti bhavati /
samāropyasyaiṃdriyakatve saṃmatirayaṃ graṃtha iti bhāvaḥ / anyathetiḥ āropya
tiktarasasyeṃdriyakatvānupagame tatra bālasya tiktatāvabhāsasthale
rasaneṃdriyavyāpāro na syān madhuradravyasyā tadayogyatvādityarthaḥ /
vastutastu tiktatāvabhāsa ityatratiktatāpadāvabhāsapadayauḥ karmadhārayaḥ
avabhāsapadaṃ cāvabhāsyata iti vyutpatyādhyasya mānatikta rasaparaṃ
paṃcapādikāyāmevāvabhāsapadasyāvabhāsamānatāpadena tathā
vyākhyātatvāt / janmāṃtarīya saṃskāropi adhyasya mānatikta rasotpatau hetuḥ /
prātibhāsikādhyāsasthaleṣu doṣasaṃskārādhiṣṭhāna
sāmānyajñānarūpakāraṇatrayasyādhyasya
mānapadārthotpatāvevakāraṇatāyāḥ ṭīkāvivaraṇādiṣveva spaṣṭatvā tathā
ca kathamanena graṃthena svarūpatodhyasya mānasyaiva
tiktarasasyaiṃdriyakatvasya spaṣṭīkaraṇaṃ na ca tiktarasayaiṃdriyakatvābhāve
rasanavyāpārāpekṣānupapatiriti vācyaṃ / vālasyānyeṣāṃ
vātirasādhyāsakāle rasaneṃdriyavyāpārasatve mānā bhāvāt / na ca tathā
satitiktatānavabhāsaprasaṃga iti vācyaṃ /
tvagiṃdriyajanyamadhuradravyagocaravṛtyā abhivyakte
madhuradravyāvachinnacaitanye tiktatādhyāsāṃgīkāreṇa tiktatāyāḥ
svagocaravṛtiṃ vinaiva svādhiṣṭhāna caitanyabhāsyatva saṃbhavāt / astu vā
tikratādhyāsasthale rasaneṃdriyāpekṣā /
tathāpitādhyasyamānatiktarasasyeṃdriyakatva
p. २०१b)
siddhiradhyasya mānatiktatāṃ pratimadhuradravyaniṣṭa
madhurarasasyādhiṣṭhānatvasaṃbhavena tadadhiṣṭhāna
bhūtamadhurarasagrahaṇe tadapekṣopapateḥ / paṃcapādikāgatamadhurapadasya
madhurarasasādhāraṇatvena tadvirodhābhāvācca / na ca madhuraragrahaṇe
tiktatādhyāsānupapatirivācyaṃ / rasagrahaṇepi doṣaviśeṣeṇa
madhurarasatvajātisākṣātkārapratibaṃdhe sati
tiktādhyāsopapatestasmādāropyasya sākṣimātrabhāsyatvaṃ
pūrvāṃryāṇāṃ sārvatrikavyavahārasiddhannirapavādamiti maṃtavyamitaḥ
paraṃkavitā kiṃ kamatānusāreṇa yatpaṃcapādikā graṃthavyākhyānaṃ
kṛtaṃ tadevānuvartyate / tasmāditi / adhyasyamānapadārthasya
sākṣibhāsyatvamate pītaśaṃkhādyadhyāseṣu cakṣuranupayogasya
duṣpariharatvādityarthaḥ //
tadgocara cākṣuṣavṛtisamakālodayodhyāsastasyāvṛterviṣaya iti tasya
cākṣuṣatva madhyupagaṃtavyaṃ rūpaṃ vinā
kevalādhiṣṭhānagocaravṛtyabhāve ca viṣayacaitanyābhivyaktā bhāvena
jala tadadhyasta nailyādīnāṃ tadbhāsyatvāyogāt / tiktarasādhyāsasthale
tvadhiṣṭhānādhyāsayorekeṃdriyagrāhyatvābhāvāt
tvagiṃdriyajanyādhiṣṭhānagocaravṛtyā tada
p. २०२a)
vachinnacaitanyābhivyaktau pitopahatarasanasaṃprayogādeva / tatra
tiktarasādhyāsastanmātraviṣayarāsavṛtiśca samakālamudetī tiktarasasya
rāsanatvamapyabhyupagaṃtavyaṃ
tvagiṃdriyajanyādhiṣṭhānagocaravṛtyabhivyaktacaitanyabhāsye tiktarase
paraṃparayāpi rasanopayogābhāvena tatra kathamapi prakārāṃtareṇa
rāsanatvānubhavasamarthanāsaṃbhavāt / tathaiva rajatasyāpi
cākṣuṣatvopapateḥ paśyāmītyunubhavo na vādhanīyaḥ //
tadgocareti / adhiṣṭhānagocaretyarthaḥ / vṛtisamakālamudayo yasyādhyāsasya
pītarūpādessa tathetyarthaḥ / adhiṣṭhānasaṃprayogajanyāvṛterāropita
rūpādiviśiṣṭaśaṃkhādiviṣayatvāvaṃgīkāre
āropitarūpāderanavabhāsaprasaṃga ityarthaḥ / rūpaṃ vinā
kevalādhiṣṭhānagocaravṛtyabhāve ceti / āropyapīti manailyādi
saṃsṛṣṭaśaṃkhādigocaravṛtyanabhyugame ceti ca kārārthaḥ / tatpadaṃ
caitanyaparaṃ paṃcapādikāgraṃthoktaṃ tiktarasasyādhyasya
mānasyaiṃdriyakatvaṃ cākṣuṣādhyāsasthale ivā
adhiṣṭhānāropyayorekavṛtiviṣayatvena bhavati / kiṃ tu
tiktarasamātragocararāsanavṛtyetyupapādayati / tiktarasādhyāsasyāle tviti /
tadavachinneti / madhurādi dravyarūpādhiṣṭhānāvachinna
p. २०२b)
ityarthaḥ / pitākhyadoṣeṇa upahataṃ yadrasanaṃ tena saha
madhuradravyarūpādhiṣṭhānasya saṃprayogāt tatrādhiṣṭhānāvachinnacaitanye
tiktarasādhyāsa udeti tadaivādhyasyamānatiktarasamātragocararāsanavṛtiśca
udetītyarthaḥ / nanu tiktarasādhyāsādhiṣṭhānasya bhānaṃrāsanaṃ
tiktarasabhānaṃ tu kevalasākṣirūpamiti matameva kutonādriyate tatrāha /
tvagiṃdriyeti / caitanyabhāsye tiktarasa iti / abhyupagamyamāna iti śeṣaḥ
paraṃparayāpīti / rajatādyadhyāsasthale iva
dharmimātragocaravṛtyutpādanadvārāpītyarthaḥ / dharmiṇo madhuradravyādeḥ
rasaneṃdriyā yogyatvāditibhāvaḥ / tatra tiktatārūpe adhyāse kathamapītyasya
vyākhyā prakārāṃtareṇeti / yadyapi svapnakāle kevalasākṣibhāsyeṣu
rasarūpādiṣurāsanatvacākṣuṣatvādyanubhavasyāroparūpatāyā
vakṣyamāṇatvena prakṛtepi tathā samarthanaṃ saṃbhavati
svapnapadārthānāmiva prātibhāsika tiktarasāderapīṃdriyāsannikṛṣṭatvena
sāmagryabhāvasya tulyatvā tathāpi taṃ prakāramajānatā tatra
kathamapītyādyuktamiti dhyeyaṃ / tathaiveti / yathā rāsanavṛtiviṣayatvamādāya
rāsanatvānubhavassamarthitastathā cākṣuṣavṛtiviṣayatvamādāyaiva
cākṣuṣatvānubhavasaṃbhave
tadanubhavasyāroparūpatvakalpanamayuktamityarthaḥ //
na cāsaṃprayuktasya rajatasya cākṣuṣatve pratyakṣa
p. २०३a)
mātre viṣayeṃdriya sannikarṣaḥ kāraṇaṃ dravyapratyakṣe tatsaṃyogaḥ
kāraṇaṃ rajatapratyakṣe rajatasaṃyogaḥ kāraṇamiti
gṛhītānekakāryakāraṇaniyamabhaṃgaḥ syāditi vācyaṃ /
sannikarṣatvasya saṃyogādyanugatasyaikasyābhāvenādyaniyamāsiddheḥ /
dvitīyaniyamasya naiyāpikarītyātamasīva saṃyogāyogye kvacidadravyepi
dravyatvādhyāsasaṃbhavādvyavahāradṛṣṭyā yaddravyatvādhikaraṇaṃ
tadviṣayatvena prātibhāsika rajate dravyatvasyādhiṣṭhāna gatasyaivedatva
vadadhyāsāt pratītyabhyupagamena ca dvitīyaniyamāvirodhāt /
dvitīyaniyamarūpasāmānyakāryakāraṇabhāvavyatirekeṇa viśiṣyāpi
kāryakāraṇabhāvakalpanāyogauravaparāhatatvena tṛtīyaniyamāsiddheḥ
//
na bādhanīya ityayuktaṃ bādhake sati tadbādhasyāvaśyakatvāditi
matvāśaṃkate / na ceti / śaṃkitaṃ bādhakaṃ pariharati /
sannikarṣatvasyetyādinā / ādyaniyamāsiddheriti janyapratyakṣamātre iṃdriya
sannikarṣaḥ kāraṇamiti niyamāsiddherityarthaḥ / janyapadaṃ nityasākṣirūpe
pratyakṣe vyabhicāravāraṇārthaḥ / śābdāparokṣamate śābdabhinnatvamapi
pratyakṣaviṣaṇaṃ draṣṭavyaṃ / atredaṃ bodhyaṃ / saṃyogādyanyatamatva
p. २०३b)
manugatamasti nyāyamate abhāvatvādi vadakhaṃḍopādhirūpaṃ vā
sannikarṣatvaṃ saṃbhavatītyādyaniyamavirodhodurvāra iti /
ādyatiyamasyāsiddhatvamuktājanyadravyapratyakṣe iṃdriyasaṃyogaḥ kāraṇamiti
dvitīyamupetyaprakṛtenasyāvirodhamāha / dvitīya niyamasyeti / dvitīya nimasya
vyavahāradṛṣṭyāyaddravyatvādhikaraṇa tadviṣayatvena
dvitīyaniyamāvirodhāditi saṃbaṃdhaḥ niyamasya
vyāvahārikadravyaviṣayatvakalpanāyāṃ niyāmakamāha / saṃyogāyogye
kvaciditi / ekatvadvitvādāvityarthaḥ / ekatvamekamityādiprakāreṇa tatrāpi
saṃkhyāśrayatvabhrameṇa dravyatvādhyāsasaṃbhavādityarthastathā ca
dravyapratyakṣamātre iṃdriyasaṃyogasya kāraṇatva niyamasya ekatvādau
dravyatvādhyāsakāle tatpratyakṣe vyabhicāra ityarthaḥ / adravye dravyatvārope
dṛṣṭāṃtamāha / tamasīveti / siddhāṃte tasya dravyatvābhyupagamādāha /
naiyayāpikarītyeti / prauḍhālokābhāvastama iti naiyāyikairuktarītyetyarthaḥ /
guṇāśrayatvaṃ dravyalakṣaṇamiti jānatāṃ tamasirūpavatva bhrameṇa dravyatva
bhramassaṃbhavatītyarthaḥ / nanu śuktirajatādau ghaṭādāviva svabhāvata eva
dravyatvamasti anyathārajatatvādi jātirapi tatra na syānna
ceṣṭāpatirutaratrarajataṃtvādi jātessādhapiṣyamāṇatvāt / tataśca
śuktirajatādikamapi vyavahāradṛṣṭyādravyatvādhikaraṇaṃ bhavati /
vyavahāradarśāṃyāṃ śuktau rajatavādhavacchuktirajate dravyatvarajatatvādi
jātivādhādarśanā tathā ca śuktirajatāderiṃdriyāsaṃyuktasya
aiṃdriyakavṛtiviṣayatvopagame dvitīya
p. २०४a)
niyamavirodhopi durvāra iti cetsatyaṃ śuktirajatādau rajatatva dravyatvādi
jātirnāstīti matamanusṛtya tatra dravyatvapratītiṃ ghaṭayati / prātibhāsikarajata iti
/ idamarthagatedaṃ tvasyeva tadgatadravyatvasyāpi tatra saṃsargāropa ityarthaḥ /
tathā ca śuktirajataṃ vyavahāradṛṣṭyādravyatvādhikaraṇaṃ na
bhavatītibhāvaḥ /
yatsāmānye yatsāmānyaṃ hetustadviśeṣe tadviśeṣo heturiti nyāyasyāpi
yatra vījāṃkurādau sāmānyakāryakāraṇabhāvābhyupagame
vījāṃtarādaṃkurāṃtarotyatyādiprasaṃgaḥ / tadviṣayatvena tato
jāgalastanāyamāna viśeṣakāryakāraṇabhāvāsiddheḥ na vātrāpi
dravyapratyakṣe dravyasaṃyogaḥ kāraṇamiti
sāmānyaniyamopagame'nyasaṃyogādanyadravyapratyakṣāpatiriti
prasaṃgostīti vācyaṃ / taddravyaprakṣe tat dravyasaṃyogaḥ kāraṇamiti
niyamābhyupagamāt / anyathā tṛtīyaniyamepyati prasaṃgasya durvāratvāt
/ tasmānnāstikḷptaniyamamaṃgaḥ kiṃ cātra kḷptaniyamabhaṃgepi na
doṣa idaṃ rajataṃ paśyāmi nīlaṃ jalaṃ paśyāmītyāderananyathā
siddhasyānubhavasya prathamagṛhītānāmapi pratyakṣamātre
viṣayasannikarṣaḥ kāraṇamityādi
p. २०४b)
niyamānāṃ vyāvahārikaviṣaye saṃkoca
kalpanamaṃtareṇopapādanāsaṃbhavāt //
nanu dravyapratyakṣe iṃdriyasaṃyogaḥ kāraṇamityupagame rajatacākṣuṣe rajata
cakṣuḥ saṃprayogaḥ kāraṇamiti tṛtīyaniyamopi durvāraḥ rajatasya
dravyaviśeṣatvāt / rajatacakṣuḥ saṃyogasya
ceṃdriyasaṃyogaviśeṣatvāddravyaviśeṣapratyakṣe iṃdriyasaṃyogaviśeṣaḥ
kāraṇamityasyārthasya yatsāmānyanyāyasasiddhatvāditi śaṃkāṃ pariharati /
yatsāmānya iti / sāmānyakāryakāraṇabhāvau / yatrāti
prasaṃgāvahastatraivāyaṃ nyāyonānyatretyarthaḥ / nyāyasya tadviṣayatveneti
saṃbaṃdhaḥ / tat iti nyāyādityarthaḥ / nanu bījasāmānyasyāṃkura
sāmānyasya ca kāryakāraṇabhāvopagame bījāṃtarādaṃkurāṃtarotpati
prasaṃgavadihāpyati prasaṃgasatvāduktanyāyapravṛtirastyeveti śaṃkate / na
cātrāpīti / uktāti prasaṃgapariharāya tattadaṃkuravyaktiṃ prati
tatadbījavyakteruktanyāyena hetutvakalpanāvatprakṛtepi tataddravyapratyakṣaṃ
prati tattaddravyasaṃyogasyaiva tena nyāyena kāraṇatvaṃ sidhyati / na tu tena
nyāyena tṛtīyakāryakāraṇabhāvassidhyatītyāśayenāha / tat dravyeti / nanu tena
nyāyenāti prasaṃgaparihārāya tṛtīyaniyama eva kuto na kalpyate / tatrāha
anyatheti / tṛtīyaniyamakalpana ityarthaḥ / ati prasaṃgasyeti
anyarajatacakṣussaṃyogāt / anyarajatacākṣūṣā
p. २०५a)
patirityevaṃ rūpasyetyarthaḥ / na ca vyaktiniyamavat tṛtīyaniyamopyastviti vācyaṃ
/ atiprasaṃgaparihārānupayuktasya tasyājāgalastanāyamānasyākalpanīyatāyā
uktatvāditi bhāvaḥ / tasmāditi / prathamatṛtīyaniyamayorasiddhatvāt
dvitīyaniyamasya cāviruddhatvādityarthaḥ / nanu prathamadvitīyaniyamavirodhasya
durvāratāyāḥ prāguktatvātadaṃtaḥpātivyaktiniyamavirodhasyāpi
durvāratvācca nāsti kḷptaniyamabhaṃga ityayuktamata āha / kiṃ cātreti /
śuktirajatādisthāla ityarthaḥ / ananyathā sidhasyeti / svapnakāle
kevalasākṣibhāsyeṣu rajatādiṣu cākṣuṣatvādyanubhavasyevātrāpi
āroparūpatva kalpanāsaṃbhavāt / ananyathā siddhatva siddhaḥ
kḷptamāmagryabhāvasya svapna ivātrāpi talpatvādanyathā svapnepīṃdriya
vyāpārakalpanāprasaṃgādanubhavavirodhe sati tatkāle
taduparamaśravaṇasyānyathā nayanopapaterityādikamatrānusaṃdheyaṃ /
anubhavasyopapādanāsaṃbhavāditi saṃbaṃdhaḥ //
na caivaṃ satipramāyāṃ sannikarṣaḥ kāraṇaṃ na bhrama ityapi saṃkoca
kalpanāsaṃbhavādasaṃnikṛṣṭasyaiva deśāṃtarasthasyaiva rajatasye
hāropāpatirityanyathākhyātiḥ pādaprasārikā
abhivyaktacaitanyāvaṣuṃṭana śūnyasya deśāṃtarastha
rajatasyāparokṣyānupapateḥ
khyātibādhānupapatyādibhirbhramaviṣayasyānirvacanīyatva siddheśca
p. २०५b)
na cādhiṣṭhānasaṃprayogamātrātprātimāsikasyaiṃdriyakatvopagame
śuktirajatādhyāsasamaye tatraiva kālāṃtare dhyasanīyasya raṃgasyāpi
cākṣuṣatvaṃ kuto na syāditi vācyaṃ //
kḷptaniyamānāṃ saṃkoca kalpane sati śuktirajatāderanirvacanīyatvāsiddhiṃ
śaṃkate / na caivaṃ satīti deśāṃtarasthaṃ rajatādikaṃ bhramaviṣayamiti
nyāyamataṃ tatrāsaṃnikṛṣṭasya kathaṃ
pratyakṣatvamityanirvacanīyakhyātivādibhiḥ śaṃkāyāṃ kṛtāyāṃ
sannikarṣaḥ pratyakṣe kāraṇamityāditi yamasya bhavatāṃ mate vyāvahārika
padārthapratyakṣaviṣayatvena saṃkocavanmamamatepi tasya pratyakṣapramāyāṃ
sannikarṣaḥ kāraṇamiti pratyakṣapramāviṣayatvena
saṃkocakalpanopapateranyathākhyāti vādasya na kicidbādhakamiti parihārassu
vacaḥ pareṣāmityarthaḥ / bhramarūpe pratyakṣe sannikarṣasyā hetutvepi
nānyathākhyāti vādaprasaktiriti pariharati abhivyakteti arthasyāparokṣata
iṃdriyasannikṛṣṭatvaṃ na prayojakaṃ kiṃ tvabhivyaktacaitanyābhinnatvamiti
vakṣyate / tathā ca bhramaviṣayasya rajatāderdeśāṃtarasthatve āparokṣyaṃ na
saṃbhavatīti / śukti tādātmyāṃpannaṃ rajataṃ sidhyatītyarthaḥ /
avajjaṃṭanaṃ tādātmyaṃ nanvevamapi śuktirajataṃ
śuktivatsatyamevasyānnānirvacanīyaṃ mānābhāvādityata āha
p. २०६a)
