સિદ્ધાન્તલેશસઙ્ગ્રહટીકા · અધ્યાય 1

પ્. ૧અ)
ઓં શ્રીમહાગણપતયે નમઃ । શ્રીરામચંદ્રાય નમઃ । શ્રીકૃષ્ણાય
નમઃ । સરસ્વત્યૈ નમઃ । શ્રીદક્ષિણમૂર્તિગુરવે નમઃ ।
ઓં વેદવેદ્યમુમાકાંતં ક્રમારાભ્યામલંકૃતં ।
નંદીશ પ્રમુખૈસ્સેવ્યં પ્રણમામીષ્ટસિદ્ધયે

શંકરં શંકરાચાર્યં વ્યાસં નારાયણાત્મકં ।
સરસ્વતીં ચ બ્રહ્માણં પ્રણમામિ પુનઃ પુનઃ

ગોવિન્દેતિ સમાક્રંદ્ય રક્ષાં પ્રાપ ભયાતુરઃ ।
યં ગજઃ કરુણામૂર્તિં તં ગોવિંદભજેન્વહં

આપન્નાયં સમાશ્રિત્ય રક્ષાં પ્રાપ સુદુર્લભાં ।
કૃષ્ણાકૃષ્ણસ્ય મહિષી તં કૃષ્ણં સંશ્રયેન્વહં

પ્રકાશિત બ્રહ્મતત્વં પ્રકૃષ્ટગુણશાલિનં ।
પ્રણવસ્યોપદેષ્ટારં પ્રણમામ્યનિશં ગુરું

યો મે વિશ્વેશ્વર ક્ષેત્રં વિશ્વેશ્વર સમો ગુરુઃ ।
સમધ્યાસ્તે સ્વયં જ્યોતિર્વાણી સંજ્ઞો ભજામિ તં ॥
યસ્ય શિષ્ય પ્રશિષ્યાદ્યૈર્વ્યાપ્તે યં સાંપ્રતં મહીઇ ।
સર્વજ્ઞસ્ય ગુરોસ્તસ્ય ચરણૌ સંશ્રયે સદા ॥
ગુરોરપિ ગરીયાન્મેયઃ કલાભિરલંકૃતઃ ।
અદ્વૈતાનંદવાણ્યાખ્યસ્તં વંદે શર્મવારિધિં ॥
ઓતપ્રોતમિદે સર્વં યસ્મિન્ સચ્ચિત્સુખાત્મકે ।
પ્. ૧બ્)
પર્યવસ્યંતિ વેદાંતા યત્ર ચાહં તદક્ષરં ॥
શ્રીકૃષ્ણચરણ દ્વંદ્વં પ્રણિપત્ય નિબંધનં ।
વ્યાકુર્વે શાસ્ત્રસિદ્ધાંતલેશસંગ્રહ સંજ્ઞિતં ॥
આચાર્યચરણદ્વંદ્વ સ્મૃતિર્લેખક રૂપિણં ।
માં કૃત્વા કુરુતે વ્યાખ્યાં નાહમત્ર પ્રભુર્યતઃ ॥
કુમારાભ્યાં વિઘ્નેશ્વર સુબ્રાહ્મણ્યાભ્યાં શંકરં
શંકરસ્ય શિવસ્યાવતારરૂપં શંકરાચાર્યં ભગવત્પાદં ।
તથા ચ શિવપુરાણવચનં વ્યાકુર્વન્ વ્યાસસૂત્રાર્થં શ્રુતેરર્થં
યથોચિવાન્ । શ્રુતેર્ન્યાપ્યસ્સ એવાર્થશ્શંકરસ્સવિતાનન ઇત્યાદિ ।
વ્યાસં સૂત્રકૃતં વાદરાયણં નારાયણાત્મકં
નારાયણસ્યાવતારરૂપં તથા ચ વચનં દ્વાપુરે દ્વાપરે
વિષ્ણુર્વ્યાસરૂપી મહામુનિરિતિ ન હ્યન્યઃ
પુંડરીકાક્ષાન્મહાભારત કૃદ્ભવેદિત્યાદિ ચ બ્રહ્માણં સરસ્વતી
ભર્તારં હિરણ્યગર્ભં આપન્ના સભાયાં
વસ્ત્રાપહારનિમિત્તામાપદં પ્રાપ્તા રક્ષાં વસ્ત્રકોટિલાભ
નિમિત્તાં કૃષ્ણા દ્રૌપદી કૃષ્ણસ્ય અર્જુનસ્ય પ્રકાશિતં
શિષ્યશતેભ્ય ઉપદિષ્ટં બ્રહ્મતત્વં યેન ગુરુણાસુ તથોક્તસ્તં
પ્. ૨અ)
સ્વયં જ્યોતિર્વાણી સંજ્ઞઃ । સ્વયં પ્રકાશ સરસ્વતી સંજ્ઞઃ ।
ગરીયાન્ ગુરુઃ । ઇદં સર્વં યસ્મિન્ સચ્ચિત્સુખાત્મકે અક્ષરે બ્રહ્મણિ । ઓત
પ્રોત મધ્યસ્તં વેદાંતાશ્ચ યત્રાક્ષરે વિષયે પર્યવસ્યંતિ
તાત્પર્યેણ બોધહેતવો ભવંતિ તદહ ॥
ઓં સ્વસ્તિ શ્રીગણેશાય નમઃ । અધિગતભિદા પૂર્વાચાર્યાનુપેત્ય
સહસ્રધાસરિદિવ મહી ભેદાત્ સંપ્રાપ્યશૌરિપદોહુતા ।
જયતિ ભગવત્પાદ શ્રીમન્મુખાંબુજનિર્ગતા જનનહરણી
સૂક્તિર્બ્રહ્માદ્વયૈક પરાયણા

ઓં સ્વસ્તિ શ્રીગણેશાય નમઃ । મિતિસંબંધઃ । અક્ષરે સર્વસ્ય ઓતપ્રોત ત્વોક્ત્યા
બ્રહ્મણસ્સર્વાધિષ્ટાનત્વ રૂપં તટસ્થલક્ષણમુક્તં । સચ્ચિત્સુખાત્મક
ઇત્યનેન સત્ય જ્ઞાનાનંદ સ્વરૂપાત્મકં સ્વરૂપલક્ષણમુક્તં । તત્ર
વેદાંતાનાં પર્યવસાનોક્ત્યોક્ત રૂપે બ્રહ્મણ્યક્ષરે વેદાંતા એવ
પ્રમાણમિત્યુક્તં નાહમત્રપ્રભર્યત ઇત્યત્ર વ્યાખ્યાને પ્રભુઃ સમર્થ
ઇત્યર્થઃ । ચિકીર્ષિતસ્ય ગ્રંથસ્ય નિર્વિઘ્ન પરિસમાપ્તિ પ્રચય ગમનયોસ્સિદ્ધયે
ભગવત્પાદીય ભાષ્ય સ્તુતિ મુખેન ભાષ્ય પ્રતિપાદ્ય
બ્રહ્મતત્વાનુસંધાન લક્ષણં મંગલાનુચરણં કરોતિ । અધિગતભિદેતિ ।
દૃષ્ટાંતમુખેન શ્રીમૂર્તિચરણારવિંદ ગંગયોરનુ-
પ્. ૨બ્)
સંધાનલક્ષણમપિ મંગલં કરોતિ । શૌરીતિ । શૌરી પદોદ્ગતા સરિત્મહી
ભેદાન્ સંપ્રાપ્ય યથા સહસ્રધા અધિગતભિદા તથા ભગવત્પાદ
શ્રીમન્મુખાંબુજનિર્ગતા બ્રહ્મા દ્વયૈક પરાયણાજનન હરણી સુક્તિઃ ।
પૂર્વાચાર્યાન્ વ્યાખ્યા હૃન્વ્યાખ્યેયત્વેનોપેત્યાર્થતસ્સહસ્રધા
અધિગતભિદાસતી જયતીતિ સંબંધઃ । અત્ર સૂક્તિસ્સહસ્રધાધિગત ભિદેતિ
સૂક્તિ વિશેષણેન સ્વગ્રંથે પ્રદર્શયિષ્યમાણ સિદ્ધાંતભેદાનાં
સર્વેષાં ભગવત્પાદ શ્રીમન્મુખાંબુજનિર્ગતા સૂક્તિરેવ મૂલમિતિ
સૂચિતં અધિગતભિદા પ્રાપ્તભેદા સરિદ્ગંગા મહી ભેદાન્ ભૂપ્રદેશાન્
શૌરેઃ શ્રીમહાવિષ્ણોઃ પદોદ્ગતા પાદાંબુજ નિર્ગતા જયતિ સર્વોત્કર્ષેણ
વર્તત ઇતિ સ્તુતિઃ । ભગવત્પાદસ્ય શ્રીમન્મુખમેવાંબુજં કમલં
તસ્માન્નિર્ગતા મુખે અંબુજત્વારોપે કાંતિમત્વરૂપં શ્રીમત્વં નિમિત્તમિતિ
સૂચનાર્થં । શ્રીમદિતિ વિશેષણં જનનહરણી જનનં સંસારસ્તત્સ્વજન્ય
બ્રહ્મજ્ઞાનદ્વારાહરતીતિ જનનહરણીઇ । સૂક્તિઃ ગ્રંથતોર્થતશ્ચ
નિરવદ્યં ભાષ્યં । બ્રહ્માદ્વયૈક પરાયણા બ્રહ્મ ચ તદદ્વયં ચ
બ્રહ્માદ્વયં । બ્રહ્માદ્વયં ચ તદેકં ચ બ્રહ્માદ્વયૈકં પરાયણં
પરમતાત્પર્ય વિષયો યસ્યાસ્સૂક્તેસ્સા બ્રહ્મા દ્વયૈક પરાયણા । અનેન
વિશેષણેન દ્વિતીય પ્રપંચ શૂન્યમેકરૂપં સત્યજ્ઞાનાનંદલક્ષણં
બ્રહ્મસૂક્તિપદસંગૃહીતસ્ય ભાષ્યાત્મક શાસ્ત્રસ્ય વિષય ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
જનન હરણીતિ વિશેષણેન શાસ્ત્રસ્ય મૂક્તિઃ પ્રયોજનમિત્યુક્તં । અર્થાત્
પ્. ૩અ)
મુક્તિકામઃ શાસ્ત્રસ્યાધિકારી મુક્તેરધિકારીણશ્ચ પ્રાપ્ય
પ્રાપ્તૃભાવલક્ષણસ્સંબંધશ્ચ સૂચિતઃ

પ્રાચીનૈર્વ્યવહાર સિદ્ધવિષયેષ્વાત્મૈક્યસિદ્ધૌ પરં
સંનહ્યદ્ભિરનાદરાત્સરણયો નાનાવિધા દર્શિતાઃ ।
તન્મૂલાનિહસંગ્રહેણ કતિચિત્ સિદ્ધાંત ભેદાન્ ધિયઃ ।
સુદ્ધૌ સંકલયામિતાત ચરણ વ્યાખ્યા વચઃ ખ્યાપિતાન્

એવં શ્રુત્યર્થાભ્યાં સાક્ષાષ્ટ શ્લોકેન ભાષ્યાત્મક વેદાંત શાસ્ત્રસ્ય
વિષયાદિકં કથયતા ગ્રંથકારેણ સ્વકીય ગ્રંથસ્ય
વેદાંતશાસ્ત્રપ્રકરણત્વા તસ્યાપિ તદેવ વિષયાદીતિ સૂચિતં ભવતિ ।
ઇદાનીં ચિકીર્ષિતં પ્રતિજાનીતે । પ્રોચીનૈરિતિ ।
પ્રાચીનૈરાચાર્યૈરાત્મૈક્ય સિદ્ધૌ પરમત્યંતં
સન્નદ્યદ્ભિસ્તાત્પર્યવદ્ભિરાત્મૈક્ય સિદ્ધ્યુપાયતયા વ્યવહાર સિદ્ધ
વિષયેષુ ભ્રાંતિ માત્ર સિદ્ધપદાર્થેષુ જીવેશ્વર
જગદૂપેષ્વનાદરાત્સરણયઃ પ્રકારામાનાવિધાં પરસ્પર વિરુદ્ધાઃ
દર્શિતાઃ । અનાદરાદિત્યનેન પરસ્પર વિરુદ્ધેષુ જીવૈકત્વ નાનાત્વ
તત્પ્રતિબિંબત્વાદિ રૂપપ્રકારેષ્વભિનિવેશવતામાચાર્યાણાં
ભેદવાદિનામિવાનાત્મત્વં સ્યાદિતિ શંકા નિરાકૃતા ભવતિ । વિવક્ષિત વસ્તુ
પ્રતિપત્યુપાયતયા વિરુદ્ધ નાનાપ્રકાર પ્રદર્શનમાચાર્યાણાં ન
દોષાય ભવતિ । કિંત્વલંકારાયૈવ ભવતિ
પ્. ૩બ્)
પ્રતિપતૃણાં પ્રજ્ઞા વૈચિત્ર્યેણ કસ્યચિત્પ્રતિપત્તુઃ । કેનચિત્ પ્રકારેણ
મુક્તિસાધન બ્રહ્માત્મૈક્ય જ્ઞાન લાભાત્ । તદુક્તં સુરેશ્વરાચાર્યૈઃ ।
યયા યયા ભવેત્ પુંસાં વ્યુત્પતિઃ પ્રત્યગાત્મનિ ।
સા સૈવ પ્રક્રિયેહ સ્યાત્ સાધ્વી સા ચાનવસ્થિતેતિ ॥
વ્યુત્પતિઃર્બોધઃ પ્રત્યક્ ચાસાવાત્મા ચ પ્રત્યગાત્મા સર્વાંતરશ્ચિદાત્મા
તસ્મિન્ વિષયે પ્રક્રિયા પ્રકારઃ ઇહ વેદાંત શાસ્ત્રે સાધ્વી નિરવઘા
ગુણભૂતા ચાનવસ્થિતા નાનાવિધા પરિમલે દીક્ષિતૈરપ્યેતદુક્તમકલ્પિતવસ્તુ
પ્રતિપત્યુપાયતયા કલ્પ્યમાનેષુ પદાર્થેષુ વિરોધો ન દોષાવહઃ । યથા
તાત્વિકા રુંધતી પ્રતિપત્યુપાયતયા નાનાપુરુષૈઃ કલ્પ્યમાનાસુ
તત્પ્રાચ્યોદીચ્યાદિ નક્ષત્રરૂપાસુસ્થૂલાં રુંધતીષુ વિરોધો ન દોષાવહ ઇતિ
તન્મૂલાત્ પ્રાચિત પ્રદર્શિત નાનાવિધ સરણી મૂલાત્ । ઇહ સ્વગ્રંથે ધિયઃ
શુદ્ધૌ સ્વબુદ્ધિપરિષ્કારાય વસ્તુતસ્તુ લોકાનુગ્રહ એવ પ્રયોજનમિતિ બોધ્યં ।
તાત ચરણાનાં પિતૃચરણાનાં વ્યાખ્યારૂપૈર્વચોભિઃ ખ્યાપિતાન્
જ્ઞાપિતાન્ અનેન સ્વસ્ય બ્રહ્મવિદ્યામાચાર્યા દેવલબ્ધ્વાં દર્શયતિ
સ્વગ્રંથેસ્યોપાદેયત્વ સિદ્ધયે
તેષૂપપાદનાપેક્ષાન્યક્ષાન્પ્રાયો યથામતિ
યુક્ત્યોપપાદયન્નેવ લિખામ્યનતિ વિસ્તરાન્ । ઇ । તત્ર તાવત્ આત્મા વા અરે
દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્ય ઇત્યધીત સાંગ સ્વાધ્યાયસ્ય વેદાંતૈરાપાતતઃ
પ્. ૪અ)
પ્રતિપન્ને બ્રહ્માત્મનિ સમુદિત જિજ્ઞાસસ્ય તજ્જ્ઞાનાય વેદાંત
શ્રવણે વિધિઃ પ્રતીયમાનઃ કિં વિધ ઇતિ ચિંત્યતે । તિસ્રઃ ખલુ
વિધેર્વિધાઃ અપૂર્વવિધિર્નિયમવિધિઃ પરિસંખ્યાવિધિશ્ચેતિ । તત્ર
કાલત્રયેપિ કથમપ્યપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તિ ફલકો વિધિરાદ્યઃ । યથા
બ્રીહીન્ પ્રોક્ષતીતિ । નાત્ર બ્રીહીણાં પ્રોક્ષણસ્ય સંસ્કાર કર્મણો વિના
નિયોગં માનાંતરેણ કથમપિ પ્રાપ્તિરસ્તિ । પક્ષપ્રાપ્તસ્યા
પ્રાપ્તાંશ પરિપૂરણો વિધિર્દ્વિતીયઃ । યથા બ્રીહીન વહંતીતિ ॥
ઇહ સંગ્રહેણ સિદ્ધાંત ભેદાન્ સંકલયામીત્યુક્તમેવ વિવૃણ્વત્ । નનુ
પ્રાચીનગ્રંથ સિદ્ધાંતાનામેવ સ્વગ્રંથે સંગ્રહ ઇત્યુક્તમયુક્તં
પ્રાચીનગ્રંથેષ્વવિદ્યમાનસ્યાપિ યુક્તિભિરુપપાદનસ્ય સ્વકીય
સંગ્રહગ્રંથે તત્ર તત્રોપલંભાદિતિ શંકાંતિરાકરોતિ । તેષ્વિતિ સ્વગ્રંથે
પ્રથમં શ્રવણવિધિર્વિચાર્યત ઇત્યાહ । તત્ર તાવદિતિ ।
શ્રવણવિધાવધિકારિણં નિર્દિશતિ । અધીતેતિ । વેદાંતૈર્જનિતાપાતપ્રતિપતિ
વિસયે બ્રહ્માભિન્નાત્મતિ સસ્યક્ દાર્ઘ્યેનોદિતા ઉત્પન્ના જિજ્ઞાસા નિર્ણય
રૂપજ્ઞાનેછા યસ્યેત્યર્થઃ । અધીત વેદસ્યાપિ શિક્ષાકલ્પ વ્યાકરણાદીનાં
વેદાંગાનામધ્યયનાભાવે સતિ વ્યુત્પતેરભાવાજ્જિજ્ઞાસા
પ્. ૪બ્)
હેતુ ભૂતાપાતપ્રતિપતિરપિ ન સંભવેદિત્યભિપ્રેત્યાધીત
સાંગસ્વાધ્યાયસ્યેત્યુક્તં ન ચ નિર્દોષ વેદાંતજન્યાયાઃ
બ્રહ્માત્મપ્રતિપત્તેઃ કથમાપાતત્વમિતિ વાચ્યં । નાહં બ્રહ્મેતિ
પ્રત્યક્ષવિરોધાદિ શંકયા પ્રમારૂપાયામપિ બ્રહ્માત્મ
પ્રતિપતાવપ્રામાણ્યશંકાસ્પદત્વરૂપસ્યાયાતત્વસ્ય સંભવાદિતિ ભાવઃ
। વેદાંત શ્રવણે શ્રોતવ્ય ઇતિ વિધિઃ પ્રતીયમાન ઇતિ સંબંધઃ ।
તદ્જ્ઞાનાયેતિ ।
અપ્રામાણ્યશંકાનાસ્પદ બ્રહ્માત્મજ્ઞાનાયેત્યર્થઃ । ખલુ
શબ્દેનાપૂર્વવિધિત્વાદિ પ્રકાર ત્રયસ્ય પૂર્વતંત્રે પ્રસિદ્ધિર્દ્યોત્પતે ।
કાલત્રયેપીતિ । કથમપિ દૃષ્ટાર્થત્વેનાદૃષ્ટાર્થત્વેન વા કેનાપિ પ્રકારેણ
કાલત્રયેપિ કદાપિ વિધિં વિના પ્રાપ્તિરહિતસ્ય પ્રોક્ષણાદેઃ પ્રાપ્તિફલકો
વિધિરાદ્યઃ । અપૂર્વવિધિરિત્યર્થઃ । બ્રીહીતિતિ દ્વિતીયા શ્રુત્યા બ્રીહીણાં
સંસ્કાર્યત્વાવગમાત્ । પ્રોક્ષણસ્ય સંસ્કાર કર્મત્વમુક્તમિતિ મંતવ્યં ।
નિયોગમિતિ વિધાયકશબ્દમિર્ત્યઃ ॥
અત્ર વિધ્યભાવેપિ પુરોડાશપ્રકૃતિદ્રવ્યાણાં
તંડુલનિષ્પત્યાક્ષેપાદેવાવહન ન પ્રાપ્તિર્ભવિષ્યતીતિ ન
તત્પ્રાપ્ત્યર્થોય વિધિઃ । કિંત્વાક્ષેપાદવહન ન પ્રાપ્તૌ તદ્વદેવ
લોકાવગતકારણત્વાવિશેષાન્નખવિદલનાદિરપિ પક્ષે પ્રાપ્નુયાદિતિ ।
અવહનનાપ્રાપ્તાંશ સંભવાત્તદંશ
પ્. ૫અ)
પરિપૂરણફલઃ ।
દ્વયોઃ શેષિણોરેકસ્ય શેષસ્ય વા એકસ્મિન્ શેષિણિ દ્વયોઃ શેષયોર્વા નિત્ય
પ્રાપ્તૌ શેષ્યંતરસ્ય શેષાંતરસ્ય વા નિવૃતિફલકોવિધિ સ્મૃતીયઃ ।
યથાગ્નિ ચ યને ઇમામગૃભ્ણન્ રશનામૃતસ્યેત્
પશ્ચાભિધાનીમાદત્ત ઇતિ । યથા વા ચાતુર્માસ્યાંતર્ગતૈષ્ટિ વિશેષે
ગૃહમેધીય આજ્યભાગૌ યજતીતિ અગ્નિ ચ યનેઽશ્વરશનાગ્રહણં
ગર્દભરશનાગ્રહણં ચેતિ દ્વયમનુષ્ઠેયં ।
તત્રાશ્વરશનાગ્રહણે ઇમામગૃભ્ણત્રિતિ
મંત્રોલિંગાદેવરશનાગ્રહણ પ્રકાશન સામર્થ્યરૂપાન્નિત્યં
પ્રાપ્નોતિ । ન તત્પ્રાપ્ત્યર્થસ્તદપ્રાપ્તાંશ પરિપૂરણાર્થો વા વિધિઃ ।
કિંતુ લિંગાવિશેષાદ્ગર્દભરશના ગ્રહણેપિ મંત્રઃ પ્રાપ્નુયાદિતિ
તન્નિવૃત્યર્થઃ । તથા ગૃહમેધી યસ્ય દર્શપૂર્ણમાસપ્રકૃતિ
કત્વાદતિ દેશાદેવાજ્યભાગૌ નિત્યં પ્રાપ્નુત ઇતિ ન તત્ર
વિધિસ્તત્પ્રાપ્ત્યર્થસ્તન્નિયમાર્થો વા કિંત્વતિ દેશાત્પ્રયાજાદિકમપિ
પ્રાપ્નુયાદિતિ તન્નિવૃત્યર્થઃ ॥
પ્. ૫બ્)
પુરોડાશેતિ । દર્શપૂર્ણમાસયોરાગ્નેયાદિ પુરોડાશાદિ દ્રવ્યં વિહિતં ।
વ્રીહયસ્તૂત્પન્ને યાગે યાગાનુવાદેન વિહિતાસ્તથા ચ
વ્રીહીણામુત્પન્નશિષ્ટાનામુત્પતિ શિષ્ટ પુરોડાશાવરુદ્ધે યાગે
સાક્ષાત્સાધનત્વા યોગાત્ । પુરોડાશપ્રકૃતિદ્રવ્યત્વેન યાગસાધનત્વં
પર્યવસ્યતિ । પુરોડાશ પ્રકૃતિત્વં ચ વ્રીહીણાં તંડુલ નિષ્પતિ દ્વારકં
તંડુલનિષ્પતિશ્ચ સ્વકારણસાક્ષિપતિ તંડુલનિષ્પતૌ ચ
કારણમન્વયવ્યતિરેકાભ્યામવહનન્નિશ્ચિતમિતિ વિધિ વિનાપિ વિધિત્સિતાવહન
ન પ્રાપ્તિરસ્તીત્યર્થઃ । નન્વહનનસ્ય લોકતઃ પ્રાપ્તૌ તસ્ય લોકત એવ નિત્ય
પ્રાપ્તિરપિ સ્યાદિત્યત આહ । કિંત્વિત્યાદિના । આક્ષેપાદિતિ
તંડુલનિષ્પત્યાક્ષેપાદિત્યર્થઃ । કિંત્વવહનના પ્રાપ્તાંશ સદ્ભાવા
તદંશ પરિપૂરણ ફલ ઇતિ સંબંધઃ દ્વયોરિતિ । દ્વયોઃ શેષિણોરેકસ્ય
શેષસ્ય નિત્યપ્રાપ્તૌ શેષ્યંતરસ્ય નિવૃતિ ફલકઃ એકસ્મિન્ શેષિણિ દ્વયોઃ
શેષયોર્નિત્ય પ્રાપ્તૌ શેષાંતરસ્ય નિવૃતિ ફલકો વા વિધિસ્તૃતીય ઇતિ યોજના ન
તદિતિ । પ્રાપ્તત્વાન્નતત્પ્રાપ્ત્યર્થઃ
નિત્યપ્રાપ્તત્વાન્નતદપ્રાપ્તાંશપૂરણાર્થો વેત્યર્થઃ । અતિ દેશાદેવેતિ ।
પ્રકૃતિવદ્વિકૃતિઃ કર્તવ્યેવં રૂપાદિત્યર્થઃ । ન તત્ર વિધિરિતિ આજ્યભાગૌ
યજતીતિ વિધિરાજ્યભાગયોઃ । પ્રાપ્ત્યર્થો ન ભવતિ વિધિં વિના પ્રાપ્તત્વાત્
તયોરપ્રાપ્તાંશપરિપૂરણાર્થો વા ન ભવતિ નિત્યપ્રાપ્તત્વાત્ કિંતુ
તન્નિવૃત્યર્થ ઇતિ યોજના ॥
પ્. ૬અ)
ગૃહમેધીયાધિકરણે પૂર્વપક્ષરીત્યા ઇદમુદાહરણં । યત્ર
ક્વચિદુદાહર્તવ્યમિત્યુદાહૃતં । ન ચ નિયમ વિધાવપિ
પક્ષપ્રાપ્તાવહનસ્યાપ્રાપ્તાંશ પરિપૂરણે કૃતે ।
તદવરુદ્ધત્વાત્પાક્ષિક સાધનાંતરસ્ય નખવિદલનાદેર્ન્નિવૃતિરપિ

લભ્યત । ઇતિ નિવૃતિ ફલકત્વા વિશેષાન્નિયમ પરિસંખ્યયોઃ ફલતો
વિવેકોન યુક્ત ઇતિ શંક્યં । વિધિતોવહન ન નિયમં વિનાક્ષેપ લભ્યસ્ય
નખવિદલનાદેર્નિવર્તયિતુમશક્ય તયાઽપ્રાપ્તાશં
પરિપૂરણરૂપસ્ય નિયમસ્ય પ્રાથમ્યાદ્વિધેયાવહન ન ગતત્વેન
પ્રત્યાસન્નત્વાચ્ચ તસ્યૈવ નિયમવિધિ ફલત્વોપગમાત્ ।
તદનુનિષ્પાદિન્યા અવિધેપગતત્વેન વિપ્રકૃષ્ટાયા ઇતરનિવૃતેઃ
સંનિકૃષ્ટફલસંભવે ફલત્વાનૌચિત્યાત્ । એવં વિવિક્તાસુ તિસૃષુ
વિધેર્વિધાસુ કિં વિધઃ શ્રવણવિધિરા શ્રીપતે તત્ર
પ્રકટાર્થકારાદયઃ કેચિદાહુઃ અપૂર્વવિધિરયમપ્રાપ્તત્વાત્ ।
નનુ આજ્યભાગૌ યજતીતિ વિધેરતિ
દેશપ્રપ્તેતરાંગકલાપપરિસંખ્યાપકત્વં
પ્. ૬બ્)
ન સિદ્ધાંત ઇત્યત આહ । ગ્રહમેધીયાધિ કરણેતિ । નિયમવિધાવપીતિ
પરિસંખ્યાવિધાવિવ નિયમવિધાવપીત્યર્થઃ । તદવરુદ્ધત્વાદિતિ ।
અવહનનેનૈવાવરુદ્ધત્વાત્તંડુલનિષ્પત્યાક્ષેપસ્ય શાંતત્વાદિત્યર્થઃ ।
ફલત ઇતિ નિયમવિધેઃ પક્ષે પ્રાપ્તાવહનનાદિ ક્રિયાવિધાયકત્વાત્
પરિસંખ્યાવિધેઃ ચ નિત્યપ્રાપ્તક્રિયાદિ
વિધાયકત્વાન્નિયમપરિસંખ્યાવિધ્યોઃ સ્વરૂપતો વિવેકલાભેપિ ફલતો ભેદો
ન યુક્ત ઇત્યર્થઃ । નિયમસ્ય નિયમવિધિફલત્વોપગમે હેતુ દ્વયમાહ ।
પ્રાથમ્યાદિત્યાદિના ।
પ્રત્યાસન્નત્વાદિતિ વિધિં પ્રતિપ્રત્યાસન્નત્વાદિત્યર્થઃ । વિધેય ક્રિયાગતત્વે
પ્રત્યાસન્નત્વે હેતુઃ ઇતરનિવૃત્યપેક્ષયા પ્રથમોપસ્થિતત્વરૂપે પ્રાથમ્યે
હેતુમાહ । વિધિત ઇત્યાદિના અશક્ય તયેત્યંતેન
ઇતરનિવૃતેર્નિયમવિધિફલત્વાનુપગમે હેતુન્દ્વયમાહ । તદનુનિષ્પાદિન્યા
ઇત્યાદિના । અપ્રાપ્તાંશપરિપૂરણોપસ્થિત્યનંતરમુપસ્થિતાયા ઇત્યર્થઃ ।
અનેન વિલંવિતોપસ્થિતિ કત્વમેકો હેતુરુક્ત ઇતિ મંતવ્યં । દ્વિતીય હેતૌ
વિપ્રકૃષ્ટત્વે હેતુમાહ । અવિધેપેતિ ।
વ્યાવૃતિર્નામાનનુષ્ટેયતા અનંગતા વા સા ચાનિધેપનખવિદલનાદિ
ગતેત્યર્થઃ । ઇદાનીં પ્રકૃતં શ્રવણવિધિવિચારમારભતે । એવમિતિ ।
અપ્રાપ્તત્વાદિતિ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારં પ્રતિવેદાંત શ્રવણસ્ય
સાધનતાયામાનાંતરાદનધિગતત્વેનાપ્રાપ્ત્યર્થત્વાદિત્યર્હ્તઃ ॥
પ્. ૭અ)
ન હિ વેદાંત શ્રવણં બ્રહ્મસાક્ષાત્કારે
હેતુરિત્યત્રાન્વયવ્યતિરેકપ્રમાણમસ્તિલોકે કૃત શ્રવણસ્યાપિ
વહુશસ્તદનુત્પત્તેઃ । અકૃતશ્રવણસ્યાપિ ગર્ભગતસ્ય વામદેવસ્ય
તદુત્પતેરુભયતો વ્યભિચારાત્ । ન વા શ્રવણમાત્રં શ્રોતવ્યાર્થ
સાક્ષાત્કાર હેતુરિતિ શાસ્ત્રાંતરે ગૃહીતઃ સામાન્ય નિયમોસ્તિ । યેનાત્ર
વિશિષ્ય હેતુત્વ ગ્રાહકા ભાવેપિ સામાન્યમુખેનૈવ હેતુત્વં પ્રાપ્યત
ઇતિ શંક્યેત । ગાંધર્વાદિ શાસ્ત્રશ્રવણસ્ય ષડ્ગાદિ સ્વર
સાક્ષાત્કાર હેતુત્વાભ્યુપગમેપિ કર્મકાંડાદિ શ્રવણાન્તદર્થ
ધર્માદિ સાક્ષાત્કારાદર્શનેન વ્યભિચારાત્ ।
તસ્માદપૂર્વવિધિરેવાયં ॥
નનુ માનાંતરાદનધિગતત્વમસિદ્ધમન્વયવ્યતિરેકાભ્યાંતદવગતિ
સંભવાત્ તથાહિ વેદાંતશ્રવણે સતિ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારો દૃશ્યતે । અસતિ ચ
તસ્મિન્ન દૃશ્યતે ઇતિ તત્રાહ । નહીતિ ।
તદનુત્પતેરિતિ સાક્ષાત્કારાનુપતેરિત્યર્થઃ । વામદેવસ્ય ઇતિ ।
તથા ચ શ્રુતિર્ગર્ભ એવૈતચ્છ્રયાનો વામદેવ એવ મુવાચેતિ । એવં
પૂર્વોક્તપ્રકારેણ । એતદ્બ્રહ્મજ્ઞાનજન્મના સ્વકીયાં મુક્તિમુવાચેત્યર્થઃ
। નનુ ગાંધર્વ શાસ્ત્રશ્રવણે ષડ્ગાદિસ્વરસાક્ષાત્કારસ્તદ ભાવે
તદભાવ
પ્. ૭બ્)
ઇતિ દૃષ્ટં તત્ર શ્રોતવ્યાર્થ વિશેષસ્વરસાક્ષાત્કારં પ્રતિગાંધર્વ
શાસ્ત્રવિચારાત્મકસ્ય શ્રવણવિશેષસ્ય કારણત્વ ગ્રહકાલે લાઘવાત્ ।
શ્રોતવ્યાર્થ સાક્ષાત્કારત્વાવછિન્નં પ્રતિશ્રવણમાત્રસ્ય કારણત્વં
ગૃહ્યતે । તથા ચ બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર
વેદાંતશ્રવણયોર્વિશિષ્યકાર્યકારણભાવ ગ્રહાભાવેપિ
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારસ્યાપિ શ્રોતવ્યાર્થ સાક્ષાત્કારત્વાત્ ।
વેદાંતશ્રવણસ્યાપિ શ્રવણત્વાદુક્ત સામાન્યરૂપેણ શ્રવણસ્ય
બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર હેતુત્વં પ્રાપ્તમેવેતિનાપૂર્વવિધિરિતિ નેત્યાહ । ન વા
શ્રવણમાત્રમિતિ ।
ધર્મશ્રવણસ્થલે અદૃષ્ટરૂપસ્યાલૌકિકશ્રેયસાધનતા વિશિષ્ટયાગાદિ
રૂપસ્ય વા । ધર્મસ્ય સાક્ષાત્કારા યોગ્યતયા સાક્ષાત્કારાદર્શનેન ઉક્ત
સામાન્ય કાર્યકારણભાવસ્ય વ્યભિચારાન્જલાઘવાવતાર ઇતિ
ગાંધર્વશાસ્ત્રશ્રવણસ્યાન્વયાદિનાસ્વરસાક્ષાત્કાર હેતુત્વ ગ્રહેપિ
વેદાંતશ્રવણસ્ય ન બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર હેતુત્વ પ્રાપ્તિરિત્યાહ ।
ગાંધર્વાદીતિ । કર્મેતિ । અત્રાદિપદેન હિરણ્યગર્ભાદિ
દેવતાપ્રતિપાદકવાક્યજાતં ગૃહ્યતે ધર્માદીત્યાદિ પદેન હિરણ્યગર્ભાદિ
દેવતા ગૃહ્યતે । તસ્માદિતિ । પ્રાપ્ત્યભાવાદિત્યર્થઃ ॥
ભાષ્યેપિ સહકાર્યંતરવિધિઃ પક્ષેણ તૃતીયં તદ્વતો
વિધ્યાદિવદિત્યધિકરણે વિદ્યાસહકરિણો મૌનસ્ય
વાલ્યપાંડિત્યવદ્વિધિરેવાશ્રયિતવ્ય અપૂર્વત્વાદિતિ પાંડિત્ય શબ્દિતે
શ્રવણે
પ્. ૮અ)
પૂર્વવિધિરેવાંગીકૃત ઇતિ ॥
અત્રાર્થે સમ્મતિમાહ । ભાષ્યેપીતિ । ભાષ્યેષ્ય પૂર્વવિધિરેવાંગીકૃત ઇતિ
સંબંધઃ । અયમર્થઃ વૃહદારણ્યકે શ્રૂયતે તસ્માદ્બ્રાહ્મણઃ
પાંડિત્યં નિર્વિદ્ય વાલ્યેન તિષ્ઠાસેદ્વાલ્યં ચ પાંડિત્યં ચ નિર્વિદ્યાથ
મુનિરિતિ યસ્માદનિક્રાંતા બ્રાહ્મણા શ્રવણાદિ સાધનૈરાત્માનં વિદિત્વા
જીવન્મુક્તિ વ્યંજકં સકલવિક્ષેપરહિતં પરમહંસાશ્રમં
પ્રાપ્તાસ્તસ્માદિદાનીં તનોપિ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મસાક્ષાત્કારાર્થી પાંડિત્યં
નિર્વિદ્ય વાલ્યેનસ્થા તુ મિચ્છેત્ । વિચારપ્રયોજકાપાતરૂપા બુદ્ધિઃ
પંડાસાસ્ય સંજાતેતિ પંડિતસ્તસ્ય કૃત્યં પાંડિત્યં શ્રવણમિત્યર્થઃ ।
વાલ્યં નામવાલસ્ય શિશોઃ કૃત્યં દંભ દર્પાદિ રાહિત્યં ન તુ વાલે
પ્રસિદ્ધ યથેષ્ટ ચેષ્ટા રૂપં તસ્ય વહિર્મુખત્વાપાદકત્વેન
વિદ્યાવિરોધિત્વાદ્દંભાદિરાહિત્યરૂપભાવશુદ્ધિવાચઃ કેન વાલ્ય પદેન
ભાવશુદ્ધિસાધ્યં મનન લક્ષ્યતે । શ્રવણાનંતર ભાવિત્વાત્ તસ્ય
વાલ્યં ચ પાંડિત્યં ચ નિર્વિદ્ય નિશ્ચયેન લબ્ધ્વા તદુભયં
સમ્યગનુષ્ટાયેતિ યાવત્ । અથાનંતરં મુનિસ્સમ્યગ્મનનશીલો ભવેદિતિ
વિધિઃ ધ્યાનમત્રમનનં ધ્યાનનિષ્ટે વ્યાસાદૌ
મુનિશબ્દપ્રયોગદર્શનાત્ । ધ્યાનં વિના વિચારં માત્રવિશ્રાંતે તદ
પ્રયોગાચ્ચ તથા ચાપૂર્વત્વાદ્યથા શ્રવણે વિધિરેવં મૌનસ્ય
વિદ્યાસહકારિણો વિદ્યોત્પન્નૌ સાધનસ્ય વિધિરેવાશ્રયિતવ્યઃ । અપૂર્વત્વા
દેવેતિ ભાષ્યાર્થઃ । સૂત્રાર્થસ્તુ । તદ્ધતઃ શ્રવણમનનજતિન
પ્. ૮બ્)
તત્વનિર્ણયરૂપવિદ્યાવતસ્તત્વ સાક્ષાત્કારાર્થિનઃ સંન્યાસિનઃ પાંડિત્ય
બાલ્યા પેક્ષયા તૃતીયં સૌનમથ મુનિરિતિ વાક્યેન વિધીયતે । નનુ પાંડિત્ય
બાલ્યાભ્યાં નિર્ણીતતત્વ સાક્ષાત્કારાર્થી ધ્યાને સ્વયમેવ પ્રવર્તતે રત્નં
તત્વસાક્ષાત્કારાર્થીવરત્નતત્વગોચર પ્રત્યયસંતતૌ । ન ચ
તત્વસાક્ષાત્કારાર્થિનસ્તત્સાધન શ્રવણાદાવપિ સ્વયમેવ પ્રવૃતિસ્સ્યાદિતિ
તત્રાપિ વિધિવૈયર્થ્યશંકા તુલ્યેતિ વાચ્યં વિધિં વિના વેદાંત શ્રવણે
પ્રવૃત્યસંભવસ્ય સાધિતત્વા તથા ચ મૌનવિધિર્વ્યર્થ ઇત્યત્રાહ । પક્ષેણેતિ
। મૌનસ્ય સહકાર્યયંતરસ્ય વિધિરંગી કર્તવ્યઃ પક્ષેણાપ્રાપ્તિ
સત્વાત્સાક્ષાત્કારાર્થં ધ્યાને ॥
વેદાંતશ્રવણસ્ય નિત્યાપરોક્ષબ્રહ્મસાક્ષાત્કાર હેતુત્વં
નાપ્રાપ્તં । અપરોક્ષ વસ્તુ વિષય પ્રમાણત્વાવચ્છેદેન સાક્ષાત્કાર
હેતુત્વ પ્રાપ્તેઃ । શાબ્દાપરોક્ષ વા દેવ્યવસ્થાપનાત્ તદર્થમેવ હિ
તત્પ્રસ્તાવઃ ॥
સ્વયમેવ પ્રવર્તમાનસ્યાપિ વિષયદર્શનપ્રાવલ્યાત્ ધ્યાનસ્ય
કદાચિદપ્રાપ્તિઃ સંભવતિ । તથા ચ મૌનવિધેરપૂર્વવિધિત્વાભાવેપિ
નિયમવિધિત્વં સિંધ્યત્યેવ સતિ ચ નિયમવિધૌ તદતિ ક્રમે નિયમા
દૃષ્ટાલાભેન સાક્ષાત્કારાનુદય ભીત્યા સ્વભાવ પ્રાપ્તમપિ
વિષયદર્શનં
પ્. ૯અ)
યત્નેન નિવાર્ય ધ્યાન એવ પ્રવર્તત ઇતિ પક્ષેણેતિ સૂત્રભાગાભિપ્રાયઃ । નનુ

બ્રહ્મવિદ્યાપ્રધાને પ્રકરણે કથં ધ્યાનાદિ વિધિર્વાક્યભેદ
પ્રસંગાદિતિ નેત્યાહ । વિધ્યાદિ વદિતિ । અંગવિધિવદિત્યર્થઃ । યથા
પ્રધાનવિધિપરે પ્રકરણે અવાંતર વાક્યભેદેન પ્રયાજાદ્યંરાવિધિસ્તથા
બ્રહ્મવિદ્યાંગ ધ્યાનાદિ વિધિરિત્યર્થઃ । ઉક્તરીત્યા મૌનવિધેર્નિયમવિધિત્વે
સ્થિતે ભાષ્યકૃતામપૂર્વત્વવચનં મૌનવિધ્યંશે પાક્ષિકા
પ્રાપ્ત્યભિપ્રાયં દ્રષ્ટવ્યં । યથા સૂત્રં પક્ષેણ પ્રાપ્ત્યભાવાદિત્યેવ
વક્તવ્યે । ભાષ્યે અપૂર્વત્વાદિતિ વચનં શ્રવણવિધિરપૂર્વવિધિરેવેતિ
જ્ઞાપનાર્થમપ્રાપ્તિમાત્રે ચ દૃષ્ટાંત દાર્ષ્ટાંતિક ભાવો વિવક્ષિત ઇતિ
પ્રકટાર્થકારાદીતામાશયઃ । અપૂર્વવિધિત્વ પક્ષં દૂષયતિ ।
વેદાંતશ્રવણસ્યેતિ ।
વિચારવિશિષ્ટવેદાંતરૂપસ્ય શ્રવણસ્ય બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર હેતુત્વં વિધિં
વિનાપિ પ્રાપ્તમિત્યર્થઃ । નનુ વાક્યસ્ય કથં સાક્ષાત્કાર હેતુત્વં
ઇંદ્રિયજન્ય જ્ઞાનસ્યૈવ સાક્ષાત્કારત્વાદત આહ । અપરોક્ષવસ્ત્વિતિ
અપરોક્ષવસ્તુવિષયકત્વં જ્ઞાનસ્યાપરોક્ષત્વં ન ત્વિંદ્રિયજન્યત્વં
વસ્ત્વાપરોક્ષ્યં ચ વસ્તુ વ્યવહારાનુકૂલ ચૈતન્યાભિન્નત્વમિતિ ।
શાબ્દાપરોક્ષવાદે વક્ષ્યતે । તથા ચ નિત્યાપરોક્ષત્વેન શ્રુતિ
સિદ્ધબ્રહ્મરૂપ વસ્તુવિષયકત્વાદ્વેદાંતજન્યજ્ઞાનસ્ય સાક્ષાત્કારત્વ
સિદ્ધિરિત્યર્થઃ । નત્વસ્મિન્ શાસ્ત્રે શાબ્દાપરોક્ષવાદસ્ય કા સંગતિરત આહ ।
તદર્થમેવહીતિ ।
વેદાંતાનાં બ્રહ્માપરોક્ષપ્રમિતિજનકત્વ સિધ્યર્થમેવ
તદ્વાદસંગતિર્નાન્યાર્થમિત્યેતત્પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ ॥
પ્. ૯બ્)
ન ચ તાવતાબ્રહ્મપ્રમાણત્વેનાપાતદર્શન સાધારણ
બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર હેતુત્વ પ્રાપ્તાવપ્યવિદ્યાનિવૃત્યર્થમિષ્યમાણ
સતાનિશ્ચય રૂપતત્સાક્ષાત્કાર હેતુત્વં શ્રવણસ્ય ન પ્રાપ્તમિતિ
વાચ્યં । વિચારમાત્રસ્ય વિચાર્યમાત્રનિર્ણય હેતુત્વસ્ય
બ્રહ્મપ્રમાણસ્ય તત્સાક્ષાત્કારહેતુત્વસ્ય ચ પ્રાપ્તૌ વિચારિત
વેદાંતશબ્દજ્ઞાનરૂપસ્ય શ્રવણસ્ય તદ્ધેતુત્વપ્રાપ્તેઃ । ન ચોક્ત
ઉભયતો વ્યભિચારઃ સહકારિ વૈકલ્પેનાન્વય વ્યભિચારસ્યાદોષત્વાત્ ।
જાતિસ્મરસ્ય જન્માંતરશ્રવણાત્ફલસંભવેન વ્યતિરેક
વ્યભિચારાભાવાત્
નન્વપરોક્ષવસ્તુ વિષયકં પ્રમાણં સ્વવિષયે સાક્ષાત્કાર હેતુરિતિ
શાબ્દાપરોક્ષવાદે પ્રસાધનેન વેદાંતાનામપિ સ્વવિષયે નિત્યાપરોક્ષે
બ્રહ્મણિ । અપરોક્ષજ્ઞાનસામાન્ય હેતુત્વમેવ પ્રાપ્તં ન તુ સતા
નિશ્ચયરૂપ તત્સાક્ષાત્કારહેતુત્વં તચ્ચ વિચારવિશિષ્ટવેદાંતરૂપ
શ્રવણસ્યૈવ યુક્તમન્યથાવિચારાત્પ્રાગપિ સતા નિશ્ચય પ્રસંગાત્ । ન ચ
વાક્યજન્યસાક્ષાત્કારમાત્રાદેવાવિદ્યાનિવૃતિ લક્ષણફલસંભવાત્ । સતા
નિશ્ચયરૂપત્વં સાક્ષાત્કારસ્ય નાત્વેષણીયમિતિ વાચ્યં । તત્ર તત્ર
બ્રહ્મોપદેશપ્રદેશેષુ યાવત્ સંશય નિવૃતિ પુનઃ પુનઃ પ્રશ્ન
પ્રતિવચનલિંગેન
પ્. ૧૦અ)
વેદાંતવિજ્ઞાન સુનિશ્ચિતાર્થા ઇત્યાદિ શ્રુત્યા શ્રુત બ્રહ્મણોપિ યથાપૂર્વં
સંસારાનુવૃત્યનુમિતા વિદ્યાયાનિવૃત્યભાવરૂપલિંગેન ચ શ્રવણ
મનનધ્યાનશમદમભક્તિવૈરાગ્યાદીનાં જ્ઞાનપરિપાકહેતૂનાં
વિધિદર્શનલિંગેન ચ સતાનિશ્ચયરૂપ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારસ્યૈવાવિદ્યા
નિવૃત્યર્થમિષ્યમાણત્વાત્તથા ચ વેદાંતશ્રવણસ્યોક્તરૂપસાક્ષાત્કાર
હેતુત્વમપ્રાપ્તમેવેતિ શંકતે । ન ચ તાવતેતિ । વેદાંતાનામિતિ શેષઃ ।
અપરોક્ષવસ્તુવિષયકં પ્રમાણં સ્વવિષયે સાક્ષાત્કારહેતુરિતિ
પ્રસાધનમાત્રેણેત્યર્થઃ । અપરોક્ષવસ્તુવિષયકં
પ્રમાણમપરોક્ષજ્ઞાનહેતુરિતિ સ્થિતે વિચારો વિચાર્ય નિર્ણય હેતુરિતિ ચ સ્થિતે
કાર્યકારણભાવદ્વયમેલનેન પ્રકૃતે વિચારવિશિષ્ટવેદાંતજ્ઞાનરૂપં
શ્રવનં સતાનિશ્ચયરૂપ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારહેતુરિતિ સિધ્યતીત્યાહ ।
વિચારમાત્રસ્યેતિ । સહકારીતિ । ચિતૈકાગ્ર્યરૂપસહકારિ વૈકલ્પેનેત્યર્થઃ ।
ઉક્ત કાર્યકારણભાવ દ્વયરૂપપ્રમાણવલેન શ્રવણસ્ય
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારહેતુત્વે સિદ્ધે વામદેવસ્ય જન્માંતરીયં શ્રવણાદિકં
કલ્પતે યથા જાતમાત્રે જંતૌ દૃશ્યમાનભોગસ્ય કારણં તત્
પ્રાગ્ભવીયકર્મકલ્પતે તદ્વદતો ન વ્યતિરેકવ્યભિચાર ઇત્યાહ । જાતિસ્મરસ્યેતિ ।
પૂર્વસ્યતિ સ્મરતો વામદેવસ્યેત્યર્થઃ ॥
પ્. ૧૦બ્)
અન્યથા વ્યભિચારેણ હેતુત્વવાધે શ્રુત્યાપિ
તત્સાધનતાજ્ઞાનાસંભવાત્ । ઘટસાક્ષાત્કારે
ચક્ષુરતિરેકેણત્વગિંદ્રિયમિવ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારે
શ્રવણાતિરેકેણોપાયોંતરમસ્તીતિ શંકાયાં
વ્યતિરેકવ્યભિચારસ્યાપ્યદોષત્વાચ્ચ । તથા ચ
પ્રાપ્તત્વાન્નાપૂર્વવિધિઃ । અત
એવાવૃતિરસકૃદુપદેશાદિત્યધિકરણભાષ્યે દર્શનપર્યવસાનાનિ હિ
શ્રવણાદીન્યાવર્ત્યમાનાનિ દૃષ્ટાર્થાનિ ભવંતિ । યથા
વઘાતાદીનિ તંડુલનિષ્પત્યવસાનાનીતિ શ્રવણસ્ય
બ્રહ્મદર્શનાર્થસ્ય દૃષ્ટાર્થ તયા દર્શપૂર્ણમાસિકાવઘાત
ન્યાય પ્રાપ્તા વા વૃત્યુપદેશઃ । અપૂર્વવિધિત્વે તુ સનયુજ્યતે
સર્વૌષધાવઘાતવત્ । અગ્નિ ચ યને સર્વૌષધસ્ય પૂરયિત્વા
વહંત્યથૈતદુપદધાતીત્યુપધેયોલૂખલ સંસ્કારાર્થ ત્વેન
વિહિતસ્યાવઘાતસ્ય દૃષ્ટાર્થત્વાભાવાન્નાવૃતિરિતિ તંત્રલક્ષણે
સ્થિતં । અતો નિયમ વિધિરેવાયં ॥
અન્યથેતિ । ઉક્તરીત્યાદ્વિવિધ વ્યભિચારપરિહારાનુપગમ ઇત્યર્થઃ । વ્યભિચાર
નિશ્ચયેન હેતુત્વા ભાવરૂપવાધ
પ્. ૧૧અ)
નિશ્ચયાચ્છ્રવણવિધેરવોધકતાપત્યાતવાપ્યપૂર્વવિધિર્ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારે શ્રવણમિવ તપો વિશેષાદિકમુત્કૃષ્ટ જન્મપ્રાપ્તિરૂપં
વા કારણાંતરમસ્તીતિ શંકાકાલે વામદેવસ્ય કારણાંતરાત્ ।
જ્ઞાનમુત્પન્નમિતિ । શંકા સંભવેન શ્રવણસ્ય વામદેવે વ્યતિરેક
વ્યભિચાર જ્ઞાનં શ્રવણસ્ય સાક્ષાત્કાર હેતુત્વ ગ્રહપ્રતિબંધકં ન
ભવતિ । ન ચૈકસ્ય પદાર્થસ્ય જ્ઞાને પરસ્પરનિરપેક્ષકારણ દ્વયા
સંભવેન બ્રહ્મસાક્ષાત્કારે કારણાંતર સત્વ શંકૈવ ન જાયજાયત ઇતિ
વાચ્યં । લોકે તથા દૃષ્ટત્વાદિત્યાહ ઘટેતિ । વેદાંતશ્રવણસ્ય
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારહેતુત્વે વિધિં વિનૈવ પ્રાપ્તે ફલિતમાહ । તથાચેતિ ।
શ્રવણાદિ વિધેર્નિયમવિધિત્વે સત્યે વા વૃત્યધિકરણં સંગચ્છત ઇત્યાહ ।
અત એવેતિ । અપૂર્વવિધિત્વા ભાવાદેવેત્યર્થઃ । અત એવાવૃત્યુપદેશ ઇતિ
સંબંધઃ । દર્શનપર્યવસાનાનીત્યારભ્યતંડુલનિષ્પત્યવસાનાનીત્યં
તસ્ય ભાષ્યસ્યેયં યોજનાદૃષ્ટાર્થાનિ શ્રવણાદીન્યાવર્ત્યમાનાનિ સંતિ
દર્શનપર્યવસાનાનિ ભવંતિ । યથાવઘાતાદીન્યાવર્ત્યમાનાનિ
તંડુલનિષ્પત્યવસાનાનિ ભવંતીતિ દૃષ્ટાર્થાનીત્યત્ર દૃષ્ટં
ફલમાત્મદર્શનમેવાયં ભાવઃ । આત્મા વા અરેદ્દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્ય
ઇત્યાદિના આત્મદર્શનોદ્દેશેન શ્રવણાદીનિવિધીયંતે તત્ર કિં ॥
તદભાવે હિ યથાવસ્તુ કિંચિચ્ચક્ષુષાવીક્ષ્યમાણસ્તત્ર સ્વાગૃહીતે
સૂક્ષ્મે વિશેષાંતરે કેનચિત્ કથિતે તદવગમાય તસ્યૈવ ચક્ષુષઃ
પુનરપિ
પ્. ૧૧બ્)
પ્રણિધાનં વ્યાપારે પ્રવર્તતે એવં મનસાહમિતિ ગૃહ્યમાણે જીવે
વેદાંતૈરધ્યયન ગૃહીતૈરુપદિષ્ટં નિર્વિશેષ
બ્રહ્મચૈતન્યરૂપત્વમાકર્ણ્ય તદવગમાય તત્ર સાવધાનં મનસ
એવ નિધાને કદાચિત્ પુરુષઃ પ્રવર્તેતેતિ વેદાંત શ્રવણે પ્રવૃતિઃ
પાક્ષિકી સ્યાત્ ॥
મેતાનિ સકૃદનુષ્ટેયાનિ કિં વા યાવદાત્મદર્શનમાવર્ત્યાનીતિ સંશયે
સકૃદેવાનુષ્ટેયાનિ તાવતા વિધેશ્ચારિતાર્થ્યાત્ । યથા અગ્નિ ચ યને
સર્વૌષધસ્ય પૂરયિત્વા અવહંતીતિ વાક્યવિહિતં
સર્વૌષધીનામવહનનમુપધેયોલૂખલસંસ્કારરૂપં
સકૃદેવાનુષ્ઠીયતે તદ્વત્ તથા ચ સકૃદનુષ્ઠિત શ્રવણાદિ જન્યમદૃષ્ટં
જન્માંતરે બ્રહ્મદર્શન હેતુરિત્ય પૂર્વવિધિત્વં શ્રવણાદિ વિધીનામિતિ
પ્રાપ્તે સિદ્ધંતઃ શ્રવણાદ્યાવૃતિઃ કર્તવ્યાકુતઃ અસકૃદુપદેશા તથા હિ
ભૃગુવલ્યાં ભૃગું પ્રતિપિતા અસકૃતપસા બ્રહ્મવિજિજ્ઞાસસ્વેત્યુપદિશતિ તપ
આલોચનં બ્રહ્મવિચારસ્તથા છાંદોગ્ય ષષ્ટાધ્યાયે શ્વેતકેતું પુત્રં
પ્રતિપિતાવિચારપૂર્વકમસકૃત્તત્વમસીત્યુપદિશતિ । કિં ચ