khyātīti khyātiraparokṣapratītistathā ca bhramaviṣayasya
deśāṃtarasthatvamasatvaṃ ca nirastaṃ bhavati / asatassaṃvit /
tādātmyābhāvena pratyakṣāyogāt / śuktau kālatrayepi rajatanāstītya
bādhitabādhakapratyakṣabalādrajanasthiti samayepi śuktaurajatābhāvaḥ sidhyati
śuktau yadi rajataṃ na syātadākhyātyanupapatiryadi tatra tatsatyaṃ syā tadā
śuktau śuktitvamiva na bādhyetātaḥ khyāti bādhānupapatyā
tasyānirvacanīyatvaṃ sidhyati / śuktirajatasya utpati
vināśavatvādanirvacanīyatvasiddhiretacca vivartalakṣaṇanirūpaṇāvasare
prapaṃcitamiti nātra prapaṃcyate / utpatimatvādi yuktirādiśabdārthaḥ /
śuktirajatādessākṣibhāsyatva vādīśuktirajatasya svatādātmyāśrayedamartha
saṃprayogādeva cākṣuṣavṛtiviṣayatveti sa prasaṃga iti śaṃkate na ceti tatraiveti /
śuktāveva kālāṃtare yadadhyasanīyaṃ tasyetyarthaḥ / kuta iti / yāvṛtiḥ
śuktirajataṃ viṣayī karoti saivavṛtiḥ śuktaukālāṃtare dhyasatīyaṃ raṃgamapi
kuto na viṣayī karoti tasyāvṛteḥ rajata tādātmyāśrayedamartha
saṃprayogajanyatvasyaivakālāṃtarīyaraṃgatādātmyāśrayedamartha-
saṃprayogajanyatvasyāpyaviśeṣādityarthaḥ / tathā ca saṃprayogo na
rajatagocaravṛtihetuḥ / kiṃ tu sādṛśyaṃ viśiṣṭadharmijñāna eva hetuḥ
sādṛśyajñānaṃ ca doṣatvena dharmijñānatvena ca rajatādyadhyāse kāraṇaṃ
rajatādikaṃ ca svagocaravṛtiṃ vinaiva caitanyabhāsyamiti matamupeyamitibhāvaḥ
//
p. २०६b)
rajatādhyāsasamaye raṃgarajatasādhāraṇacākacikyadarśanāviśeṣepi /
yato rāgādirūpapuruṣadoṣābhāvāditastatra tadānaraṃgādhyāsastata
evamayāpi tadviṣayavṛtyanudayasyāpyupagamāt / tasmādidamaṃśa
saṃbhinnarajatagocarā ekaivavṛtiriṃdriyajanyā na tataḥ
prāgidamākārāvṛtiriti / nātraiveyamajñānanivartakatva sadasadbhāva
ciṃtākāryayeti
anyetvadhiṣṭhānajñānamadhyāsakāraṇamitīdamākārāṃ
vṛtimupetyatadabhivyaktenaivasākṣiṇā
tadadhyastarajatasyāvabhāsasaṃbhavātadbhāsakasākṣyabhivyaṃjakayā
tayaivedaṃ vṛtyārajataviṣayasaṃskārādhānopapateśca
rajatākārāvṛtirvyartheti manyate / jñānadvayapakṣe
idamityekāvṛtiradhyāsakāraṇībhūtā / idaṃ rajatamiti dvitīyāṃ
vṛtiradhyastarajataviṣayānatvidamaṃśaṃ vinādhyastamātragocarāsā //
tavamatepi śuktaukyālāṃtare adhyasanīyasya raṃgasya rajatādhyāsasamaya
evādhyāsaḥ kiṃ na syādadhiṣṭhānasya sādṛśyajñānasya ca
rajataṃramādhyāsa sādhāraṇatvāditi doṣataulyaṃ sūcayati /
rajatādhyāsasamaya iti
p. २०७a)
yadi ca dṛśyamānasādṛśyarūpaviṣayadoṣāviśeṣepi rajatādhyāsasamaye
raṃrāgocararāgātmakapuruṣadoṣasyābhāvādrajatarāgasya satvācca na
raṃgādhyāsa iti parihāra iṣyate / tadā mamāpi tulyamutaramityāśayenāha / yata
iti / rāgādirūpāyeḥ puruṣadoṣastadabhāvādessakāśādityarthaḥ /
rāgādītyādi padena raṃgasya buddhauviparivartanaṃ gṛhyate
doṣābhāvādītyādi padena rajatarāgo gṛhyate / tata eveti /
raṃgagocararāgādarabhāvādrajatarāgasatvādanyasyādvākāraṇāt /
rajatasyaiva tatrautpatistatkāle rajataviśiṣṭadharmi gocaravṛterudayaścopeyata
ityarthaḥ / kavitārtikamatasuya saṃharati / tasmāriti / dharmijñānasya kāraṇatve
mānābhāvādityarthaḥ / nātret / idamākāravṛtāvityarthaḥ / dharmijñānasya
kāraṇatve mānābhāvavacanamāyā tata ityupapāditaṃ tatra tatra
tadetadabhisaṃdhyayatasya tatkāraṇatvamatamevāha / anye
tvadhiṣṭhānajñānamiti / idamākāravṛtipakṣepi rajatagocaravṛtiraṃgīkartavyeti
kecitaṃ mataṃ dūṣayati / idamākārāmiti / anye tvidamākārāṃ
vṛtimupetyarajatākārāvṛtirvyartheti saṃbaṃdhaḥ / idamākāravṛtyupagame
heturadhiṣṭhānajñānamadhyāsakāraṇamitīti / iti śabdo hetvarthaḥ /
dhamajñānasyādhyāsakāraṇatvādityarthaḥ / idamākāravṛti
vyatiriktārajatākāravṛtiḥ kiṃ rajatabhānārthā kiṃ vā
tatsaṃskārārthāmādya ityāha / tadabhivyakte naiveti /
idamākāravṛtyabhivyaktenaivetyarthaḥ / dvitīyaṃ dūṣayati / tadbhāsaketi / na
cānyagocaravṛtyā kathamanyagocarasaṃskārādhānamiti
p. २०७b)
vācyaṃ / yaddhṛtyavachinnacaitanyeyāvaṃtaḥ / padārthāḥ prakāśaṃte tayaiva
vṛtyā tāvatsu padārtheṣu saṃskārādhānamiti / prāguktatvāditi bhāvaḥ / ye tu
svagocaravṛtyaiva svagocarasaṃskārādhānamiti manyaṃte / teṣāṃ mate adhyasta
rajatagocaravṛtirapyasti / tatra kiṃ dvitīyāvṛtiradhyastarajataviśiṣṭadharmigocarā
kiṃ vā rajatamātragocareti saṃśaye mata dvayena nirṇayaṃ darśayati /
jñānadvayapakṣa ityādinā / dvitīyavṛtiridaṃ rajatamityevamākārāsatī
adhyastarajataviṣayeti saṃbaṃdhaḥ / ākāraviśeṣopādānaphalamāha / nanviti //
idaṃ rajataṃ jānāmīti tasyā idamartha
tādātmyāpannarajataviṣayatvānubhavāditi kecit / anye tu
yathedamaṃśāvachinna caitanyasthāḥ vidyārajatākāreṇa vivartate /
evamidamaṃśa viṣayavṛtijñānāvachinna
caitanyasthāvidyārajatajñānābhāsākāreṇa vivartatena
tvidamaṃśavṛtivadanadhyastaṃ rajatajñānamasti / tathā ca
rajatasyādhiṣṭhānagatedaṃ tvasaṃsargabhānavatvat /
jñānasyāpyadhiṣṭhānagatedaṃ viṣayatvasaṃsargabhānopapaterna
tasyāpi
p. २०८a)
tadviṣayatvaṃ vaktavyamiti vācyaṃ / svatādātmyāśrayasyedaṃ
tvaviṣayatvādeva tasya tatsaṃsargaviṣayatveti prasaṃgābhāvāt / na
cādhiṣṭhānādhyāsayorekasmin jñāne prakāśaniyamasya saṃbhāvanā
bhāṣyavivaraṇe pratipādanāt / ekavṛtiviṣayatvaṃ vaktavyamiti vācyaṃ
vṛtibhedepīdamākāravṛtyabhivyakte ekasmin sākṣiṇi tayoḥ
prakāśopamamādityāhuḥ //
dvitīyavṛterviśiṣṭaviṣayakatve anubhavaṃ pramāṇayati / idaṃ rajataṃ jānāmīti
/ dvitīyavṛteradhyastamātraviṣayakatvamiti matamāha / anye tviti /
jñānadvayapakṣe dvitīyavṛtiravidyāvṛtiriti pratipādayati yathotpādinā / vivartate
pariṇamata ityarthaḥ / evamiti / idamaṃśaviṣayaṃ yadvṛtijñānaṃ
tadavachinnetyarthaḥ / idamākāravṛtyavachinnacaitanyagatā vidyā
adhyastarajatamātragocaravṛtirūpeṇa pariṇamate sā ca vṛtirjñānābhāsaḥ
kḷptajñānakāraṇājanyatvādityarthaḥ / anabhyastamiti / jñānābhāsarūpaṃ
rajatajñānaṃ rajatavaprātibhāsikameva na tvidamākāravṛtivadvyāvahārikaṃ /
jñānābhāsasyāpi śuktirajatavadevaśuktyajñānanivartaka pratyakṣa
bādhyatvādityarthaḥ / jñānābhāsasya rajatamātraviṣayakatve tasya idaṃ
rajatamityākāro na syādityāśaṃkyājñānābhāsasya
idamaṃśaviṣayakatvābhāvepi
p. २०८b)
tasya tadākārassaṃbhavatītyāśayenāha / tathā ceti / jñānābhāsaṃprati idaṃ
viṣayakavṛtyavachinna caitanyasyādhiṣṭhānatve satītyarthaḥ / idamaṃśajñāne
jñānābhāsaṃ pratyadhiṣṭhānabhūte vidyamānaṃ yadidaṃ tva viṣayakatvaṃ
tatsaṃsargo rajatagocarajñāno bhāsate tatra dṛṣṭāṃtamāha / rajatasyeti /
rajatādhiṣṭhānagatasyedaṃ tvasya saṃsargo yathā rajate bhāsate tathetyarthaḥ /
nanu jñānābhāsena rajate gṛhyamāṇe idaṃ tvasaṃsargo gṛhyate cedidaṃ
tvamapi tenāvaśyaṃ grāsaṃ idaṃ tvagrahaṇaṃ vinā tatsaṃsargagrahaṇāyogāt
/ tathā ca jñānābhāsasya rajata viśiṣṭedamaṃśaviṣayakatva siddhiriti śaṃkate /
na ceti / saṃsargāṃśasya rajatajñānābhāsagocaratve
heturgarbhaviśeṣaṇamadhyastasyeti / vaktavyamiti / anyathā ghaṭatvādi nirūpita
saṃsargapratyakṣasya ghaṭatvādi viṣayakatvaṃ na syādityati
prasaṃgāyateritibhāvaḥ / jñānābhāsasya idaṃ tvarūpa
pratiyogiviṣayakatvābhāvepi jñānābhāsaṃ pratyadhiṣṭhānatayā
jñānābhāsatādātmyāpannasya idamaṃśajñānasya pratiyogiviṣayaka tvāt /
jñānābhāsasya saṃsargaviṣayakatvāt / jñānābhāsasya
saṃsargaviṣayakatvaṃ saṃbhavati / tāvataiva uktāti prasaṃgaparihāropapateriti
pariharati / svatādātmyāśrayasyeti svaṣadaṃ jñānābhāsaparaṃvṛtibhedepīti /
adhyastamātragocarāvidyāvṛtervivaraṇākārairevābhyupagamā tadukta niyame
jñānapadaṃ sākṣi parame vanavṛti paramiti vivaraṇākārāṇāmāśayo lakṣyata
iti bhāvaḥ //
p. २०९a)
nanu sarvapadārthānāṃ sākṣi prasādādeva prakāśopapateḥ / kiṃ
vṛtyāghaṭādiviṣayasaṃskārādhānādyupapate ye tadapekṣaṇepi
tannirgamābhyupagamovyarthaḥ / parokṣasthala ivānirgatavṛtyavachinna
sākṣiṇaiva ghaṭādairapi prakāśopapateḥ / na ca tathā sati
parokṣāparokṣa vailakṣiṇyānupapatiḥ /
śābdānumityorivakaraṇaviśeṣaprayuktavṛtivaijātyādeva tadupapateḥ /
atra kecidāhuḥ / pratyakṣasthale viṣayādhiṣṭhānatayā tadavachinnameva
caitanyaṃ viṣayaprakāśaḥ sākṣātādātmyarūpasaṃbaṃdha saṃbhave
svarūpasaṃbaṃdhasyānyasya vā kalpanā yogāditi tadabhivyaktyarthaṃ
yukto vṛti nirgabhābhyupagamaḥ parokṣasthale //
evaṃ bāhyagocarāparokṣavṛtīnāmevāvaraṇābhibhāvakatvamiti niyamasya
bhramasthalīyedamākāravṛtau vyabhicāraśaṃkāyāṃ satyāṃ
tadvṛtyabhyugamānabhyupagamābhyāṃtāparihṛtyaprasaṃgāt
jñānadvayapakṣe kicidvicārya pūrvoktavṛtitirgamamākṣipati / nanviti / kiṃ
vṛtyeti / vṛtirevamāstu tannirgamo dūrāpāsta evetyāśayaḥ / nanu kevalasākṣiṇa
eva viṣayānubhavarūpatve kālāṃtare viṣayānusaṃdhānaṃ
p. २०९b)
na syādanubhavanāśalakṣaṇasaṃskārābhāvā tathā āgaṃtuka
vṛtyanaṃgīkāre cakṣurādyanuvidhānaṃ na syānnityasākṣiṇi
cakṣurāderanupayogādato vṛtirādartavyetyāśaṃkyatāmaṃgī karoti / ghaṭādīti
/ nanu viṣayaprakāśa eva tannirgamaphalamiti netyāha / parokṣasthala iveti / nanu
pratyakṣaparokṣajñānayorvailakṣiṇyamanubhavasiddhaṃ / tacca pratyakṣasthale
vṛtinirgamābhyupagame nirvahatiḥ /
vahirnirgatavṛtyavachinnacaitanyama'parokṣajatānamanirgata
vṛtyavachinnacaitanyaṃ parokṣajñānamiti netyāha / na ca tathā satītyādinā /
vṛtyanirgamane'satītyarthaḥ / iṃdriyajanyajñānaṃ pratyakṣaṃ tadanyaṃ
jñānaṃ parokṣamiti vailakṣaṇyopapaterityarthaḥ / yathāśābdajñāne
śabdarūpakaraṇaviśeṣaprayuktaṃ śābdatvarūpaṃ vai jātyaṃ yathā vā
anubhitāvanumitāvanumiti tvaṃ tathetyarthaḥ / karaṇaviśeṣaḥ
iṃdriyamanumānādi ca / tatprayuktaṃ vṛtiṣu vai jātyaṃ
pratyakṣatvāditarūpamupādhirūpamupādhirūpaṃ vā tasmādevetyarthaḥ /
vṛtinirgamaṃ sādhayati / atra kecidāhuriti / viṣayādhiṣṭhānatayā
viṣayāvachinnaṃ yaccaitanyaṃ tadevaviṣayaprakāśaḥ na jīvacaitanyaṃ tasya
viṣayaṃ pratyupādānatvābhāvena sākṣāt tādātmya
saṃbaṃdhābhāvādityarthaḥ / anyasyaveti / paraṃparāsaṃbaṃdhasya vetyarthaḥ
/ tādātmyarūpasaṃbaṃdhasaṃbhave svarūpasaṃbaṃdhakalpanā yogāt /
sākṣātsaṃbaṃdhasaṃbhave anyasya saṃbaṃdhasya kalpanā yogāditi vibhāgaḥ
/ tataḥ kiṃ tatrāha / iti tadabhivyaktyarthamiti /
p. २१०a)
viṣayāvachinna brahmacaitanyasyaiva viṣayaprakāśakatvā tasya ca
āvṛtatvādāvaraṇābhibhavarūpābhivyakti siddhyarthamityarthaḥ / nanūkta
yuktyāparokṣasthalepi viṣayāvachinna brahmacaitanyameva viṣayāvabhāsakasyā
tataśca tatrāpi tannirgamaḥ prasajyeteti netyāha / parokṣasthala iti //
vyavahite vahnyādau vṛtisaṃsargāyogādiṃdriyavadanvayavyatireka śālino
vṛtinirgamadvārasyānupalaṃbhāccānirgatavṛtyavachinnacaitanyameva
svarūpasaṃbaṃdhena viṣayagocaramagatyābhyupagamyata iti / anye
tvahaṃkāra sukhaduḥkhādiṣvāparokṣyaṃ sākṣāccaitanyasaṃsargiṣu
kḷptagniti ghaṭādāvapi viṣayasaṃsṛṣṭameva caitanyamāparokṣya heturiti
tadabhivyaktaye vṛtinirgamaṃ samarthayaṃte / itare tu
śabdānubhānāvagatebhyaḥ pratyakṣāvagate spaṣṭatānāvadanubhūyate
/ na hi rasālaparipalādiviśeṣe śatavāramāptopadiṣṭepi pratyakṣāvagata
iva spaṣṭatīsti tadanaṃtaramapi kathaṃ taditi jijñāsānuvṛteḥ na ca
śabdānmādhuryādimātrāvagamepi rasālamādhuryādivṛtyavāṃtara
jātiviśeṣavāci śabdābhāvā tatsatvepiścotrāttasyāgṛhīta saṃgati
katvācchabdādasādhāraṇājāti viśeṣāvachinnaptādhuryāvagamo
nāstīti
p. २१०b)
jijñāsānuvṛtiryukteti śaṃkyaṃ / rasāle sarvātiśāyī mādhurya
viśeṣostītyasmācchabdāt //
vṛtinirgamana hetu sannikarṣābhāvādityāśayenāha / vyavahita iti / vṛtinirgamane
upapatyaṃtaramāha / anye tviti / saṃsargiṣu kḷptamitīti / saṃsargastādātmyaṃ
viṣayāparokṣe kvacit kḷptaprayojakasya saṃsargasyaivānyatrāpi saṃbhave
tattyāgāyogāditibhāvaḥ / viṣayasaṃsṛṣṭameveti na tu tadasaṃsṛṣṭaṃ
jīvacaitanyamityevakārārthaḥ / taditi / viṣayāvachinna brahmacaitanyābhivyaktaya
ityarthaḥ / pratyakṣe vastunyāvaraṇābhibhavasyāvaśyakatā
pratipādanapūrvakaṃ tadabhibhavārthaṃ / vṛtinirgamanamiti pratipādayati / itare
tviti / nanu śabdādyavagatepyarthe spaṣṭatā kiṃ na syāditi / netyāha nahīti /
parimalaṃ sugaṃdha ādipadaṃ rasālagata rasasaṃgrahārthamāmraphale
madhurarasādirastītyevaṃ rūpādāpta vākyācchatavāramuktādapi
madhuratvādi sāmānyaviśiṣṭatayaivarasādi jñānaṃ bhavati na tu
madhuratvavyāpya jāti viśeṣaviśiṣṭarasādi jñānaṃ tathā ca rasādigata
jātiviśeṣajñānābhāvādeva jātiviśeṣajijñāsā upapadyate na tu
śabdādavagatepi spaṣṭatvābhāvādityāśayena śaṃkate / na ca śabdāditi /
mādhuryaṃ madhurarasaṃ mādhuryādimātrāvagamepi
śabdādasādhāraṇyajātiviśeṣāvachinna
p. २११a)