શ્રવણાદિભિરાત્મદર્શનફલે જનનીયે શ્રવણાદ્યાવૃત્તિરૂપદૃષ્ટદ્વાર
સંભવે અદૃષ્ટદ્વારકલ્પનાયોગા તત્વં પદાર્થયોઃ શ્રવણાદ્યા વૃતિં
વિનાદુર્બોધત્વાચ્ચ તંડુલનિષ્પત્તિફલકાવઘાતવદાવૃતિરેવ નત્વગ્નિ ચ
યનાંતર્ગતાવઘાત વદનાવૃતિસ્તદંતર્ગતાવઘાતસ્યાદૃષ્ટાર્થત્વેન
વૈષમ્યાદિતિ વ્યુત્પાદિતમાવૃત્યધિકરણે
પ્.૧૨અ)
તદપૂર્વવિધિવાદિનાં ન સંગચ્છત ઇતિ તંત્રલક્ષણમેકાદશાધ્યાયઃ ।
અત એવ ઇતિ પ્રાપ્તત્વાદિત્યર્થઃ । અસ્ય
હેતોરેવકારાર્થેઽપૂર્વવિધિત્વાભાવેન્વયઃ નિયમવિધિત્વે હેતુમાહ ।
તદભાવે હીતિ । તદભાવે મનસ એવ સાવધાનં તત્ર નિધાને કદાચિત્
પુરુષઃ પ્રવર્તેતેતિ સંબંધઃ મનસાઽગૃહ્યમાણાત્મગત
વિશેષગૃહણાયમનોવ્યાપાર એવ યત્નેન પ્રવૃતૌ દૃષ્ટાંતમાહ । યથેતિ
કિંચિદિતિ । રત્નાદીત્યર્થઃ । તત્રેતિ રત્નાદાવિત્યર્થઃ । તસ્યૈવેતિ । ન તુ
વ્યાપારાંતર ઇત્યેવકારાર્થઃ । પુનરપિ ચક્ષુષો વ્યાપારે પ્રવર્તત ઇતિ
સંબંધઃ । પ્રણિધાનં યથા ભવતિ તથા પ્રવર્તત ઇતિ પ્રવૃતિ
ક્રિયાવિશેષણં પ્રણિધાનં તચ્ચ રત્નાદિ વસ્ત્વભિમુખતયા ચક્ષુષઃ
સ્થાપનમનંતરમુન્મીલનવ્યાપારાનુકૂલ યત્નઃ પ્રવૃતિરિતિ પ્રણિધાન
પ્રવૃત્યોર્ભેદઃ વેદાંતૈરિતિ નેહ નાનાસ્તિ કિંચન પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્માહં
બ્રહ્માસ્મીત્યાદિભિરિત્યર્થઃ । ઇહ બ્રહ્મણિ નાનાજ્ઞાતૃજ્ઞાનજ્ઞેયરૂપેણ
ભિન્નં વિશેષજાતં કિંચિદપિ નાસ્તિ પ્રકૃષ્ટં જ્ઞાનં પ્રજ્ઞાનં
નિત્યસ્વપ્રકાશ જીવચૈતન્યં બ્રહ્માહં બુધ્યાદિ સાક્ષિભૂતચિદાત્મા
બ્રહ્માસ્મિ ભવામીતિ શ્રુતીનામર્થઃ । અધ્યયન પદં
સાંગાધ્યયનપરં । આકર્ણ્ય પરોક્ષતયા જ્ઞાત્વા શ્રુતૌ
શ્રદ્દધાનસ્તદધિગમાયેત્યર્થઃ । તત્રેતિ । અહમિતિ ગૃહ્યમાણાત્મનીત્યર્થઃ ।
સાવધાનમૈકાગ્ર્યં યથા ભવતિ તથા ॥
અપ્રાપ્ય મનસા સહેતિ શ્રુતિસ્તુ । મનસૈવાનુદૃષ્ટવ્યં
પ્. ૧૨બ્)
દૃશ્યતે ત્વગ્ર્યયા બુદ્ધોત્યપિ શ્રવણેનાનવહિત મનોવિષયેતિ શંકા
સંભવાત્ ॥
નન્વહમિતિ ગૃહ્યમાણજીવે વિશેષાકર્ણનાનંતરં વેદાંત શ્રવણ ઇવ
કદાચિન્મનોવ્યાપારે વેદાંતવિચારનિરપેક્ષેપિ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદિત્યયુક્તં
શ્રુત્યા બ્રહ્મણી મનો વિષયત્વ નિષેધાત્સોગાધ્યયનવતસ્તન્નિષેધાવગતિ
સંભવાદિતિ નેત્યાહ । અપ્રાપ્યેતિ શ્રુતિરનવહિત મનોવિષયેતિ સંબંધઃ ।
વાચઃ સત્યજ્ઞાનાદિશબ્દાઃ અપ્રાપ્યશક્ત્યા બ્રહ્મા પ્રતિપાદ્યમનસા સહ
નિવર્તંતે લક્ષણામાશ્રયંત ઇત્યર્થઃ । સનસાસહેત્યનેન મનસોપિ બ્રહ્મણિ
પ્રાપ્તિર્નિષિધ્યત । ઇતિ ભાવઃ । બ્રહ્મણિ મનોવિષયત્વ
નિષેધવત્તદ્વિષયત્વમપિ શ્રુત્યા ઉચ્યતે । તથા ચ શ્રુત્યોર્વિરોધે સતિ મનઃ
શબ્દિત બુદ્ધિગમ્યત્વ પ્રતિપાદક શ્રુતૌ બુદ્ધેરગ્ર્યત્વ
વિશેષણવલાદ્વિષયત્વ નિષેધ શ્રુતેરનવહિત મનોવિષયત્વ નિષેધાર્થકત્વ
પ્રતીતેસ્તથા ચ સાંગાધ્યયનવત ઉક્ત વ્યવસ્થા પ્રતીતિ સંભવાત્ મનસ એવ
વ્યાપારે પ્રવૃતિર્દુર્વારેત્યાહ । મનસૈવેતિ । અનવહિતત્વમેકાગ્રતા શૂન્યત્વં
શંકા સંભવાદિતિ । અગ્ર્યત્વવિશેષણ સામર્થ્યેન યથોક્ત વ્યવસ્થા
નિશ્ચય સંભવાદિતિ વક્તવ્યે શંકા સંભવાદિત્યુક્તેરયમાશયઃ ।
નિર્ગુણબ્રહ્મસાક્ષાત્કારે મનસઃ કરણત્વં નાસ્તિ ઔપનિષદત્વ શ્રુતિ
વિરોધાત્સોપાધિકાત્મસાક્ષાત્કારેપિ ન તસ્ય કરણત્વં તત્સાક્ષાત્કારસ્ય
નિત્યસાક્ષિરૂપત્વાત્મનસૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમિત્યાદૌ તૃતીયા
પ્. ૧૩અ)
વાક્યોત્થવૃતિસાક્ષાત્કારં પ્રતિસાધનત્વાભિપ્રાયેત્યાદિકં સર્વં શાબ્દા
પરોક્ષવાદે વક્ષ્યતે । તથા ચ વસ્તુતો મનસઃ કરણત્વા ભાવાત્ । મનસ એવ
વ્યાપારે પુરુષઃ કદાચિત્ પ્રવર્તેતેત્યુત્પ્રેક્ષિતં નિયમ વિધિ
વ્યાવર્ત્યમસંગતમેવેતિ ।
અથવા જુષ્ટં યદા પશ્યત્યન્યમીશમસ્ય મહિમાનમિતિ વીતશોક
ઇત્યાદિ શ્રવણાદ્ભિન્નાત્મજ્ઞાનાન્મુક્તિરિતિ ભ્રમસંભવેન
મુક્તિસાધન જ્ઞાનાય ભિન્નાત્મવિચારરૂપશાસ્ત્રાંતર શ્રવણેપિ
પક્ષે પ્રવૃતિઃ સ્યાદિત્ય દ્વિતીયાત્મ પર વેદાંતશ્રવણનિયમવિધિરસ્તુ
અત એવ વ્યાવર્ત્યાંતરમાહ । અથવેતિ । અધીતસાંગસ્વાધ્યાયસ્ય હિતરતિ
શોકમાત્મવિદિત્યાદિ શ્રુત્યા આત્મજ્ઞાનં મુક્તિસાધનમિતિ જ્ઞાનં ભવતિ
ન ચ સાંગાધ્યયનવતોપિ લોકે વિચારમંતરેણાત્મતત્વજ્ઞાન જન્માસ્તિ ।
આત્મપ્રતિપાદક વેદાંતેષુ નાનાવિધયોજનાસંભાવનયા તાત્પર્ય
સંશયાદેરનુભવસિદ્ધત્વાત્તતશ્ચ મુક્તિસાધન જ્ઞાનાર્થી
તલ્જ્ઞાનપ્રતિબંધક તાત્પર્યભ્રમસંશયાદિ નિરાસાય વેદાંત વિચારે
પ્રવર્તમાનો યથા બ્રહ્મમીમાંસા શાસ્ત્રે પ્રવર્તતે તથૈવ
ન્યાયસાંખ્યાદિ શાસ્ત્રવિચારેપિ કદાચિત્ પ્રવર્તેત તત્રાપિ તદભિમતયોજનયા
વેદાંતવિચારસત્વાત્ । ન ચ સાંખ્યાદિ તર્કશાસ્ત્રગતાત્મવિચારસ્યા
પ્. ૧૩બ્)
દ્વિતીયાત્મવિચારરૂપત્વાભાવેન તાદૃશાત્મનિ વેદાંતાનાં તાત્પર્ય
ભ્રમસંશયાદ્ય નિવર્તક ત્વાદ્વિશિષ્ય સ્વયમેવ તત્ર તાત્પર્ય ભ્રમાદિ
હેતુત્વાચ્ચ ન તત્રાત્મ જ્ઞાનાર્થિનઃ પ્રવૃતિઃ સંભવતીતિ વાચ્યં । જીવભિન્ન
પરમાત્મજ્ઞાનં મુક્તિસાધનમિતિ ।
ભ્રુમેણ તત્રાપિ પ્રવૃતિ સંભવાત્ । ન ચ સાંગાધ્યયનવતો
ભિન્નાત્મજ્ઞાનં મુક્તિસાધનમિતિ ભ્રમો ન સંભવતિ । અહં બ્રહ્માસ્મિ
બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરંમિત્યાદિ વેદાંતેષુ જીવાભિન્નપરમાત્મજ્ઞાનસ્ય
મુક્તિસાધનત્વ પ્રતીતંરિતિ વાચ્યં । જુષ્ટં યદા પશ્યત્યન્યમીશમસ્ય
મહિમાનમિતિ વીતશોક ઇતિ શ્રુતિ ગતાન્યશબ્દેન ભ્રમસંભવાત્ યદા ઈશં
સન્નિધિમાત્રેણ બુધ્યાદિ પ્રવર્તકં અન્યં વસ્તુ ગત્યા બુધ્યાદિભ્યો
ભિન્નં ભ્રાંત્યા બુધ્યાદ્ય ભિન્નત્વેન ચિદાત્મનો ગૃહીતત્વાત્ ।
ભિન્નત્વોપદેશઃ સફલં ન તુ જીવભિન્નમિત્યર્થઃ । જીવબ્રહ્મભેદસ્ય
પ્રત્યક્ષસિદ્ધતયા ઉપદેશાન પેક્ષત્વાત્
જુષ્ટં ઋષિસંઘૈસ્સેવિતં ઋષિસંઘજુષ્ટમિતિ શ્રુત્યંતરાત્પશ્યતિ ઈશોહમિતિ
સાક્ષાત્કરોતિ તદા અસ્ય ઈશસ્ય મહિમાનં મહત્વોપલક્ષિતં સ્વરૂપં ઇતિ એતિ
પ્રાપ્તોતિ વીત શોકશ્ચ ભવતીતિ શ્રુતેર્વાસ્તવાર્થઃ ॥
ઇહાત્મશબ્દસ્યેદં સર્વં યદયમાત્મેત્યાદિ પ્રકરણપર્યાલોચનયા
દ્વિતીયાત્મ પરત્વાત્ । ન હિ વસ્તુતસ્તત્સાધનાંતરપ્રાપ્તાવેવનિયમ
પ્. ૧૪અ) વિધિરિતિ કુલધર્મઃ । યેન
વેદાંતશ્રવણનિયમાર્થવત્વાયનિયમાદૃષ્ટજન્ય સ્વપ્રતિવંધક
કલ્મષ નિવૃતિદ્વારાસતાનિશ્ચયરૂપ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારસ્ય
વેદાંતશ્રવણૈક સાધ્યત્વસ્યાભ્યુપગંતવ્ય ત્વેન તત્ર વસ્તુતઃ
સાધનાંતરાભાન્નનિયમવિધિર્યુજ્યતે ઇતિ આશંક્યેત કિંતુ યત્ર
સાધનાંતર તયા સંભાવનયા પક્ષે પ્રાપ્ત્યાવિધિત્સિત સાધનસ્ય
પાક્ષિક્ય પ્રાપ્તિર્નિવારયિતું ન શક્યતે તત્ર નિયમવિધિઃ ॥
નનુ શ્રોતવ્યવાક્યે આત્મવિચારમાત્રં પ્રતીયતે ન ત્વદ્વૈતાત્મવિચારઃ
તતશ્ચ કથમનેન વિધિના ભિન્નાત્મવિચારવ્યાવૃત્તિલાભ ઇત્યત આહ । ઇહેતિ ।
અત્રાદિ પદેન આત્મનિ દૃષ્ટે સર્વં વિદિતં ભવતીતિ પ્રતિજ્ઞા વાક્યં ગૃહ્યત
આત્મનસ્સર્વાધિષ્ટાન તયા સર્વાત્મકત્વે હિ સતિ આત્મનિ વિદિતે તદ્વ્યતિરિક્તં
સર્વં તત્વતો વિદિતં ભવતિ સર્વમાત્મૈવેતિ સામાનાધિકરણ્યં ચ સિધ્યતિ
નાન્યથા તથા ચ શ્રોતવ્ય વાક્યસ્થમાત્મપદમદ્વિતીયાત્મપરમેવેતિ
તદ્વિચારવિધિના ભિન્નાત્મવિચાર વ્યાવૃતિર્લભ્યત ઇતિ ભાવઃ । નનુ તંડુલ
નિષ્પતાવવહનનસ્યેવનખવિદલનાદેરપિ વસ્તુતસ્સાધનત્વાતન્નિવૃતિફલકો
નિયમવિધિર્યુક્તઃ । ઇહત્વ દ્વિતીય બ્રહ્મસાક્ષાત્કારે
પ્. ૧૪બ્)
ભિન્નાત્મવિચારસ્ય ન વસ્તુતસ્સાધનત્વમસ્તીત્યતસ્તન્નિવૃતિ ફલકો
નિયમવિધિર્ન યુજ્યતે । ન ચ મા ભૂદ્ભિન્નાત્મવિચારસ્ય વ્યાવર્ત્યત્વં
નૈતાવતા નિયમવિધ્યનુપપતિઃ પ્રકૃતેસ્તિ ગુરુનિરપેક્ષ વિચારભાષા
પ્રબંધેતિહાસપુરાણાદીનામુદાહરિષ્યમાણાનાં સતા
નિશ્ચયરૂપબ્રહ્મસાક્ષાત્કારહેતુત્વ સત્વેન વ્યાવર્ત્યસંભવાદિતિ વાચ્યં ।
તેષામપ્યનંતરમેવ વક્ષ્યમાણરીત્યા અવિદ્યા નિવર્તક સતાનિશ્ચ

રૂપસાક્ષાત્કારપ્રતિબંધક કલ્મષ નિવૃતિ દ્વારાગુર્વધીન
વેદાંતવિચારવત્ સાક્ષાત્કારાહેતુત્વેન વસ્તુતસ્સાધનત્વા ભાવા તથા ચ
નિયમવિધિસ્સંભવતીત્યાશંક્યાહ । નહીતિ । કુલધર્મ ઇતિ કુલક્રમાગત
ધર્મસ્ય યથા આવશ્યકતા તથા
વસ્તુતસ્તત્સાધનાંતરપ્રાપ્તેરાવશ્યકત્વં નહીત્યર્થઃ । યેનેતિ ।
આવશ્યકત્વેનેત્યર્થઃ । નિયમાર્થવત્વાયેતિ । વિધિત્સિત ગુર્વધીન વેદાત
શ્રવણેનેવ ગુરુનિરપેક્ષ વિચારાદિનાપિ સતા
નિશ્ચયરૂપસાક્ષાત્કારસ્વરૂપોત્પતિ સંભવે સતિ
ગુર્વધીમવેદાંતશ્રવણનિયમસ્ય
દૃષ્ટપ્રયોજનાભાવાન્નિયમાદૃષ્ટમુપેયં તસ્ય કલ્મષનિવૃતિ
દ્વારાવિદ્યાસાધાનત્વં ચ કલ્પનીયમેવેત્યર્થઃ । અદૃષ્ટજન્યત્વં
કલ્મષનિવૃતેર્વિશેષણં સ્વપદં સાક્ષાત્કાર પરં યેનાશંક્યેતેતિ
સંબંધઃ
તાવતૈવાપ્રાપ્તાંશ પરિપૂરણસ્ય તત્ફલસ્ય સિદ્ધેઃ । અથવા
ગુરુમુખાધીનાધ્યયનાદિવ
પ્. ૧૫અ, ૧૫।૧૬)
નિપુણસ્ય સ્વપ્રયત્નમાત્રસાધ્યાદપિ વેદાંત વિચારાત્ સંભવતિ ।
સતા નિશ્ચયરૂપં બ્રહ્માપરોક્ષજ્ઞાનં । કિંતુ ગુરુમુખાધીન
વેદાતવાક્યસ્રવણનિયમાદૃષ્ટમવિદ્યાનિવૃતિં । પ્રતિકલ્મષ
નિરાસેનોપયુજ્યત ઇતિ । તદભાવેન પ્રતિવદ્ધમવિદ્યામનિવર્તયત્ ।
પરોક્ષકલ્પમવતિષ્ઠતે । ન ચ જ્ઞાનોદયેઽજ્ઞાનાનિવૃત્યનુપપત્તિઃ ।
પ્રતિવંધકાભાવસ્ય સર્વત્રાપેક્ષિતત્વેન સત્યપિ
પ્રત્યક્ષવિશેષદર્શને ઉપાધિના પ્રતિબંધાત્ ।
પ્રતિબિંબરૂપભ્રમાનિવૃતિવત્તદનિવૃત્યુપપતેઃ ॥
યત્ર વિધિત્સિતસાધનસ્યાપ્રાપ્તિઃ પાક્ષિકી નિવારયિતું ન શક્યતે તત્ર
નિયમવિધિરિત્યત્ર હેતુમાહ । તાવતૈવેતિ અપ્રાપ્તાંશલાભમાત્રેણૈવેત્યર્થઃ ।
વિધિત્સિત સાધનસ્ય પાક્ષિક્યામપ્રાપ્તૌ હેતુમાહ । સાધનાંતરતયેતિ ।
સતા નિશ્ચયરૂપ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારસ્ય દૃષ્ટફલતયા તત્સ્વરૂપે
વેદાંતવિચારવદ્ભાષા પ્રવંધાદેરપ્યન્વય
વ્યતિરેકાભ્યામેવસાધનત્વ બુદ્ધિઃ સંભાવ્યતે પૂર્વોક્તરીત્યા
વસ્તુતસ્સાધનત્વાભાવાત્સંભાવનયેત્યુક્તં વ્યાવર્ત્યાંતરમાહ ।
અથવેતિ માત્રપદેન
પ્. ૧૫બ્, ૧૫।૧૬) ગુરુર્વ્યવછિદ્યતે તર્હ્યુક્ત બ્રહ્મા પરોક્ષજ્ઞાનેનૈવાવિદ્યા
નિવૃતિ લક્ષણફલસિદ્ધેઃ । કિં ગુર્વધીન શ્રવણવિધિનેતિ શઽઽન્કતે । કિન્ત્વિતિ ।
શ્રવણનિયમવિદ્ધ્યર્થવત્વાયનિયમાદૃષ્ટસ્ય બ્રહ્માપરોક્ષજ્ઞાનેન
સ્વફલસિધ્યર્થમપેક્ષણીયત્વકલ્પનાન્નોક્તા પરોક્ષજ્ઞાનાદવિદ્યાનિવૃતિ
સિદ્ધિરિતિ પરિહરતિ ગુરુમુખેતિ । નિરાસેનેતિ નિરાસદ્ધારેત્યર્થઃ । ઇતીત્યનંતરં
કલ્પનીયત્વેનેતિ શેષઃ । તદભાવેનેતિ ।
કલ્મષ નિરાસાભાવેન કલ્મષેણેત્યર્થઃ । કલ્પમિતિ તુલ્યમિત્યર્થઃ । ન ચ
નિયમાર્થવત્વાયેત્યાદિ પૂર્વં ગ્રંથે નિયમાદૃષ્ટસ્ય કલ્મષ નિવૃતિ
દ્વારાજ્ઞાનોત્પત્તૌ હેતુત્વ મુક્તં અત્ર ચોત્પન્નેન જ્ઞાનેનાવિદ્યાનિવૃત્યૈ
જનનીયાયાં તત્ર પ્રતિબંધક કલ્મષનિરાસદ્વારા
શ્રવણનિયમાદૃષ્ટસ્ય સાધનત્વોક્તૌ પૂર્વાપરવિરોધ ઇતિ વાચ્યં
મતભેદેન વિરોધાભાવાત્ । નન્વેવમપ્યુત્પન્ના બ્રહ્મવિદ્યા સ્વકાર્યા
વિદ્યાનિવૃત્તયે નિયમાદૃષ્ટસાધ્યાં કલ્મષનિવૃતિમપેક્ષત ઇત્યયુક્તં
પ્રમાત્વાચ્છ્રુક્ત્યાદિ પ્રમાવદિતિ મત્વાશંકતે । ન ચ જ્ઞાનોદય ઇતિ ।
અનિવૃત્યનુપપતિરિતિ ।
અજ્ઞાનનિવૃતિરેવસ્યાદિત્યર્થઃ । શુક્તિપ્રમાસ્થલે અન્યાયેક્ષા ભાવેપિ
પ્રતિબિંબ ભ્રમસ્થલે વિશેષ દર્શનસ્ય
પ્રતિબંધકાભાવાપેક્ષાદર્શનેન બ્રહ્મવિદ્યાયા અપિ તદપેક્ષોપપતેરિતિ
પરિહરતિ ॥
એવં ચ લિખિતપાઠાદિનાપિ સ્વાધ્યાય ગ્રહણ
પ્. ૧૭અ) પ્રસક્તૌ ગુરુમુખાધીનાધ્યયન
નિયમવિધિવત્સ્વપ્રયત્નમાત્રપૂર્વકસ્યાપિ વેદાંતવિચારસ્ય સતા
નિશ્ચયરૂપબ્રહ્મસાક્ષાત્કારાર્થત્વેન પક્ષે પ્રાપ્તૌ ગુરુમુખાયીન
શ્રવણનિયમવિધિરયમસ્તુ ન ચ તદ્વિજ્ઞાનાર્થં સ ગુરુમેવાભિ
ગચ્છેદિતિ ગુરૂપસદનવિધિનૈવ ગુરુરહિતવિચારવ્યાવૃતિ સિદ્ધેર્વિફલો
નિયમવિધિરિતિ શંક્યં ॥
પ્રતિબંધકાભાવસ્યેતિ ।
યદ્યપિ પ્રતિબંધકાભાવસ્ય સિદ્ધાંતેન કુત્રાપિ હેતુત્વં તથાપિ
અપ્રતિવદ્ધા સામગ્રી કાર્ય હેતુરિત્યુપગમાદસ્ત્યેવાવચ્છેદક તથા
પ્રતિબંધકાભાવાપેક્ષેતિ ભાવઃ । તદનિવૃત્યુપપતેરિતિ ।
ગુરુરહિતવિચારસાધ્યવિદ્યયા અવિદ્યાનિવૃત્યભાવોપપતેરિત્યર્થઃ ।
શ્રવણનિયમવિધિં સદૃષ્ટાંતમુપપાદયતિ । એવં ચેતિ ।
ગુરુરહિતવિચારસ્ય વ્યાવર્ત્યસ્ય લાભે સતીત્યર્થઃ । લિખિતેતિ અભ્યુદય
નિઃશ્રેયસ કામસ્ય વેદાર્થાનુષ્ટાનં વિનાનાભ્યુદયાદિ સિદ્ધિઃ ।
તદનુષ્ઠાનં ચ વેદાર્થજ્ઞાનં વિના ન સંભવતિ તદર્થજ્ઞાનં ચ
સ્વાધ્યાય પદવાચ્ય વેદાવાપ્તિં વિના ન સંભવતિ । વેદાવાપ્તિં પ્રતિ ચ
ગુરુમુખોચ્ચારણાનૂચારણાલક્ષણમધ્યયનં લિખિત પાઠાદિશ્ચ
સાધનત્વેન લોકે પ્રસિદ્ધં । તથા ચાધ્યયનવિધિ વાક્યેન વેદાધ્યયનં
નિયમ્યતે
પ્. ૧૭બ્)
અધ્યયનેનૈવ અક્ષરાવાપ્તિં સંપાદયેદિતિ તેન ચ લિખિતપાઠાદિ
વ્યાવૃતિર્લભ્યતે યથા તથા પ્રકૃતેપીત્યર્થઃ । નનુ બ્રહ્મવિજ્ઞાનાર્થં
ગુર્વભિરામનં શ્રૂયતે ન ચ તસ્ય શ્રુતિજન્યે બ્રહ્મજ્ઞાને
સાક્ષાત્સાધનત્વમસ્તિ અતસ્તેન જ્ઞાને જનર્નાયેદ્વારાપેક્ષાયાં
ગુર્વધીનવિચાર એવ યોગ્યતયા દ્વારત્વેન કલ્પ્યતેનત્વદૃષ્ટં દૃષ્ટદ્વાર
સંભવે અદૃષ્ટકલ્પનાયોગાત્ । ગુર્વભિગમનસ્ય
ગુર્વધીનવિચારદ્વારાજ્ઞાનસાધનત્વે અભિગમનવિધિનાસિદ્ધે તેનૈવ
ગુરુરહિતવિચારવ્યાવૃતિસિદ્ધેર્નિષ્ફલઃ શ્રોતવ્યવાક્યે શ્રવણનિયમવિધિરિતિ
શંકતે । નચેતિ । બ્રાહ્મણો નિર્વેદમાયાત્ નાસ્ત્યકૃતઃ કૃતેનેતિ પૂર્વવાક્યે
નિર્દિષ્ટો બ્રાહ્મણસ્સ ઇતિ પરામૃશ્યતે નિર્વેદં વૈરાગ્યં આયાત્ પ્રાપ્નુયાદિતિ
યાવત્ । કેન પ્રકારેણેત્યત આહ શ્રુતિરકૃતો નિત્યો મોક્ષઃ કૃતેન કર્મણા
નાસ્તીતિ । અતો મોક્ષં બ્રહ્મજ્ઞાનસાધ્યં જ્ઞાત્વા તદ્જ્ઞાનાર્થં
ગુરુમભિગચ્છેદિત્યર્થઃ । શ્રોતવ્ય વાક્યેન ગુર્વધીન વિચારે નિયમિતે સતિ
તદંગતયા ગુર્વભિગમનં વિધીયતે શ્રવણવિધ્યભાવેતૂપ ॥
ગુરૂપસદનસ્ય શ્રવણાંગ તયા શ્રવણવિધ્યભાવે તદ્વિધિરેવ
નાસ્તીતિ તેન તસ્ય વૈફલ્યાપ્રસક્તેઃ ।
અન્યથાધ્યયનાંગભૂતોપગમન વિધિનૈવ લિખિત પાઠાદિ
વ્યાવૃતિરિત્યધ્યયન નિયમોપિ વિફલઃ સ્યાત્
પ્. ૧૮અ)
અથવાઽદ્વૈતાત્મપરભાષાપ્રબંધ શ્રવણસ્ય પક્ષે પ્રાપ્ત્યા
વેદાંતશ્રવણનિયમવિધિરસ્તુ । ન ચ ન મ્લેચ્છિત વા ઇત્યાદિ
નિષેધાદેવ તદપ્રાપ્તિઃ
શાસ્ત્રવ્યુત્પતિમાંદ્યાદ્વેદાંતશ્રવણમશક્યમિતિ
પુરુષાર્થનિષેધમુલ્લંઘ્યાપિ ભાષાપ્રવંધેનાદ્વૈતં જિજ્ઞાસ
માનસ્ય તત્રાપિ પ્રવૃતિ સંભવેન નિયમ વિધેરર્થવત્વોપપતેઃ ॥
ગમનવિધેરાત્મલાભા ભાવાન્નશ્રવણવિધિવૈફલ્યાપાદકતેતિ પરિહરતિ ।
ગુરૂપસદનસ્યેતિ ।
અંગવિધિના પ્રધાનવિધિવૈફલ્યાપાદને અતિપ્રસંગમાહ । અન્યથેતિ ।
વિધિનૈવેતિ ગુરૂપગમનસ્યાક્ષરાવાપ્તિં પ્રતિ
અધ્યયનરૂપદૃષ્ટદ્વારસંભવે તત્યાગાયોગાદિતિ ભાવઃ ।
વ્યાવર્ત્યાંતરમાહ । અથવેતિ નિયમવિધિરસ્ત્વિતિ ।
અદ્વૈતં જિજ્ઞાસમાનેન વેદાંતા એવ વિચારણીયા ન ભાષા પ્રવંધા ઇતિ
વિચારવિષયનિયમવિધિરસ્ત્વિત્યર્થઃ । નનુ મ્લેચ્છશબ્દિતસ્ય ભાષા
પ્રબંધરૂપા વ્યક્તશબ્દસ્યોચ્ચારણં પુરુષેણાકર્તવ્યં । અન્યથા
પુરુષઃ પ્રત્યવાયી ભવેદિતિ નિષેધવલાદેવશ્રવણાધિકારિણો
ભાષાપ્રબંધવ્યાવૃતિસિદ્ધેઃ કિં વિધિનેતિ શંકતે । ન ચ નેતિ । યદિ
ભાષાનિષેધસ્ય જ્ઞાનાંગત્વંસ્યાત્ તદા તન્નિષેધમુલ્લંઘ્ય તત્ર
પ્રવૃતૌજ્ઞાઅનાનુત્પતિભયેન તત્ર ન પ્રવર્તેતનત્વે તદસ્તિ
પુરુષાર્થત્વાતન્નિષેધસ્ય તથા
પ્. ૧૮બ્)
ચ તન્નિષેધમુલંઘ્યાપિ કદાચિદ્ભાષાદિશ્રવણે પ્રવૃતિસ્સંભવતીતિ હરતિ ।
શાસ્ત્રવ્યુત્પતીતિ । ઉલ્લંઘને હેતુમાહ અશક્યમિતિ । અશક્યત્વે
હેતુર્વ્યુત્પતિમાંદ્યં ।
નનુ યસ્યાધિકારિણો વ્યુત્પતિમાંદ્યાદ્વેદાંતશ્રવણમશક્યંતં
પ્રતિવેદાંતવિચારનિયમવિધિઃ કથમશક્યાર્થે વિધ્યનુપપતેરિતિ ચેન્ન