mādhuryāvagamo nāstīti saṃbaṃdhaḥ āsādhāraṇo yo
jātiviśeṣastadavachinnatayā mādhuryāvargamo nāstītyarthaḥ
jātiviśeṣāvagamābhāve upāyābhāvaṃ hetumāha / rasāletyādinā rasālasya
yanmādhuryādi tadvṛtiryo
avāṃtarajātiviśeṣastadvāvakaśabdābhāvādityarthaḥ
tadbodhakaśabdamaṃgīkṛtyāpi śaktigrahābhāvā tadavagamo na
saṃbhavatītyāha / tatsatvepīti / tasyaiti /
avāṃtarajātiviśeṣavācakaśabdasyetyarthaḥ / na ca śaṃkyamiti saṃbaṃdhaḥ
tadvācakapadābhāvepi tadbodhako vākyarūpaśabdosti tena ca
jātiviśeṣāvagamopyasti tathā cāvagate jātiviśeṣe spaṣṭatvābhāvādeva
jijñāsetyāśayevāha / rasāsta ityādinā
tadgatāvāṃtarajātiviśeṣasyāpyavagamāt na hyayaṃ
viśeṣaśabdastadgataṃ viśeṣe vihāyānyagataṃ viśeṣaṃ tatra bodhayati
aprāmāṇyāpateḥ / na ca tadgatameva viśeṣaṃ viśeṣatvena sāmānyena
rūpeṇa bodhayati na viśiṣyeti jijñāseti vācyaṃ / pratyakṣeṇāpi
madhurarasaviśeṣasya jātiviśeṣasya svarūpata eva viṣayīkaraṇena
jātiviśeṣagataviśeṣāṃtarāviṣayīkaraṇājjijñāsānuvṛtiprasaṃgāt /
tasmāt pratyakṣagrāhyebhivyaktāparokṣaikara sa caitanyāvaguṃṭhanāt
p. २११b)
spaṣṭatā jijñāsā nivartana kṣamāśabdādigamye tadabhāvādaspaṣṭateti
vyavasthābhyupagaṃtavyā / ata eva sākṣi vedyasya sukhādaiḥ spaṣṭatā //
ayaṃśabdaḥ kiṃ tadgatajātiviśeṣaṃ bodhayati kiṃ vānyagateṃ / ādyamaṃgī
karoti / tadgatāvāṃtareti / dvitīyaṃ dūṣayati / nahyadyamiti / tatreti
rasālāmādhuryādāvityarthaḥ / tātparthya viṣaya eva śabdasya
prāmāṇyābhyupagamāditi bhāvaḥ / na cāprāmāṇye iṣṭāpatiriti vācyaṃ /
āptavākyasya tadaṃgīkārā yogāditibhāvaḥ /
mādhuryagatajātiviśeṣabhāvamaṃgīkṛtyaśaṃkate / na ca tadgatameveti /
sāmānyeneti / viśeṣatvaṃ rasālamādhuryagate jātiviśeṣa iva
phalāṃtaramādhuryagateṣu jātiviśeṣvapi satvāt sāmānyarūpamitibhāvaḥ / na
viśeṣyeti / jātiviśeṣagataviśeṣaviśiṣṭatayā jātiviśeṣanna bodhayati / tathā ca
rasālamādhuryagata jātiviśeṣasya svarūpeṇa śabdādavagatatvepi
svamatāsādhāraṇaviśeṣaviśiṣṭatayānavagatatvādevajijñāsyatvamitibhāvaḥ /
jātiviśeṣagato sādhāraṇaviśeṣaḥ kiṃ jātirūpaḥ / kiṃ vā
jātiviśeṣāśrayetarāvṛtitve sati jātiviśeṣāśrayavṛtitvarūpopādhirvā nādyaḥ
jātautaṃdanaṃgīkārāt / na dvitīyaḥ rasālamādhuryagatajātiviśeṣe
pratyakṣeṇāpi
p. २१२a)
tadagrahaṇena pratyakṣāvagatepi jātiviśeṣajijñāsānuvṛti prasaṃgāt / tasmāt
pratyakṣeṇāpi sa jāti viśeṣaḥ svarūpeṇaiva gūhyate / iti vaktavyaṃ / svarūpeṇa
tadavagamaścokta śabdādapyastyeveti śabdāvagatasyāpi spaṣṭatve tatra
jijñāsānuvṛtirna syādityāśayenāha / pratyakṣeṇāpīti / tasmāditi /
pratyakṣāvagata iva śabdādi gamyerthe spaṣṭatvābhāvādityarthaḥ /
anubhavasiddhāyāḥ spaṣṭatāyāḥ prayojakamāha / abhivyakteti / aparokṣatvaṃ
svaprakāśatvamekarasameka rūpatvaṃ / abhivyaktaṃ yadaparokṣaikara sa
caitanyaṃtatādātmyāt pratyakṣagrāhye spaṣṭatāviṣayatāviśeṣarūpetyarthaḥ /
anena viṣayagataspaṣṭatā prayojakī bhūtāviṣayacaitanyaṃ tatākti
savaraṇanivṛtirūpā tasyāssiddhaye vṛtinirgamanamapekṣitamiti sūcitaṃ /
āvaraṇanivṛteḥ spaṣṭatāprayojakatve anvayavyatirekau darśayati / ata evetyādinā
/ abhivyaktacaitanyasaṃsargādevetyarthaḥ //
śābdavṛtivedyasyāpi brahmaṇo mananādeḥ
prāgajñānānivṛtāvaspaṣṭatā tadanaṃtara tannivṛtau spaṣṭateti
vṛtinirgamamupapādayaṃti / nanvetāvatāpi
viṣayāvarakājñānanivṛtyarthaṃ vṛtinirgama ityuktaṃ / tadayuktam /
viṣayāvachinnacaitanyagatasya
tadāvarakājñānasyānirgatavṛtyānivṛtyupagamepyanati prasaṃgāt / na ca
tathā sati devadatīya ghaṭajñānena yajñadatīya
p. २१२b)
ghaṭājñānasyāpi nivṛtiprasaṃgaḥ samānaviṣayatvasya satvāt /
ahamarthaviṣayacaitanyaniṣṭhayorjñānājñānayorbhinnāśrayatvena
taryorvirodhe samānāśrayatvasyātvaṃtratvāditi vācyaṃ
samānāśrayaviṣayatvaṃ
jñānājñānayorvirodhaprayojakamaṃgīkṛtyavṛtinirgamābhyupagamepi
devadatīya ghaṭavṛteryajñadatīya ghaṭājñānasya ca
ghaṭāvachinnacaitanyaikāśrayatvaviṣayatva
prāptyātiprasaṃgatādavasthena //
śābdavṛtīti / śabdajanyāvṛtirmananādyanuṣṭhānāt prāgasaṃbhāvanā
viparītabhāvanābhyāṃ pratibaddhatvādajñānānivartikā
tadanuṣṭhānātaṃtaramapratibaddhatvāvajñānanivartiketi bhāvaḥ /
nanvetāvatāpīti / atra kecidāhurityādināmatatrayopanyāsātmaka
graṃthenāpītyarthaḥ / viṣayāvarakājñānasya puruṣagatatvamate /
anirgatavṛtyānivṛtisaṃbhavepi tasya viṣayāvachinnacaitanyagatatvapakṣe
tannirgamāpekṣāsyādityāśaṃkyānirgatavṛtyaivaviṣayagatājñānasyāpi
nivṛtau nāsti bādhakamityāśayenā'jñānaṃ
viśinaṣṭiviṣayāvachinnacaitanyagatasyeti / nanu
jñānājñānayornivartyanivartakabhāvalakṣaṇe virodhe samānāśrayatve sati
samānaviṣayakatvaṃ / taṃtraṃ samānāśrayatvaṃ ca vṛtinirgamane sati
saṃbhavati / ajñānāśraye
p. २१३a)
viṣayacaitanye vṛtirūpajñānasthāpi sthitilābhāt tannirgamābhāve tu
tayossamānāśrayatvāsaṃbhavāt / samānaviṣayakatvamātraṃ
virodhaprayogajaṃ paryavasyati / tathā cāti prasaṃga iti śaṃkate / na ca tathā
satīti / vṛtinirgamānupagame satītyarthaḥ / satvāditi / devadatīya
ghaṭajñānayajñadatīya ghaṭājñānayoriti śeṣaḥ / ahamartheti /
vṛtinirgamābhāve sati jñānamahamarthaniṣṭameva na viṣayacaitanyaniṣṭaṃ
viṣayāvarakājñānaṃ ca viṣayacaitanyaniṣṭhameva natvahamarthaniṣṭhaṃ /
tathā ca samānāśrayatvaṃ vāpi tatvānnaprayojakakoṭipraviṣṭamityarthaḥ /
samānāśrayaviṣayatvamiti jñānājñānayorvirodhe samānāśrayatve sati
samānaviṣayakatvaṃ prayojakaṃ parikalpya tannirvāhāyavṛtinirgame
svīkṛtepyuktadoṣatādavastho na tayorvirodhe ukta prayojakādanyadevaprayojakaṃ
kalpanīyaṃ tacca vṛtinirgamaṃ vinaiva sidhyati / ato
virodhaprayojakopapādakatayāpi vṛtinirgamo na sidhyatīti samudāyārthaḥ /
devadatīyeti / yajñadatīya ghaṭājñānāśraye ghaṭāvachinnacaitanye devadatīya
ghaṭajñānarūpavṛternirgamanadvārāsaṃbaṃdhe sati devadatīya
ghaṭajñānayajñadatīya ghaṭājñānayossamānayossamānāśrayatve sati
samānaviṣayakatvaṃ labhyate na ca devadatīya ghaṭavṛtyāyajñadatīya
ghaṭājñānanivṛtirastītyuktadoṣatādavasthyamityarthaḥ //
p. २१३b)
yadajñānaṃ yaṃ puruṣaṃ prati yadviṣayāvarakaṃ tatadīya
tadviṣayakajñānanivartyamiti pṛthageva virodhaprayojakasya vaktavyatayā
sāmānāśrayatvasyānapekṣaṇāt / atrāhuḥ vṛtinirgamānupagame
jñānājñānayorvirodhaprayojakamevadurnīrūpyaṃ yadajñānaṃ yaṃ
puruṣaṃ pratītyādyuktamiti cenna parokṣajñānenāpi
viṣayagatājñānanivṛtiprasaṃgāt aparokṣatvamapi nivartakajñānaṃ
viśeṣaṇamiti cet / kiṃ tadaparokṣatvaṃ na tāvajjātiḥ daṃḍyayamāsīditi
saṃskāropanīta daṃḍaviṣiṣṭapuruṣaviṣayasya cākṣuṣajñānasya
daṃḍāṃśepi tatsatve tatrāpi viṣayagatājñānanivṛtyāpātāt /
daṃḍaṃsākṣātkaromīti tadaṃśepyāparokṣyānubhavāpateśca /
ananubhavepi saṃskāraṃ sannikarṣaṃ parikalpyeṃdriya
sannikarṣajanyatayā tatra kālpanikāparokṣyopagamenumityādāvapi
liṃgajñānādikaṃ sannikarṣaṃ parikalpyatadaṃgīkārāpateḥ /
daṃḍāśe āparokṣā satve tu tasya
jātitvāyogājjātervyāpyavṛtitvaniyamāt //
p. २१४a)
yadīdaṃ prayojakaṃ na bhavati / kiṃ tarhi tatprayojakaṃ vṛtinirgamananirapekṣaṃ
pūrvavādinastavābhipretaṃ / tatrāha / yadajñānamiti / taditi / tadajñānaṃ
tatpuruṣīya tadviṣayakajñānanivartyamityarthaḥ / tathā ca prayojaka śarīre yaṃ
puruṣaṃ pratītyanena tadīyetyanena ca yajñadataṃ prativiṣayāvarakājñānasya
yajñadatīya jñānenaiva nivṛtirna devadata jñāneneti niyamalābhānnoktāti
prasaṃga iti sūcitaṃ / vṛtinirgamaṃ sādhayitumupakramete / atrāhurityādinā
kiṃ taditi / aparokṣatvaṃ jātirupādhirveti kiṃ śabdārthaḥ ādyaṃ dūṣayati / na
tāvaditi / pūrvaṃ daṃḍaviśiṣṭatayā gṛhīte viṣṇumitre vartamānakāle
daṃḍaviyukte pratyakṣapratyabhijñānaṃ
saṃskārarūpopanāyakasahitādiṃdriyājjāyate / ayaṃ viṣṇumitrodaṃḍyāsīditi
/ tatra daṃḍāṃśe pratyakṣatvamasti na vā ādye doṣamāha / deḍāṃśepīti /
nivṛtyāpātāditi / na cātreṣṭāpatirvaktuṃ śakyāsadaṃḍa idānīṃ kīdṛśa iti
jijñāsānudayaprasaṃgāditibhāvaḥ / nanvajñānanivṛtyanubhavayorabhāvepi
daṃḍāṃśe pratyakṣaṃ tvaṃ kalpyate kalpakaṃ ca iṃdriya sannikarṣa janyatvaṃ
sannikarṣaśca sa viṣayapratyāsatiriti matamanusvatyasaṃskāraḥ kalpyate
ityāśaṃkya atiprasaṃgamāha / ananubhavepītyādinā
p. २१४b)
anumitau liṃgajñānaṃ sannikarṣaḥ upamitau sādṛśyajñānaṃ sannikarṣaḥ
śābde padārthopasthitissannikarṣaḥ /
arthāpatāvanupapadyamānapadārthajñānaṃ sannikarṣaḥ abhāvajñāne
pratiyogijñānaṃ sannikarṣa iti kalpanayā
pratyakṣapramāṇapariśeṣāpateritibhāvaḥ / tadaṃgīkāreti
aparokṣatvāṃgīkārāpaterityarthaḥ / daṃḍāṃśepi pratyakṣatvaṃ nāstīti /
dvitīya kalpaṃ dūṣayati / daṃḍāṃśa iti vyāpyavṛtitvaniyamāditi / anyathā
ekasyāmeva pratyabhijñāyāṃ tatāṃśe saṃskārajatayā smṛtitvāpatau
jātisaṃkarāpateritibhāvaḥ //
tadaniyamepyavachedakopādhibhedānirūpaṇena
tasyāvyāpyavṛtijñātitvāyogācca / nāpyupādhistadanirvacanāt /
iṃdriyajanyatvamiti cenna / sākṣi pratyakṣā vyāpanāt / anumiti
śābdajñānopanīta gurutvādiviśiṣṭaghaṭapratyakṣe
viśeṣaṇāṃśātivyāpanācca / kāraṇāṃtarābhāvena tadaṃśe
parokṣepyupanaya sahakārisāmarthyādriṃdriyasyaiva
janakatvādanugatajanyatāvachedakā graheṇānekeṣviṃdriyajanyatvasya
durgrahatācca / tat grehe ca tasyaiva
prathamapratītasyāparokṣarūpatvopapatau pratyakṣānubhavā
p. २१५a)
yogyasyeṃdriyajanyatvasya tadyogyāparokṣarūpatva kalpanāyogāt //
tadaniyamepīti / jātervyāpyavṛtitvaniyamābhāvepi prakṛte pratyabhijñāyāḥ
viṣṇumitrāṃśe pratyakṣatvaṃ daṃḍāṃśeta pratyakṣatvaṃ daṃḍāṃśe
tadabhāvaścāstīti vaktavyaṃ / tataścāvachedakabhedaṃ vinā pratiyogi
tadabhāvayorekatra vṛtyayogādupādhibhedo vācyassa ca
durnirūpastasmādaparokṣatvajāteḥ svasamānādhikaraṇātyaṃtābhāva
pratiyogitvarūpāvyāpyavṛtitvāyogādvyāpyavṛtijātitvameva vācyaṃ / tatra ca
dūṣaṇamuktamitibhāvaḥ / nanu prakṛte upādhibhedānirūpaṇamasiddhaṃ
laukikasannikarṣajanyatvataḥdabhāvayorvāsaṃskārājanya jñānatva
tadabhāvayorvā viṣṇumitraviṣayakatva tadabhāvayorvāparoparokṣatva
tadabhāvau pratyupādhitva saṃbhavāditi cet na / uktopādho nāmapi
bhāvābhāvarūpatayā tadarthamupādhyaṃtarāpekṣāyāmanavasthā
prasaṃgāditi bhāvaḥ / aparokṣatvamupādhiriti pakṣaṃ dūṣayati / nāpīti /
anirvacanamasiddhamiti cettanna vyūktavyaṃ kimidriyajanyatvamaparokṣatvaṃ kiṃ
vā tatsannikarṣajanyatvaṃ siddhāṃtyabhimataṃ vā tatrādyamanūdyadūṣayati /
iṃdriyeti / sukhādi pratyakṣarūpe nityasākṣiṇyavyāptimuktāti vyāptimapyāha /
anumitīti / yasmin ghaṭe anumānena vā śabdena vā gurutvamanubhūtaṃ tasmin
iṃdriyasannikarṣe sati ghaṭoyaṃ
p. २१५b)
gururiti pratyakṣaṃ bhavati / tatra viśeṣaṇībhūtagurutvāṃśeti vyāptirityarthaḥ /
nanu gurutvasya iṃdriyāyogyatayāparokṣe tadaṃśajñāne
tajjanyatvamasiddhamityata āha / kāraṇāṃtareti / yathā rucidatamate anumitau
manasaḥ karaṇatvaṃ tatheti bhāvaḥ / na
ceṃdriyatveneṃdriyajanyatvamaparokṣatvaṃ gurutvāṃśajñāne ca na tathā
tajjanyatvamiti nāti vyāptiriti vācyaṃ / tathāpi sākṣipratyakṣā
vyāptyanirāsāditibhāvaḥ / anekeṣurūpādi sākṣātkāreṣu tajjanyatvaṃ
durgrahamanugata janyatāvachedakābhāve na tadjñānaṃ vinā
janyatvajñānāsaṃbhavādityāha / anugateti / nanu sākṣātkaromi
ityanubhavasiddhaḥ kaścidakhaṃḍopādhireva janyatāvachedakostityāśaṃkya
tarhi / sa evāparokṣatvaṃ bhavennānyadityāha / tadgrahe ceti avachedya
janyatvagrahātpūrvamevāvachedaka
grahasyāvaśyakatvātsākṣātkaromītyanubhavayogyasyāparokṣatvasya tadayogya
dharmarūpatvāyogoccetyarthaḥ //
eteneṃdriya
sannikarṣajanyatvamāparokṣyamupanayasahakṛteṃdrijanyaparokṣāṃśe ca
na sannikarṣajanyatvamanumitāvapyupanītabhānasatvena
pramāṇāṃtarasādhāraṇasyopanayasyāsannikarṣatvādityapi
śaṃkānirastā
p. २१६a)
saṃyogādi sannikarṣāṇāmananugamenānunugamācca /
yattavābhimatamāparokṣyaṃ tadeva mamāpyastviti cenna tasya
śabdāparokṣanirūpaṇaprastāve pratipādanīyasya tatraiva
darśanīyayārityā //
asta tarhi uktāvachedakopādhirevāparokṣanaṃ sa kiṃ
vyāpyavṛtiravyāpyavṛtirvānādyaḥ daṃḍya'yamāsīditi pratyakṣe
daṃḍāśātivyāpterna dvitīyaḥ avachedakabhedānirūpaṇāt / na ca
viṣṇumitraviṣayakatvāvachedena tatrāparokṣatvarūpopādhirasti
daṃḍaviṣayakatvāvachedena tatraiva tadabhāvopyastīti vācyaṃ / tathā sati
daṃḍāṃśe viṣṇumitraviṣayakatvābhāvasya vaktavyatayā tatra pratyakṣe
viṣṇumitraviṣayakatva tadabhāvayoravirodhāyāvachedakāṃtarāpekṣāyāṃ
pūrvoktānavasthāprasaṃgādakhaṃḍopādhisvīkāre
jātimātravilayaprasaṃgācca noktopādhipakṣaḥ saṃbhavatīti bhāvaḥ /
upādhipakṣe dvitīyavikalpaṃ nirācaṣṭe / eteneti /