મંદસ્ય ભાષ્યાદિ વિચારાસંભવેપિ વેદાંતપ્રકરણવિચારસ્ય
મંદાધિકારિણોપિ સંભવાત્ । તદુક્તં । પંચદશ્યાં મંદપ્રજ્ઞં તુ
જિજ્ઞાસુમાત્માનંદેન બોધયેત્ । બોધયામાસ મૈત્રેયીં યાજ્ઞવલ્ક્યો
નિજાં પ્રિયામિતિ આત્માનંદનામકપ્રકરણેનેત્યર્થઃ ॥
અભ્યુપગમ્યતે હિ કર્ત્રધિકરણે વ્યુત્પાદિતં
પુરુષાર્થેઽનૃતવદનનિષેધે સત્યપિ દર્શપૂર્ણમાસમધ્યે
કુતશ્ચિદ્ધેતોરંગીકૃત તન્નિષેધો લંઘનસ્યા વિકલાંક્રતુ સિદ્ધિં
કામયમાનસ્યાનૃતવદને પ્રવૃતિઃ સ્યાદિતિ પુનઃ ક્રત્વર્થ તયા
પૂર્ણમાસપ્રકરણેનાનૃતં વદેદિતિ નિષેધ ઇતિ ક્રત્વર્થ તયા
નિષેધસ્યાર્થવત્વં । યદ્વા યથા મંત્રૈરેવ મંત્રાર્થ સ્મૃતિઃ
સાધ્યેતિ નિયમસ્તન્મૂલ કલ્પસૂત્રાત્મીય ગ્રહણક વાક્યાદીનામપિ
પક્ષે પ્રાપ્તેસ્તથા વેદાંતમૂલેતિહાસપુરાણપૌરુષેય
પ્રબંધાનામપિ પક્ષે પ્રાપ્તિ
પ્. ૧૯અ)
સંભવાન્નિયમોયમસ્તુ ॥
પુરુષાર્થનિષેધમુલંઘ્યાપિ મહાફલસિધ્યર્થં નિષિદ્ધે
પ્રવૃતિસ્તન્નિષેધેન વિધેરર્થવતા ચ મીમાંસકૈરપિ સ્વીકૃતેત્યાહ ।
અભ્યુપગમ્યતેહીતિ ।
અંગીકૃતં નિષેધોલંઘનં યેન સ તથોક્તઃ । કુતશ્ચિદિત્યનેન સૂચિતં
હેતુમાહ । અવિકલામિતિ । અર્થવત્વમિતિ ।
વ્યુત્પાદિતમિતિ પૂર્વેણાન્વયઃ વ્યાવર્ત્યાંતરમાહ । યદ્વેતિ । મંત્રૈરેવેતિ ।
અગ્નિર્મૂર્દ્ધેત્યાદયો મંત્રાઃ શ્રુત્યાદિભિઃ ક્રતૌ વિનિયુક્તાઃ
કિમુચારણમાત્રેણાદૃષ્ટં કુર્વંતઃ ક્રતાવુપકારં કુર્વંતિ ઉત
દૃષ્ટેનૈવાર્થ સ્મરણેનેતિ સંદેહે કલ્પસૂત્રાદિ નાપિ અનુષ્ઠેયાર્થ સ્મૃતિ
સંભવાદદૃષ્ટાથાં મેત્રા ઇતિ પ્રાપ્તેરાદ્ધાંતઃ
મંત્રાણામર્થપ્રકાશન દ્વારાક્રતૂપકારકત્વં દૃષ્ટદ્વારસંભવે
દૃષ્ટકલ્પનાનુપપતેસ્તથા ચ ફલ વદનુષ્ટાનાપેક્ષિતક્રિયા
તત્સાધનસ્મરણદ્વારા મંત્રાણાં કર્માંગત્વં ન ચ ક્રિયા
તત્સાધનસ્મરણસ્ય મંત્રૈરિવકલ્પસૂત્રાદિભિરપિ સંભવાન્ન તસ્ય
દ્વારત્વમિતિ વાચ્યં । મંત્રૈરેવ મંત્રાર્થઃ સ્મર્તવ્ય ઇતિ નિયમવિધિ
સંભવાત્ । નિયમસ્તુ દૃષ્ટાર્થો ભવિષ્યતિ । તદુક્તં । યત્ર દૃષ્ટન્ન
લભ્યતેઽતઃસ્યા તત્રા દૃષ્ટકલ્પનેતિ તથા ચ યથા મંત્રનિયમવિધિના
મંત્રમૂલક કલ્પસૂત્રાદિ વ્યાવૃતિઃ ક્રિયતે તથા અધીત સાંગસ્વાધ્યાયેન
બ્રમજિજ્ઞાસુના વેદાંતા એવ વિચાર્યા ઇતિ વેદાંત નિયમે કૃતે
તન્મૂલેતિહાસાદીનાં વ્યાવૃતિર્લભ્યત ઇતિ દૃષ્ટાંતદાર્ષ્ટાંતિક
ગ્રંથયોરર્થઃ । યાજ્ઞિકૈઃ પ્રણીતમનુષ્ટાન સમવેત પદાર્થ સંગ્રાહક
વાક્યં
પ્. ૧૯બ્)
ગ્રહણકવાક્યં ઇતિહાસૌ મહાભારતં પૌરુષેય પ્રબંધઃ
પ્રબોધચંદ્રોદયાદિઃ ઉદાહૃતાનિવ્યા ॥
સર્વથાનિયમવિધિરેવાયં સહકાર્યંતરવિધિરિત્યધિકરણભાષ્યે
અપૂર્વવિધિત્વોક્તિસ્તુ નિયમવિધિત્વેપિ પાક્ષિક્ય પ્રાપ્તિ સદ્ભાવા
તદભિપ્રાયેતિ । તત્રૈવ પક્ષેણેતિ પાક્ષિક્ય પ્રાપ્તિ
કથનપરસૂત્રપદયોજનેન સ્પષ્ટીકૃતમિતિ । વિવરણાનુસારિણઃ ।
કૃતશ્રવણસ્ય પ્રથમં શબ્દાત્ ।
નિર્વિચિકિત્સંપરોક્ષજ્ઞાનમેવાત્પદ્યતે । શબ્દસ્ય પરોક્ષજ્ઞાન
જનનસ્વાભાવ્યેન કૢપ્ત સામર્થ્યાનતિ લંઘનાત્ ॥
વર્ત્યાન્યુપલક્ષણમન્યેષામપિ વ્યાવર્ત્યાનાં સંભવાત્ । તથા હિ
તત્કારણં સાંખ્યયોગાભિપન્નમિતિ શ્રુતૌ બ્રહ્મપ્રતિપતિ દ્વારા તત્પ્રાપ્તિં
પ્રતિ ઉપાયદ્વયં નિર્દિષ્ટં શ્રવણમનન ધ્યાનાત્મકસ્સાંખ્યશબ્દાર્થ
એકઃ તૃતીય પરિચ્છેદે વક્ષ્યમાણો યોગપદોદિતઃ ઉપાસનામાર્ગસ્ત્વપરઃ ।
તત્પ્રકૃતં કારણં જગત્કારણત્વેનોપલક્ષિતં બ્રહ્મસાંખ્યયોગાભ્યાં
ક્ષાનદ્વારાભિપન્નં આભિમુખ્યેન પ્રત્યક્ ત્વેન પ્રાપ્તમિતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
તથા સગુણબ્રહ્મોપાસનમુપાસકસ્ય બ્રહ્મલોકં
પ્. ૨૦અ)
ગતસ્ય તત્વસાક્ષાત્કાર દ્વારાબ્રહ્મપ્રાપ્તિ હેતુરિતિ બ્રહ્મમીમાંસાયાં
પ્રસિદ્ધં તથા તપો વિશેષાદિકં સાક્ષાતત્વજ્ઞાનસાધનત્વેન પુરાણાદિ
પ્રસિદ્ધમુદાહર્તવ્યં તથા ચ ગુરુવેદાંતેષુ શ્રદ્ધાવતઃ કુશલસ્ય
શ્રવણાધિકારિણસ્તત્વજ્ઞાનાર્થમુક્તેષુ યોગમાર્ગ સગુણોપાસનતપો
વિશેષાદિષ્વપિ વેદાંતશ્રવણ ઇવ કદાચિત્ પ્રવૃતિઃ સ્યાદિતિ તન્નિવૃતિફલકો
નિયમવિધિઃ સંભવતિ નિયમવિધિપક્ષમુપસંહરતિ । સર્વથેતિ ।
નનુ નિયમવિધિત્વપક્ષે સહકાર્યંતરવિધિરિત્યધિકરણભાષ્ય વિરોધ ઇત્યત
આહ । સહકાર્યંતરેતિ । અપૂર્વવિધિત્વસ્ય નિરાકૃતત્વાદિતિ ભાવઃ । તત્રૈવેતિ ।
તદધિકરણભાષ્ય એવેત્યર્થઃ । શ્રોતવ્યવાક્યેન નિર્વિચિકિત્સ પરોક્ષ
શાબ્દજ્ઞાનો દેશેનૈવ શ્રવણં વિધીયતે ન તુ શાબ્દસાક્ષાત્કારોદ્દેશેન
શબ્દસ્ય સ્વતઃ પરોક્ષજ્ઞાનજનન સ્વાભાવ્યાત્ । વિચારસહકૃતસ્યાપિ
શબ્દસ્ય ક્વાપિ સાક્ષાત્કાર હેતુત્વાદર્શનાચ્ચ
પરોક્ષજ્ઞાનફલકોપ્યયંનાપૂર્વવિધિઃ વિધિં વિનાપિ શબ્દે
શાબ્દજ્ઞાન હેતુત્વસ્ય વિચારે વિચાર્યનિર્ણય હેતુત્વસ્ય ચ પ્રાપ્તૌ
તદુભયવલેન વિચારવિશિષ્ટવેદાંતરૂપશ્રવણસ્ય નિર્વિ * કિત્સ
શાબ્દજ્ઞાન હેતુત્વ પ્રાપ્તેસ્સાધિતત્વાત્ । કિંતુ પૂર્વોક્તાન્યેવ
વ્યાવર્ત્યાન્યાદાયનિયમવિધિરેવેતિ મતમાહ । કૃતશ્રવણસ્ય પ્રથમમિતિ ॥
પશ્ચાત્તુ કૃતમનનનિદિધ્યાસનસ્ય સહકારિ વિશેષ સંપન્ના તત
એવાપરોક્ષજ્ઞાનં જાયતે
પ્. ૨૦બ્)
તત્તાંશગોચરજ્ઞાનાસમર્થસ્યાપીંદ્રિયસ્ય તત્સામર્થ્ય
સંસ્કારસાહિત્યાત્પ્રત્યભિજ્ઞા ન
જનકત્વવત્સ્વતોઽપરોક્ષજ્ઞાનજનના સમર્થસ્યાપિ શબ્દસ્ય
વિધુરપરિભાવિત કામિની સાક્ષાત્કારસ્થલે તત્સમર્થત્વેન કૢપ્ત
ભાવના પ્રચયસાહિત્યાદપરોક્ષજ્ઞાનજનકત્વં યુક્તં તતશ્ચ
શબ્દસ્ય સ્વતઃ સ્વવિષયે પરોક્ષજ્ઞાનજનકત્વસ્ય ભાવના પ્રચય
સહકૃતજ્ઞાનકરણત્વાવચ્છેદેન વિધુરાંતઃ । કરણવદ
પરોક્ષજ્ઞાન જનકત્વસ્ય ચ પ્રાપ્તત્વાત્પૂર્વવન્નિયમવિધિરિતિ તદેક
દેશિનઃ ॥
નનુ મનનનિદિધ્યાસને કિં નિર્વિચિકત્સ શાબ્દપરોક્ષજ્ઞાનોદ્દેશે નૈવ
વિધીયેતે કિં વા શાબ્દા પરોક્ષં પ્રતિનાદ્યઃ મનનાદ્યનુષ્ટાનાત્પ્રાક્
શ્રવણમાત્રાદેવ તત્સિદ્ધેર્ન દ્વિતીયઃ । શબ્દસ્ય પરોક્ષજ્ઞાનજનન એવ
સામર્થ્યસ્ય ત્વદભિમતત્વાદિત્યા શંકાં દ્વિતીયપક્ષ પરિગ્રહેણ પરિહરતિ
પશ્ચાદિતિ ।
શાબ્દનિર્વિચિકત્સ પરોક્ષજ્ઞાનાનંતરમિત્યર્થઃ । કૃતે મનનનિદિધ્યાસને
યેન સઃ તથોક્તઃ । તત એવેતિ શબ્દાદેવેત્યર્થઃ । સહકારિવૈચિત્ર્યાત્કાર્ય
વૈચિત્ર્યદર્શનાદિતિ ભાવઃ । તદેવોદાહરણેન દર્શયતિ । તતાંશેતિ
તત્સામર્થ્યેતિ ।
તત્રાંશગોચરજ્ઞાનજનનસામર્થ્યમિત્યર્થઃ ।
પ્. ૨૧અ)
શબ્દસ્યેતિ શબ્દસ્યાપરોક્ષજ્ઞાનજનનકત્વં યુક્તમિત્યુતરત્રસંબંધઃ ।
નનુ તત્રા સંસ્કારસ્ય ઇંદ્રિય સહકારિત્વેન કૢપ્તાવપિ ભાવના પ્રચયસ્ય
જ્ઞાનકરણ સહકારિત્વેન સાક્ષાત્કારજનનસામર્થ્યં ન ક્વાપિ
કૢપ્તમિત્યાશંક્યાહ । વિધુરેતિ ।
તત્સમર્થેત્યત્ર સાક્ષાત્કારજનનં તચ્છબ્દાર્થઃ નન્વેવમપિ
શબ્દસહકારિત્વેન મનનધ્યાનાત્મક ભાવના પ્રચયસ્ય માનાંતરેણ
શાબ્દસાક્ષાત્કારં પ્રતિહેતુત્વા પ્રાપ્તેર્મનનાદિ
વિધેરપૂર્વવિધિત્વપ્રસંગ ઇતિ નેત્યાહ । તતશ્ચેતિ ।
પરોક્ષજ્ઞાનજનકત્વસ્યાપરોક્ષજ્ઞાનજનકત્વસ્ય ચ પ્રાપ્તત્વાદિતિ
સંબંધઃ । પરોક્ષજ્ઞાન હેતુત્વસ્ય પ્રાત્થમિધાનં શ્રવણવિધેર્નિયમ
વિધિત્વાર્થમિતિ દ્રષ્ટવ્યં વિપુરેતિ ભાવના સહ કૃતસ્ય ॥
વેદાંતશ્રવણેન ન બ્રહ્મસાક્ષાત્કારઃ કિં તુ મનસૈવ
મનસૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમિતિ શ્રુતેઃ । શાશ્ત્રાચાર્યોપદેશ
શમાદિસંસ્કૃતમન આત્મદર્શને કરણમિતિ ગીતાભાષ્યવચનાચ્ચ ।
શ્રવણં તુ નિર્વિચિકિત્સ પરોક્ષજ્ઞાનાર્થમિતિ તાદર્થ્યેનૈવ
નિયમવિધિરિતિ કેચિત્ ॥
વિદુરાંતઃકરણસ્ય કામિની સાક્ષાત્કારહેતુત્વ દર્શનસ્થલે
વહિરસ્વતંત્રમપ્યંતઃકરણં બાહ્યવસ્તુ ભાવના સહકૃતં
સતત્સાક્ષાત્કાર હેતુરિતિ વિશિષ્ય કાર્યકારણ ભાવે
પ્. ૨૧બ્)
ગૃહીતવ્યે લાઘવાત્ । બાધકા ભાવાચ્ચ ભાવના પ્રચય સહકૃતં
જ્ઞાનકરણત્વાવચ્છિન્નમપરોક્ષજ્ઞાનં પ્રતિહેતુરિતિ કાર્યકારણભાવોગ્ર