avyāptyādidoṣaprasaṃgenetyarthaḥ / iṃdriyajanyatvamaparokṣatvamiti pakṣe yā
ativyāptiruktā sā tatsannikarṣajanyatvaṃ taditi pakṣe nāstītyāha śaṃkikaḥ
upanayeti / kāraṇāṃtarā bhāvena iṃdriyajanyatva satvepi tatsannikarṣajanyatvaṃ
nāsti / upanayasya sannikarṣatvābhāvāt / sannikarṣātarābhāvācceti bhāvaḥ /
dūṣaṇāṃtaramāha / saṃyogādīti / saṃyogasaṃyukta sasamavādi
p. २१६b)
sannikarṣāṇāmananugamena saṃyogādiṣvanugatasannikarṣatvasyābhāveneti
yāvat / ananugamācceti / iṃdriya sannikarṣa janyatvasyeti śeṣaḥ / tathā ca ghaṭa
tadrūparūpatva śabdaśabdatvasukhādigocarasākṣātkāreṣu
sākṣatkaromītyanugata pratyakṣaṃ na syāditibhāvaḥ / upādhipakṣe
tṛtīyamupādhimāśaṃkate / yatavābhimatamiti / tavasiddhāṃtino
yadjñānagatamaparokṣatvaṃ saṃmataṃ tadeva mama matepyasta tathā
cāparokṣatvasyājñānanivartaka jñānaviśeṣaṇatvaṃ saṃbhavānna
parokṣajñānena tannivṛtiprasaṃga iti bhāvaḥ / madabhimatāparokṣatvasya
jñāne tannivṛtiprayojakatvaṃ na saṃbhavatīti siddhāṃtī dūṣayati / na tasyeti /
maḍabhimatāparokṣatvasyetyarthaḥ / prastāvaḥ prakaraṇaṃ tacca tṛtīya
parichedovasāne draṣṭavyaṃ / tatraiva darśanīyayeti / jñānasyāparokṣatvaṃ hi
na karaṇaviśeṣaprayuktaṃ kiṃ tvaparokṣārthā bhinnatvamidaṃ cāparokṣatvaṃ
viṣayāvabhāsakacaitanyarūpajñānaniṣṭhamato na sākṣipratyakṣā vyāptiḥ
arthāparokṣyaṃ ca svavyavahārānukūlacaitanyābhi //
ajñānanivṛti prayojyatvena tannivṛtiprayojakaviśeṣaṇabhāvāyogāt /
tasmātarati śokamātmaviditi śrutasya brahmajñānasya
p. २१७a)
mūlājñānāścaya bhūtasarvopādāna brahmasaṃsarganiyatasya
mūlājñānanivartakatvādaiṃdriyakavṛtayaḥ //
nnatvaṃ svapadamarthaparaṃ tadvyavahārānukulaṃ ca caitanyaṃ nivṛtāvaraṇaṃ
tatadadhiṣṭhānacaitanyameva tathā ghaṭādyarthasya svavyavahārānukūlena
svādhiṣṭhānacaitanyena svagocaravṛtyabhivyaktena tādātmyalakṣaṇābheda sa
tvāt / svavyavahārānukūlacaitanyābhinnatvarūpama'parokṣatvamupapannaṃ
tathā ahaṃkārādiṣu tadadhiṣṭhānabhūtasya kevalasākṣirūpa tatpratyakṣa
jñānasya bāhyaghaṭādiṣu tattadākāravṛyupahitasya'ghaṭādi
pratyakṣajñānarūpasya ghaṭādyadhiṣṭhānacaitanyasya ca tena tena viṣayeṇa
tādātmaḥ satvādaparokṣārthābhinnarūpamaparokṣatvamupapannaṃmiti hi tatra
darśanīyārītiḥ / prayojya tveneti / viṣayacaitanyagatājñānanivṛttau satyāṃ
viṣayasya ghaṭādeḥ svavyavahārānukūlacaitanyābhinnatvarūpamaparokṣatvaṃ
labhyate / viṣayasya tallābhe sati tadjñānasyāparokṣārtho
bhinnatvarūpamaparokṣatvaṃ labhyate / tathā ca viṣayacaitanyagatā
jñānanivṛteḥ pūrvaṃ jñānasyāparokṣatvālābhena siddhāṃtyabhimatasya
jñānagatāparokṣatvasya viṣayacaitanyagatājñānanivṛti
prayojyasyājñānanivṛtiṃ pratiprayojakatvāsaṃbhavādityarthaḥ /
tannivṛtirpratiprayojakatayā nivartaka
p. २१७b)
jñānaviśeṣaṇatvāyogādityakṣarārthaḥ / tasmāditi / yadajñānaṃ yaṃ
puruṣaṃ pratītyādirūpe nirukte virodhaprayojake aparokṣatvasya nivartaka jñāna
viśeṣaṇatvāsaṃbhavādityarthaḥ /
tasmādajñānāśrayacaitanyasaṃsarganiyatatvaṃ nivartakajñānaviśeṣaṇaṃ
vācyamiti saṃbaṃdhaḥ parokṣajñānasyājñānanivartakatva
prasaṃgavāraṇāyeti śeṣaḥ / nanu viṣayasaṃsṛṣṭasya vṛtijñānasya viṣayagato
jñānanivartakatvaṃ kvacidapyakḷptamityāśaṃkya brahmagocaravṛti jñāne
kḷptamityāśayenāha / brahmajñānasyeti / mūlājñānāśraya
bhūtasarvopādāne brahmaṇi saṃsarganiyatasyetyarthaḥ / yadā
brahmagocaravṛtijñānamudeti tadā niyamena brahmasaṃsṛṣṭamevodetvītyatra
hetutvena sarvopādānatvamupātaṃ kāryamātrasya
janmaprabhṛtyupādānabhūtabrahmaṇā sahasaṃsarganiyame sati
brahmagocavṛtijñānasyāpi svanivartyamūlājñānāśrayabhūte brahmaṇi
saṃsarganiyamopyartha siddha iti bhāvaḥ / brahmajñānasyājñānanivartakatve
mānamāha / tarati śokamiti / śokapadamijñānaparammatmapadaṃ pratyagabhinna
brahmaparaṃ śrutasyeti padātpūrvamajñānanivartakatveneti śeṣaḥ //
p. २१८a)
tatadiṃdriya sannikarṣa sāmarthyāttattadviṣayāvachinnacaitanyasaṃsṛṣṭā
evotpadyaṃta iti niyamamupetyājñānāśrayacaitanya saṃsarganiyatatvaṃ
nivartakajñānaviśeṣaṇaṃ vācyaṃ / tathā ca padajñānaṃ yaṃ
puruṣaṃ pratiyadviṣayābarakaṃ tattadītadviṣaya
tadajñānāśrayacaitanyasaṃsarganiyatātmalābhajñānanivartyamiti
jñānājñānayorvirodhaprayojakaṃ nirūpitaṃ bhavati / na caivaṃ sati
nāḍīhṛdayasvarūpagocaraśābdajñānasyāpyajñānanivartakatva
prasaṃgaḥ //
parokṣavṛtīnāṃ viṣayacaitanyasaṃsargābhāvādaiṃdriyakavṛtīnāṃ
tatsaṃsarge ko hetustatrāha / tatadriṃdriyasānnikarṣasāmarthyāditi /
anenaparokṣavṛtīnāmajñānāśrayaviṣayacaitanyasaṃsarganiyatatva
rūpaviśeṣaṇābhāvādyadajñānaṃ yaṃ pratītyādyaṃśa satvepi na tatrāti
prasaṃga iti sūcitaṃ / paryavasitaṃ prayojakaṃ darśayati / tathā ceti /
uktaviśeṣaṇe satītyarthaḥ / ghaṭāvachinnacaitanye tadāvarakājñānāni bahūni
saṃti / teṣāṃ madhye kānicidradevadataṃprati tadāvarakāṇikāni
ciccayajñadatāddikaṃ pratitadāvarakāṇi evaṃ prativiṣayaṃ puruṣabhedenāneko
jñānanisaṃti / tathā ca viṣayāvarakājñānānāṃ
p. २१७b)
madhye yadajñānaṃ yaṃ puruṣaṃ devadataṃ prati yadviṣayāvarakaṃ yasya
viṣayasya ghaṭasyāvarakaṃ tadajñānaṃ tadīpena devadatīyena tadviṣayeṇa
tadvaṭaviṣayakeṇa tadajñānāśrayacaitanyasaṃsarganiyatātmalābhajñānena
nivartyamityarthaḥ / tadajñāneti yaddecadataṃ
pratighaṭāvarakājñānamabhidhīyate / tadajñānāśrayacaitanyaṃ
ghaṭāvachinnacaitanyaṃ / tatra yaḥ saṃsargaḥ tanniyataḥ tadvyāpya ātmalābho
yasya ghaṭagocaravṛtijñānasya tadjñānaṃ tadajñānāśrayacaitanya
saṃsarganiyatātmalābhaṃ / tacca tadjñānaṃ ceti vigrahaḥ ātmalābhaḥ utpatiḥ
niyamaśca yadā yadā ghaṭagocaravṛtijñānasya ghaṭeṃdriya
sannikarṣajanyasyātmalābhastadā tadā ghaṭāvachinnacaitanye tasya
ghaṭagocaravṛtijñānasya saṃsarga ityevamātmakaḥ taduktaṃ
prāgaiṃdriyakavṛtayastatadviṣayāvachinnacaitanyasaṃsṛṣṭā evotpadyaṃta iti
niyamamupetyeti / atra yadā yadā aiṃdriyakavṛtīnāṃ mutpatistadā tadā
viṣayacaitanye tāsāṃ saṃsarga iti hi niyamaḥ spaṣṭaṃ bhāsate / evaṃ
viṣayāṃtareṣu puruṣāṃtareṣvajñānāṃtareṣu ca idaṃ prayojakaṃ
viśiṣyaviśiṣya yojanīyaṃ / nanu parokṣavṛtīnāṃ
viṣayacaitanyasaṃsargābhāvenokta prayojakānākrāṃtatvādajñānanivartakatva
prasaṃgo nāstītyuktamayuktaṃ / kadācit parokṣavṛterapi viṣayasaṃsarga sa tvāt /
tathā hi / hṛdayapuṃḍarīke nāḍyaḥ saṃtīti
p. २१९a)
vākyājāyamānāyāvṛteḥ / kadācidaṃtaḥkaraṇe hṛdayapuṃḍarīkasthe
nāḍīhṛdayānyataravastvavachedena janane sati
tasyāvṛtastadanyataravastvavachinnacaitanye saṃsargasatvā tadāvaraṇanivartakatva
pra //
tasya kadācidarthasaṃpannanāḍīhṛdayānyataravastasaṃsarga saṃbhavepi
viṣayasaṃsargaṃ vināpi śābdajñānasaṃbhavena
tatsaṃsarganiyatātmalābhatvālābhāt / tasmādajñāna
jñānavirodhanirvāhāyavṛtinirgamo vaktavya iti / anye tu
viṣayagatājñānasya lāghavāt / samānādhikaraṇajñānanivartyatva
siddhau vṛtinirgamaḥ phalatītyāhuḥ / apare tu bāhyaprakāśasya
bāhyatamo nivartakatvaṃ sāmānādhikaraṇye satyeva dṛṣṭamiti
dṛṣṭānurodhāt / vṛtinirgamaḥ siddhyatītyāhuḥ /
saṃgaḥ na ceṣṭāpatistadā tadanyataravastaninnijñāsānudayaprasaṃgāditi
śaṃkāniyatapadena nirastetyāha / na caivaṃ satīti virodhaprayojakasya
niyatagarbhatve sati śābdajñānasyāpyajñānanivartakatvaprasaṃgo na ceti
saṃbaṃdhaḥ / yadā yadā hṛdayādi
p. २१९b)
gocaraśābdavṛtirudayastadā tadā
tasyāvṛterhṛdayādyanyataravastvavachinnacaitanye saṃsarga iti niyamo nāstīti
hetumāha / tasyeti / tādṛśaśābdajñānasyetyarthaḥ / aiṃdriyakavṛtīnāṃ hi
tatadiṃdriyagolakāvachinnāṃtaḥkaraṇapradeśeṣūtpati niyamassaṃbhāvyate /
iṃdriyanirapekṣavṛtīnāṃ tvaṃ taṣkaraṇe jāyamānānāṃ pradeśaniyame
kāraṇābhāvāddhṛdayādigocaraśābdavṛtiḥ
kadāciddaivayogāddhṛdayādyavachedenāṃtaṣkaraṇe jāyate kadācitu hṛdayādi
pradeśaṃ vihāya pradeśāṃtarāvachedena sā tatra jāyata iti niruktaniyamo
nāstītyarthaḥ / atra tasyeti ṣaṣṭyāḥ saptamyāpaṃcamyā ca saṃbaṃdhaḥ /
tasmāditi vṛtijñānasyājñānāśrayaviṣayacaitanya saṃsargaṃ vinā
tannivartakatvāsaṃbhavādityarthaḥ / evaṃ
jñānājñānayorvirodhaprayojakanirvāhakatvena vṛtinirgamanaṃ
prasādhyatetraiva hetvaṃtarāṇi matabhedenāha / anye tvityādinā / lāghavāditi
viṣayagatājñānasyānvayavyatirekābhyāṃ jñānanivartyatvagrahadaśāyāṃ
lāghavāt samānādhikaraṇajñānanivartyatvaṃ gṛhyatena tu
vyadhikaraṇajñānanivartyatvamityarthaḥ / etaduktaṃ bhavati / ajñānasya
viṣayacaitanyagatatvātannivṛtilakṣaṇaṃ jñānakāryamapi tadgatameva tathā
cājñānanivṛtirūpakāryasya
p. २२०a)
svakāraṇabhūtajñānena saheṃdriya sannikarṣa sāmarthyāt /
sāmānādhikaraṇya lakṣaṇasaṃbaṃdha saṃbhaveta tyāgāyogāt /
kāryakāraṇayossāmānādhikaraṇyasyautsargikāditi / bāhyatama iti /
aṃdhakāretyarthaḥ / satyeveti / anyatra vidyamānādālokādanyatratamonāśo na
dṛṣṭa ityevakārārthaḥ / ajñānasyāpi viṣayāvarakatvaina
bāhyatamassadṛśatvāddhṛtirūpasya vṛtyārūḍhe cetanyarūpasya vā
prakāśasyāvaraṇanivartakatvenāloka sadṛśa tvāt
jñānājñānayorapyaṃdhakārālokayoriva sāmānādhikaraṇayoreva
nivartyanivartaka bhāvaḥ / kalpyate tacca
sāmānādhikāṇyamajñānāśrayaviṣayacaitanye vṛtijñānasya
saṃsargarūpaṃ sa ca saṃsargo vṛtinirgamādhīna iti bhāvaḥ /
kecitvāvaraṇābhibhavārthaṃ vṛtinirgamānapekṣāyāmapi
ciduparāgārthaṃ / pramātṛcaitanyasya
viṣayaprakāśabrahmacaitanyābhedābhivyaktyarthaṃ vā
tadapekṣetyāhuḥ / atha kiṃ pramāṇako yaṃ jīvabrahmaṇorabhedaḥ / yo
vṛtyābhivyajyeta vedāṃta pramāṇaka iti ghaṃṭā ghoṣaḥ / sarvepi
vedāṃtā upakramopasaṃhāraikarūpyādi tātparya
liṃgairvimṛśyamānāḥ / pratyaminne
p. २२०b)
brahmaṇya dvitīye samanvayaṃti / yathā cāyamarthastathā śāstrāthā
samanvayādhyāye prapaṃcitaṃ visturabhayānneha pradarśyate //
iti śrīśāstrasiddhāṃtaleśasaṃgrahe apyaidīkṣitaviracite prathamaḥ
parichedaḥ //
śubhaṃmastuḥ //
evaṃ viṣayacaitanyagatājñānanivṛtiranirgatavṛtyāpi saṃbhavatyato
vṛtinirgamanābhyupagamo vyarthadatyākṣepe tannirgamaṃ vinā tannivṛtirna
saṃbhavatīti tadabhyupagamassaphala iti / samādhānaṃ darśitamidānīṃ
viṣayacaitanyagatājñānanivṛtyarthaṃ vṛtinirgamanaṃ nāpekṣitamiti
pūrvapakṣyuktamaṃgīkṛtyāpi vṛtinirgamanaṃ sādhayati / kecitviti / idaṃ ca
prakāradvayaṃ prāgeva prapaṃcitumiti neha prapaṃcyata iti bodhyaṃ /
pramātracaitanyaśabdita jīvasya brahmābhede nāsti pramāṇāmiti śaṃkate /
atheti / ayamabhedaḥ kiṃ vedāṃtapramāṇakaḥ kim vā tadanyapramāṇakastatra
na tāvadādyaḥ kalpaḥ saṃbhavati vedāṃtānāmupāsanādiparatvapratīterna
dvitīyaḥ jīvabrahmābhaidasyaupaniṣadatva śrutivirodhāditi bhāvaḥ / tatrādyaṃ
kalpaṃ parigṛhyasamādhate / vedāṃteti / teṣāmupāsanādi /
p. २२१a)
paratvaṃ dūṣayati / sarvepīti / vedāṃtānāṃ kva tātparyamiti vimṛśyamāne
sarvepi vedāṃtā advaye jīvābhinne brahmaṇi samanvayaṃti samanvayaṃ
tātparyaṃ labhaṃte / tātparyajñāpakāni liṃgāni kathayati / upakrameti
ādipadamabhyāsādisaṃgrahārthaṃ ke te vedāṃtāḥ / kathaṃ vā
teṣūktaliṃgānāṃ satvaṃ ko vā tairliṃgaistātparyāvagama prakāra
ityākākṣāyāmāha / yathā ceti / sarveṣāṃ vedāṃtānāmayameva
paramatātparyaviṣayībhūtorthaḥ / na tūpāsanādiriti prapaṃcita ityarthaḥ / atrāpi
kuto na prapaṃcate tatrāha / vistareti / graṃthavistārabhayādityarthaḥ /
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakāvārya
śrīmatsvayaṃprakāśakānaṃdasarasvatī caraṇārabiṃdasaṃlagnarajo bhūtasya
acyutakṛṣṇānaṃdatīrthasya kṛtau
śāstrasiddhāṃtaleśasaṃgrahavyākhyāyāṃ
śrībālamukuṃdānaṃdatīrthapādapūjyaśiṣyaśrīviśvanāthatīrthasya
pustakoddhāraṇaḥ prathamaḥ parichedassamāptaḥ //
oṃ śrīgaṇeśāya namaḥ //
atha kathamadvitīye brahmaṇī vedāṃtāṃnāṃ samanvayaḥ / pratyakṣādi
virodhāditi cenna / āraṃbhaṇādhikaraṇodāhṛta śruti yuktibhiḥ /
pratyakṣādhigamyasya prapaṃcasya brahmavivartarūpatayā mithyā
tvāvagamāt / nanu na śrutiyuktibhiḥ prapaṃcasya mithyātvaṃ
pratyāyayituṃ śakyate / ghaṭaḥ sannityādi ghaṭādi satvagrāhi
pratyakṣādi virodhāt / atrārūstatvaśuddhikārāḥ / na pratyakṣaṃ
ghaṭapaṭādi tatsatvaṃ vā gṛhṇāti / kiṃ tvadhiṣṭhānatvena
ghaṭādyanugataṃ sanmātraṃ tathā ca pratyakṣamapi
sadrūpabrahmādvaita siddhānukūlameva
oṃ śrīmahāgaṇapataye namaḥ //
oṃ yo me viśveśvara kṣetraṃ viśveśvara samo guruḥ samadhyāste svayaṃ
jyotirvāṇī saṃjño bhajāmitaṃ / svayaṃ prakāśa sarasvatī saṃjña ityarthaḥ /
ācāryacaraṇadvaṃdvasmṛtirlekhakarūpiṇaṃ māṃ kṛtvā kurute vyākhyāṃ
nāhamatra prabhuryataḥ / atra vyākhyāne prabhuḥ samartha ityarthaḥ /
prathamaparichede brahmalakṣaṇavicārāvasarestakṣaṇasya matabhedena jñeya
brahmaniṣṭhatvanirūpaṇena
p. १a)
īśvararūupabrahmaniṣṭhatvanirūpaṇena ca tatpadalakṣyārtha vācyārthau
nirūpitau tathā tadanaṃtaraṃ jīva tatsākṣiṇornirūpaṇena tvaṃ
padavācyārthalakṣyārthau nirūpitau tathā cārthādvākyārtharūpābhedopi
nirūpito bhavati / vākyārthasya tatvaṃ padalakṣyārthānatirekāt / tathā ca
jīvābhinne nirviśeṣe brahmaṇi vedāṃtasamanvayarūpaḥ prathamādhyāyārthaḥ
/ tātparyataḥ pūrvaparichede nirūpito bhavati / idānīṃ
dvitīyādhyāyārtharūpaṃ vedāṃta samanvayasya mānāṃtarāvirodhaṃ
nirūpayituṃ parichedāṃtaramārabhate / atha kathamiti / samanvayastātparyaṃ /
pratyakṣeti / brahmāpekṣayā dvitīyasya prapaṃcasya
pratyakṣasiddhatvādadvitīyatvaṃ tasya bādhitaṃ tathā ca bādhiterthe kathaṃ
śrutestātparthamaprāmāṇyaprasaṃgāditi bhāvaḥ / prapaṃcasya raju sarpādivat
brahmaṇi kalpitatvādvāstavamadvitīyatvamavādhitamiti samādhate / neti /
śruti yuktibhiriti / etāḥ śruti yuktayo
vivartalakṣanirūpaṇāvasare'smābhirdarśitā iti nātra padarśyaṃte /
pratyakṣavirodhe śrutiyuktīnāmeva bādho nyāyaya iti manyamāna ākṣipati nanu
neti 'ghaṭaḥ saṃnnityādinā ghaṭādi satvagrāhi pratyakṣeṇa
p. १b)
sahaprapaṃcamithyātva pratyāyaka śruti yuktīnāṃ virodhatvādityarthaḥ /
śrutyādibhirgamyamithyātva viruddhaṃ satvaṃ pratyakṣagrāhyameva na bhavati /
atastadvirodhaśaṃkaiva nirālaṃbaneti paṃcabhirmataiḥ / pratipādayati /
atrāhurityādinā / pratyakṣaṃ ghaṭādi na gṛhṇāti ghaṭādeḥ satvaṃ vā na
gṛhṇāti cetarhi nirviṣayaṃ tatprasajyeteti śaṃkate / kiṃ tviti / uttaraṃ /
adhiṣṭhāneti / sanmātramiti / sadrūpabrahmaiva pratyakṣaprameyamityarthaḥ /
evaṃ sthitena kevalaṃ pratyakṣaṃ virodhā bhāvaḥ / kiṃ tu lābhopyastītyāha /
tathā ceti //
tathā sati satsadityeva pratyakṣaṃ syānna tu ghaṭaḥ sannityādi
pratyakṣamiṃdriyānvayavyatirekānuvidhāyīti cenna / yathā
bhrameṣvidamaṃśasyādhiṣṭhānasya pratyakṣeṇa grahaṇaṃ /
iṃdriyānvaya vyatirekayostatraivopakṣayaḥ rajatāṃśasyāropitasya
bhrāṃtyāpratibhāsastathā sarvatra sanmātrasya pratyakṣeṇa gṛhaṇaṃ /
tatraiveṃdriya vyāpāraḥ ghaṭādibhedavastu pratibhāso
bhrāṃtyetyupagamāt / na tu tadvadiha bādhādarśanāt tathā bhyupagama
eva
p. २a)
nirmūla iti cenna bādhā darśanepi deśakālavyavahita vastavat
ghaṭādibhedavastunaḥ pratyakṣāyogyatvasyaiva tatra mūlatvāt / tathāhi /
iṃdriyavyāpārānaṃtaraṃ pratīyamānī ghaṭādiḥ sarvato bhinna eva
pratīyate / tadā tatra ghaṭādibhede saṃśaya viparyā darśanāt / yatrāpi
sthāṇvādai puruṣatvādi saṃśayastatrāpi tadvyatiriktebhyo
bhedo'saṃdigdhāviparyastatvātprakāśata eva //
ghaṭādriyakatvavādī śaṃkate / tathā satīti / tasya sanmātraviṣayakatve
satītyarthaḥ / iṃdriyeti / na ca sanmātra pratyakṣa eva
iṃdriyānvayādyanuvidhānopapate / pratyakṣasya ghaṭādi viṣayakatvābhāve
taidanavidhānaṃ na syāditye tadabhiprāyakaṃ viśeṣaiṇamayuktamiti vācyaṃ /
svaprakāśasya sanmātrasya prakāśanāya iṃdriyāpekṣānupapateriti bhāvaḥ /
atrākṣeptā kiṃ siddhāṃtyeka deśī kiṃ vā bhedavādī ādye tatsaṃmata
dṛṣṭaṃti na sanmātrasya pratyakṣaprameyatvamāha / yatheti / tatraiveti /
adhiṣṭhānagrahaṇa evetyarthaḥ / bhrāṃtyeti sākṣirūpayetyarthaḥ / sanmātrasyeti
/ tasya svaprakāśatvepyāvṛtatvādāvaraṇanivartakavṛtyutpataye iṃdriyāpekṣiti
bhāvaḥ / ghaṭādīti / ghaṭādestadbhedarūpasya ca vastunaḥ pratibhāsau
bhrāṃtyā aiṃdriyakavṛtyabhivyakta
sanmātrarūpasākṣicaitanyalakṣaṇayetyabhyupagamādityarthaḥ / etena satsadityeva
pratyakṣaṃ syādityākṣeptā
p. २b)
bheda vācapi nirastaḥ / siddhāṃtinā ghaṭādau tatsatve ca pratyakṣasya
prāmāṇyānaṃgīkārepi ghaṭādeḥ / pratyakṣajñāne
sākṣirūpebhānāṃgīkārāt / bhedavādīśaṃkate / nanviti
śuktirajatāderbādhadarśanādyuktaṃ tasya bhrāṃtyāpratibhāsāṃgīkaraṇaṃ /
tathā ghaṭādi dvaitasya bādhādarśanā tasya
bhrāṃtimātrasiddhatvamanupapannamityarthaḥ / kiṃ śrauta bādhādarśanaṃ
vivakṣitaṃ kiṃ vā pratyakṣabādhādarśanaṃ yauklikabādhādarśanaṃ vā
ādyamasiddhaṃ / dṛśyamātrasya brahmaṇi neha nānāstītyādi
śrutyābādhadarśanādityāśayenāha / neti dvitīyamaṃgīkaroti /
bādhādarśanepīti / tṛtīyamasidhyādūṣayati / deśakāleti / ghaṭādīti /
ghaṭādestaddharmikabhedarūpasya ca vastuna ityarthaḥ / pratyakṣāyogyatvameva
darśayituṃ prathamaṃ saṃmatamarthaṃ darśayati / iṃdriyeti / tatreti /
padavyākhyā ghaṭādibheda iti ghaṭādi dharmibheda ityarthaḥ / sarvatobhinna eva
pratīyata ityayuktaṃ / iṃdriya sannikṛṣṭe sthāṇvādau kvacityuruṣīdi
pratiyogikabhedasyāpratīteḥ / pratītau vā saṃśayābhāvāpaterata āha / yatrāpīti
//
bhedasya ca pratiyogi sahopalaṃbhaniyamavato na pratyakṣeṇa grahaṇaṃ
saṃbhavati / deśakālavyavadhānenāsannikṛṣṭānāmapi pratiyogināṃ
saṃbhavāt / bhedajñānaṃ pratiyogyaṃśe saṃskārāpekṣaṇāt
smṛtirūpamastu
p. ३a)
pratyabhijñānamivatatāṃ(śa iti cenna / tathāpi bhe)dagata pratiyogi
vaiśiṣṭyāṃśe tadabhāvāt / na ca kanakā ca lobhedapratiyogīvastutvāditi
bhedaprativaiśiṣṭyagocarānumityā tatsaṃskārasaṃbhavaḥ /
bhedajñānaṃ vinā'numityabhāvenātmāśrayāpateḥ / pakṣasādhya
hetupakṣatādyabhedabhrame sati siddha sādhanādinānumānā pravṛtyā
tadabhedajñānavighaṭanīyaspatedbhedajñānasyāpekṣitvāt / astu tarhi
bhedāṃśa iva pratiyogi vaiśiṣṭyāṃśepi pratyakṣatvamiti cenna
pratiyogino'pratyakṣatve tadvaiśiṣṭya pratyakṣāyogāt / saṃbaṃdhi dvaya
pratyakṣaṃ vinā saṃbaṃdha pratyakṣaṃ vinā saṃbaṃdha pratyakṣā
saṃbhavāt / tasmāt pratyakṣāyogyasya pratiyogino bhrāṃtirūpa eva
pratibhāsa iti tadekaviti vedyatva niyatasya bhedasya bhedaikaviti
vedyatvaniyamaghaṭādeśca bhramaikaviṣayatvātpratyakṣaṃ
nirviśeṣasanmātragrāhyadvaita siddhyanukūlamiti //
tataḥ kiṃ tatrāha / bhedasya ceti / pratiyogi sahopālaṃbhaniyamavata
p. ३b)
iti / sasaṃbaṃdhika padārthapratyakṣe yāvat saṃbaṃdhiviviṣayakatvasya yāvat
saṃbaṃdhi pratyakṣajanyatāyāśca saṃyogādi pratyakṣe kḷptatvādbheda
patyakṣepi yāvat pratiyogiviṣakatvaṃ yāvat pratiyogipratyakṣajanyatvaṃ ca
vācyaṃ bhedapratyakṣasyāpi sasaṃbaṃdhika padārthapratyakṣatvā tathā ca
yāvaṃtaḥ pratiyoginastāvatāṃ pratiyogināṃ pratyakṣāsaṃbhavena kḷpta
sāmagryabhāvānrabhedaḥ pratyakṣapramāyogya iti tasya bhrāṃtimātra
siddhatvaṃ yuktaṃ / siddhāṃte tu bhedapratyakṣasya
nityasākṣirūpatvānnākāraṇāpekṣetibhāvaḥ / sahopalaṃbhati yamamātrasya
bhedasatyatvamate kathaṃciduddhāraṃ śaṃkate / bhedajñānamiti /
saṃskārāpekṣaṇāditi / tajjanyatva saṃbhavādityarthaḥ / bhedajñāne hi
pratiyogināṃ pratiyogitāvachedakarūpeṇaivabhānaṃparairupeyate tena rūpeṇa
sakalapratiyogigocarapūrvānubhavāsaṃbhavena
saṃskārābhāvādasaṃnikṛṣṭapratiyogyaṃśe smṛtirūpatvamapi na saṃbhavati /
tadabhyupagamyāpyāha siddhāṃtī / na tathāpīti / kanakācalādipadārthānāṃ
sannikṛṣṭaghaṭaniṣṭabhedapratiyāgitvena pūrvamananubhūtatvāditibhāvaḥ /
vaiśiṣṭyāṃśe pūrvānubhavaṃ śaṃkate / kanakācala iti /
evamitarapadārtheṣvapyanumānaṃ draṣṭavyamitibhāvaḥ / ātmāśrayāpateriti /
bhedajñānasya bhedajñānādhīnatvena na kiṃcidbhedajñānaṃ
sidhyeditibhāvaḥ / apravṛtyeti / tathā ca pakṣādyabhedajñānasyanumiti
p. ४a)
pratibaṃdhakatayā tadvighaṭakaṃ pakṣādibhedajñānamāvaśyakamitibhāvaḥ /
tarhīti / pratiyogi vaiśiṣṭyāṃśajñānasya smṛtirūpatvāsaṃbhave satītyarthaḥ /
tadeketi tatpadaṃ pratiyogi paraṃ niyamena pratiyogi jñānaviṣayasyetyarthaḥ /
vitipadaṃ pratyakṣaparaṃ bhedapadajanyabhedajñānasya
pratiyogiviṣayatvādarśanāditi bodhyaṃ / bhramaikaviṣayatvāditi /
adhiṣṭhānasyāpi bhramaviṣayatvātkalpitatvaprasaṃgavāraṇāya
ekapadamadhiṣṭhānasya ca samyagdarśanaṃ pratyapi viṣayatvāt /
bhrāṃtyaikaviṣayatvamasidaṃ / tathā ca pratyakṣaṃ sadvastunyeva pramāṇaṃ
sacchrutyanukūlamityarthaḥ //
nyāyasudhākṛtastvāhuḥ / ghaṭādairaiṃdriyakatvepi san ghaṭa
ityādiradhiṣṭhāna satvānuvedha iti na virodhaḥ / evaṃ nīlo ghaṭa
ityādiradhiṣṭhānanailyādyanubhavedhaḥ / kiṃ na syāditi cenna / śrutyā
sadrūpasya vastuno jagadupādānatvamuktamavirodhāt / sarva saṃmatamiti
tadanuvedhenaiva san ghaṭa ityādi pratibhāsopapatau ghaṭādāvapi sattā
kalpane gauravaṃ / tasya rūpādi hīnatvānnailyādikaṃ ghaṭādāveva
kalpanīyamiti vaiṣamyāditi saṃkṣepa śārīrakācāryāstvāhuḥ /
pratyakṣasya ghaṭādi
p. ४b)
satvagrāhitvepi parāgviṣayasya pratyakṣādeḥ
tatvāvedakatvalakṣaṇaprāmāṇyābhāvānna tadvirodhenādvaita
śrutyādi bādhaśaṃkā akṣāta bodhakaṃ hi pramāṇaṃ na ca
pratyakṣādi viṣayasya ghaṭādirajñātatvamasti jaḍe
āvaraṇakṛtyābhāvenājñānaviṣayatvānupagamāt / svaprakāśatayā
prasaktaprakāśaṃ brahmaivājñānaviṣaya iti tadbodhakameva
tatvāvedakaṃ pramāṇaṃ tadeva pramiti viṣayaḥ //
astu vā ghaṭādeścākṣuṣatvādyanubhavānurodhena cakṣurādi gamyatvaṃ /
tathāpi prapaṃcamithyātvasādhaka śrutiyuktīnāṃ na pratyakṣavirodhaḥ /
pratyakṣasyāpi ghaṭādau pṛthak satvagrāhitvābhāvādityāha /
nyāyasudhākṛtastvāhuriti / san ghaṭa ityādirghaṭādeḥ satyapratibhāsodhiṣṭhāṃ
na satvāsaṃbaṃdhaviṣayaka eva ato na virodha na ityarthaḥ / ghaṭādau
pratīyamānasatvasyādhiṣṭhānagatatvasvīkāreti prasaṃgaṃ śaṃkate / evamiti /
nīlo ghaṭa ityādirghaṭādau nailyapratibhāsopyadhiṣṭhāna
nailyasaṃbaṃdhagocaraḥ / kiṃ na syādityarthaḥ / tathā ca brahmarūpavat
syāditibhāvaḥ / nailyādaiḥ satāṃ vaiṣamyeṇa pariharati neti / śrutyeti /
sadevetyādi śrutyetyarthaḥ / sarvasaṃmatamiti / sarvaireva svīkartavyamityarthaḥ /
na tu yathā śrutaṃ vaiśeṣikādibhiranaṃgīkārādavirodhāditi
p. ५a)
rajvādeḥ sarpādyupādānatvavatkūṭastha
brahmaṇopyupādānatvāvirodhādityarthaḥ / tadanviti / tatpadaṃ adhiṣṭhāna
satāparaṃ / tasyeti / jagadadhiṣṭhāna bhūtabrahmaṇa ityarthaḥ / ghaṭādāveveti /
na brahmaṇi tatkalpayituṃ śakyaṃ śrutivirodhāditibhāvaḥ / pratyakṣasya
ghaṭādau pṛthaksatva grāhitvepi tasya pramāṇābhāsatvānna tena
śruterbādhaśaṃkāśa ityāha / saṃkṣepaśīrīrakācāryāstviti /
parāgaviṣayasyeti / jaḍamātraviṣayakasyetyarthaḥ / tatveti / anadhigatatve
satyabādhitaṃ tatvaṃ tadā vedakaṃ tadbodhakaṃ pramāṇalakṣaṇamiti
bahuvādisaṃmataṃ / tacca pratyakṣasya nāstīti pramāṇābhāsarūpaṃ
pratyakṣamitibhāvaḥ / ghaṭāderiti / tasyābādhitatve satyapi ajñātatvaṃ
nāstityabhiprāyaḥ / anyathā tadabhāvādapi pratyakṣaghaṭādekṣasya
pramāṇābhāsatvapratipādana saṃbhave ajñātatvābhāvamātra
pratipādanāyogādato bādhitā cāsaṃbhavamupetya tasyābhāsatva
pratipādanamiha vivakṣitamiti bodhyaṃ kṛtyaṃ kāryaṃ phalamiti yāvat //
ata eva śrutirapyātmāvāre draṣṭavya ityātmana eva prameyatvamiti
nipachati / na hi draṣṭavya ityanena darśanaṃ vidhīyate /
pramāṇaparataṃtrasya tasya vidhyagocaratvāt / kiṃ tvātmādarśanāhaṃ
iti ajñātatvādātmana eva prameyatvamucitaṃ nānyasyeti
p. ५b)
niyamyata iti kecit tu ghaṭādi satvagrāhiṇaḥ pratyakṣasya prāmāṇye
brahmapramāṇā'nyūnatāvagamepi tadgrāhyaṃ satvamanugatapratyayāt
satā jātirūpaṃ vā ihedānīṃ ghaṭostīti
deśakālasaṃbaṃdhapratītestattaddeśakālasaṃbaṃdharūpaṃ cā nāsti
ghaṭa iti svarūpaniṣedha pratītirghaṭādi svarūpaṃ vā paryavasyati / tacca
mithyātvaina na virudhyate / na hi mithyātvavādināpi ghaṭādeḥ svarūpaṃ
vā tasya deśakālasaṃbaṃdho vā tatra jātyādikaṃ vā nābhyupagamyate
/ kiṃ tu teṣāmabādhyatvaṃ na cābādhyatvameva satyatvaṃ
pratyakṣagrāhyamastviti vācyaṃ kālatrayepi nāsya bādha iti vartamāna
mātra grāhiṇāpratyakṣeṇa gṛhītumaśakyatvādityāhuḥ /
svaprakāśātmana eva prameyatve śrutimapi pramāṇayati / ata eveti /
ajñātatvādevetyarthaḥ / nanu draṣṭavya iti śrutirātmadarśanaṃ vidhatte netyāha
/ nahīti / agocaratvāditi / puruṣayatnasādhyakriyāyā eva vidhiyogyatvāditibhāvaḥ
/ vidhipratyayasya gatiṃ pṛchati / kiṃ tviti / arhārthastavyapratyaya ityāha / ātmeti /
pratyakṣaviṣaya jaḍasyājñātatvamupetya jaḍabodhaka pratyakṣasya
śrutitulyapramāṇatva svīkārepi pratyakṣagrāhyaghaṭādi satvasya
mithyātvāviruddha
p. ६a)
tvā ca mithyātvabodhaka śrutyādīnāṃ pratyakṣavirodhaśaṃketyāha / kecitviti /
pratyakṣagrāhyaṃ satvaṃ satā jātirūpaṃ vā tataddeśakālasaṃbaṃdharūpaṃ
vā ghaṭādi svarūpaṃ vā paryavasyatīti saṃbaṃdhaḥ / jātirūpatvemānamāha /
anugateti / san ghaṭaḥ san pada ityādirūpādityarthaḥ / dvitīye mānamāha / iheti /
ihedānīṃ ghaṭa iti pratītirghaṭe pretīyamānadeśakālasaṃbaṃdhameva