હ્યત ઇતિ ભાવઃ । અત્ર શબ્દસ્ય પરોક્ષજ્ઞાનજનનસ્વાભાવ્યમેવાસિદ્ધં
જ્ઞાનગત પરોક્ષત્વાદેઃ કરવિશેષ પ્રયુક્તત્વસ્ય નિરાકરિષ્યમાણત્વાદતઃ
શાબ્દાપરોક્ષં પ્રતિમનનાદેરિવ શ્રવણસ્યાપિ વિધિર્નાનુપન્ન
ઇત્યસ્વરસંસૂચયતિ । તદેકદેશિન ઇતિ વિવરણૈક દેશિન ઇત્યર્થઃ ।
મતાંતરમાહ । વેદાંતશ્રવણેન ન બ્રહ્મસાક્ષાત્કા * ઇતિ ।
શબ્દસ્ય પરોક્ષજ્ઞાનજનન સ્વાભાવ્યેન કૢપ્ત સામર્થ્યાનતિ લંઘનાદિતિ
હેતુરત્રાપિ મતે દૃષ્ટવ્યઃ । કિં તર્હિ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારે કરણમિતિ પૃચ્છતિ
કિં ત્વિતિ । મન એવ કરણમિતિ મત્વા તત્ર માનમાહ । મનસૈવેતિ ।
ક્વચિત્ કિંત્વિત્યનંતરં પૃથક્ મનસૈવેતિ પાઠોસ્તિ તદાનાનુપપતિઃ । તત્રૈવ
ભાષ્ય સંમતિમાહ । શાસ્ત્રેતિ । શાસ્ત્રં તત્વમસ્યાદિ વાક્યમાચાર્યોપદેશ
આચાર્ય કર્તૃક વાક્યાર્થ વિવરણરૂપ આદિ પદંદ મતિતિક્ષાદિ
સંગ્રહાર્થં । તથા ચાત્ર બ્રહ્મસાક્ષાત્કારસ્ય માનસત્વ પ્રતિપાદનેન
તત્કારણમનસ્સહકારિતયૈવ મનનનિદિધ્યાસનયોર્વિધિર્ન્ન તુ પૂર્વમત ઇવ
શાબ્દસાક્ષાત્કારકારણશબ્દ સહકારિતયેતિ પૂર્વમતાદસ્ય મતસ્ય
વિશેષઃ સૂચિતો ભવતિ । શ્રવણે તુ પૂર્વમતાદવિશેષમાહ । શ્રવણંત્વિતિ ।
તાદર્થ્યેનૈવેતિ નિર્વિચિકિત્સ શાબ્દપરોક્ષજ્ઞાનાર્થત્વેનૈવેત્યર્થઃ ॥
પ્. ૨૨અ)
અપરોક્ષજ્ઞાનાર્થત્વેનૈવ શ્રવણે નિયમવિધિઃ દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ
ફલકીર્તનાત્ । તાદર્થ્યં ચ તસ્ય કરણભૂતમનઃ સહકારિતયૈવ ન
સાક્ષાત્ । શબ્દાદપરોક્ષજ્ઞાનાનંગીકારાત્ । ન ચ તસ્ય તેન
રૂપેણતાદર્થ્યં ન પ્રાપ્તમિત્યપૂર્વવિધિત્વ પ્રસંગઃ । શ્રાવણેષુ
ષડ્ભાદિષુ સમારોપિત પરસ્પરાવિવેકનિવૃત્યર્થં
ગાંધર્વશાસ્ત્રસ્ય શ્રવણ સહકૃત શ્રોત્રેણ પરસ્પરા
સંકીર્ણતયા તદ્યાથાર્થ્યા પરોક્ષદર્શનેન પ્રકાશમાને
વસ્તુન્યારોપિતાવિવેકનિવૃત્યર્થં શાસ્ત્રસદ્ભાવે તચ્છ્રવણં
તત્સાક્ષાત્કારજનકેંદ્રિય સહકારિ ભાવેનોપયુજ્યત ઇત્યસ્ય
કૢપ્તત્વાદિત્યેકે ॥
મતાંતરમાહ । અપરોક્ષજ્ઞાનેતિ । નનુ તર્કરૂપવિચારાત્મકસ્ય શ્રવણસ્ય
સ્વતઃ સાક્ષાત્કાર ફલત્વા યોગાતદનુગ્રાહ્યં પ્રમાણં વક્તવ્યં તચ્ચ
કિમિત્યપેક્ષાયામાહ । તાદર્થ્યં ચેતિ । સાક્ષાત્કારાર્થત્વં ચેત્યર્થઃ ।
તસ્યેતિ । વેદાંતશ્રવણસ્યેત્યર્થઃ ।
કરણભૂતેતિ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારકરણભૂતેત્યર્થઃ । ન તુ
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારકરણશબ્દ સહકારિતયેત્યેવ કારાર્થઃ । ન સાક્ષાદિતિ
વેદાંત શ્રવણસ્ય સાક્ષાત્સ્વાતંત્ર્યેણ સાક્ષાત્કારજનકત્વં નાસ્તિ તસ્ય
તર્કરૂપતયા સ્વતઃ પ્રમાણત્વા
પ્. ૨૨બ્)
ભાવાદિતિ ભાવઃ । મનઃ સહકારિતયૈવેત્યેવ કારાર્થે હેતુમાહ । શબ્દાદિતિ ।
તસ્યેતિ વેદાંતશ્રવણસ્યેત્યર્થઃ । તેન રૂપેણેતિ
સાક્ષાત્કારકરણમનસ્સહકારિંત્વેન રૂપેણેત્યર્થઃ ।
સાક્ષાત્કારકરણમનસ્સહકારિત્વેન પ્રાપ્ત્યભાવેપિ તત્કરણેંદ્રિય
સહકારિત્વેન પ્રાપ્તિરસ્તીત્યાહ । શ્રાવણેષ્વિતિ ।
શ્રોત્રજન્ય પ્રત્યક્ષવિષયેષ્વિત્યર્થઃ । ષડ્ગાદિષ્વિતિ ।
ષડ્ગાદયો ધ્વનિવેશેષાસ્તેષુ ગાંધર્વશાસ્ત્રશ્રવણ રહિતસ્ય
પરસ્પરમવિવેકસ્સમારોપિતો વર્તતે પરસ્પરમવિવેકો નામ પરસ્પરં
તાદાત્મ્યરૂપઃ પરસ્પરધર્મવતારૂપશ્ચેતિ બોધ્યં
ગાંધર્વશાસ્ત્રવિચારવતશ્ચ તદ્વિચાર સહકૃત
શ્રોત્રેંદ્રિયેણૈવ ષડ્ગાદયઃ પરસ્પરં વિવિક્તતયાનુભૂયંતે એવં
મનસાંતરિંદ્રિયેણાનુભૂયમાનેષુ ચિદાત્મપ્રાણ શરીરાદિષુ પરસ્પરં
તાદાત્મ્યાદિ રૂપાવિવેકઃ પ્રાણિનામનુભવ ॥
વેદાંતવાક્યાનામદ્વિતિયે બ્રહ્મણિ તાત્પર્ય નિર્ણયાનુકૂલ
ન્યાયવિચારાત્મક ચેતો વૃતિવિશેષરૂપસ્ય શ્રવણસ્ય ન બ્રહ્મણિ
પરોક્ષમપરોક્ષં વા જ્ઞાનં ફલં તસ્ય શબ્દાદિ
પ્રમાણફલત્વાત્ । ન ચોક્ત રૂપવિચારાવધારિત તાત્પર્ય
વિશિષ્ટશબ્દજ્ઞાનમેવ શ્રવણમસ્તુ । તસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનં ફલં
યુજ્યતે ઇતિ ।
પ્. ૨૩અ)
વાચ્યં । જ્ઞાને વિધ્યનુપપતેઃ । શ્રવણવિધેર્વિચાર કર્તવ્યતા
વિધાયક જિજ્ઞાસા સૂત્રમૂલત્વોપગમાચ્ચોહાપોહાત્મક માનસ
ક્રિયારૂપવિચારસ્યૈવ શ્રવણત્વૌવિત્યાત્ ॥
સિદ્ધોત્રાપિ યદ્યારોપ નિવર્તકં શાસ્ત્રમસ્તિ તદા
તત્સહકૃતમંતરિંદ્રિયમેવ બુધ્યાદિ વિવિક્તમાત્માનં બ્રહ્મસ્વરૂપતયા
વેદાંતૈઃ પ્રતીયમાનં સાક્ષાત્કારયેદિતિ વિચારવાત્પુરુષઃ ષડ્ગાદિ
સ્વરસાક્ષાત્કાર સ્થલે કાર્યકારણભાવં કલ્પયતીત્યાહ । પ્રકાશમાન ઇતિ
।
તચ્છ્રવણં શાસ્ત્રશ્રવણં । તત્સાક્ષાત્કારેતિ પ્રકાશમાન
વસ્તુસાક્ષાત્કારેત્યર્થઃ । ઉપયુજ્યતે વિવિક્તતયા વસ્તુસાક્ષાત્કાર
હેતુર્ભવતીત્યર્થઃ । ઇત્યસ્યેતિ ।
ઇતિ ઉક્ત પ્રકારેણાસ્ય સાક્ષાત્કારકરણભૂતેંદ્રિય સહકારિત્વસ્ય
વેદાંતશ્રવણે વિધિં વિનૈવ પ્રાપ્તવાન્નાપૂર્વવિધિત્વપ્રસંગ ઇત્યર્થઃ ।
ઉક્તેષુ પક્ષેષુ શાબ્દાદ્ય પરોક્ષોદ્દેશેન વા શાબ્દપરોક્ષોદ્દેશેન વા
શ્રવણવિધિરિતિ સ્થિતં । ઇદાનીં પ્રતિબંધનિરાસોદ્દેશેનૈવ તદ્વિધિરિતિ
મતાંતરમાહ । વેદાંતવાક્યાનામિતિ ।
પ્રમેયાસંભાવનાનિવૃત્યનુકૂલન્યાય વિચારાત્મક મનનવ્યાવૃતયે
તાત્પર્ય નિર્ણયાનુકૂલેત્યુક્તં । તન્નિર્ણયાનુકૂલન્યાયાશ્રોપક્રમાદય ઇતિ
બોધ્યં ચિતોવૃતિ વિશેષપદેન યત્નસાધ્યક્રિયારૂપાવૃતિર્વિવક્ષિતા ન તુ
તદસાધ્યાજ્ઞાનરૂપાવૃતિર્વિવક્ષિતા
પ્. ૨૩બ્)
જ્ઞાનસ્ય વિધ્યયોગ્યતાયા વક્ષ્યમાણત્વાત્ । બ્રહ્મણીતિ વિષયસપ્તમી । તસ્યેતિ
જ્ઞાનસ્યેત્યર્થઃ । આદિપદં પ્રત્યક્ષાદિ સંગ્રહાર્થં જ્ઞાનોદ્દેશેન
શ્રવણં વિધીયત ઇતિ મતાભિમતં શ્રવણશબ્દાર્થમનૂદ્યનિરા કરોતિ । ન
ચોક્ત રૂપેતિ ।
બ્રહ્મજિજ્ઞાસા સૂત્રસ્ય સાધન ચતુષ્ટય સંપન્નેન બ્રહ્મજ્ઞાનાય
વેદાંતવિચારઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ । સૌત્રજિજ્ઞાસા પદસ્ય વિચારલક્ષકત્વા ।
તસ્ય ચ સૂત્રસ્ય શ્રોતવ્યવાક્યં મૂલં તતશ્ચ શ્રોતવ્ય વાક્યે યદિ
શ્રવણં જ્ઞાનરૂપં તદા શ્રોતવ્ય ઇત્યસ્ય શ્રવણરૂપજ્ઞાન કર્તવ્યતા
અર્થઃસ્યા તથા ચ જિજ્ઞાસા સૂત્રશ્રોતવ્ય વાક્યયોર્મૂલમૂલિભાવો ન
સ્યાદેકાર્થત્વા ભાવાદિત્યાહ । શ્રવણવિધેરિતિ । ઊહઃ ન્યાયાભાસેભ્યો
નિષ્કૃષ્ય ન્યાયાનામુપાદાનં ન્યાયાભાસનિરાકરણમપોહઃ ।
ન ચ વિચારસ્યૈવ તાત્પર્ય નિર્ણય દ્વારાતજ્જન્ય તાત્પર્ય ભ્રમાદિ
પુરુષાપરાધરૂપ પ્રતિબંધ વિગમદ્વારા વા બ્રહ્મજ્ઞાનં
ફલમસ્ત્વિતિ વાચ્યં તાત્પર્ય જ્ઞાનસ્ય શાબ્દજ્ઞાને
કારણત્વાનુપગમાત્ । કાર્યે ક્વચિદપિ પ્રતિબંધકાભાવસ્ય
કારણત્વાનુપગમાચ્ચ તયોર્દ્વારત્વાનુપપતેઃ । બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય
વિચારરૂપાતિરિક્તકારણજન્યત્વે તત્પ્રામાણ્યસ્ય પરતસ્ત્વાપતેશ્ચ ॥
પ્. ૨૪અ)
નનુ સદેવ સોમ્યેત્યાદિ તત્સત્યં સ આત્માતત્વમસીત્યે તદંતં
વાક્યજાતમદ્વિતીય વસ્તુ પરમ દ્વિતીય વસ્તુ
પ્રતિપાદકોપક્રમોપસંહારવત્વાદિત્યેવમાત્મકસ્ય વિચારસ્યાનુમિતિરૂપં
તાત્પર્ય નિદ્ધાંરણં સાક્ષાત્ફલં તત્ દ્વારા તાત્પર્યમુમાદિ
રૂપપ્રતિબંધકનિવૃતિર્વિચારસ્ય ફલં તન્નિવૃતૌ ચ વાક્યમપ્રતિબદ્ધં
સદદ્વિતીય બ્રહ્મબોધં જનયતિ । એવ શ્રુત્યંતરેષ્વપીતિ વસ્તુગતિઃ । તથા ચ
શ્રવણસ્ય સાક્ષાદ્બ્રહ્મજ્ઞાન ફલકત્વાભાવેપિ પરંપરયા
તત્ફલકત્વં સ્યાદિતિ શંકતે । ન ચ વિચારસ્યૈવેતિ । અપ્યર્થ એવ કારસ્તથા ચ ।
યથા જ્ઞાનં શબ્દપ્રમાણસ્ય ફલં તથા તદ્વિચારસ્યાપિ ફલમસ્તુ
શબ્દપ્રમાણફલે જ્ઞાને વિચારસ્યાપિ તાત્પર્ય નિર્ણયદ્વારાતદધીન
પ્રતિબંધ નિરાસદ્વારા વા હેતુત્વ સંભવાદિત્યર્થઃ । તજ્જન્યત્વં
વિગમવિશેષણં ભ્રમાદિરેવ પુરુષાપરાધઃ તાત્પર્યજ્ઞાનસ્ય
દ્વારત્વાભાવે હેતુમાહ । તાત્પર્યજ્ઞાનસ્યેતિ । પ્રતિબંધ
નિરાસોપજનનેનાન્યથા સિદ્ધત્વાદિતિ ભાવઃ । તાર્યજ્ઞાનસ્ય શાબ્દબોધં
પ્રતિ હેતુત્વાભાવે વિચારસ્ય તાત્પર્ય નિર્ણયસાધ્ય પ્રતિબંધ નિવૃતિદ્વારા
શાબ્દબોધ હેતુત્વં દૂરાયાસ્તમિતિ મત્વા પ્રતિબંધકાભાવસ્યાહેતુત્વે

હેતુમાહ । કાર્યે ક્વચિદપીતિ । સત્યામપિ સામગ્ર્યાં પ્રતિબંધવશાત્કાર્યં
ન જાતમિતિ લોકવ્યવહારવિરોધાત્ । પ્રતિબંધકાભાવસ્ય
સામગ્ર્યામંતર્ભાવોનાંગી ક્રિયતે । કિં ત્વ પ્રતિવદ્ધસામગ્રી
કાર્યહેતુરિતિ સ્વીકૃત્ય સામગ્ર્યામવચ્છેદકતયા દંડત્વાદિ વદન્યથા
સિદ્ધિરેવ સ્વીક્રિયત ઇતિ ભાવઃ તાત્પર્યાનુ ॥
પ્. ૨૪બ્)
તસ્માતાત્પર્યનિર્ણય દ્વારાપુરુષાપરાધ નિરાસાર્થત્વેનૈવ
વિચારરૂપે શ્રવણે નિયમવિધિઃ । દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ તુ દર્શનાર્હત્વેન
સ્તુતિમાત્રં ન શ્રવણફલ કીર્તનમિતિ સંક્ષેપશારીરકાનુસારિણઃ
બ્રહ્મજ્ઞાનાર્થં વેદાંતશ્રવણે પ્રવૃતસ્ય ચિકિત્સાજ્ઞાનાર્થં
ચરકસુશ્રુતાદિ ગ્રંથશ્રવણે પ્રવૃતસ્યેવ મધ્યે વ્યાપારાંતરેપિ
પ્રવૃતિઃ પ્રસજ્યત ઇતિ તન્નિવૃતિ ફલકઃ શ્રોતવ્ય ઇતિ પરિસંખ્યાવિધિઃ ॥
મિતિહેતુ વિચારાત્મકાનુમાનસ્ય શાબ્દપ્રમિતિ હેતુત્વે દૂષણમાહ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનસ્યેતિ । અતિરિક્તેતિ શબ્દપ્રમાણાતિ રિક્તેત્યર્થઃ । પરતસ્ત્વાપતેરિતિ ।
પ્રામાણ્યાશ્રયજ્ઞાનસ્યાતિરિક્ત કારણજન્યત્વરૂપં પ્રામાણ્યસ્યોત્પતૌ
પરતસ્ત્વં સ્યાદિત્યર્થઃ । તતશ્ચાપ સિદ્ધાંત ઇતિ ભાવઃ । યદિ શ્રવણસ્ય ન
બ્રહ્મજ્ઞાનં ફલં તર્હિ કિમુદ્દેશેન તદ્વિધિરત આહ । તસ્માદિતિ ।
બ્રહ્મજ્ઞાન ફલકત્વા સંભવાદિત્યર્થઃ । નનુ તર્હિ કથં દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ
શ્રવણફલ કીર્તનં તત્રાહ । દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ ત્વિતિ । સ્તુતિમાત્રમિતિ । આત્મન ઇતિ
શેષઃ સ્તુતિશ્ચ તચ્છ્રવણાદૌ પ્રવૃત્યથૈતિ ભાવઃ । પરિસંખ્યાવિધિ
પક્ષમાહ । બ્રહ્મજ્ઞાનાર્થમિતિ ।
નનુ વાચસ્પતિ મતે વક્ષ્યમાણરીત્યા વેદાંતશ્રવણસ્ય નિત્યપ્રાપ્તિં
સિદ્ધાં કૃત્વા પરિસંખ્યાવિધિ
પ્. ૨૫અ)
પક્ષપ્રવૃતિર્વાચ્યા । તથા ચ સતિ જ્ઞાનમુદ્દિશ્ય શ્રવણાવ્વનુતિષ્ઠતઃ
કથં વ્યાપારાંતરં પ્રસજ્યેત યતસ્તન્નિવૃતિ ફલકઃ પરિસંખ્યાવિધિઃ
સંભવેદિત્યાશંક્ય બ્રહ્મજ્ઞાનસાધનત્વેન વ્યાપારાંતરા
પ્રસક્તાવપિ ભેદવાસનાવશાદ્વ્યાપારાંતરં સંભવતીતિ
સદૃષ્ટાંતમાહ । ચિકિત્સેતિ ।
ચિકિત્સા ઔષધં તદ્જ્ઞાનસ્ય વૈદ્યકગ્રંથૈક સાધ્યેન તદ્જ્ઞાનાય
ચરકસુશ્રુતાદિ સંજ્ઞકગ્રંથશ્રવણે પ્રવૃતસ્ય તાદર્થ્યેન
વ્યાપારાંતરા પ્રસક્તાવપિ યથા વિષયવાસનાવશાદેવ
તત્પ્રસક્તિસ્તદ્વદિત્યર્થઃ ॥
બ્રહ્મસંસ્થોઽમૃતત્વમેતીતિ છાંદોગ્યેનન્યવ્યાપારત્વસ્ય
મુક્તપાયત્વાવધારણાત્ । સંપૂર્વસ્ય તિષ્ઠતેઃ સમાપ્તિ વાચિ તયા
બ્રહ્મસંસ્થા શબ્દિતાયા બ્રહ્મણિ
સમાપ્તેરનન્યવ્યાપારત્વરૂપત્વાત્ । તમેવૈકં જાનથ
આત્માનમન્યાવાચો વિમુંચથેત્યાર્થર્વણે કંઠત એવ
વ્યાપારાંતરપ્રતિષેધાચ્ચ । આસુપ્તેરામૃતેઃ કાલં
નયેદ્વેદાંતચિતયેત્યાદિ સ્મૃતેશ્ચ । ન ચ બ્રહ્મજ્ઞાનાનુપયોગિનો
વ્યાપારાંતરસ્ય શ્રવણેન સહૈકસ્મિન્ સાધ્યે
સમુચ્ચિત્યપ્રાપ્ત્યભાવાન્ન તન્નિવૃત્યર્થઃ પરિસંખ્યાવિધિર્યુજ્યત ઇતિ
વાચ્યં ॥
પ્. ૨૫બ્)
નનુ સુશ્રુતાદિ ગ્રંથશ્રવણે પ્રવૃત્તસ્ય વ્યાપારાંતર સત્વેપિ યથા ચિકિત્સા
જ્ઞાનં નિષ્પ્રત્યૂહમુત્પદ્યતે । તથા પ્રત્યહં
વેદાંતશ્રવણમનુતિષ્ઠતો મધ્યે મધ્યે લૌકિક વૈદિક વ્યાપાર સત્વેપિ
બ્રહ્મજ્ઞાનોદય સંભવાન્નિષ્ફલઃ । પરિસંખ્યાવિધિરિત્યાશંક્ય
શ્રવણવિધ્યર્થવત્વાયનિન્તરમનુષ્વિતશ્રવણસ્યૈવ જ્ઞાનસાધનત્વં ન
કાદાચિત્કસ્યાતો ન નૈષ્ફલ્યમિતિ । પરિહારમભિપ્રેત્ય યથોક્તાર્થે
શ્રુતિસ્મૃતિવાક્યાન્યુદા હરતિ । બ્રહ્મસંસ્થ ઇતિ ન વિદ્યતે અન્યો વ્યાપારો યસ્ય
પુરુષસ્ય સ તથા તસ્ય ભાવસ્તત્વં તસ્યેત્યર્થઃ । બ્રહ્મવિષયક શ્રવણાદિ
વ્યાપારાચ્છમદમાદ્યુપબૃંહિતાદન્ય વ્યાપારશૂન્યત્વસ્યેતિ યાવત્ । તથા
ચ સંન્યાસાધિકરણભાષ્યં શમદમાદ્યુપવૃંહિતં બ્રહ્મનિષ્ઠત્વં
તસ્ય સ્વધર્મસ્તદતિ ક્રમે ચ તસ્ય પ્રત્યવાય ઇતિ । અવધારણં નિશ્ચયઃ
બ્રહ્મસંસ્થપદેનાયમર્થઃ કથં લભ્યત ઇત્યત આહ । સંપૂર્વસ્યેતિ । ન ચ
બ્રહ્મણિ સમાપ્તિર્નામવિદેહકૈલ્યરૂપોલય એવાસ્ત્વિતિ વાચ્યં । તથા સતિ
પુનરમૃતત્વમેતીતિ ભાગવૈયર્થ્યાપતેરતોમૃતત્વપ્રાપ્તિં પ્રતિ
બ્રહ્મસંસ્થતા ઉપાયત્વેન વિધીયત ઇતિ વક્તવ્યમતો બ્રહ્મણિ સમાપ્તેરનન્ય
વ્યાપારત્વે પર્યવસાનં ભાષ્યે કૃતં । તથા ચાનન્ય વ્યાપારત્વસ્ય
મુક્ત્યુપાયત્વબોધક વાક્યેનાર્થાન્મુમુક્ષોર્વ્યાપારાંતરનિવૃતિઃ ક્રિયત ઇતિ
ભાવઃ । સાક્ષાન્નિવૃતિ બોધકવાક્યમુદાહરતિ । તમેવૈકમિતિ ।
યસ્મિન્નાધારેદ્યા વા પૃથિવ્યાદિ સમસ્તં
જગદધ્યસ્તતમેવાધારમેકરૂપમાત્માનં જાનથ ॥
પ્. ૨૬અ)
સહકાર્યાંતરવિધિરિત્યાદિ સૂત્રે યસ્માત્ પક્ષે ભેદદર્શન
પ્રાવલ્યાન્ન પ્રાપ્નોતિ તસ્માન્નિયમ વિધિરિતિ તદ્ભાષ્યે ચ કૃત
શ્રવણસ્ય શાબ્દજ્ઞાનમાત્રાત્કૃતકૃત્યતાં મન્વાનસ્યાવિદ્યાનિ ચ ।
તર્ક સાક્ષાત્કારોપયોગિનિદિધ્યાસને પ્રવૃતિર્નસ્યાદિતિ અતત્ સાધનસ્ય
પક્ષપ્રાપ્તિમાત્રેણ નિદિધ્યાસને નિયમવિધેરભ્યુપગત
તયાતન્ન્યાયેનાસાધનસ્ય સમુચ્ચિત્યાપ્રાપ્તાવપિ તન્નિવૃતિફલકસ્ય
પરિસંખ્યાવિધેઃ સંભવાદિતિ નિયમઃ પરિસંખ્યા વા વિધ્યર્થોત્ર
ભવેદ્યતઃ । અનાત્માદર્શનેનૈવ પરાત્માનમુપાસ્મહ ઇતિ વાર્તિક
વચનાનુસારિણઃ કેચિદાહુઃ । આત્મા શ્રોતવ્ય ઇતિ
મનનાદિવદાત્મવિષયકત્વેન નિવધ્યમાનં
શ્રવણમાગમાચાર્યોપદેશજમાત્મજ્ઞાનમેવ ન તુ
તાત્પર્યવિચારરૂપં ન તત્ર કોપિ વિધિઃ ॥
હે મુમુક્ષુવઃ જ્ઞાનસાધનત્વેન ચાનાત્મપ્રતિપાદકશબ્દોચ્ચારણાદિ
ત્યાગઃ કર્તવ્ય ઇત્યાહ । શ્રુતિરન્યાવાચો વિમુંચથેતિ । નિયમવિધિવાદી
શંકતે । ન ચ બ્રહ્મજ્ઞાનાનુપયોગિન ઇતિ પ્રતિવંદ્યાસમાધતે ।
સહકાર્યયંતરેતિ । ન પ્રાપ્નોતિ મૌનમિતિ
પ્. ૨૬બ્)
શેષઃ ઉદાહૃત સૂત્રભાષ્યયોર્નિયમવિધિવાદિ સમ્મતં તાત્પર્યં
પરિસંખ્યાવિધિવાદી દર્શયતિ । કૃત શ્રવણસ્યેતિ ।
મન્વાનસ્યેત્યનંતરં વ્યાપારાંતરેપિ પ્રવર્તમાનસ્યેતિ શેષઃ સૂત્રે
ભાષ્યે ચ તત્સાધનપક્ષપ્રાપ્તિ માત્રેણ નિયમવિધેરભ્યુપગતતયેતિ
સંબંધઃ । વાર્તિકે અત્રેત્યસ્ય શ્રોતવ્યવાક્ય ઇત્યર્થઃ । અત્ર નિયમો વિધ્યર્થો
ભવેદિત્યેકઃ સંબંધઃ । યદિ નિત્ય પ્રાપ્તત્વાન્નિયમવિધિર્ન્ન સંભવતિ
તદા પરિસંખ્યા વા વિધ્યર્થો ભવેદિતિ સંબંધઃ । પરિસંખ્યાયા
વિધ્યર્થત્વે હેતુર્યત ઇત્યાદિઃ । પરમાત્મોપાસને અન્ય વ્યાપારરહિતે વયં
મુમુક્ષવો યતઃ પ્રવૃત્તા ઇત્યર્થઃ । શ્રવણાદીનાં વિધેયત્વ પક્ષં
મતભેદેન દર્શયિત્વા તેષાં વિધ્યભાવપક્ષમાહ । આત્મા શ્રોતવ્ય
ઇત્યાદિના । નિવધ્યમાનમિતિ ।
યથા આત્મવિષયકત્વેનોચ્યમાનમ્મનનં નિદિધ્યાસનં ચ જ્ઞાનરૂપં
તથા શ્રવણમપિ જ્ઞાનરૂપમેવેત્યર્થઃ । ન ત્વિતિવિચારસ્યાનુષ્ઠેય
ક્રિયારૂપસ્ય સાક્ષાદાત્મવિષયકત્વાનુપપતેરિતિ ભાવઃ ॥
નનુ મનનાદિ વદિતિ દૃષ્ટાંતોનુપપન્નઃ
મનનનિદિધ્યાસનયોર્જ્ઞાનત્વા ભાવાત્ મનનં હિ યુક્ત્યાલોચનરૂપો
વ્યાપારઃ ધ્યૈચિંતાયામિત્યનુશાસનાનુરોધેન નિદિધ્યાસનં
ધ્યાનક્રિયા ન જ્ઞાનમતઃ કથં મનનાદિ વદિતિ મનન
નિદિધ્યાસનયોર્જ્ઞાનત્વં સિદ્ધતયાનિર્દિશ્યતે ઇતિ ચેદુચ્યતે ।
આત્માબ્રહ્મસ્વભાવઃ ચિદ્રૂપત્વાત્
પ્. ૨૭અ)
બ્રહ્મવદ્બુધ્યાદિઃ કલ્પિતઃ દૃશ્ય ત્વાત્ । શુક્તિરજતાદિ
વદિત્યાદ્યનુમિતેરેવમનનત્વોપગમાત્ । તદુક્તં ચતુર્થમૈત્રેયી
બ્રાહ્મણ વાર્તિકે । આગમાર્થ વિનિશ્ચિત્યૈમંતવ્ય ઇતિ ભણ્યતે
વેદશબ્દાનુરોધ્યત્ર તર્કોપિ વિનિયુજ્યતે । પદાર્થવિષયસ્તર્કઃ ।
તથૈવાનુમિતિર્ભવેદિતિ શ્રુતાર્થદાર્ઢ્યાય તર્કરૂપં મનનં
વિધીયતે સોપિ તર્કઃ શ્રુત્યવિરુદ્ધ એવ મનનત્વેન વિધીયતે તચ્ચ
મનનં તત્વં પદાર્થવિષયકમેવ ન તુ વાક્યાર્થવિષયકં તસ્ય
વાક્યૈકમેયત્વાત્ । તથા શબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થઃ । યથા મનનાત્મક
તર્કસ્ય વેદાવિરોધિત્વં તથાનુમિતિ રૂપત્વં ચેત્યર્થઃ । અત
એવન્યાયતંત્રેપિ । મનનસ્યાનુમિતિ રૂપત્વમિષ્યતે નિદિધ્યાસનમપિ