sattārūpatayā viṣayī karotīti bhāvaḥ / tṛtīye mānamāha / nāsti ghaṭa itīti /
ghaṭo nāstīti ghaṭāstitā niṣedhatvena rūpeṇa
ghaṭasvarūpaniṣedhasyaivānubhavāt ghaṭāstitvaṃ ghaṭasvarūpaṃ
paryavasyatītyarthaḥ / tataḥ kiṃ tatrāha / tacceti nahīti / tuchavilakṣaṇaprapaṃca
svarūpāṃgīkārāditibhāvaḥ / ghaṭādeḥ svarūpaṃ vā nābhyupagamyata iti
nahīti saṃbaṃdhaḥ / tathā tasya deśakālasaṃbaṃdho vā nābhyupagamyata iti
nahīti saṃbaṃdhaḥ / tatra jātyādikaṃ vā nābhyupagamyata iti nahīti
saṃbaṃdhaḥ / etatsarvaṃ jaganmithyātvavādinābhyupagamyata eva
virodhābhāvāditibhāvaḥ / tarhi kīdṛśaṃ satvaṃ
mithyātvavirodhiyatvatvayānābhyupeyate jagatīti pṛchati / kiṃ tviti / uttaraṃ
teṣāmiti / ghaṭādīnāmityarthaḥ / kiṃ tu teṣāmubādhyatvaṃ vā bhyupagamyata
iti saṃbaṃdhaḥ mithyātvasya bādhyarūpatvā
tadviruddhasatvamabādhyarūpameva cetarhīdameva satyapratyakṣaviṣayostu tathā
ca pratyakṣavirodhaśaṃkāsyādevetyāśayavatīṃ śaṃkāmudbhāvyanirācaṣṭe
/ na cetyādinā / nāsyeti jagata ityarthaḥ //
p. ६b)
anye tu abādhyatvarūpasatyatvasya pratyakṣagrāhyatvepi prāṇā vai satyaṃ
teṣāṃ eṣa satyamiti śrutyāpradhānabhūtaprāṇagrahaṇopalakṣitasya
kṛtsna prapaṃcasya brahmaṇaśca satyatvotkarṣāpakarṣapratīteḥ / satyatve
cābādhyatvarūpe sarvadaivābādhyatvaṃ
kiṃcitkālamabādhyatvamityevaṃ vidhotkarṣāpakarṣaṃ vinā
rājarājomanmathamanmatha
ityādiśabdatātparyagocaraniyaṃtṛtvasaudaryādīnāmivabhūyo
viṣayatvālpaviṣayatvādirūpotkarṣāpakarṣāsaṃbhavāt
abādhyatvarūpameva satvaṃ pratyakṣaviṣaya ityupetyāpi
pratyakṣavirodhābhāvamāha / anye tviti / abādhyatvarūpasatvasya
pratyakṣagrāhyatvepi na mithyātva śrutivirodha iti saṃbaṃdhaḥ / kālatrayā
bādhyatvarūpaṃ satvaṃ mithyātvavirodhi tacca brahmaṇa eva prapaṃcasya tu
yāvatatvajñānamabādhyatvarūpaṃ satvametacca na mithyātvavirodhīti na
pratyakṣavirodha iti vaktuṃ prapaṃca brahmaṇoḥ / satva vailakṣaṇye
pramāṇaṃmāha / prāṇā iti prāṇagrahaṇaṃ kṛtsnaprapaṃcopalakṣaṇārthaṃ
eṣaḥ paramātmā teṣāṃ satyaṃtānana pakṣyasatya ityarthaḥ / tathā ca śrutau
prapaṃcasya satyatvaṃ nikṛṣṭaṃ brahmaṇaḥ satyatvamutkṛṣṭamityuktaṃ bhavati /
tatra prāṇapadena prapaṃcopalakṣaṇe niyāmakamāha / pradhānabhūtati
sūtrātmarūpasya prāṇasya jagadvidhārakatvātprādhānyaṃ draṣṭavyaṃ / na
copalakṣaṇamonānnāvaḥ śaṃkanīyaḥ /
p. ७a)
brahmasvarūpapratipādanapare vākye prapaṃcaika deśabhūtaprāṇagrahaṇe
prayojanābhātkṛtsnopalakṣaṇe tu satyatvena prasiddhaprapaṃcādhiṣṭhānatayā
brahmaiva paramārtha satyaṃ na tu prapaṃcastasya śrutibādhitvena paramārtha
satyatvāyogāditi brahmapramiti rūpaprayojanasatvāditibhāvaḥ / kiṃ tatrāha /
satyatve ceti / rājeti rājatvaṃ pālakatvarūpaṃ niyaṃtṛtvaṃ tacca
pālyadeśasāpekṣyaṃ tathā ca viṣṇuśarmā rājarāja iti prayoge viṣṇuśarmaṇa
itararājāpekṣayā utkarṣaḥ pratīyata itireṣāṃ ca vikarṣaḥ tauca pālanasya
bhūyo deśaviṣayakatvālpadeśaviṣakatvarūpau
manmathastāvannārāyaṇaputraḥ suṃdara iti prasiddhiḥ / purāṇeṣu tathā cāti
suṃdaroyamiti tātpartheṇamanmathamanmatha śrīrāma iti prayogo dṛśyate / tatra
sauṃdaryaṃ nāma utkṛṣṭarūpādimatvamati sauṃdaryayaṃ /
tatopyutkṛṣṭarūpādimatvamiti bodhyaṃ / asaṃbhavāditi / niyaṃtṛtva
sauṃdaryādi vilakṣaṇe bādhābhāvarūpepatve bhūyo
viṣayatvālpaviṣayatvarūpotkarṣāpakarṣayorjātiviśeṣarūpayoścā-
saṃbhavādityarthaḥ / nanva bādhitatvarūpepi satve prakārāṃtareṇotkarṣo
saṃbhavata tathāhi prapaṃca brahmaṇoḥ kālatrayā bādhyatvarūpe satve
samānepi brahmagataṃ satvaṃ śrutigamyatvādutkṛṣṭaṃ itaratu
laukikapramāṇagamyatvānnikṛṣṭamitimiti śrutyartho //
vidhāṃtareṇa tatsaṃbhavepi prapaṃcasya brahmajñānabādhyatva
p. ७b)
śrutyaṃtaraikārthyāduktotkarṣāpakarṣa eva paryavasānācca pratyakṣa
grāhyaṃ ghaṭāṭi satyatvaṃ yāvat brahmajñanamabādhyatvarūpamiti na
mithyātva śrutivirodha ityāhuḥ / apare tu prapaṃcasya
satthatvamitthyātvagrāhiṇoḥ / śrutipratyakṣayorvirodhepi doṣaśaṃkā
kalaṃkitāt / prathamapravṛtātpratyakṣānnirdoṣatvādayachedanyāyena
paratvācca śrutireva balīyasī / prāvalyamāgamasyaiva jātyā teṣu
triyusmṛtamiti smaraṇācca / na ca vedaikagamyārthaviṣayakamidaṃ
smaraṇaṃ / tatra pratyakṣavirodhaśaṃkābhāvena śaṃkita
pratyakṣavirodha eva vedārthe vedasya prāvalyoktyau cityāt //
papādanasaṃbhavā tathā ca mithyātvaviruddhasatvagrāhi
laukikapramāṇavirodhaśaṃkāsyādeveti netyāha / vidhāṃtareṇeti / prāṇā vai
satyamiti śrutau satyaśabdaḥ prapaṃcasya yadi kālatrayā bādhyatvarūpaṃ
satyatvaṃ pratipādaye tadā nikhilaprapaṃcasya
brahmajñānabādhyatvapratipādaka śrutyaṃtareṇa sahaprāṇā vai satyamiti
śrutervirodhaḥ / syānna cāvirodhena śrutidvayaprāmāṇyasaṃbhave virodhena
prāmāṇyaṃ hātavyaṃ tasmācchrutyukta satvotkarṣāryoḥ kālatrayā
bādhatvādāvevaparyavasānaṃ vācyaṃ
p. ८a)
nānyatretyarthaḥ / evamatrāhurityādinā prapaṃcamithyātva
sādhakaśrutiyuktīnāṃ pratyakṣaṃ virodhi na bhavatīti pratipāditamidānīṃ
pratyakṣasya kālatrayābādhyatvarūpasatvagrāhitvena śrutivirodhitvepi na
mithyātvasiddhyanupapatiḥ / śrutyā pratyakṣasya bādhopapaterityāha / apare tviti /
śrutireva pratyakṣādvalīyasīti saṃbaṃdhaḥ śruteḥ prāvalye hetudvayamāha /
nirdoṣatvāditi / apachaidanyāyo vakṣyate pratyakṣasyāpi nirdoṣatvādikaṃ
tulyamiti śaṃkāṃcārayati / doṣeti / etaccāgre spaṣṭaṃ bhaviṣyati / śruteḥ
prāvalye manuvacanamapi niyāmakamityāha / prāvalyamiti / jātyā āgamatvenaiva
teṣu prakṛteṣu pratyakṣānumānāgameṣu smṛtaṃ vaidikeṣu prasiddhamityarthaḥ /
nanu vedaika gamye svargasādhanatvādau vedasya prāvalyapratipādakaṃ
tadvacanaṃ mithyātvaṃ tu na vaidaika gamyaṃ / tasyānumānādi nāpi
siddhyupagamādatastatra śruteḥ / prāvalye tadvacanaṃ na pramāṇamiti
matvāśaṃkate / na ceti / nirākaroti / trateti / vedaikagamyārtha ityarthaḥ / tathā ca
vacanasya tadviṣayatve vaidyarthyaṃ syāditi bhāvaḥ / vacanasya
mithyātvapratipādakaśrutiprāvalyaparatve tu sārthakyamityāha / śaṃkiteti /
śaṃkitaḥ pratyakṣeṇa saha virodhopasya mithyātvarūpasya vedārthasya sa tathā /
etaduktaṃ bhavati / yasminnarthe veda taditara pramāṇayorvirodhaḥ
p. ८b)
prasaktastasminnarthe dvayoḥ prāmāṇyāyogādanyatara bādhe kartavye sati tatra
pravalena durbalasya vādha iti ca sthite kasya prāvalyamiti bhavatyapekṣā tathā ca
vacanasyāpekṣitārtha samarpakatvātsārthakyamiti /
talavadṛśyate vyomasvadyoto havyavāḍiva na talaṃ vidyate vyomni na
khadyoto hatāśanaḥ / tatsmātpratyakṣadṛṣṭepi yuktamarthe parikṣituṃ
parīkṣyajñāpayannarthānna dharmātparihīyata iti nārada smṛtau sākṣi
prakaraṇe pratyakṣadṛṣṭasyāpi pratyakṣamaviśvasya
pramāṇopadeśādibhiḥ parīkṣiṇīyatvapratipādanācca / na hi nabho
nailyapratyakṣaṃ nabhasaḥ śabdādiṣu paṃcasu
śabdaikaguṇatvapratipādakāgamopadeśamaṃtareṇa
pratyakṣādināśakyamapavadituṃ / na ca nabhasi samīpe
nailyānupalaṃbhāt //
nanu pratyakṣasya kvacidaprāmāṇo dṛṣṭe sati prapaṃca satvagrāhi pratyakṣepi
mithyātvavirodhi koṭyanusaṃdhānavatāṃsyādaprāpāṇyarūpadoṣaśaṃkā
tataśca śaṃkita doṣa pratyakṣaṃ mithyātvaśrutyānirdoṣatvena pravalayā
bādhyata iti vaktavyaṃ / tacca na saṃbhavati kvacidapi
pratyakṣāprāmāṇyādarśanāditi sat vyātivādinaḥ / śaṃkāṃ
nāradavacanodāharaṇena
p. ९a)
nirākaroti / talavaditi / talamiṃdranīlamaṇimayakaṭāhākāratvaṃ / tasmāditi /
sarvajanaprasiddhasyāpi vyomādau talādi pratyakṣasyāprāmāṇya
darśanādityarthaḥ / artha iti / pratyakṣadṛṣṭepyartha ityarthaḥ / jñāpayanniti /
ācāryaḥ śiṣyānprati śāstrārthān bodhadhayan dharmāt śreyaḥ
sādhanabhūtāt na pracyavata ityarthaḥ / ātmanaḥ śrutyuktaṃ
sākṣitvamanupapannaṃ / tasya boddhṛtvepi kartṛtvenodāsīnatvā bhāvāditi
pūrvapakṣe prāptai ahaṃkaromīti pratyakṣamātreṇātmani kartṛtvaṃ
vāstavamiti sahasā viśvāso na kartavyaḥ loke pratyakṣa dṛṣṭasyāpi
bādhadarśanādataḥ pratyakṣadṛṣṭasapi ātmani kartṛtvaṃ kiṃ
caitanyavadvāstavaṃ kiṃ vā kalpitamiti samyagvicārya śruti nyāyābhyāṃ
kalpitameva tadato na sākṣitvasyānupapatiriti śiṣyānpratibodhayannācāryo
dharmānna parihīyata ityetadviṣayakaṃ nāradavacana dvayamiti sūcayati /
sākṣiprakaraṇa iti / evaṃ pratyakṣadṛṣṭamapi prapaṃca satvaṃ kiṃ tasya
vāstavaṃ kiṃ vā kālpanikamiti parīkṣāyuktetyāśayena nāradavacanasya
prakṛtasādhāraṇaṃ tātparyaṃ kathayati / pratyakṣadṛṣṭasyāpīti /
pramāṇapadamāgamaparamanumānārthāpattyādaya ādipadagrāhyāḥ
pratipādanācca pratyakṣāpekṣayā śrutirvalīyasīti saṃbaṃdhaḥ / pratyakṣasya
doṣaśaṃkā kalaṃkitatvaṃ pradarśya tasyāgamena bādhaṃ prakṛtopayogitayā
p. ९b)
pratipādayati / nahītyādinā / nabhonailyapratyakṣaṃ pratyakṣādinā na hi
śakyamapavaditumiti saṃbaṃdhaḥ / āgamaṃ vināpi nīlaṃ nabha iti pratyakṣasya
bādhakamastīti śaṃkate / na ceti / samīpe gagane rūpānupalaṃbhena samīpe
rūpābhāvaniścaye sati dūrepi tatra rūpaṃ nāstīti niśrīyate rūpasya
vyāpyavṛtitvaniyamena tadekadeśavṛtitvāyogādityarthaḥ //
dūre taddhīrdūratvadoṣajanyeti niścayena tudbādhadūre nailyadarśanāt
samīpe tadanupalaṃbhaḥ tuṃhināvakuṭhanānupalaṃbhavatsamīpatva
doṣajanma ityapi saṃbhavāt / anubhavabalānnabho
nailyamavyāpyavṛtītyupapateśca / nāpi dūrasthasya puṃso yatra
bhūsaṃnihite nabhaḥ pradeśe nailyadhīstatraiva samipa gatasya tasya nailya
buddherabhāvātpratyakṣeṇa bādhaḥ / uparisthitasyaiva
nailyasyābhranakṣatrāderivadūratva doṣādbhūsaṃnidhānāvabhāsa
ityupapateḥ / pṛthivyādiṣu saṃkīrṇatayā pratīyamānāṃnāṃ
gaṃdhādīnāṃmupalabhyāpsu vāyau ca cedgaṃdhaṃ
kecidbhūpuranaipuṇāḥ / pṛthivyāmeva taṃ vidyādayo vāyuṃ ca
saṃśritamityādibhirāgamaireva vyavasthāyā
p. १०a)
vaktavyatvena pratyakṣādāgamaprāvalyasya nirviśaṃkatvācca //
kathaṃ tarhyati dūre nīlaṃ nabha iti dhīstatrāha / dūre taddhīriti / tadbādha iti /
tasya nabho nailyapratyakṣasya iti niścayena bādho / na cetyatra hetumāha / dūre
nailyadarśanāditi / tuhināvakuṃṭhanaṃ himarūpamāvaraṇaṃ tadvisamīpe
sadapi na dṛśyate / dūre tu vṛkṣādyāvaraṇarūpatvena dṛśyate tadvat / sarvatra
gagane vidyamānamapi rūpaṃ samīpena dṛśyata ityarthaḥ / doṣajanya iti /
doṣādhīna sthitika ityarthaḥ / yathā ca ścate'nupalaṃbhasya
upalaṃbhaprāgabhāvarūpasyā'janyarūpasya janyatvābhāvādasaṃgataṃ
syātsāmīpyadoṣeṇa tadupalaṃbhe niruddhe tatprāgabhāvasya
nāśābhāvāddoṣādhīnasthitikatvamastīti nāsaṃgatiriti maṃtavyaṃ / rūpasya
vyāpyavṛtitvaniyamamupetyasamīpe tadanupalaṃbhasya gatiruktā idānīṃ
vyāpyavṛtitvaniyamasyāsiddhimāha / anubhavabalāditi / nabho nailya pratyakṣasya
yauktika niścaya bādhyatvaṃ nirasya pratyakṣabādhyatvamāśaṃkyanirākaroti /
nāpītyādinā / bhūsaṃnihita gaganabhāge kutrāpi nailyaṃ nāstyeva tatra
tatpratītistu dūratvadoṣātsaṃbhavatītyāha / uparisthitasyeti tathā ca
gagananailyapratyakṣamāgamaika bādhyamiti
p. १०b)
sthitaṃ / pratyakṣasyāgamena bādhe udāharaṇāṃtaramāha / pṛthivyādiṣviti /
apsuvāyau ca pṛthivyāmiva gaṃdhamupalabhya kecidanaipuṇābrūyuḥ / tayorapi
gaṃdhaḥ svābhāvika iti tatra tathā grāhyaṃ kiṃ tvapo vāyuṃ ca saṃśritaṃ
gaṃdhaṃ tadaṃtargata pṛthivyāmeva sthitaṃ vidyāditi vacanārthaḥ / ityādibhiriti
/ ādipadenarasojalamātraguṇaḥ rūpaṃ tejomātraguṇaḥ sparśo
vāyumātraguṇaḥ śabda ākāśamātraguṇaḥ pṛthivyādiṣu rasādyupalabdhirapi /
pṛthivyādyaṃtargata jalādyāśritarasādiviṣayeti vyavasthāpratipādaka
purāṇavacanāni grāhyāṇi //
nahyājānasiddhajalopaṣṭaṃbhādigataṃ gaṃdhādi pṛthivī guṇa eva na
jalādi guṇa ityādi rūpeṇāsmadādibhiḥ / pratyakṣeṇa śakyaṃ
vivecayituṃ / pṛthivyādīnāṃ prāyaḥ parasparasaṃsṛṣṭa
tathānyaguṇasyānyatrāpyavabhāsaḥ saṃbhavatīti
śaṃkitadoṣapratyakṣaṃ tatrāgamena śikṣyata iti cet / tahīhāpi
brahmaprapaṃcayorupādānopādeya bhāvena
parasparasaṃsṛṣṭatayā'nyadharmasyānyatrāvabhāsaḥ / saṃbhāvyata iti
śaṃkitadoṣaṃ pratyakṣamastibhāti priyaṃ rūpaṃ nāmacetyaṃśa
paṃcakaṃ
p. ११a)
ādyaṃ trayaṃ brahmarūpaṃ jagadrūpaṃ tato dvayamiti / vṛddhokta
prakāreṇāgamena vyavasthāpyatāmiti tulyaṃ na caiva mupajīvyavirodhaḥ //
nanu jale puṣpādirūpapārthivāṃśa saṃsarge sati
gaṃdhopalabdhirastitānyathetyanvayavyatirekābhyāmeva gaṃdhasya
pṛthivīmātraguṇatva nirṇaya saṃbhavāt / kimāgameneti cet netyāha / nahīti /
ājānasiddho yo jalopaṣṭaṃbhaḥ pārthivadravyaviśeṣastadādigatamityarthaḥ / jala
eva gaṃdhaḥ kvacit svābhāvikaḥ kvacidaupādhika iti kalpanopapatteścetibhāvaḥ
/ nanu jalādau gaṃdhādi pratyakṣamaprāmāṇyarūpadoṣaśaṃkā /
kalaṃkitatvādāgamena śikṣyata iti yuktaṃ prapaṃca satvagrāhi pratyakṣaṃ tu
tacchaṃkā śūnyamiti kathaṃ tasyāgamena bādha ityāśayena śaṃkate /
pṛthivyādīnāmiti / tasya tacchaṃkāśūnyatvamasiddhamiti
tasyāgamabādhyatvaṃ yuktamityāha / tahīṃti / saṃsṛṣṭatayeti /
saṃsargastādātmyaṃ / anya dharmasyeti / jagadupādānatvena śrutisiddhasya
sadvastuno dharmaḥ satā tasyā eva prapaṃce pratītiḥ saṃbhāvyate / ataḥ
prapaṃca satvagrāhi pratyakṣamanyasatāviṣayakatvena bhrāṃtirūpaṃ vā
prapaṃcasya svābhāvikāsatāviṣayakatvena pramārūpaṃ veti / śaṃkā
kalaṃkitamityarthaḥ / pratyakṣa bādhaprakāraṃ vṛddhavacanena darśayati / astīti /
asti ghaṭo bhāti ghaṭaḥ / priyo ghaṭa iti ghaṭe
satvacaitanyānaṃdāstāvadanubhūyaṃtai priyaśabdasyānaṃde
p. ११b)
mukhya tvāt ghaṭasyānaṃda tādātmya pratītirūpapadyata / evaṃ padādiṣvapi
draṣṭavyaṃ / nāmaghaṭaśabdādi kaṃbugrīvādyātmakaṃ
vasturūpamaṃśapaṃcakamaṃśapaṃcakamaṃśāḥ paṃcayasya jagataḥ
tadaṃśapaṃcakamanubhūyate / na ca kṛtsnepi jagati paṃcātmakatvānubhavo
nāsti duḥkhaṃ priyamityanubhavādarśanāditivāvyaṃ / keṣāṃcit parakīye
duḥkhe tadanubhavasyāpi satvā tathā ca sarvatrānugataṃ saccidānaṃdarūpaṃ
vastubrahmaiva brahmaṇastadrūpatāyāḥ
śrutisiddhatvānnāmarūpātmakarūpamatratāyāḥ sarvāṇi rūpāṇi viciṃtya
dhīra ityādi śrutisiddhatvādityanena prakāreṇa prapaṃca satvagrāhi pratyakṣaṃ
jagataḥ svābhāvikasatāviṣayakaṃ na bhavati / kiṃ tvadhiṣṭhānatayā
jagatyanugatabrahmasatāviṣayakameveti vyavasthāpyate śrutyetyarthaḥ / evaṃ
pratyakṣasyāgamāpekṣayāsvataḥ prāvalyaṃ nirasya upajīvyatvaprayuktaṃ
nirasyati / na caivamiti / pratyakṣasyāgamena bādhāṃgikāra ityarthaḥ /
varṇapadavākyātmakaśabdapratyakṣaṃ hi śrutijanyamithyātvabodhaṃ
pratyupajīvyaṃ śabdajñānaṃ vināśābdabodhānudayā tathā ca
śutyāpratyakṣamātrabādhe śabdapratyakṣasyāpibādhaḥ prasajyeta tathā
copajīvyabādhaḥ syādityarthaḥ //
agamapramāṇena varṇapadavākyādi svarūpāṃśa
pratyakṣyamupajīvyānupatrīvyatatsatvāṃśopamardanādityāhaḥ /
nanvāgamasya pratyakṣāt valīyastve yajamānaḥ
p. १२a)
prastara ityatra pratyakṣāvirodhāya yajamānaśabdasya prastare
gauṇīṣṭatirna kalpanīyā / tathā somena yajetetyatra
vaiyayadhikaraṇyenānvaye yāge iṣṭasādhanatvaṃ somalatāyāṃ
yāgasādhanatvaṃ ca bodhanīyamiti vyāpārabhedena vākyabhedāpateḥ
sāmādhikaraṇyenānvaye vaktavye pratyakṣāvirodhāya somavatāyāgeneti
matvarthalakṣaṇā na kalpanīyā / ubhayatrāpi satpakṣavirodhe
tadanādṛtyāgamena valiyasā prastare yajamānābhedasya yāge
somābhedasya ca siddhisaṃbhavāditi cet / atroktaṃ bhāmatītibaṃdhe /
tātparyavatī śrutiḥ pratyakṣādvalavatī na śrutimātraṃ
maṃtrathivādānāṃ stuti dvārabhūterthe vākyārthadvārabhūte
padārthe iva na tātparyaṃ //
śrotreṃdriyeṇa jāyamānaṃ pratyakṣaṃ śabdasvarūupaṃ tasya satvaṃ ca
viṣayī karoti śrutyā ca satvāṃśaya pratyakṣameva bādhyate tacca na śrute
rūpajīvyaṃ kalpitaśabdasyāpi bodhakatva saṃbhavena śābdabodhārthaṃ
tatsatvasyānapekṣitatvādyacca śabdasvarūpāṃśa pratyakṣamupajīvyaṃ tanna
bādhyate virodhābhāvādato nopajīvyavirodha iti pariharati / āgamapramāṇeneti /
āgamamātrasya pratyakṣātprāvalyamuktamākṣipakṣipatvi nanvāgamasyeti /
gauṇiti kratu nirvartakaṃ
p. १२b)
guṇastatheti siddhāṃte iṣṭasādhanatvaṃ vidhyarthaḥ / tataśca
somayajipadayorvaipyadhikaraṇyenānvaye svīkriyamāṇe yāga iṣṭasādhanaṃ
somo yāgarūpeṣṭasya sādhanamiti sakṛt chrutasya vidhi pratyayasya
vyāpārabhedāpatyā tadghaṭitavākyasyāpi
vyāpārabhedāpatestatparihārāyatayoḥ sāmānādhikaraṇyenānvayo vaktavya iti
siddhāṃte sthite satītyarthaḥ / pratyakṣāvirodhāyaiti / sāmānādhikaraṇyapakṣe
somayāgayorabhedo vaktavyaḥ / soyamityādi sthale samānādhikaraṇapadadvayasya
padārthadvayābhedārthakatāyāḥ kḷptatvātsa ca pratyakṣaviruddha iti
tatparihārāyetyarthaḥ / somavataiti somapadasya matvarthe lakṣaṇā tathā ca
somavatāyāge neṣṭaṃ bhāvayediti mīmāṃsakarītyāvākyārthaḥ /
siddhāṃtarītyā tu somavadabhinno yāga iṣṭasādhanamiti vākyārtho draṣṭavyaḥ
/ somasya yāgena sahamatvartha saṃbaṃdhaśca vastugatyā
kriyākārakabhāvalakṣaṇa iti jñāpanārthā someneti tṛtīyā bhāmatīti / bhāsatī
saṃjñaka graṃthe vācaspati miśrairuktamityarthaḥ / na śrutimātramiti / tathā ca
somena yajetetyatra somayāgasaṃbaṃdhe śrutestātparyā bhāvācchrutyapekṣayā
pratyakṣa me valavaditi tadavirodhāpalakṣaṇā kalpanamucitaṃ / tathā yajamānaḥ /
prastara ityādyartha vādānāmapi svārthe tātparyā bhāvāt /
pratyakṣaprāvalyamiti tatrāpi tadavirodhāya gauṇyādikalpanaṃ yuktaṃ
prapaṃcamithyātva bodhaka śrutīnāṃ tu tātparya satvāt / pratyakṣāpekṣayā
p. १३a)
prāvalyamiti tāsāṃ tadbādhakatuṃ niṣṭyatyūhamiti samādhāna graṃthārthaḥ
/ nanu maṃtrārthavādānāmapi svārthe tātparyaṃ kiṃ na syā tatrāha / maṃtreti
/ teṣāṃ svārthai phalābhāvādgauravācca tātparyaṃ na kalpata iti bhāvaḥ /
devasya tvetyādibhirmaṃtrairyajamānaḥ prastara ityādyartha vādaiśca vidheya
yāgastutirlakṣaṇīyā tat śca maṃtrādi vākyārthasya //
tātparyābhāve mānāṃtarāvikadvaṃdevatāvigrahādi kathaṃ tebhyaḥ
siddhyet / tātparyavatyeva śabdasya prāmāṇyaniyamāditi cenna ait
syaivarevatīṣu vāravaṃtīyamagniṣṭomasāmakṛtvā paśukāmo hyetena
yajeteti viśiṣṭavidhestātparyāgocare viśeṣaṇa svarūpe
prāmāṇyadarśanenoktaniyamāsiddheḥ / atra hi revatī ṛgādhāraṃ
vāravaṃtīyaṃ sāmaviśeṣaṇaṃ na caitatsomādiviśeṣaṇevat lokasiddhaṃ
yena tadviśiṣṭayāgavidhimātre prāmāṇyaṃ vākyasya syāt
dravyadevatādirūpasya lakṣaṇīyayāstatyāsahasaṃbaṃdho vācyaḥ
itarathāmaṃtrādīnāṃ svajñāpyasaṃbaṃdhābhāvena
stutilakṣakatvānvayayajeratastutau lakṣaṇīyāyāṃ maṃtrādivākyārtho
dvārabhūtaḥ
p. १३b)
pathāgaṃgāpadena tīre lakṣaṇīye pravāhaḥ / atopi na tatra teṣāṃ tātparyaṃ
lakṣaṇāsthale dvārabhatārthe tātparyādarśanādityāśayenāha /
stutidvārabhūta iti / tatra svayaṃ dṛṣṭāṃtamāha / vākyārthadvārabhūta iti
vākyārtha tātparyeṇa prayuktānāṃ padānāṃ
vākyārthapratipatidvārabhūteṣu smāritapadārtheṣu yathā tātparyaṃ nāsti
tathetyarthaḥ / vidhiparamaṃtrārthavādānāṃ svārthe tātparyā bhāve
devatāvigrahādi pratipādikānāṃ vajrahastaḥ puraṃdara ityādīnāmapi
devatāvigrahādau svārthe tātparyābhāvāpatyā teṣāṃ devatāvigrahādi pramiti
janakatvaṃ na syādveda tātparyaviṣayatvasya vedajanya pramiti viṣayatvaṃ
prativyāpakatvādvyāpakanivṛtyātannivṛterāvaśyakatvā tadāhuḥ / yatparaḥ
śabdaḥ saśabdārtha iti tathā ca devatādhikaraṇavirodhaḥ tatrānyaparebhyopi
maṃtrādinyo devatā vigrahādi siddhipratipādanādityāśayena śaṃkate
tātparyābhāva iti mānāṃtarāviruddhatvaviśeṣaṇaṃ yajamānaḥ / prastara
ityādivāraṇāya / idamupalakṣaṇaṃ mānāṃtarāprāptasyāpi yatacca
viśeṣaṇamagnirhimasya bheṣajamityādi vāraṇāya / adyerhimabheṣajatvasya
pratyakṣatyakṣa siddhatvena tasyarthavādataḥ siddhya na pekṣaṇā tathā ca
mānāṃtareṇa virodhaprāptyorabhāve satyanyaparebhyopi
maṃtrādibhyovagamyamānorthaḥ / siddhyatyeva devatāvigrahādiśca tathāvidha
iti tatsiddhirapratyūheti pratipāditaṃ devatādhikaraṇa iti bhāvaḥ / pariharati / neti
p. १४a)
etasyaivaiti idametadvyatyeva devatāvigrahādiśca tathāvidha iti
tatsiddhirapratyūheti pratipāditaṃ devatādhikaraṇa iti bhāvaḥ / pariharati
tpadaprakṛtāgniṣṭaddharmāti deśakaṃ tathā
carevatyoyārakavāravaṃtīyākhyaṃ sāmāgniṣṭomasāmakṛtvā
prakṛtāgniṣṭaddharmakeṇānetayāgena paśūn bhāvayet iti śrutyarthaḥ /
viśiṣṭavidheritirevatyādhārakavāravaṃtīpasāmādi viśeṣaṇa viśiṣṭa kratu
bhāvanāvidherityarhtaḥ / ukteti / śabdatātparyaviṣayatvasya
śābdapramitiviṣayatvaṃ prativyāpakatvarūpaniyamāsiddherityarthaḥ /
uktamarthaṃ vivṛṇoti / atra hīti / na caitaditi / yadi vāracaṃtīyaṃ
sāmarevatīṣu ṛttvadhyayanasiddhaṃ bhave tadā tasya viśeṣaṇasya
dadhyādivallokana evāvagatatvādvākyasya tadvyatirekārtha eva
pramitijanakatvarūpaṃ prāmāṇyaṃ bhavennatve tadasti / vāravaṃtīya
sāmna ṛgaṃtareṣvevādhyayanamidvatvādato
vākyādevarevatyādhārakavāravaṃtīyākhyaviśeṣaṇasya
pramitirvaktavyetyarthaḥ //
nāpi viśiṣṭavidhināviśeṣaṇākṣepaḥ / ākṣepādviśeṣaṇa pratipatau
viśiṣṭagocaro vidhistasmiṃśca sati tena viśeṣaṇākṣepa iti
parasparāśrayāpateḥ / ato viśiṣṭavidhiparasyaiva vākyasya
viśeṣaṇasvarūpepi prāmāṇyaṃ vaktavyaṃ
p. १४b)
atha ca tatra na tātparyamubhayatra tātparye vākyabhedāyateḥ /
evamarthavādānāmapi vidheya stuti parāṇāṃ stuti dvārabhūtairthena
tātparyamiti tebhyaḥ pratyakṣasyaiva calavatvāt tadavirodhāyateṣu
vṛtyaṃtarakalpanaṃ somena yajetetyatra viśiṣṭavidhipare vākye
somadravyābhinnatayā yāgarūpaṃ viśiṣṭaṃ vidheyamityupagame tasya
vidheyasya dadhnājuhītītyādau vidheyasya dadhyāderiva
lokasiddhatvābhāvena
viśiṣṭavidhiparādvākyādevarevatyādhāravāravaṃtīyādi
viśeṣaṇasyeva / vinā tātparyaṃ siddhiraṣṭavyānaṣa
tātparyarahitādāgamādyāga somalatābhedagrāhi
pratyakṣaviruddhārthaḥ siddhyatīti hetoḥ / tatrāpi
tadavirodhāyamatvarthalakṣaṇāśrayaṇaṃ //
nanu viśiṣṭaviṣayako vidhiraprasiddhaviśeṣaṇasvarūpapramiti janakaṃ
revatīṣuvāravaṃtīyaṃ sāmakuryādityevamātmakaṃ viśeṣaṇavidhimākṣipati
tathā ca tasya viśeṣaṇasya naitadvākyaprameyatvamiti netyāha / nāpīti /
viśeṣaṇagocaravidhikalpanāt / pūrvaṃ viśiṣṭavidhināviśeṣaṇasvarūpaṃ
pramitaṃ vā na ādye tatkalpanaṃ vyarthaṃ dvitīye vidhyākṣepo na sidhyati
pramitasyaivaddavyadevatāsaṃbaṃdhasya
p. १५a)
yāgavidhyākṣepakatvadarśanā tathā ca viśiṣṭavidhināniśeṣaṇavidhirākṣipyat
iti vadatā ākṣepāt prāgviśeṣaṇasya pramitatvaṃ vācyaṃ tatpramāpakaśca
kastyitavidhiriti / vaktavyaṃ tataścākṣiptavidhināviśeṣaṇa svarūpe pramite sati
prakṛtavidhirviśiṣṭagocaraḥ sidhyati / tasmiṃśca prakṛtavidhauviśiṣṭagocare sati
tena viṣṭavidhināviśeṣaṇavidhyākṣepa iti /
parasparāśrayāpatyāviśeṣaṇavidhyākṣepāsiddherityarthaḥ / ata iti
revatyādhārakavāravatīya sāmākhyaviśeṣaṇasya prakṛtavākyādanyataḥ
pramityabhāvādityarthaḥ / tarhi tatrāpi tātpryamastu netyāha / atha ceti gauravyaditi
bhāvaḥ / na ca yatparaḥ śabdaḥ saśabdārtha iti nyāyavirodhaḥ / śaṃkanīyaḥ /
tasyautsargikatvopapatteḥ prakṛte ca gauravalakṣaṇa bādhakasatvānna tasyeha
prasaktiḥ / evamiti viśiṣṭavidherviśeṣaṇarūpa ivetyarthaḥ / na tātparyamiti / tathā
ca tātparyāviṣayepi revatīvāravaṃtīya viśeṣaṇasvarūpe śruteḥ / pramiti
janakatvavadanyapasaṇāmapi maṃtrādīnāṃ devatāvigrahādi pramiti janakatvaṃ
saṃbhavatīti na devatādhikaraṇavirodha iti bhāvaḥ / prakṛtamāha / tebhya iti /
maṃtrārtha vādebhyastotparyarahita śrutivākyebhya iti yāvat / somena
yajetetyatrasāmānādhikaraṇye nānvaya iti siddhāṃte kathaṃ pratyakṣavirodhaḥ
kathaṃ vā tadavirodhāvalakṣaṇā
p. १५b)
kalpanamityākāṃkṣāyāmāha someneti / tatrāpīti / yajamānaḥ yastara
ityatraivetyayi śabdārthaḥ / pratyakṣāvirodhāya
vṛtyaṃtarakalpanamātraidṛṣṭāṃtaḥ na tu matvarthalakṣaṇāṃśepīti bodhyaṃ //
advaitaśrutistūpakramopasaṃhāraikarūpyādi ṣadbhidhirligāvagamitā-
dvaita tāparyāpratyakṣādvalavatīti tataḥ pratyakṣasyaiva vādhaḥ / na
tadavirodhāya śruteranyathā nayanamiti / vivaraṇavārtike tu pratipāditaṃ
na tātparyavatvena śruteḥ pratyakṣātprāvalyaṃ kṛṣṇalaṃ śrayayerditi
vidheḥ śrapaṇasya kṛṣṇalārthatva pratipādane tātparyepi kṛṣṇale
rūparasaparāvṛtiprādurbhāvaparyaṃta sukhyaśraṣaṇasaṃbaṃdhaḥ
pratyakṣaviruddha iti tadavirodhāya śrayaṇaśabdasyoṣṇīkaraṇamātre
lakṣaṇābhyupagamāt / tatvamasīti vākyasya jīvabrahmābhedapratipādane
tātparyepi tvaṃ padavācyasya tatpadavācyābhedaḥ pratyakṣaviruddha iti /
tadavirodhāya niṣkṛṣṭacaitanyalakṣaṇābhyupagamācca
nanu dvaitasya mithyātvabodhakādvaitaśruterapi na svārthe mithyātve tātparyaṃ
mānābhāvā tathā ca dvaitasatvagrāhi pratyakṣa
p. १६a)
virodhaparihārāyādvaitaśruterapyanyathānayanameva nyāyayamiti / netyāha /
advaita śrutistviti / tātparyaliṃgyāni ca śāstre vyaktāni tata ityadvaitaśrateḥ
sakāśādityarthaḥ / vācasyatyuktaṃ tātparyasya prāvalyaprayojakatvaṃ dūṣayati
/ vivaraṇavārtike tviti / kṛṣṇalāḥ suvarṇavikārānūtāmāṣāḥ kṛṣṇala
śeṣatvena śrayaṇaṃ vidhīyata iti śrutestatra tātparyaṃ siddhamiti bhāvaḥ /
rūparasaparāvṛti prādvarbhāvonāmapūrvarūparasādināśapūrvakaṃ
rūparasādyaṃtarotpatiḥ tatparyaṃto yodhi śrayaṇādi vyāpāraḥ sa eva
śrayaṇaśabdasya mukhyorthaḥ tatsaṃbaṃdha ityarthaḥ /