વાર્તિક કારમતે જ્ઞાનમેવ તથા હિ । બૃહદારણ્યકે
ચતુર્થાધ્યાય ષષ્ઠાધ્યાયગતયોર્મૈત્રેયી બ્રાહ્મણયોરામ્નાયતે ।
આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મંતવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્ય ઇતિ ।
અનંતરં ચતુર્થે મૈત્રેયયાત્મનો વા અરે દર્શનેન શ્રવણેન મત્યા
વિજ્ઞાનેનેતિ । ષષ્ઠે તુ મૈત્રેયયાત્મનિ ખલ્વરે દૃષ્ટે શ્રુતે મતે વિજ્ઞાત
ઇતિ
પ્. ૨૭બ્)
ઇતિ તત્રોભયત્રાક્ષેપવાર્તિકં । અનુવાદે યથોક્તાનાં પ્રક્રાંતે
દર્શનાદિષુ વિજ્ઞાનેનેત્યથ કથં નિદિધ્યાસનમુચ્યત ઇતિ । અથ
આત્માદ્રષ્ટવ્ય ઇત્યાદિના ઉક્તાનામનુવાદે પ્રક્રાંતે સતિ દર્શનાદિષુ
મધ્યે શ્રુતં નિદિધ્યાસનં વિજ્ઞાનેનેતિ પદેન કથમુચ્યતે નૂદ્યતે
દર્શનાદીનાં સમાનપદૈરેવાનુવાદ દર્શનેન નિદિધ્યાસનસ્યાપિ
તદ્વન્નિદિધ્યાસનેનેત્યનુવાદઃ સ્યાત્ । ન તુ વિજ્ઞાન પદેનેત્યર્થઃ ।
તસ્ય સમાધાન વાર્તિકં । ધ્યાનાશંકાનિવૃત્યર્થં વિજ્ઞાનેનેતિ
ભણ્યતે નિદિધ્યાસન શબ્દેન ધ્યાનમાશંક્યતે । યત ઇતિ ।
નિદિધ્યાસનશબ્દસ્ય ધ્યાન વાચિ ત્વાત્
શ્રવણમનનાનંતરમનુભવાં ગત્વેન ધ્યાનં નિદિધ્યાસિતવ્ય
ઇત્યનેન વિધીયત ઇતિ યતઃ પૂર્વવાદિભિરાશંક્યતે । અતસ્તદા શંકા
નિવૃત્યર્થમનુવાદાવસરે સ્થિત્વા પૂર્વવાક્યે નિદિધ્યાસનરૂપં
જ્ઞાનં વિવક્ષિતં નતુ ધ્યાનં અતો નાત્રધ્યાનવિધિ
શંકાવકાશ ઇત્યાશયવતી શ્રુતિર્વિજ્ઞાનપદેન
નિદિધ્યાસનમનુવદતીતિ
પ્. ૨૮અ)
વાર્તિકાર્થઃ । ધ્યાનસ્યાનુભવાંગત્વે કો દોષઃ યતસ્તદાશંકા
શ્રુત્યાનિરસ્યત ઇત્યત આહ તદનંતરં વાર્તિકાર્દ્ધં । વિજ્ઞાનોત્પતિ
હેતુત્વં ધ્યાનાદેઃ પ્રાગવાદિષમિતિ ધ્યાનસ્ય તન્નીયોગસ્ય વા
વિજ્ઞાનોત્પતિ હેતુત્વં પ્રતિયદ્દૂષણં વક્તવ્યં તત્પ્રાગેવ
સંબંધાદાવુક્ત વાનસ્મીત્યર્થઃ । તત્ર હ્યુક્ત તત્વં પદાર્થ
ગોચર શ્રવણમનનાભ્યાસ સકૃદભ્યસ્તાભ્યાં તત્વં
પદલક્ષ્યાર્થ નિર્ણયે સતિ વાક્યાર્થજ્ઞાનસ્યૈવાવસરપ્રાપ્તત્વેન
ધ્યાનવિધેરનવકાશાત્ । ન ચ તાભ્યાં પ્રમાણપ્રમેયા
સંભાવનાનિવૃત્તાવપિ વિપરીત પ્રત્યયેન પ્રતિબંધાન્ન વાક્યાર્થ
બોધોત્પતિરિતિ વાચ્યં । શ્રવણમનનયોરેવાસકૃદભ્યાસ મહિમ્ના
વિપરીત પ્રત્યયસ્યાપિ નિવૃતિ સંભવાત્ વાક્યાર્થ બોધનિવર્ત્યસ્ય
વિપરીતપ્રત્યયસ્ય તદપ્રતિબંધકત્વાચ્ચ લોકે વિપર્યયસ્ય
સ્વવિરોધિદર્શનોત્પતિ પ્રતિબંધકત્વા દર્શનાદિતિ । નનુ યદિ
નિદિધ્યાસનં ન ધ્યાનં । કિં તર્હિ તદિત્યત આહ । વાર્તિકં । અથ
રાયત બોધો-
પ્. ૨૮બ્)
ત્રનિદિધ્યાસનમુચ્યતે । ધાનસ્યેવ પુરુષ યત્નાન
પેક્ષત્વમપરાયતત્વં । યાવદ્યથોક્ત વિજ્ઞાનમાવિર્ભવતિ
ભાસ્વરં શ્રવણાદિ ક્રિયા તાવત્ કર્તવ્યેહ પ્રયત્નતઃ મનનમાદિ
પદાર્થઃ । શ્રુત્વામત્વાથ તં સાક્ષાદાત્માનં પ્રતિપદ્યતે । અથ
શ્રવણમનનપરિપાકજનિત તત્વં પદલક્ષ્યાર્થનિર્ણયાનંતરમેવ
વાક્યેન બ્રહ્માત્મજ્ઞાનં સાક્ષાદપરોક્ષતયા પ્રતિપદ્યતે
અનુભવતીત્યર્થઃ । વાક્યાર્થ જ્ઞાનવતઃ કૃતકૃત્યતામાહ । અનન્યા
યત્ન વિજ્ઞાને શ્રવણાદેરુપાદ્યતઃ । જાતેનાપેક્ષ્યતે
કિંચિત્પ્રતીચોનુભવાત્પરમિતિ વૃતિજ્ઞા ॥
અત એવ સમન્વય સૂત્રે આત્મજ્ઞાનવિધિનિરાકરણાનંતરં ભાષ્યં
કિમર્થાનિ તર્હિ આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યાદીનિ વચનાનિ । વિધિ છાયાનિ
સ્વાભાવિક પ્રવૃતિ વિષયખીકરણાર્થાનીતિ બ્રૂમ ઇત્યાદિ ॥
ને જાતે સતિ તેન પ્રતીચો બ્રહ્મત્વ સ્ફુરણાદનંતરં ન કિંચિદપેક્ષ્યત
ઇત્યર્થઃ । એવં વાર્તિકકારમતે નિદિધ્યાસનસ્ય જ્ઞાઅનત્વાભ્યુપગમાત્ ન
મનનાદિ વદિતિ દૃષ્ટાંતા સિદ્ધિઃ ।
પ્. ૨૯અ)
ન ચ વાર્તિકકારમતે નિદિધ્યાસિતવ્ય ઇત્યસ્ય દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યનેન પૌનરુક્ત્યં
સ્યાદિતિ વાચ્યં । દર્શનોદ્દેશેન શ્રવણમનન વિધાનાનંતરં પુનઃ
ફલકીર્તનસ્ય તદુપસંહારપરત્વોપપતેરથવા દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ
વિચારપ્રયોજકાપાતદર્શનાનુવાદઃ નિદિધ્યાસિતવ્ય ઇતિ તુ વિચારફલ
સાક્ષાત્કારાનુવાદ ઇતિ પૌનરુક્ત્યપરિહાર સંભવાત્ । શ્રવણાદૌ
વિધ્યભાવે ભાષ્ય સમ્મતિમાહ । અત એવેતિ ।
શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાનાં દર્શનવત્ જ્ઞાનરૂપત્વેન ક્રિયારૂપત્વેપિ
વક્ષ્યમાણવિધયા નિત્ય પ્રાપ્તત્વે ન ચ વિધ્યયોગ્યત્વા દેવેત્યર્થઃ ।
કિમર્થાનીતિ । વ્યર્થાનિ સ્યુરિતિ યાવત્ ।
આદિ પદં શ્રોતવ્ય ઇત્યાદેસ્સંગ્રહાર્થઃ । વિધિછાયાનીતિ ।
અધ્યેતવ્ય ઇતિ પ્રસિદ્ધ વિધિતુલ્યાનીત્યર્થઃ । અત્ર તવ્ય પ્રત્યયૈર્દર્શન
શ્રવણાદિ ગતા પ્રશંસા લક્ષ્યતે તથા ચ । યો હિ મુમુક્ષુરાત્મદર્શન
શ્રવણાદીન્યેવ મુક્તિસાધનાનીતિ જ્ઞાત્વાપિ સંન્યાસ બ્રહ્મચર્યાદિ સહિત
શ્રવણાદ્યનુષ્ઠાનક્લેશમનુસંચિંત્ય ન તત્ર સર્વોત્સાહે ન પ્રવર્તતે કિં
તુ યથા પ્રાપ્તાન્યેવ વર્ણાશ્રમાનુરૂપાણિ કર્માણ્યુપાસનાનિ વાનુતિષ્ઠેત્
તત્રાપિ નિર્વૃતિં ન લભતે તૈરાત્યંતિક પુરુષાર્થાલાભાનુસંધાનેન તં
પ્રત્યાત્મદર્શન શ્રવણાદિ પ્રશંસાર્થં પ્રવર્તતે । આત્મા વા ઇત્યાદિ
વાક્યં તસ્ય સર્વોત્સાહે ન શ્રવણાદાવેવ પ્રવૃતિર્ભવત્વિત્યાશયેન અતો ન
વિધિ પ્રત્યયાનાં વૈયયર્થ્યમિતિ ભાષ્યકારઃ પરિહરતિ । સ્વાભાવિકેતિ ।
આદિપદેન યો હિ બહિર્મુખઃ પ્રવર્તતે પુરુષઃ ઇષ્ટં મે ભૂયાદનિષ્ટં
પ્. ૨૯બ્)
મે મા ભૂદિતિ ન ચ તત્રાત્યંતિકં પુરુષાર્થં લભતે તમાત્યંતિક
પુરુષાર્થ વાંચ્છિનં ॥
સ્વાભાવિકાત્કાર્યકારણસંઘાત પ્રવૃતિ ગોચરાદ્વિમુખી કૃત્ય
પ્રત્યગાત્મસ્રોતસ્તયા પ્રવર્તયંત્યાત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્ય
ઇત્યાદીનીત્યં તં ભાષ્યં સંગૃહ્યતે । સ્વાભાવિકત્વં
વિષયવિશેષણં સંગ્રહભષ્યં વિવૃણોતિ । યોહીતિ પ્રવર્તત ઇતિ ।
નાનાવિધકર્મોપાસનાન્યનુતિષ્ઠતીત્યર્થઃ । ઇષ્ટં મે
ભૂયાદનિષ્ટં મે માભૂદિત્યનેન દુઃખસામાન્યા
સ્પૃષ્ટસુખકામના બ્રહ્માનંદરૂપાત્યંતિક પુરુષાર્થગોચરા ઇહ
વિવક્ષતિતા અત એવાહ । ન ચ તત્રાત્યંતિકં । પુરુષાર્થં લભત ઇતિ ।
બાહ્યસાધનં તત્ર શબ્દાર્થઃ સ્વાભાવિકાદિતિ સ્વભાવો અવિદ્યા
તત્કાર્ય ભૂતાદિત્યર્થઃ । સંઘાતસ્ય પ્રવૃતિઃ
કર્મોપાસનયોરનુષ્ઠાનં તદ્ગોચરાત્ । યષ્ટવ્ય દેવતામંત્રાદિ
રૂપાદિત્યર્થઃ । પ્રત્યગાત્મનિ વિષયે સ્રોતઃ ચિત્તપ્રાવણ્યં યસ્ય સ
પ્રત્યગાત્મસ્રોતાસ્તસ્ય ભાવસ્તતાતયેત્યર્થઃ । તં બાહ્ય સાધનાત્
પ્. ૩૦અ)
વિમુખી કૃત્ય શ્રવણાદિષ્વેવ પ્રવર્તયંતીત્યર્થઃ । યદિ ચ વેદાંત
તાત્પર્ય વિચારરૂપં શ્રવણં તદા તસ્ય તાત્પર્ય નિર્ણયદ્વારા
વેદાંત તાત્પર્ય ભ્રમસંશય રૂપપ્રતિબંધકનિરાસ એવ ફલં ॥
એવં શ્રવણાદેર્જ્ઞાનરૂપત્વાત્ ન તત્ર કોપિ વિધિરિત્યુક્તં । ઇદાનીં
શ્રવણાદેઃ ક્રિયારૂપત્વમુપેત્યાપિ ન તત્ર કોપિ વિધિરિત્યાહ । યદિ ચેતિ । તસ્ય
ક્રિયારૂપત્વં ચ વાર્તિક કારૈરેવોક્તં । શ્રવણાદિ ક્રિયા તાવત્ ફર્તવ્યેહ
પ્રયત્નત ઇતિ આદિ પદેન મનનસ્ય સંગ્રહો ન ધ્યાનસ્ય વાર્તિકકાર મતે
શ્રવણમનનાનતરં ધ્યાનાનુષ્ટાના ભાવસ્યોક્તત્વાત્ । ન ચ
ધ્યાનસ્યાનનુષ્ઠેયત્વે ઓમિત્યેવં ધ્યાયથ આત્માનં વિદ્યામેતાં
યોગવિધિં ચ કૃત્સ્નમિત્યાદિ બહુવાક્યવિરોધ ઇતિ વાચ્યં । તેષાં
સાંખ્યયોગાભિ યત્નમિતિ શ્રુતિ ગતયોગ પદોદિતમાર્ગાંતર
પ્રતિપાદકતાયાસ્તૃતીય પરિછેદે ધ્યાનદીપોક્ત પ્રકારેણ વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
ન ચ તત્કારણમિતિ શ્રુતિગત સાંખ્યપદોદિત વિચારમાર્ગેપિ
ધ્યાનાંતર્ભાવઃ । પૂર્વમુક્ત ઇતિ વાચ્યં । નિદિધ્યાસન પદસ્ય
ધ્યાનાર્થકત્વમતાભિપ્રયેણ તદંતર્ભાવસ્યોક્તત્વાત્ । ધ્યાનસ્ય
સાંખ્યમાર્ગાદ્બહિર્ભાવ એવ ભાષ્યુકારાણામપિ સંમતસ્તથા ચૈતેન
યોગઃ । પ્રત્યુક્તં ઇત્યધિકરણભાષ્યં તત્કારણં
સાંખ્યયોગાભિપન્નમિત્યત્ર વૈદિકમેવ જ્ઞાનં ધ્યાનં ચ
સાંખ્યયોગશબ્દાભ્યામભિલપ્યેતે ઇતિ જ્ઞાનપદં જ્ઞાનાભ્યાસ પરં
વૈદિકં વેદોક્તં ।
પ્. ૩૦બ્)
એતેન વેદવિરોધાદિના યોગશાસ્ત્રેં નિરાકૃતમિતિ સૂત્રાર્થઃ । સાંખ્યમાર્ગે

ધ્યાનાભાવમભિપ્રેત્યૈવ સર્વજ્ઞાત્મમુનિભિરપિ નિ હિ ધ્યાનપદસ્ય
જ્ઞાનાર્થકત્વમુક્તં । શ્રવણમનન બુધ્યોર્જાતયોર્યત્ફલં
તન્નિપુણમતિભિરુચ્ચૈરુચ્યતે દર્શનાય । અનુભવ ન વિહીનાયૈવમેવેતિ બુદ્ધિઃ
શ્રુતમનનસમાપ્તૌ તન્નિદિધ્યાસનં હીતિ । અસ્ય શ્લોકસ્યાશ્રમ
શ્રીચરણાનાં વ્યાખ્યાનમિદં નિદિધ્યાસને પક્ષાંતરમાહ । શ્રવણેતિ ।
શ્રવણમનનબુધ્યોર્જાતયોર્યત્ફલં તદ્દર્શનાય નિપુણમતિભિરુચ્ચૈરુચ્યત
ઇતિ સંબંધઃ । એતદેવ વિશદયતિ । અનુભવ ન વિહીનેતિ ।
શ્રુતં શ્રવણં દીર્ઘકાલાદરનૈરંતર્યાનુષ્ટાનેન
શ્રવણમનનપરિપાકે સતીત્યર્થઃ । અનુભવ ન વિહીના સાક્ષાત્કારરહિતા
અવિદ્યાનિવર્તક વૃતિ સાક્ષાત્કારભિન્નેતિ યાવત્ । યા એવમેવેતિ બુદ્ધિઃ અહં
ચિદાત્માબ્રહ્મસ્વભાવ એવ બ્રહ્મ ચ ચિદેક રસપ્રત્યગાત્મ સ્વભાવમેવેતિ
તત્વં પદલક્ષ્યનિર્ણયાત્મિકા બુદ્ધિસ્તદેવનિદિધ્યાસનં નામ ન
ધ્યાનમસ્મિન્ પક્ષે શ્રવણમનનયોરેવાનુષ્ઠેયત્વં નિદિધ્યાસનં તુ
નાનુષ્ઠેયં દીર્ઘકાલમનુષ્ઠિત શ્રવણમનનફલરૂપા બુદ્ધિર્યદા
ભવતિ તદૈવ સાક્ષાત્કારોત્પતેઃ ॥
ન પ્રતિબંધકાંતરનિરાસો બ્રહ્માવગમો વા । તત્ફલકત્વં ચ તસ્ય
લોકત એવ પ્રાપ્તં સાધનાતરં ચ કિંચિદ્વિકલ્પ્ય સમુચ્ચિત્યવાન
પ્રાપ્તમિતિ ન તત્ર વિધિત્રયસ્યાપ્યવકાશઃ ॥
પ્. ૩૧અ)
પૂર્વપક્ષે તુ નિદિધ્યાસનમપિ પૃથગનુષ્ઠેયમિતિ ભેદ ઇતિ । સાંખ્યમાર્ગે
ધ્યાનાભાવમભિપ્રેત્યૈવ યાવદ્ભાનોદયં વિચારસ્યૈવ કર્તવ્યત્વં
ધ્યાનદીપે વિદ્યારણ્ય ગુરુભિરપ્યુક્તં । વિચાર્યયાપ્યાપરોક્ષેણ
બ્રહ્માત્માનં ન વેતિ ચેત્ । આપરોક્ષ્યાવસાનત્વાદ્ભૂયો વિચારયેત્ ।
વિચારયત્નામરણં નૈવાત્માનં લભેત ચેત્ । જન્માંતરે લભેતૈવ
પ્રતિબંધક્ષયે સતીતિ । એવમાનંદપંચકેપિ આત્માનંદાવસાને
સાંખ્યમાર્ગસ્ય ધ્યાનરહિતસ્યાપિ ધ્યાનં ન સર્વાંશેપિ તુલ્યફલત્વં
બહુધા પ્રપંચિતમિતિ સંક્ષેપઃ । એવકાર વ્યવચ્છેદ્યમાહનેતિ
વાકારોનજનુકર્ષણાર્થઃ । વિચારસ્ય પ્રતિબંધ નિરાસદ્વારા
બ્રહ્માવગમોપયોગસંભવેપિ ન સાક્ષાતત્ફલકત્વં જ્ઞાનસ્ય પ્રમાણ
ફલત્વાદિત્યુક્તત્વાદિતિ ભાવઃ । નનૂક્ત પ્રતિબંધ નિરાસદ્વારાવિચારસ્યા
વિદ્યાનિવર્તક સાક્ષાત્કારોપયોગિત્વ પ્રાપ્તાવપિ તાદૃશ સાક્ષાત્કાર
પ્રતિબંધક પાપનિવૃતિદ્વારા સાક્ષાત્કારસાધનત્વસ્ય માનાંતરાદ
પ્રાપ્તત્વા છ્રોતવ્ય ઇત્યત્ર શ્રવણસ્ય પાપનિવૃતિદ્વારા
વિદ્યાસાધનત્વમુપદિશ્યતે । ન ચ વિદ્યાપ્રતિબંધક પાપનિવૃતેર્યજ્ઞાદિ
નૈવ સિદ્ધત્વાદ્વિધિ વૈયર્થ્યમિતિ વાચ્યં । પ્રતિબંધક
પાપાનામાનંત્યેન કેષાંચિદ્યજ્ઞાનુષ્ઠાનેન
કેષાંચિચ્છ્રવણાનુષ્ટાનેન નિવૃતિરિતિ વિભાગકલ્પનોપપતેઃ । તથા ચ
પ્રાપ્તં પુનરપૂર્વવિધિત્વમેવં ચ સહકાર્યંતરવિધિરિત્યધિકરણ
ભાષ્યે પાંડિત્ય શબ્દિત શ્રવણે અપૂર્વત્વોક્તિશ્ચ સંગછત ઇતિ
શંકાવારયતિ । ન પ્રતિબંધકાંતરનિરાસ ઇતિ ।
તાત્પર્ય ભ્રમસંશયરૂપપ્રતિબંધકા પેક્ષયા અન્યત્પાપરૂપં
પ્રતિબંધકં
પ્. ૩૧બ્)
પ્રતિબંધકાંતરં તન્નિરાસાં ન શ્રવણફલમતો ન તદ્દારાજ્ઞાનાય
શ્રવણં વિધેયમિત્યર્થઃ । અયં ભાવઃ । શ્રોતવ્ય
ઇત્યસ્યાપૂર્વવિધિત્વમયુક્તં તસ્યાવૃત્યધિકરણે નિરસિતત્વાત્
વિવરણાદ્યુક્તરીત્યા વેદાંતશ્રવણસ્યાન્વય વ્યતિરેક પ્રમાણસિદ્ધં
તાત્પર્ય ભ્રમાદિ લક્ષણ પ્રતિબંધનિવૃતિ રૂપદૃષ્ટફલકત્વમુપજીવ્ય
શ્રવણેનૈવજ્ઞાનં પ્રતિબંધનિવૃતિં ચ સંપાદયેદિતિ નિયમવિધિત્વ
સંભવે સ્વાભાવિક પ્રવૃતિ વિષયવિમુખી કરણાર્થાનીતિ બ્રૂમ ઇત્યાદિ
ભાષ્યાનુસારેણ બ્રહ્મપ્રતિપતિ સાધનશ્રવણાદિ સ્તુતિદ્વારા તત્ર
પ્રવૃતિવિશેષકારણત્વમાત્રેણ બ્રહ્મપ્રકરણ નિવેશ સંભવે વા
અપૂર્વવિધિત્વા યોગાત્ ભાષ્યકારીયા પૂર્વત્વોક્તેઃ
પાક્ષિકાશમ્યભિપ્રાયકત્વ સંભવાચ્ચેતિ । તત્ફલકત્વં ચેતિ ભ્રમાદિરૂપ
પ્રતિબંધ નિરાસફલકત્વં ચેત્યર્થઃ । નનુ પ્રાપ્તત્વેપિ નિયમવિધિત્વાદિ
સંભવાત્ કથં વિધિત્રયાભાવ ઇત્યત આહ । સાધનાંતંરં ચેતિ ॥
વિચારવિધ્યભાવેપિ વિજ્ઞાનાર્થ તયા વિધીયમાનં ગુરૂપસદનં
દૃષ્ટદ્વારકત્વસંભવે દૃષ્ટકલ્પનાઽયોગાદ્ગુરુમુખાધીન
વેદાંતવિચાર દ્વારૈવ વિજ્ઞાનાર્થં પર્યવસ્યતીતિ । અત એવ સ્વપ્રયત્ન
સાધ્યવિચારવ્યાવૃતિઃ । અધ્યયન વિધ્યભાવેતૂપગમનં
વિધીયમાનમક્ષરાવાપ્ત્યર્થત્વેનાવિધીયમાનત્વાન્ન તદર્થં
ગુરુ-
પ્. ૩૨અ)
મુખોચ્ચારણાનૂચ્ચારણમધ્યયનંદ્ધારી કરોતીતિ લિખિતપાઠાદિ
વ્યાવૃત્યસિદ્ધેઃ સફલોધ્યયનનિયમવિધિઃ । ન ચ તાત્પર્યાદિ
ભ્રમનિરાસાય વેદાંતવિચારાર્થિનઃ કદાચિદ્વૈતશાસ્ત્રેપિ પ્રવૃત્તિઃ
સ્યાત્ । તત્રાપિ તદભિમત યોજનયા
વેદાંતવિચારસત્વાદિત્યદ્વૈતાત્મપરવેદાંતવિચાર
નિયમવિધિરર્થવાનિતિ વાચ્યં । સ્વયમેવ તાત્પર્ય ભ્રમહેતોસ્તસ્ય
તન્નિરાસકત્વા ભાવેન સાધનાંતરપ્રાત્થભાવાત્ ॥
નનુ ગુર્વધીનવિચારેણ સગુરુરહિતવિચારસ્ય વિકલ્પેન પ્રાપ્તિરસ્તીત્યત આહ ।
વિચારવિધ્યભાવેપીતિ ।
અત એવેતિ ઉપગમનવિધિત એવેત્યર્થઃ । વ્યાવૃતિરિત્યનંતરં લભ્યત ઇતિ શ્રોતવ્ય
વાક્યે ગુર્વધીનવિચારનિયમવિધિરનર્થક ઇતિ શેષઃ । ન
ચોપગમનવિધેર્વિચાર વિધ્યંગતયા તદભાવે ઉપગમનવિધેરાત્મલાભ
એવ નાસ્તીત્યુક્તમિતિ વાચ્યં । ગુરૂપસદનસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનં
પ્રતિદ્વારાપેક્ષાયાં લોકસિદ્ધસ્યૈવ ગુર્વધીન વિચારસ્ય દ્વારત્વેન
સ્વીકારૌપપતૌ શ્રોતવ્ય વિધ્યપેક્ષાભાવેન તછેષત્વા
સિદ્ધેર્વિચારવદુપગમનસ્યાપિ વિદ્યાંગત્વોપપતેશ્ચેતિ ભાવઃ । પૂર્વોક્તાતિ
પ્રસંગં પરિહરતિ । અધ્યયન વિધ્યભાવેત્વિતિ ।
અધ્યયનવિધ્યભાવે તુ લિખિતપાઠાદિ
વ્યાવૃત્યસિદ્ધેસ્સફલોધ્યયનનિયમવિધિરિતિ સંબંધઃ । તદર્થમિતિ ।
પ્. ૩૨બ્)
અક્ષરાવાપ્ત્યર્થમિત્યર્થઃ । અધ્યયનાંગોપગમનસ્ય
વિદ્યાર્થોપગમનાપેક્ષયા વિશેષાર્થકસ્તુ શબ્દઃ તમેવાહ ।
ઉપગમનમિત્યાદિના ।
અધ્યયનસ્યાક્ષરા વાપ્તિ ફલકત્વં વિવરણાદૌ સાધિતમિતિ ભાવઃ
વ્યાવર્ત્યાંતરં દૂષયતિ । ન ચ તાત્પર્યાદીતિ નુનુ
વસ્તતસ્તન્નિરાસકત્વાભાવેપિ ભિન્નાત્મજ્ઞાનં મુક્તિસાધનમિતિ
ભ્રમદ્વારાતદ્ભ્રમાત્ તત્ર પ્રવૃતિસ્સંભવતીત્યુક્તમિતિ નેત્યાહઃ ॥
તેન્નિરાસકત્વમ્રમેણ તત્રાપિ કસ્યચિત્ પ્રવૃતિઃ સ્યાદિત્યે તાવતા શ્રોતવ્ય
ઇતિ નિયમવિધેરભ્યુપગમ ઇત્યપિ ન ઈશ્વરાનુગ્રહફલાદ્વૈત
શ્રદ્ધારહિતસ્ય શ્રોતવ્ય વાક્યેપિ પરાભિમત યોજનયા
સદ્વિતીયાત્મવિચારવિધિ પરત્વભ્રમસંભવેન ભ્રમપ્રવૃતાયા
અન્યત્રપ્રવૃતેર્વિધિશતેનાપ્યપરિહાર્યત્વાત્ ॥
તન્નિરાસકત્વ ભ્રમેણેતિ । ઇહ જન્મનિજન્માંતરે વા યજ્ઞાદ્યનુષ્ઠાનજનિત
દૃઢવિવિદિષાવતસ્સાધન ચતુષ્ટય સંપન્નસ્ય શ્રવણવિધ્યધિકાર
ઇત્યવિવાદં યજ્ઞાદિ જનિતા દૃષ્ટં ચ નિષ્પ્રપંચાદ્વિતીય
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારસ્ય સાંગાધ્યયન લબ્ધૈર્વેદાંતૈર્મુક્તિસાધનત્વ
નિશ્ચયં સંપાદ્યતા દૃશ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારે દૃઢેચ્છાં ચ વિવિદિષા
શબ્દિતામુત્પાદ્યતદ્વારા અદ્વિતીયાત્મસાક્ષાત્કારસાધન
પ્. ૩૩અ)
ભૂતાદ્વિતીયાત્મશ્રવણાદાવેવ મુમુક્ષું પ્રવર્તયતિ । ન તુ
જીવપિત્રાત્મજ્ઞાનસ્ય મુક્તિસાધનત્વ ભ્રમાપાદન દ્વારા ભિન્નાત્મ
જ્ઞાન તત્સાધનવિચારાદાવિચ્છાપ્રવૃત્યાદિકમપ્યુત્પાદયતિ ।
તદિચ્છાદેર્ભિન્નાત્મવિચારદ્વારા યજ્ઞાદિ ફલભૂતનિષ્પ્રપંચ
બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર હેતુત્વાભાવા તથા ચ સ્મૃતિરીશ્વરાનુગ્રહાદેવ
પુંસામદ્વૈત વાસનેતિ । યજ્ઞાદિ સંપાદિતાદીશ્વરાનુગ્રહાદેવ
પુંસામદ્વૈત બ્રહ્મજ્ઞાનેચ્છારૂપાત્તદ્વાસના ભવતીતિ તદર્થઃ । તથા ચ
યથોક્ત ભ્રમવતો અદ્વૈતબ્રહ્મતત્વ સાક્ષાત્કારાદાવિચ્છા શ્રદ્ધાદિ
શૂન્યસ્ય શ્રવણવિધાવનધિકારન્ન તં પ્રતિનિયમવિધિરર્થ વા નિત્યાહ ।
ઈશ્વરાનુગ્રહેતિ પરાભિમતેતિ શ્રુતાવાત્મશબ્દસ્તાવજ્જિવપર એવ ન
પરમાત્મપરઃ । આત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતીતિ । પૂર્વવાક્યે