kṛṣṇalānāmadhiśrayaṇajvālādisaṃpādanarūpe pāke kṛtepi
rūparasādiparāvṛti prādurbhāvo nāstīti pratyakṣasiddhamitibhāvaḥ / nanvatra
śrayaṇaṃ vidhīyate / tacca na pratyakṣa bādhitaṃ jvālādhiśrayaṇādi
kriyārūpapākasyaiva śrayaṇaśabdārthatvena tasya tatrāpi saṃbhavāt /
rūparasādi parāvṛtti prādurbhāvastu na dhātvarthaḥ / tasya pākaphalasya
karmatvarūpasya dvitīyārthatvāt / phalasāvidhya yogyatvena vidheya
śrapaṇarūpatvāyogācca / tathā ca vidheya śrapaṇasya
dṛṣṭaprayojanābhāvādadṛṣṭārthavidhiḥ paryavasyatītiścati
tātparyaviṣayaśrapaṇasya pratyakṣabādhābhāvāduṣṇīkaraṇamātre
śrayaṇapadasya lakṣaṇā na saṃpannetyasvarasodāha / tatvamasīti vākyasyeti /
niṣkṛṣṭeti niḥkṛṣṭaṃ viśiṣṭarūpādvāvyārthāt / pṛthakṛṃtaviśeṣyamātraṃ
yaccaitanye tatretyarthaḥ / atredaṃ bodhyaṃ mahāvākyānāma
p. १६b)
khaṃḍaikarasacaitanyarūpavastumātrabodhane tātparyaṃ / kutaḥ tamevaikaṃ
jānatha ātmānaṃ tameva viditvāti mṛtyumeti / ekadhaivānudūṣṭavyamityādi
śrutisahasreṇa muktisādhanībhūtamahāvākyārtha jñānaṃ
pratitādṛśavastumātrasyaiva viṣayatve na niyamanāt / śrutīnāmeṣorthaḥ / yasmin
kṛtsnaṃ jagadadhyastaṃtamātmānaṃ jānatha he mumukṣavaḥ atrādheyasya
kṛtsnasya jagataḥ jñe //
arthavādānāmapi prayājādyaṃgavidhivākyānāmiva
svārthapramitāvananyārthatayā pramitānāmevārthānāṃ
prayojanavaśādanyārthateti
prayājādivākyavateṣāmapyavāṃtarasaṃsarge tātparyamastyeva
vākyaika vākya tvāt //
yatvaniṣedhārthamavadhāraṇamekapadaṃ ca ekarasatva pratipādanaparaṃ
mumukṣujñeyasyātmano nānārasatve ekapadamanarthakaṃ syādekatva
saṃkhyāyogyasyātmana ekavacanādevasiddhatvādasyāḥ śruteridaṃ
tātparyadyubhvādyadhikaraṇabhāṣye sphuṭaṃ dārśitaṃ tameva prakṛtaṃ
paramātmānameva na tu tadvyatiriktamaṇvapītyeva kārārthaḥ / viditvā
sākṣātkṛtya mṛtyuśabditaṃ saṃsāramutyeti ekadhaiva ekarūpeṇaiva
śāstrācāryopadeśamanudraṣṭavyamiti / taccākhaṃḍaikarasavastumātre bodhane
tātparyaṃ mahāvākyeṣu tatvamādipadānāṃ lakṣaṇāṃ vinā natirvahatīti
teṣu tātparyānusāreṇaiva
p. १७a)
lakṣaṇābhyupagamaḥ na tu pratyakṣavirodhaparihārāya paraṃ tu tatvaṃ
padayoścaitanyamātre lakṣaṇāṃ svīkṛtyavākyārthabodhābhyupagame
pratyakṣavirodhopi parihṛto bhavatītye tāvanmātreṇa pratyakṣavirodhaparihārāya
mahāvākyeṣu lakṣaṇeti nibaṃdhaneṣu vyavahāraḥ / tathā ca satyapi tātparye
tadanādṛtya pratyakṣavirodhaparihārāyaiva mahāvākyeṣu lakṣaṇābhyupagamā
tātparyasya prāvalyaprayojakatvaṃ nāstiti pratipādanaṃ maṃdamiti / yatu
maṃtrārtha vādānāṃ stuti dvārabhūte svārthe tātparyaṃ nāstītyuktaṃ
tadūṣayati / arthavādānāmapīti ananyārthatā svārthaparatetyarthaḥ / tarhyartha
vādānāṃ vidhiśeṣatvaṃ na syādityāśaṃkyāha / pramitānāmeveti
mānāṃtarasaṃvādavisaṃvādarahitārthavādādibhiritiśeṣaḥ / teṣāṃ
svārthapramitimātreṇa phalābhāvādvidheyastāvakatvena vidhyekavākyaṃ tvaṃ
kalpyata ityarthaḥ / yathā prayājvādikarmaṇāṃ prayojanākāṃkṣāvaśe
prayājādivākyānāṃ phalavaddarśapūrṇamāsavidhivākyairekavākyatvaṃ
tatheti bhāvaḥ / avāṃtarasaṃsarga iti / arthavāvānāmapi vidhyanvayātprāk
svarasataḥ pratīyamāne devatāyā vigrahādi saṃsarge
avāṃtaratātparyamastītyarthaḥ / prayājādivākyānāmarthavādādi
vākyānāṃ ca svārthapramitau tātparye hetumāha / vākyaika vākyatvāditi /
vākyānāṃ satāmevataiṣāṃ vidhivākyairekavākyatvābhyupagamāt /
p. १७b)
vākyānāṃ ca vākyārthe tātparyasya sāmānyataḥ siddhatvādityarthaḥ //
paraikavākyatāyāmeva paramavāṃtaratātparyānabhyupagamāditi
vivaraṇācāryairnyāyanirṇaye vyavasthāpanena / yajamānaḥ prastara
ityādināmapi mukhyārtha tātparya prasaktau
pratyakṣāvirodhāyaivalakṣaṇābhyupagamācca / kathaṃ tarhi śrutaiḥ
prāvalyamucyate / nirdoṣatāt paratvācca śrutimātraṃ
pratyakṣātpravalamityutsargaḥ / kiṃ tu śrutibādhitamapi pratyakṣaṃ
kathaṃ citsvocitīvaṃṣayopahāreṇa saṃbhāvanīyaṃ
nirviṣayajñānāyogāt / ata evādvaita śrutivirodhena
tatvāvedanātpracyāvitaṃ
pratyakṣamarthakriyāsamarthavyāvahārikaviṣayasamarpaṇenopapādyate //
yattu vākyārthadvārabhūte padārtha iveti stuti dvārabhūterthe tātparyābhāve
dṛṣṭāṃtapradarśanaṃ tadvighaṭayati / padaikavākyatāyāmeveti / padānāṃ
satāmekavākyārthabodhanenaikavākyatvamityarthaḥ / tatra padārthānāṃ
vākyārthasyevāpūrvatvābhāvānna teṣṭavāṃtaratvāpiryamapīti svīkriyata
ityarthaḥ / etena revatyādhārakavāravaṃtīyasmamākhyaviśeṣaṇepi tātparyaṃ
vyākhyātaṃ / vākyasya vākyārthe tātparyasyotsargataḥ
p. १८a)
siddhatādviśiṣṭavidherviśiṣṭabhāvanāyāṃ tātparyavatvānnu tasya
viśeṣaṇeṣu tātparyaṃ sidhyati viśiṣṭavidhitātparyaviṣayatvasya
viśeṣyamātravṛtitveta tātparyasya viśiṣṭaviṣayakatvānupapateḥ
sīmāṃsakānāṃ viśiṣṭavidhirviśeṣaṇeṣu tātparyābhāvavyavahārasya
viśeṣaṇeṣu pratyekaṃ tātparyābhāvaparatvā tasmāt tātparyaviṣaya evevedasya
pramiti janakatvamiti niyamasya nyāyaniyamasya
nyāyanirṇayavivarṇāṃcāryairvyavasthāpitatvenetyarthaḥ / tataḥ kiṃ tatrāha
yajamānaḥ prastaraṃ ityādīnāmiti / uktarītyātuṣāmapi
yajamānaprastarābhedādau tātparye syādeva tacca pratyakṣeṇa bādhyata iti
vaktavyasatastātparyavatvaṃ śruteḥ / prāvalyaprayojakaṃ na bhavatītyarthaḥ / atra
maṃtrārthavādānāmapi prayājādivākyānāmiva stutiddhārabhūterthe
yadyavāṃtaratātparyamavaśyakalpanīyaṃ tarhyastuta tātparyasya na prāvalye
prayojakatvakṣatiḥ / mahātātparyasya tatprayojakatva
saṃbhavādadvaitaścatīnāṃ prapaṃca mithyātve mahātātparyābhyupagamena
tatra prapaṃca satvagrāhipratyakṣasya mithyātva
śrutyābādhopapaterityādikamālocanīyaṃ / tahīti / tātparyasya
prāvalyaprayojakatvābhāve satītyarthaḥ / nanu śruti mātrasya prāvalye siddhe
tasyautsargikatvaṃ vaktavyaṃ syātadeva kuta iti cenna prāvalye anyadapi
hetudvayaṃ darśayatiti dvoṣatvātparatvācceti / utsarga iti / śruti
taditarapramāṇayorvirodhe sati
p. १८b)
śrutirevabādhikā bhavati / yatra ca śrutibādhitaṃ pratyakṣādi niravakāśaṃ
bhavati / tvanna niravakāśena tena śrutireva bādhyate / sāvakāśa niravakāśayo
niravakāśaṃ valavaditi nyāyādityarthaḥ / nanu śrutibādhitasya
pratyakṣāderniravakāśatva sthale tena śruterbādhaḥ / kimarthamupeyate tatrāhai
kiṃ tvityādinā / saṃbhāvanīyamupapādanīyamityarthaḥ / atadaveti /
nirviṣayapratyakṣāyomādevetyarthaḥ / pracyāvitamiti śruti bādhitasya dvaitasya
tatvarūpatvā yogādadvaitabādhakapratyakṣasya tatvāvedakatvarūpāt /
prāmāṇyāt pracyāvitatvaṃ bodhyaṃ upapādyate bhāṣyādiṣvitiśeṣaḥ //
kiṃ bahunānedaṃ rajatamiti sarvasiddhapratyakṣabādhitamapi
śuktirajatapratyakṣamanubhavānurodhātyurodeśe
śuktisaṃbhinnarajaṇepagamenaina samarthyatena tu tadvirodhena
vyavahitamāṃtaramasadevavārajataṃ viṣaya iti kalpyate / evaṃ ca prastare
yajamānabhedagrāhiṇo yāvat
brahmajñānamarthakriyāsaṃvādenānuvartamānasya pratyakṣasya
prātibhāsikaviṣayatvābhyapagamainopapādanāyogādyajamānaḥ prastara
iti śruti bādhyatve sarvathā nirviṣayatvaṃ syāditi
tatparihārāyotsargamapaudya śrutireva //
p. १९a)
śrutibādhitapratyakṣādīnāṃ siddhāṃte vyāvahārika prāmāṇyoyagamena
pratyakṣajñānasya nirviṣayatvarūpaṃ niravakāśatvaṃ siddhāṃta saṃsataṃ na
bhavatītyupapādyatatrakaimutika nyāyamāha / kiṃ bahuneti / advaita śruti bādhita
ghaṭādi pratyakṣasya nirviṣayatvopagame sarvavyavahāro
chedaprasaṃgalakṣaṇaṃ bādhakaṃ yathā vidyate na tathā śuktirajatāṃdi
pratyakṣasya nirviṣayatvopagame bādhakamastikaiśridasatopi
rajatāderbhānopagamā tathāpi tasya tatkālotyatra rajatādi viṣayakatvaṃ
siddhāṃte svīkriyate anubhavasya nirviṣayatvā yogātasmācchati bādhitasya
pratyakṣasya niravakāśatvaṃ yatra prasajjate / tatra tena śruti vāyo yuktaḥ
siddhāṃtasaṃmataśceti śruteḥ / prāvalyamautsargikamitye tatsiddhamitibhāvaḥ /
śuktisaṃbhinneti / śukti tādātmyāpannetyarthaḥ / vyavahitamiti /
bāhyadeśāṃtarasthāmityarthaḥ / āṃtaramiti jñānākārarūpamityarthaḥ / na
kalpyata itya ca heḥ tadvirodheneti / rajatasyedamarthyā
bhinnatvānubhavavirodhenetyarthaḥ / vyavahitarajatādīnāmidamartha
tādātmyāsaṃbhavāditibhāvaḥ / evaṃ ceti virodhasthale
niravakāśamānāṃtareṇa śrutibādhe nyāyaye satītyarthaḥ / nanu prastara
yajamānayorabhedaśrutibādhitasya tayorbheda pratyakṣasya śuktirajatapratyakṣavat
prātibhāsikaviṣayasaṃbhavānna tatraitena śrutibādhaḥ kalpanīya iti netyāha /
prātibhāsikaviṣayatvābhyupagameneti / pratyakṣaviṣayasya prastare
yajamānabhedasya
p. १९b)
prātibhāsikatvāsaṃbhave yukti sūcayati / yāvaditi / yathā śuktirajatasya
brahmajñānātyāgevamedaṃ rajatamiti pratyakṣeṇa nivṛtiḥ svocitārtha
kriyā'bhāvaśca / tasya prātibhāsikatva haturastita tathā prastarayajamānamedasya
prākṛbrahmajñānādbādha arthakriyāsāmarthyābhāvaśca
prātibhāsikatvaheturastītyarthaḥ / yāvadbrahmajñānamanuvartamānasyetyasya
brahmajñānātprāk bādharahitasyetyarthaḥ / arthakriyāsaṃvādenetyasyārtha
kriyāsamarthabhedaviṣayakatvenetyarthaḥ / bādhyatva iti prastare yajamāna bheda
grāhiṇaḥ pratyakṣasyetyanuṣaṃgaḥ sarvatheti ayamarthaḥ /
prātibhāsikabhedaviṣayakatvaṃ tasya pratyakṣasya na saṃbhavatītyuktaṃ tathā
vyāvahārikabhedaviṣayatvaṃ tasya na saṃbhavatītyanupadameva vakṣyate /
pāramārthika bhedaścādvaita śrutivirodhādevanābhyupagaṃtuṃ śakyate /
tathā ca tasya nirviṣayatvarūpaṃ niravakāśatvaṃ syādeveti śrutirevānyathā
nīyata iti saṃbaṃdhaḥ //
tatsiddhyadhikaraṇādi pratipāditaprakāreṇānyathā nīyate na
cādvaitaśruti pratyakṣayoriveha śruti
pratyakṣayostātvikavyāvahārikaviṣayopagamena pratyakṣopapādanaṃ
kartuṃ śakyaṃ brahmātiriktasakalamithyātvapratipādaka ṣadvidha
tātparyaliṃgoyapannāneka śrutiviruddhenaikenārthavādena prastare
yajamāna tādātmyasya tātvikasya pratipādanāsaṃbhavāt //
p. २०a)
anyathā nayanaprakāramāha / tatsiddhīti / mukhyārthasyābhedasya
pratyakṣavirodhenāsaṃbhavāt / prastare yajamāna śabdasya gauṇavṛtau
kalpanīyāyāṃ ko guṇa ityākāṃkṣāyāṃ sūtrakāreṇa guṇo darśitaḥ /
tatsiddhīti / tasya kratoḥ siddhirupakāro yajamāna prastarasādhyo guṇaḥ tayoḥ
kratu nirvartakatvarūpaṃ sādṛśya guṇa iti yāvat /
evamanyevāmapyarthavādānāṃ pratyakṣavirodhaparihārāya yathā
saṃbhavamālaṃbamāni jaimininā bhagavatā adhikaraṇāṃtareṣu
kalpitānītyarthaḥ / nanvadvaita śruti pratyakṣayorvirodhasthale
pāramārthikamadvaitaṃ śruti viṣayaḥ vyāvahārika dvaitaṃ pratyakṣa viṣaya iti
vyavasthā yathā kalpyate / tathā prakṛtepi yajamānaprastarayorvāstavābhedaḥ
śrutiviṣayaḥ kalpita bhedaḥ pratyakṣaviṣaya iti vyavasthākalpyatāmiti netyāha /
nadeti / iheti / yajamāḥ na prastara ityatretyarthaḥ / yajamānaḥ prastara
ityarthavādena tayostātvika tādātmyaṃ pratipādayituṃ na śakyaṃ brahmādveta
śrutibhirvirodhānna cādvaita śrutīnāmapi vidhirūpatvābhāvenārthavādatvā
viśeṣādvinigamanāciraha iti vācyaṃ / tathāpi tāsāṃ bahutvena
vinigamanāvirahānavatārādityāśayenāha / anaiketi / kiṃ ca yajamāna
prastarānede tasyārtha vādasya tātpartha nāsti tadgrāhakaliṃgābhāvādadvaita
śrutīnāṃ ca svārthe tātparyagrāhakaliṃgāniṣadvidhānyapi saṃti /
p. २०b)
tathāhi chāṃdoge ṣaṣṭadhyāye sedevasaumyedamagra
āsīdekamevādvitīyamityupakramya aitadātmyamidaṃ sarvamiti
sarvātmakamadvitīyaṃ vastūpasaṃharati śrutirata
upakramopasaṃhārayoraikarūpyalakṣaṇena liṃgena tasyādhyāyasyā dvitīye
vastuni tātparyaṃ niścīyate / he somya idaṃ paridṛśyamānaṃ jagatsṛṣṭeḥ
prāgadvitīyamekarūpaṃ brahmaivāsīditiścekai tuṃ putraṃ prati
uddālakavacanamidaṃ sarvamaitadātmya me tadātmakaṃ
prakṛtasadvastvātmakamityarthaḥ / bhāvapratyayo avivakṣita ityarthaḥ /
aitadātmyamidaṃ sarvaṃmiti vākyasyā sakṛtyāvādabhyāsa
siddhiradvitīyavastuno mānāṃtarāyogyatvādapūrvatvasiddhiḥ ācāryavān
puruṣo vedeti vākyena prakṛtādvaita sadvastujñānaṃ prakṛtyasaṃpati vākyena
tasya muktilakṣaṇaphala śravaṇāt / phalamapi tatra tātparyagrāhakamasti
pitṛputrākhyāpikādi rūpārthavādaśca tatātmaryagrāhakastatrāstimṛdādi
dṛṣṭāṃtaiḥ prapaṃcasya brahmakāryatvapratipādanapūrvakaṃ brahmānanyatva
pratipādanamupayatistatrāsti tathā ca ṣadvidhaistātparyaliṃgairadvitīyavastu
paratvaṃ tasyādhyāyasya siddha evamadhyāyāṃ //
evaṃ tatvamasivākyena tvaṃ padavācyasya sarvajñatvā bhoktṛtvādi
viśiṣṭabrahmarūpatva bodhane tatrāsarvajñatvabhoktṛtvādi
pratyakṣamatyaṃta nirālaṃbanaṃ
srotaḥ
Original text: siddhāntaleśasaṅgrahaṭīkā - bhāgaḥ १ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0