જીવસ્ય પ્રકૃતત્વાન્ન ચ ઇદં સર્વં પદપમાત્મેતિ વાક્યશેષે સર્વાત્મકસ્ય
પરમાત્મનઃ પ્રતિં
પાદનાછ્રોતવ્યવાક્યસ્થમાત્મપદમદ્વિતીયાત્મપરમિતિ વાચ્યં । તત્રાપિ
તત્પ્રતિપાદના સિદ્ધેર્ન હિ પ્રપંચ પરમાત્મનોરભેદઃ સંભવતિ ચેતના
ચેતનયોરૈક્યસ્ય વિરુદ્ધત્વાત્ । શ્રુતેરભેદ ધ્યાનવિધિપરત્વોપપતેશ્ચેત્યાદિ
યોજનાપરાભિમતા દ્રષ્ટવ્યા । અન્યત્રેતિ ભિન્નાત્મવિચારન્ ત્યર્થઃ ॥
ન ચ વ્યાપારાંતરનિવૃત્યર્થાપરિસંખ્યેતિ યુક્તં । અસંન્યાસિનો
વ્યાપારાંતરનિવૃતેરશક્ય
પ્. ૩૩બ્)
ત્વાત્ સંન્યાસિનસ્તન્નિવૃતેર્બ્રહ્મસંસ્થયા સહસંન્યાસ વિધાયકેન
બ્રહ્મસંસ્થોમૃતત્વમેતીતિ શ્રુત્યંતરેણ સિદ્ધતયા સંન્યાસ
વિધાયક શ્રુત્યંતરમપેક્ષ્ય શ્રોતવ્ય વાક્યેન તસ્ય
વ્યાપારાંતરનિવૃત્યુપદેશસ્ય વ્યર્થત્વાત્ । ન ચ વિચારવિધ્ય
સંભવેપિ વિચારવિષય વેદાંતનિયમવિધિઃ સંભવતિ
ભાષાપ્રબંધાદિ વ્યાવર્ત્ય સત્વાદિતિ શંક્યં । સન્નિધાનાદેવ
વેદાંતનિયમસ્ય લબ્ધત્વેન વિધિવિષયત્વાયોગાત્ । સ્વાયોધ્યેતવ્ય
ઇત્યર્થાવબોધનાર્થ નિયમવિધિવલાદેવાધ્યયનવિધિ ગૃહીત વેદાંત
વેદોત્પાદિતં વેદાર્થજ્ઞાનં ફલપર્યવસાયિન
કારણાંતરોત્પાદિતમિત્યસ્યાર્થસ્ય લબ્ધત્વેન વેદાર્થે બ્રહ્મણિ
મોક્ષાય જ્ઞાતવ્યે ભાષાપ્રબંધા પ્રબંધાદીનામ પ્રાપ્તેઃ ॥
પરિસંખ્યાવિધિં દૂષયતિ । ન ચેતિ । શ્રવણવિધિના કિં
ગ્રહસ્થાદેર્વ્યાપારાંતર નિવૃતિરૂપદિશ્યતે કિં વા સંન્યાસવિધિસિદ્ધસ્ય
સંન્યાસિન ઇતિ વિકલ્પં મનસિ નિધાય ક્રમેણ દૂષયતિ । અસંન્યાસિન ઇતિ
અશક્યત્વાદિતિ વિધ્યંતરવિરોધાપતિરશક્યત્વે હેતુઃ । તન્નિવૃતેઃ સિદ્ધતયા
ઉપદેશસ્ય વ્યર્થત્વાદિતિ સંબંધઃ । બ્રહ્મસંસ્થો મૃતત્વમેતીતિ
પ્. ૩૪અ)
શ્રુત્યંતરસ્ય બ્રહ્મસંસ્થતા ધર્મક સંન્યાસાશ્રમવિધાયકત્વં ।
પરામર્શં જૈમિતિરિત્યધિકરણ ભાષ્યે સ્ફુટમિતિ ભાવઃ । વિચારવિષયત્વેન
વેદાં તુ નિયમવિધિરિતિ પક્ષં દૂષયતિ । ન ચ વિચારેતિ । સન્નિધાનાદેવેતિ ।
અધીત સાંગસ્વાધ્યાયસ્ય વેદાંતૈરાપાત પ્રતિપત્ર
બ્રહ્માત્મવિજિજ્ઞાસોર્જિજ્ઞાસા નિવર્તક નિર્ણયાય કર્તવ્યત્વેન વિચારે પ્રાપ્તે
સતિ વિચારવિષયમન્વેષસાણસ્ય વેદાંદાનાં બુદ્ધિસ્થ ત્વાત્ વેદાંતા એવ
મયા વિચારણીયા ઇતિ બુદ્ધિરુત્પદ્યતે તથા ચ વિધિં વિનૈવ વેદાંતનિયમસ્ય
લબ્ધત્વેન વિધિનાતન્નિયમનં વ્યર્થમિત્યર્થઃ । વિધિં વિનૈવ
વેદાંતનિયમલાભે હેત્વંતરમાહ । સ્વાધ્યાય ઇતિ । અર્થાવબોધેતિ
મિમાંસકમતમાશૃત્યોક્તમક્ષરાવાપ્તિ ફલકોધ્યયન વિધિરિતિ સિદ્ધાંતે ॥
ન ચ સહકાર્યંતરવિધિરિત્યધિકરણે વાલ્યપાંડિત્ય મૌનશબ્દિતેષુ
શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનેષુ વિધિરભ્યુપગત ઇતિ વાચ્યં । વિચારે
વિચાર્ય તાત્પર્યનિર્ણય હેતુત્વસ્ય ।
વસ્તુસિધ્યનુકૂલયુક્ત્યનુસંધાનરૂપે મનનતત્પ્રયાભ્યાસરૂપે
નિદિધ્યાસને ચ વસ્તુવગમવૈશદ્ય હેતુસ્ય ચ લોકસિદ્ધત્વેન તેષુ વિધ્ય
ન પેક્ષણાત્ । વિધિચ્છાયાર્થવાદસ્યેવ પ્રશંસાદ્વારા
પ્રવૃત્યતિશયકરત્વમાત્રેણ
પ્. ૩૪બ્)
તત્ર વિધિત્વ વ્યવહારાત્ । એવં ચ શ્રવણવિધ્ય ભાવાત્ ।
કર્મકાંડવિચારવદ્બ્રહ્મકાંડવિચારોપ્યધ્યયનવિધિમૂલ
ઇત્યાચાર્ય વાચસ્પતિ પક્ષાનુસારિણઃ । વિચાર્યસ્ય ચ બ્રહ્મણો
જગજ્જન્મસ્થિતિલયકારણત્યંવલક્ષણમુક્ત । યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ
જાયન્ત ઇત્યાદિ શ્રુત્યા અત્ર
જગજ્જન્મસ્થિતિલયેષ્વેકૈકકારણત્વમપ્યનન્યગામિત્વાલક્ષણં
ભવિતુમર્હતીતિ ચેત્ ॥
પિયેષાં વાક્યાનામધ્યયના વામાનામર્થ જ્ઞાનદ્વારા
પુરુષાર્થોપયોગસ્સંભવતિ । તેષાં વાક્યાનામર્થજ્ઞાનમધ્યયન
લબ્ધૈર્વાક્યૈરેવોત્પાદિતં ફલપર્યવસાયિન તદતિરિક્ત ભાષાપ્રબંધાદિ
જનિતમિતિરીત્યા અધ્યયનવિધિ ફલાક્ષરા વાપ્તે પુરુષાર્થ
પર્યવસાનકલ્પનાન્નભાષાપ્રબંધાદિ પ્રસક્તિરિત્યર્થઃ ।
ઇતિહાસપુરાણમાદિ પદાર્થઃ શ્રવણાદીનાંમવિધેયત્વે
સૂત્રભાષ્યવિરોધં શંકતે । ન ચેતિ અભ્યુપગત ઇતિ
સૂત્રભાષ્યકારાભ્યામિતિ શેષઃ । વિરોધં પરિહર્તું પ્રથમં
શ્રવણાદીનાં વિધિયોગ્યક્રિયારૂપત્વેપિ નિત્યાપ્રાપ્તત્વાન્ન
વિધેયત્વમિત્યાહ । વિચાર ઇતિ ।
તત્પ્રત્યયેત્યત્ર તત્પદં વસ્તુપરં અવગમસ્ય વૈશવૈશદ્યં
પ્રતિબંધરાહિત્યં સૂત્રભાષ્યયોર્વિધિત્વ વ્યવહારો ગૌણઃ મુખ્યા
સંભવસ્ય દર્શિતત્વાદિતિ વિરોધં પરિહરતિ । વિધિચ્છાયાર્થવાદસ્યેવેતિ ।
પ્. ૩૫અ)
વિષ્ણુરુપાંશુયષ્ટવ્ય ઇત્યાદેરિવેત્યર્થઃ । તથા હિ
ઉપાંશુયાજમંતરાયજતીત્યામ્નાય પુનરામ્નાયતે ।
વિષ્ણુરુપાંશુયષ્ટવ્યઃ પ્રજાપતિરુપાંશુયષ્ટવ્યઃ ।
અગ્નીષોમાવુપાંશુયષ્ટવ્યાવિતિ ।
અત્રાંતરાવાક્યમાગ્નેયાગ્નીષોમીય
પુરોડાશયોરંતરાલકાલવિશિષ્ટયાગવિધાયકં વિષ્ણ્વાદિ વાક્ય ત્રયં તુ
મંત્રવર્ણપ્રાપ્ત વૈકલ્પિક દેવતાનુવાદેનાંતરા વાક્ય વિહિત
યાગસ્તાવકમર્થવાદમાત્રમિતિ વ્યવસ્થાપિતં પૂર્વતંત્રે તદત્ર
દૃષ્ટાંતત્વેન ઉદાહૃતમિતિ દ્રષ્ટવ્યં । યન્તુ તત્કારણં
સાંખ્યયોગાભિપન્નમિતિ । શ્રુતૌ યોગપદોપાતસ્ય વ્યાવર્ત્યસ્ય
સંભવાદ્વિચારસમર્થાધિકારિણં પ્રતિતદ્વ્યાવૃતિફલકો
નિયમવિધિસ્સંભવતીતિ । નન્ન વિચારસમર્થસ્યાધિકારિણઃ કાલાંતરે
સ્વોદ્ભાવિતાનુપપતિ વશેનાન્યોદ્ભાવિતાનુપપતિ વશેન વા પુનસ્તત્વ
સંશયે સતિ અવધારણાત્મકં વેદોતાર્થજ્ઞાનં ન સંભવતીતિ યોગ્યતા
વશેન તં પ્રતિવિધિં વિનાવિચારસ્યૈવ નિત્યતયા પ્રાપ્તત્વાત્ । યત્તુ સગુણ
બ્રહ્મોપાસનં વ્યાવર્ત્યમુક્તં તત્ર શ્રવણવિધ્યધિકારિણઃ સર્વતો
નિસ્પૃહસ્ય બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિદ્વારા મુક્તિસાધન સગુણોપાસને પક્ષેપિ
પ્રવૃતેરસંભવેન તસ્ય વ્યાવર્ત્યત્વા સંભવાત્ સુગણોપાસનસ્યાપિ
શ્રવણાદિ દ્વારૈવ વિદ્યાસાધનત્વેન નખવિદલનાદેરવચાત તુલ્યકક્ષ્યત્વ
વત્સ ગુણોપાસનસ્ય શ્રવણાદિના સહવિકલ્પૈન પ્રાપ્ત્યભવાચ્ચ ન તદ્વ્યાવૃતિ
ફલકો નિયમવિધિસ્સંભવતિ । ન ચ સગુણોપાસનયા શ્રવણાદિકં વિનૈવ
પ્. ૩૫બ્)
સગુણ સાક્ષાત્કારવવિર્ગુણસાક્ષાત્કારોદયસ્સંભવતીતિ વાચ્યં ।
પ્રમાણપ્રમેયા સંભાવનાદિ પ્રતિબંધનિવૃતિદ્વારા
શ્રવણાદેસ્સતાનિશ્ચયરૂપ બ્રહ્મજ્ઞાનોપાયત્વગ્રાહકતયા
પૂર્વોક્તપ્રમાણાનુરોધેન શ્રવણાદેર્નિત્યવદનુવાદલિંગેન ચ
સગુણોપાસનયા ક્રમેણ પરમમુક્તિ પ્રતિપાદકશાસ્ત્રસ્યાપિ શ્રવણાદિ
દ્વારકજ્ઞાનોત્પત્યવિરોધિત્વકસ્ત્યનાત્ । શ્રવણાદિકં વિનાસગુણોપાસન
મહિમ્નૈવ તત્વજ્ઞાનોદયાભ્યુપગમે દેવતાધિકરણ વિરોધાચ્ચ
તદધિકરણે હિ દેવાદીનાં શરીરાદ્ય ભાવાત્ સગુણબ્રહ્મોપાસનેષુ
નિર્ગુણબ્રહ્મવિદ્યાસાધન શ્રવણાદિષુ ચ નાસ્તિ સામર્થ્યમતો ન
તેષ્વધિકાર ઇતિ પૂર્વપક્ષયિત્વા મંત્રાર્થ વાદેતિહાસપુરાણ પ્રામાણ્યાત્
તેષામપિ શરીરાદિ સદ્ભાવાદસ્ત્યધિકાર ઇતિ સિદ્ધાંતિતં । તત્રેદં
પૂર્વપક્ષપ્રયોજનમુક્તં દેવાનાં શ્રવણાદ્યધિકારાભાવે
ક્રમમુક્તિફલક બ્રહ્મોપાસનયા પ્રાપ્તદેવ ભાવસ્યાપિ શ્રવણાદ્ય
સંભવેન વિદ્યોદયાસંભવાત્ । પુનરાવૃત્યાપતૌક્રમમુક્તિકામસ્ય
સુગુણોપાસનેષુ પ્રવૃત્યભાવ ઇતિ સિદ્ધાંતે તુ દેવાનાં શ્રવણાદ્યધિકાર
સત્વાદુક્તપ્રવૃતિ સિદ્ધિરિતિ પ્રયોજનં દર્શિતં । ઇદં ચ પ્રયોજનં
દેવતાધિકરણાવસાનભાષ્યે સંગ્રહેણ દર્શિતં । તથા ચ ભાષ્યં ।
તતશ્ચાર્થિત્વાદિ સંભવાદુપપન્નો દેવાદીનામપિ
બ્રહ્મવિદ્યાયામધિકારઃ ક્રમમુક્તિદર્શનાન્યપિ એવમેવોપપદ્યંત ઇતિ
એવમેવેત્યસ્ય દેવાદીનાં શ્રવણાદ્યધિકારે સત્યેવેત્યર્થઃ ।
પ્. ૩૬અ)
તેષાં શ્રવણાદ્યધિકારે યાનિ શ્રૌતલિંગાનિ પૂર્વમુપન્યસ્તાનિ । તદ્યો યો
દેવાનાં પ્રત્યબુદ્ધ્યત સ એવ તદભવત્ । તથર્ષીણાં એકાશતં
હવૈવર્ષાણિમઘવાન્ પ્રજાપતૌ બ્રહ્મચર્યમુવાસેત્યેવમાદીનિ યથા
ઉપપદ્યંતે તથેત્યપિ શબ્દાર્થઃ । નનુ સગુણ બ્રહ્મોપાસકાનામપિ
સર્વેષાં શ્રવણાદિ નૈવ જ્ઞાનોદય ઇતિ નિયમો નાસ્તિ સગુણોપાસકસ્યાપિ

હિરણ્યગર્ભસ્ય વૃહદારણ્ય ભાષ્યે પુરુષ વિધ બ્રાહ્મણ
વ્યાખ્યાનાવસરે શ્રવણાદીનાં પ્રણિપાતાદીનાં ચાભાવેપિ જ્ઞાનજન્મ
પ્રતિપાદનાદિતિ ચેન્ન । હિરણ્યગર્ભસ્યાપિ વામદેવવત્ । જન્માંતરીય
શ્રવણાદિ નૈવ જ્ઞાનજન્મસંભવાત્ । તત્રૈવ ભાષ્યે ।
શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાનાં સાક્ષાજ્ઞેય વિષયત્વાદિતિ વાક્યે
સાક્ષાત્પદેન શ્રવણાદેર્જ્ઞેય બ્રહ્મવ્યંજકસ્ય પ્રણિપાતાદ્યપેક્ષયા
આવશ્યકત્વ સૂચનેન જન્માંતરીય શ્રવણાદિ કલ્પનસ્ય તદ્ભાષ્ય
વાક્યાભિપ્રેતત્વે અવગમ્યમાને સતિ તત્પૂર્વભાષ્યે શ્રવણાદિકં
વિનાકાર્ય કારણ શુધ્યાદિ માત્રેણ જ્ઞાનજન્મપ્રતિપાદનસ્યાભ્યુપગમ
વાદત્વોપપતેર્હિરણ્યગર્ભસ્ય વામદેવસ્યેવ જન્માંતરીયે જ્ઞાનસાધને
કલ્પનીયે સતિ કૢપ્તશ્રવણાદિ કલ્પનસ્યૈવ ન્યાયયત્વાચ્ચ । ન ચ
હિરણ્યગર્ભસ્ય પૂર્વજન્મનિ સગુણોપાસનનિષ્ઠત્વેન નિર્ગુણવિચારઃ
સંભવતીતિ વાચ્યં । હિરણ્યગર્ભસ્ય પૂર્વકલ્પે જન્મભેદેન
સગુણનિર્ગુણોપાસનયોસ્સંભવોન્નહ્યેકસ્મિન્ જન્મનિકૃતાત્
સગુણોપાસનામાત્રાદેવ હિરણ્યગર્ભપદપ્રાપ્તિરસ્તિ તથા સતિ
સગુણોપાસકાનાં સર્વેષામેવ
પ્. ૩૬બ્)
સાક્ષાદ્ધિરણ્યગર્ભત્વ પ્રસંગાત્ કિં તુ હિરણ્યગર્ભસ્ય બ્રહ્મલોક
સ્વામિત્વં સરસ્વતી ભર્તૃત્વં જન્મપ્રભૃતિ તત્વસાક્ષાત્કાર સંપન્નત્વં
સર્વજ્ઞત્વં સકલભૌતિકજગત્સૃષ્ટ્યાદિ સામર્થ્યં ભક્તાનાં
ત્રૈલોક્યૈશ્વર્ય પ્રદાન સામર્થ્યં કાર્યવિશેષેષુ શિવ વિશ્વાદિ
પ્રવર્તકત્વં લલાટાન્રુદ્ર પ્રાદુર્ભાવ હેતુત્વં
સહાવિષ્ણુનાભિકમલજાતત્વાદ્યૈશ્વર્યં ચ શ્રુત્યાદિભ્યો
નિશ્ચિત્યાગામિકલ્પે યથોક્ત હિરણ્યગર્ભત્વાય તત્સાધનાનિ
સગુણનિગુણાપાસનાનિ તપો વિશેષરૂપાણિ ચ વહુષુ જન્મસુ
ધ્રુવપ્રહ્લાદવિશ્વામિત્રાગસ્ત્યભૃગ્વાદિ વદનુષ્ટિતવતો મહાપુરુષસ્ય
કસ્યચિદેવ નિરતિશયેશ્વર પ્રસાદાદ્ધિરણ્યગર્ભત્વં સંપદ્યત ઇતિ
હિરણ્યગર્ભસ્યાપિ જન્માંતરીય શ્રવણાદિ કલ્પને વામદેવસ્યેવ
નાનુપપન્નં હિરણ્યગર્ભસ્ય પૂર્વજન્મન્યનુષ્ટિત
શ્રવણાદેર્હિરણ્યગર્ભપદપ્રાપ્તિકામનયા પ્રતિબદ્ધત્વેન તદા
તત્વસાક્ષાત્કારાનુત્પાદકત્વોપપતેસ્તદુક્તં
વૃદ્ધૈર્બ્રહ્મલોકાભિવાંછાયાં સમ્યક્ સત્યાં નિરુધ્યતાં । વિચારયેદ્ય
આત્માનં ન તુ સાક્ષાત્કરોત્પયમિતિ । ન ચ જ્ઞાનોત્પતિ સ્થલે સર્વત્ર શ્રવણાદિ
નિયમો નાસ્તિ યોગે માર્ગે પ્રવૃત્તસ્ય શ્રવણાદ્ય ભાવેપિ તત્વસાક્ષાત્કારોદય
સ્વીકારાદિતિ વાચ્યં । ઓમિત્યાત્માનં યુંજીત ઓમિત્યેવં ધ્યાયથ
આત્માનમિત્યાદિ ધ્યાનવિધિવલેન તત્કારણં સાખ્યયોગાભિપન્નં
વિદ્યામેતાં યોગવિધિં ચ કૃત્સ્નમિત્યાદિ શ્રૌતલિંગ સહકૃતેન
વિચારાસમર્થસ્ય યોગમાર્ગેધિકા ઇતિ તૃતીય પ્રરિચ્છેદે વક્ષ્યમાણતયા
પ્. ૩૭અ)
વિચારસમર્થસ્ય વિચારં વિના જ્ઞાનોત્પત્યનભ્યુપગમાત્ । એવં
યદ્યત્સાધનમદૃષ્ટદ્વારા તત્વજ્ઞાનસાધનત્વેન શાસ્ત્રસિદ્ધં તત્સર્વં
સગુણોપાસનવદૃષ્ટસામગ્રી ભૂતસાંખ્યમાર્ગેણાતદશક્તૌ
યોગમાર્ગેણ વા તત્વજ્ઞાનસાધનમિતિ કલ્પ્યતે । તત્વદૃષ્ટમાત્રાત્
જ્ઞાનલાભઃ કલ્પયિતું યુક્તઃ । અન્યથા જીવનાદૃષ્ટમાત્રાદેવસ્તનપાનાદિ
પ્રવૃતિકલ્પનાયત્યા તત્રાપીષ્ટસાધનતા સ્મરણં જન્માંતરીયં
સંસ્કાર હેતુકં સર્વસંપ્રતિપન્નં કલ્પનીયં ન સ્યાત્
કૢપ્તદૃષ્ટકારણં વિના કાર્યોત્પત્યયોગસ્યોભયત્ર તુલ્યત્વાદત એવ
પંચદશ્યાં તત્વજ્ઞાનં પ્રતિમાર્ગ દ્વયનિયમ ઉક્તઃ સાંખ્યયોગૌ
પ્રકૃત્ય ઇતિ માર્ગૌ વિચાર્યાથ જગાદ પરમેશ્વર ઇતિ સંગ્રહકર્તાપિ
તૃતીયપરિછેદે સાંખ્યયોગશબ્દિત માર્ગદ્વયમેવ વિદ્યાવાત્થુપાયત્વેન
વક્ષ્યતિ । એવં શ્રવણમનનાદિ સાધનાનુષ્ઠાન પ્રવણસ્ય
વિદ્યાવાપ્તિરિત્યસ્મિન્નર્થે સર્વસંપ્રતિપન્ને સ્થિતે ભારતી તીર્થાઃ ધ્યાન દીપે
વિદ્યાવાપ્નૌ ઉપાયાંતરમપ્યાહુરિતિ ગ્રંથેન તદયં નિષ્કર્ષઃ ।
વિદ્યાધિકારિણો વિચારસમર્થસ્ય પ્રતિષેધાભાવે
વેદાંતશ્રવણમનુષ્ઠેયં સતિ તુ પ્રતિષેધ
ઇતિહાસપુરાણભાષાપ્રબંધાદિ શ્રવણમનુષ્ઠેયં વિદ્યાધિકારિણો
વિચારાસમર્થસ્ય તુ ત્રૈવર્ણિકસ્ય યોગશબ્દિત નિર્ગુણોપાસનમનુષ્ઠેયં
માર્ગદ્વયા સંભવે ચ તત્સંભવયોગ્યજન્મપ્રાપ્ત્યા
તદન્યતરાનુષ્ઠાનદ્વારા જ્ઞાન લાભ ઇતિ । તથા ચ શ્રવણાધિકારિણઃ
શ્રવણસ્ય નિત્યપ્રાપ્તત્વાત્ । ત તુલ્યકક્ષતયા સાધનાંતરસ્ય કસ્ય
ચિદ્વિકલ્પ્ય
પ્. ૩૭બ્)
સમુચ્ચિત્ય વા પ્રાપ્ત્યભાવાન્ન તત્ર વિધ્યવકાશ ઇતિ સિદ્ધં । એવં
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારં પ્રતિશ્રવણાદર્નિત્યપ્રાપ્તત્વાત્ । વિધિં વિનૈવ
શ્રવણાદ્યનુષ્ઠાનં સિધ્યતીતિ પ્રતિપાદિતં ઇદાનીં વિચારાનુષ્ઠાયક
વિધ્યપેક્ષાયામપિ યથા કર્મકાંડશ્રવણં કર્મવાક્યવિચારઃ કર્તવ્ય
ઇતિ પૃથક્ વિધ્યભાવેપિ અધ્યયનવિધિવલાદેવ સિધ્યતિ । એવં
વેદાંતશ્રવણમપિ તદ્વલાદેવ સિધ્યતીતિ ન શ્રોતેવ્ય વાક્યે પૃથક્
વિચારવિધ્યપેક્ષાસ્તીત્યાશયેનોપસંહરતિ । એવં ચેતિ । લોકત એવ શ્રવણાદેઃ
પ્રાપ્તત્વે સતિ શ્રવણવિધ્યપેક્ષાભાવાદિત્યક્ષરાર્થઃ ।
શ્રોતવ્યવાક્યાર્થવિચારેણ પ્રથમસૂત્રાર્થસ્સંગૃહીતઃ । ક્રમપ્રાપ્તં
દ્વિતીયસૂત્રાર્થં સંગૃહ્ણાતિ । વિચાર્યસ્ય ચેતિ ।
ચકારોવધારણાર્થસ્સ ચ શ્રુત્યેત્યનેન સંબધ્યતે શ્રુત્યૈવ લક્ષણમુક્તં
ન તુ વ્યાપ્ત્યાદિ લક્ષણવત્ પુરુષોત્પ્રેક્ષિતમિત્યર્થઃ । યેન જાતાનિ જીવંતિ
યત્પ્રયંત્યભિસંવિશંતિતદ્વિજિજ્ઞાસસ્વતદ્બ્રહ્મેતિ વાક્યશેષ
આદિપદાર્થઃ । શ્રુતૌ યત ઇતિ યચ્છબ્દેન બ્રહ્મવલ્યાંનિરૂપિતં
સત્યજ્ઞાનાનંદાનંતાત્મકં બ્રહ્મપરિગૃહ્યતે સર્વનામ્નઃ
પ્રકૃતપ્રધાનપરામર્શિત્વ સ્વાભાવ્યાત્ । તતશ્ચ યચ્છ્રુતિ સામર્થ્યા
દેવબ્રહ્મણઃ સચ્ચિદાનંદસ્વરૂપાત્મકં સ્વરૂપલક્ષણં લભ્યતે
પંચમી ચ પ્રકૃતિત્વં હેતુત્વ સામાન્યં વા વક્રીતિ હેતુત્વ
સાત્યાન્પંચપ્રકૃતિકર્ત્રુ ભયસાધારણં ભૂતપદં પૃથિવ્યાદિ
મહાભૂતેષુ પ્રીણિષુ ચ રૂઢઃ । પ્રકૃતેવ વિનિગ્વમનાવિરહેણ
રૂઢેરનુન્મેષાત્ ભવંતીતિ વ્યુત્પત્યા
પ્. ૩૮અ)
કાર્યમાત્રં ભૂતશબ્દેનોચ્યતે । જીવંતિ સ્થિતિં લભંતે
પ્રયંતિલીયમાનાનિ સંતિ યદભિસંવિશંતિ યેન તાદાત્મ્યં ગછંતીતિ
યાવત્ તત્કારણં બ્રહ્મ તદ્વિજિજ્ઞાસ સ્વવિશેષેણ સચ્ચિદાનંદૈક
રસપૂર્ણપ્રત્યગ્રૂપેણ જ્ઞાતું સાક્ષાત્કર્તુમિચ્છસ્વ-ઇચ્છામાત્રેણોક્ત
સાક્ષાત્કારાલાભાત્ । સન્ પ્રત્યયેન વિચારો લક્ષ્યતે ઉક્તલક્ષણમુખેન
બ્રહ્મવિચારયેત્યર્થઃ । અત્ર યતો ભૂતાનિ જાયંતે તદ્બ્રહ્મ યેન જીવંતિ
તદ્બ્રહ્મ યદભિસંવિશંતિ તદ્બ્રહ્મેતિ શ્રુતિપાઠે સતિ જગજ્જન્મકારણત્વં
તત્સ્થિતિકારણત્વં તલ્લયકારણત્વં ચ પ્રત્યેકમેવ શ્રુત્યા
બ્રહ્મલક્ષણમુક્તં સ્યાન્નતુ ત ॥
સત્યેં લક્ષણત્રયમેવેદં પરસ્પરનિરપેક્ષં । અત એવાતા ચરાચર
ગ્રહણાદિત્યાદ્યધિકરણેષુ સર્વસંહર્તૃત્વાદિકં પ્રત્યેકં
બ્રહ્મલિંગતયોપન્યસ્તમિતિ કૌમુદિકારઃ ॥
પ્યા પાઠોસ્ત્યતો જન્માદિતિ તયકારણત્વં શ્રુત્યાલક્ષણમુક્તમિતિ પ્રતિભાતિ ।
તદાક્ષિપતિ । જગજ્જન્મસ્થિતિ લયેષ્વિતિ । નિર્દ્ધારણાર્થા સપ્તમી યતો
ભૂતાનિજાયંત ઇત્યુપક્રમ્ય તદ્બ્રહ્મેતિ શ્રુત્યાલક્ષ્યે બ્રહ્મણિકારણત્વસ્ય
સત્વપ્રતિપાદનાન્નાસંભવઃ તદ્બ્રહ્મેત્યેકવચનેન લક્ષ્ય
બ્રહ્મવ્યક્તેરેકત્વાવગમાન્નાવ્યાપ્ત્યવકાશ ઇતિ દોષદ્વયાભાવં સિદ્ધં
કૃત્વા અતિવ્યાપ્તિરપિ નાસ્તીત્યાહ । અનન્યગામિત્વાદિતિ ।
પ્. ૩૮બ્)
બ્રહ્માન્યગામિત્વા ભાવાદિત્યર્થઃ । નનુ પ્રધાનેતિ વ્યાપ્તિસ્તસ્ય
સાંખ્યૈરુપાદાનત્વાભ્યુપગમેન ઉપાદાનતયા
જગજ્જન્મહેતુત્વસ્યાધારતયા સ્થિતિહેતુત્વસ્ય લયાધારતયાલય હેતુત્વસ્ય ચ
તત્રાપિ સત્વાદિતિ ચેન્નત કર્તૃત્વસ્યાપિ લક્ષણે વિશેષણત્વેન વિવક્ષિત તયા જડે
પ્રધાને તદયોગાત્ । ન ચ તત્કર્તૃત્વમેવ પ્રત્યેકં લક્ષણમસ્તુ કિં

તદુપાદાનત્વ રૂપવિશેષ્યેણેતિ વાચ્યમદૃષ્ટદ્વારાજગજ્જન્માદિ કર્ત્તરિજીવે
અતિવ્યાપ્તિવારકત્વાત્ । પરિચ્છિન્નજીવસ્ય ચ તદુપાદાનત્વા યોગાત્ । ન ચ
સાક્ષાજ્જગજ્જન્મ કર્તૃત્વં નિયંતૃતયા જગત્સ્થિતિ હેતુત્વં સંજિહીર્ષયા
જગત્સંહર્તૃત્વં ચ લક્ષણમિતિ વિવક્ષાયાં જીવેતિ
વ્યાપ્તભાવાદુપાદાનત્વ રૂપં વિશેષ્યં વ્યર્થમેવેતિ વાચ્યં । તર્હિ
ઉપાદાનત્વમપિ પૃથગેવ લક્ષણમસ્તુ માયાયાઃ બ્રહ્મોપાદાનતા
માત્રઘટકત્વેન પૃથગુપાદાનત્વા લાભાત્ પ્રધાનાદિ કારણાંતરસ્ય
ચાપ્રામાણિકત્વેનાતિ વ્યાપ્તેરભાવાદિતિ ભાવઃ । પ્રત્યેકં લક્ષણત્વ
સંભવમંગીકરોતિ । સત્યમિતિ । તર્હિ શ્રુત્યાત્રિતયકારણત્વં કથં
લક્ષણમુક્તમિત્યાશંક્ય શ્રુતેરપિ પ્રત્યેકલક્ષણ એવ તાત્પર્યં મેલનસ્ય
પ્રયોજનાભાવાદિત્યાશયેનાહ । લક્ષણત્રયમેવેદમિતિ । ઇદં
જગત્કારણત્વં જન્માદીનાં મધ્યે એકૈક નિરૂપિતં પરસ્પર નિરપેક્ષં સ
લક્ષણત્રયમેવ શ્રુત્યભિમતં ન તત્રિતયનિરૂપિત કારણત્વરૂપમેકં
લક્ષણમિત્યર્થઃ । ત્રયપદમનેક પરં ન તુ ત્રિત્વનિયમપરં
તતોપ્યાધિક્યસ્ય શકાવસરેદશિતત્વાદિતિ બોધ્યં । જગત્સંહર્તૃત્વાદેઃ
પ્રત્યેકં બ્રહ્મલક્ષણત્વે સૂત્રકારાદિ સંમતિમાહ । અત એવેતિ । અત્રાદિ પદેન
પ્. ૩૯અ)
અંતર્યામ્યધિકરણજગદ્વાચિત્વાધિકરણયોસ્સંગ્રહઃ । અયમર્થઃ
કઠવલ્યાં પઠ્યતે યસ્ય બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચોભે ભવત ઓદનં
મૃત્યુર્યસ્યોપસેચનંક ઇત્થાવેદયત્ર સ ઇતિ અત્ર બ્રહ્મક્ષત્રયોઃ પ્રયુક્ત
ઓદનશબ્દસ્તાવન્નમુખ્યઃ કિંતુ ગૌણઃ લોકે
ઓદનશબ્દમુખ્યાર્થસ્પાદનીયત્વ પ્રસિદ્ધેરદનીયત્વેન ગુણેન તયો
રોદનશબ્દઃ પ્રવર્તતે તથા ચ યસ્ય બ્રહ્મક્ષત્રે ઓદનવદદનીયે ઇત્યુક્તૌ
યછબ્દાર્થસ્યાતૃત્વં પ્રતીયતે । અનેનૈવાભિપ્રાયેણોક્તં સૂત્રે । અતેતિ ।
ઓદનપદ વાચ્યાર્થસ્પાદનીયત્વં દ્વિવિધમસ્તિભુજિ ક્રિયાકર્મત્વાત્મક
ભોજ્યત્વરૂપમેકં વિનાશ્યત્વરૂપમપરમ્ પરંતુ ભોજ્યત્વ ગુણઃ
પ્રસિદ્ધઃ ન તુ વિનાશ્યત્વગુણઃ ગૌણપ્રયોગે ચ પ્રસિદ્ધગુણ એવ ગૃહ્યતે ।
યથા અગ્નિર્માણવક ઇત્યત્રાગ્નિ ગત શુચિત્વાદિ ગુણ એવોપાદીયતૈ
પ્રસિદ્ધત્વાન્ન તુ તદ્ગતોપિ વિનાશ્યત્વાદિ ગુણઃ । એવં પ્રકૃતેપિ લોકપ્રસિદ્ધિ
વલાદ્ભોજ્યત્વ ગુણ એવોદન શબ્દાત્પ્રતીયતે અસ્તિ ચ બ્રહ્મક્ષત્રયોરપિ
સ્ત્રીપિંડરૂપયોર્ભોજ્યત્વં પુમાંસં પ્રતિબ્રહ્મક્ષત્રયોશ્ચ ભોજ્યત્વ
પ્રતીતૌ સત્યાં તત્પ્રતિસંબંધિનિયચ્છબ્દાર્થે પૂર્વં પ્રતીતમતૃત્વં
ભોક્તત્વરૂપં જીવલિંગંપપર્યવસ્પતિ યદાત્વોદન પદસ્ય મૃત્યૂપસેચન
પદ સન્નિધાનાત્ । બ્રહ્મક્ષત્રયોર્વિનાશ્યત્વ ગુણઃ સ્વીક્રિયતે ન તુ
ભોજ્યત્વગુણઃ સ્ત્રીપિંડરૂપબ્રહ્મક્ષત્રિયકર્મકભુજિ ક્રિયાયાં
મૃત્યોરુપસેચનત્વા સંભવેન મૃત્યુર્યસ્યોપસેચનમિત્યંશસ્યાનન્વય
પ્રસંગાઅત્ । બ્રહ્મક્ષત્રયોર્વિનાશને તુ મૃત્યોસ્સહાયત્વમસ્તીતિ ન તદનત્વય
પ્રસક્તિઃ તદા તત્પ્રતિસંષંધિનિપચ્છબ્દાર્થે પૂર્વં પ્રતીતમતૃત્વં
પ્. ૩૯બ્)
સંહર્તૃત્વ રૂપં પર્યવસ્યતિ વિનાશ્યત્વ ગુણગ્રહણ યક્ષેત્વયં વિશેષો
લભ્યતે । લોકે હિ દધ્યાદિરૂપમુપસેચનં સ્વમિશ્રિતાન્નાદિનાશે સાધનં
દૃષ્ટમિતિ મૃત્યાવુપસેચનપદ પ્રયોગવલાત્સમૃત્યુકસ્ય ચરાચરાત્મકસ્ય
જગતો વિનાશનં પ્રતીયતે તદનુસારાત્ । બ્રહ્મક્ષત્રિયપદયોરજહલ્લક્ષણયા
કૃત્સ્નજગત્પરત્વં ચ પ્રતીયતે તત્પ્રતિસંબંધિન્યપિ યચ્છબ્દાર્થે કૃત્સ્ન
જગત્સંહર્તૃત્વરૂપં બ્રહ્મલિંગં ભાતિ । એવં સ્થિતે
પ્રથમમદનીયત્વગુણયોગાત્ । પ્રતીતોઽતા કિં જીવઃ ઉતપરમાત્મેતિ
સંશયઃ તત્ર પૂર્વપક્ષઃ ॥
જીવ એવેતિ લોકપ્રસિધ્યનુસારેણાતૃત્વસ્ય ભોક્તૃત્વરૂપતા પ્રતીતેર્ન
પરમાત્મા અનશ્રવિતિ વચનેન તસ્ય ભોચ્છૃત્વનિષેધાદિતિ સિદ્ધાંતસ્તુ
અતા પરમાત્મા કુતઃ ચરાચરગ્રહણાત્ । મૃત્યૂપસેચનપદાનુરોધેન
પૂર્વોક્તરીત્યા અતૃત્વસ્ય ચરાચરાત્મક સકલજગત્સંહર્તૃત્વરૂપત્વ
પ્રતીતેર્ન ચ પરમાત્મનો ન્યસ્ય જગત્સંહર્તૃત્વં સંભવતિ ન ચ
લોકપ્રસિદ્ધિ વલાદતૃત્વં ભોક્તૃત્વં રૂપં ભાતીત્યુક્તમિતિ વાચ્યં
તત્પ્રસિધ્યપેક્ષયા વાક્યશેષાધીન વિનાશ્યગુણપ્રસિદ્ધેઃ
શીઘ્રતરત્વેન વલવત્વાદતોતાપરંપવેતિ નિર્ણયઃ સ
સંહર્તાપરમેશ્વરો યત્ર નિર્વિશેષે
પ્. ૪૦અ)
ભેદકલ્પનયા વર્તતે । તં નિર્વિશેષં પરમાત્માનમિત્થા ઇત્થં કો
વેદન કોપીતિ તસ્ય દુર્વિજ્ઞેયત્વમુદાહૃત મંત્રચતુર્થપાદેન
વિવક્ષિતમિતિ બોધ્યં । અંતર્યામ્યધિ દૈવાદિષુ તદ્ધર્મ વ્યપદેશાત્ ।
ય ઇમં ચ લોકં પરં ચ લોકં સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ
યોંતરોયમયતીત્યુપક્રમ્યયઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ટનિત્યાદિના
કાંશ્ચિત્પર્યાયાનુત્કાસ્ત્યધિદૈવતમિત્યુપસંહૃત્ય પુનઃ યઃ સર્વેષુ
ભૂતેષુ તિષ્ઠન યઃ સર્વેષુ લોકેષુ યઃ સર્વેષુ દેવેષુ યઃ સર્વેષુ
યજ્ઞેષ્વિત્પાદયઃ । કેચન પર્યાયાઃ કાણ્વમાધ્યંદિન
પાઠભૈદેનામ્નાતાઃ । તત્રાધિદૈવાદિષુ દેવભૂતલોકવેદયજ્ઞદિષુ
શ્રુતોંતર્યામીપરમાત્મા કુતઃ તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્ । તદ્ધર્મસ્ય
પરમાત્મધર્મસ્ય વિશેષેણ સર્વસ્થિતિ કર્તૃત્વરૂપ સર્વનિયંતૃત્વસ્ય
યેન જાતાનિ જીવંતીતિ શ્રુતિસિદ્ધસ્ય વાક્યોપક્રમેય ઇમં ચ
લોકમિત્યાદિના વ્યપદેશાન્ન જીવાદિરંતર્યામીતસ્યોક્ત
ધર્માસંભવાદિતિ સૂત્રાર્થઃ જગદ્વાચિત્વાત્ । કૌષીતકી બ્રાહ્મણે
વાલાક્ય જાતશત્રુસંવાદેવાલાકિ
પ્. ૪૦બ્)
બ્રાહ્મણં પ્રતિ અજાનશત્રોર્વચનં શ્રૂયતે । યો વૈ વાલાક એતેષાં
પુરુષાણાં કર્તાયસ્ય ચૈતત્કર્મસવૈવેદિતવ્યઃ । પુરુષ ઇતિ ।
અત્ર વેદિતવ્યત્વેન શ્રુતઃ પુરુષજીવઃ પરોવેતિ સંશયે જીવ ઇતિ
પૂર્વપક્ષઃ પુરુષપદસ્પર્જાવૈરૂઢત્વાત્ પુણ્યો વૈ પુણ્યેન
કર્મણા ભવતિ કર્મહૈવતદૂચતુરિત્યાદૌ વેદે લોકે ચ
પુણ્યકર્માયં યતઃ સુખીવર્તત ઇત્યાદૌ કર્મપદસ્ય ધર્માદૌ
પ્રયોગદર્શનેન તત્ર રૂઢત્વાચ્ચ ઊચતુઃ । આર્તભાગ
યાજ્ઞવલ્ક્યાવિત્યર્થઃ । કર્મસંબંધી પુરુષો જીવ એવ ન પરમાત્મા
તસ્ય ધર્માદ્યભાવાન્ન ચૈતેષાં પુરુષાણાં કર્તેતિ વાક્યેન
વેદિતવ્ય પુરુષસ્ય પ્રકૃતાદિત્ય ચંદ્રાદિ પુરુષ કર્તૃત્વમુચ્યમાનં
જીવે કથં સંભવતીતિ વાચ્યં । ભોગોપકરણભૂતાત્ । આદિત્યાદિ
પુરુષાન્ । પ્રતિભોક્તુર્જીવસ્યાદૃષ્ટદ્વારાકર્તૃત્વોપપતેરત એવ યસ્ય
ચૈતત્કર્મેતિ વાક્યં સફલમદૃષ્ટદ્વારા પ્રકૃતપુરુષ
કર્તૃત્વોપપાદકત્વાદિત્યેવં પ્રાપ્તે સિદ્ધાંતઃ કર્મશબ્દસ્ય ન
ધર્માદૌ રૂઢિશ્ચલનાત્મકં કર્મેતિ પ્રસિધ્યનુરોધેન
પ્. ૪૧અ)
પરિસ્પંદે તસ્ય રૂઢત્વાત્ । કથં તર્હિ ધ્ર્માદૌ તત્પ્રયોગનિર્વાહઃ
વિહિત પ્રતિષિદ્ધ રૂપદેહાદિ પરિસ્પંદજન્યે ધર્માદૌ લક્ષણયા
પ્રયોગોપપતેઃ । ન ચ દેવતા ધ્યાનાદિ રૂપમનોમાત્ર વ્યાપારજન્યે
ધમાદૌ પરિસ્પંદજન્યત્વાભાવેન લક્ષણયા પ્રયોગે સતિ પરિસ્પંદ
ઇવ ધર્માદાવપિ રૂઢિરપરિહાર્યેતિ વાચ્યં । તર્હિ પ્રકૃતે
વિનિગમનાવિરહેણ રૂઢેરનુન્મેષે સતિ ક્રિયતે ઇતિ કર્મેતિ
વ્યુત્યત્યાકર્મપદં કાર્યમાત્રમાહ । એતત્પદમપિ
પ્રત્યક્ષાદ્યુપસ્થિત વસ્તુમાત્રમાહ । પ્રકૃતસ્ય તત્પરામર્શ યોગ્યસ્ય
કસ્યચિદભાવાત્ । તથા ચ ।
એતત્કૃત્સ્નં જગદ્યસ્ય કર્મકાર્યમિત્યર્થલાભેન વેદિતવ્ય
પુરુષસ્યાશેષજગદુત્પતિ કર્તૃત્વં સિધ્યતિ તચ્ચ બ્રહ્મલિંગ આદિત્યાદિ
પુરુષકર્તૃત્વમપિ ન મુખ્યં જીવસ્ય સંભવતિ । એતેષાં પુરુષાણાં
કર્તેત્યત્ર મુખ્યકર્તૃ ગ્રહણસંભવે ગૌણકર્તૃ ગ્રહણાયોગાત્ । ન
ચાશેષજગત્કર્તૃત્વોક્તૌ તત એવ આદિત્યાદિ કર્તૃત્વસ્યાપિ લાભાત્ । પૃથક્
તદુક્તિર્વ્યર્થેતિ વાચ્યં । મંત્રાર્થવાદાદિષુ આદિત્ય ચંદ્રાદિ
૪૧બ્)
પુરુષાણાં મહામહિમ સંકીર્તનેન તેષુ સંજાત પરબ્રહ્મત્વ
ભ્રાંતિ નિવર્તકત્વેન પૃથગુક્તિ સાફલ્યાત્ । પુરુષપદસ્યાપિ ન જીવે
રૂઢિઃ । પૂરણાત્ પુરુષ ઇતિ કૢપ્તયોગેનૈવ કૃત્સ્નજગદ્વ્યાપિનિ

બ્રહ્મણીવકૃત્સ્ન શરીરવ્યાપિનિ જીવેપિ પ્રયોગોપપત્યા તત્ર
રૂઢેરકલ્પના તત્કલ્પનેપિ યોગવત્ રૂઢેરપિ જીવબ્રહ્મસાધારણે
ચેતનમાત્રે કલ્પનોપપતેશ્ચ ન પુરુષશ્રુતિર્જીવપક્ષયાતિની ।
શ્રુતિપાઠે ક્વચિત્ પુરુષપદાશ્રવણાચ્ચ । તથા ચાયં સૂત્રાર્થઃ ।
વેદિતવ્યઃ પુરુષઃ પરમાત્મા કૃત્સ્ન જગત્કર્તૃત્વાન્ન ચ હેત્વસિદ્ધિઃ
કર્મપદસ્ય જગદ્વાચિત્વાતસ્માદ્વેદિતવ્યઃ પુરુષઃ પરમાત્મેતિ
સિદ્ધમેવં ચ સર્વસંહર્તૃત્વાદિકમિત્યત્ર
આદિપદેનાંતર્યામ્યધિકરણોક્ત સર્વનિયંતૃત્વરૂપ સર્વસ્થિતિ
કર્તૃત્વં જગદ્વાચિત્વાધિકરણોક્તં સર્વજગદુત્પતિ કર્તૃત્વં ચ
ગૃહ્યતે ॥
અન્યે તુ જન્મકારણત્વસ્ય સ્થિતિ કારણત્વસ્ય ચ નિમિત્તકારણ
સાધારણ્યાદુપાદાનત્વ પ્રત્યાયનાય પ્રપંચસ્ય બ્રમણિલયો
દર્શિતઃ । અસ્તુ બ્રહ્મજગદુપાદાનં ।
પ્. ૪૨અ)
તજ્જન્મનિ ચટ જન્મનિ કુલાલવત્ ।
તત્સ્થિતૌરાજ્યસ્થેમ્નિરાજવચ્ચોપાદાનાદન્યદેવનિમિત્તં ભવિષ્યતીતિ
શંકાવ્યવચ્છેદાય તસ્યૈવ જગજ્જન્મજીવન નિયામકત્વ મુક્તં ॥
નનુ યત ઇત્યાદિ શ્રુત્યા જીવવ્યાવૃતેશ્વરસ્ય તત્પદવાચ્યસ્ય બ્રહ્મણો
લક્ષણમુક્તમિતિ તાત્પર્ય વર્ણનમયુક્તં । તદ્વિજિજ્ઞાસ સ્વતદ્બ્રહ્મેતિ
વાક્યશેષાનુસારેણ શ્રુતેર્વાક્યાર્થભૂતાદ્વિતીય જિજ્ઞાસ્ય બ્રહ્મલક્ષણ
પ્રતિપાદાકત્વસ્યૈવાવગમાદિત્યાશંક્ય શ્રુતેસ્તથા
ભૂતબ્રહ્મલક્ષણપરત્વમુપગચ્છતાંમતમાહ । અન્યે ત્વિતિ ।
ચેતનાચેતનાત્મક કૃત્સ્નભૂતોપાદાનત્વ પ્રતિપતિર્હિ બ્રહ્મણો અદ્વિતીયત્વ
બોધહેતુઃ । ન ચ ચેતનાનાં નિત્યત્વાત્ । કથં તદુપાદાનત્વં બ્રહ્મણ ઇતિ
વાચ્યં । તેષાં સ્વરૂપેણ નિત્યત્વેપિ શરીરદ્વયવિશિષ્ટતયા
કાર્યત્વોપગમાત્ ન ચૈવમપિ બ્રહ્માપેક્ષયા દ્વિતીયસ્ય તત્કાર્યસ્ય
વિદ્યમાનત્વાત્ કથં તદુપાદાનત્વમદ્વિતીયત્વ પ્રત્યાયકમિતિ વાચ્યં
કાર્યસ્ય હિ ઉપાદાનમેવ વાસ્તવં સ્વરૂપં ન તુ તદતિરિક્તં વાસ્તવં
સ્વરૂપમસ્તિનામરૂપાત્મક જગદ્રૂપં તુ
મિથ્યાભૂતમિત્યારંભણાદ્યધિકરણેષુ વ્યવસ્થાપિતત્વાત્ ।
અતસ્સર્વોપાદનત્વં સર્વસ્ય વાસ્તવં સ્વરૂપં બ્રહ્મૈવેતિ બોધનદ્વારા
બ્રહ્મણોવાસ્તવા દ્વિતીયત્વબોધહેતુર્ભવતિ । અદ્વિતીય બ્રહ્મબોધશ્ચ
મુક્તિહેતુરિતિ મુક્તિ પ્રયોજનક બ્રહ્મા દ્વિતીયત્વ બોધહેતુ ભૂતોપાદાનત્વ
પ્રત્યાયનાર્થં યત્પ્રયંત્યભિસંવિશંતીતિ શ્રુતિ ભાગેન બ્રહ્મણિ
સર્વભૂતલયો દર્શિત ઇત્યાહ । ઉપાદાનત્વેતિ ।
પ્. ૪૨બ્)
નનુ ઘટાદ્યુપાદાને મૃદાદૌ
ઘટાદિલયાધારત્વવજન્માદિકારણત્વસ્યાપિ સત્વેન તદ્બલાદપ્યુપાદાનત્વ
પ્રત્યયઃ સ્યાદિતિ નેત્યાહ । જન્મકારણત્વસ્યેતિ ।
નિમિત્તં કુલાલદંડચક્રાદિ । તર્હિ શ્રુતૌ જન્માદિકારણત્વ પ્રતિપાદનં
વ્યર્થં લયમાત્ર પ્રતિપાદનાદેવેષ્ટસિદ્ધેરિતિ નેત્યાહ । અસ્ત્વિતિ
ઘટજન્મન્યુપાદાનમૃદતિરિક્તકુલાલ ઇવ જગજ્જન્મન્યપિ ઉપાદાન
બ્રહ્માપેક્ષયા અન્યત્કર્તૃરૂપં નિમિતં ભવિષ્યતીતિ ભ્રમવ્યવચ્છેદાય
તસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ શ્રુતૌ જગજ્જનન કર્તૃત્વમુક્તં તથા
રાજ્યસ્થેમ્નિપાલનરૂપે પાલનીય પ્રજાદ્યુપાદાનાતિ રિક્ત રાજવજ્જગતઃ સ્થિતૌ
જગદુપાદાન બ્રહ્માપેક્ષયા અન્યન્નિમિતં નિયંતૃતયા સ્થિતિ હેતુભૂતં
ભવિષ્યતીતિ શંકા વ્યવછેદાય તસ્યૈવ બ્રહ્મણો જગજ્જિવનનિયામકત્વં
શ્રુત્યા ઉક્તમિત્યર્થઃ ॥
તથા ચૈકમેવેદં લક્ષણમભિન્નનિમિતોપાદાનતયાઽદ્વિતીયં
બ્રહ્મોપલક્ષયતીત્યાહુઃ બ્રહ્મણશ્ચોપાદાનત્વમદ્વિતીય કૂટસ્થ
ચૈતન્યરૂપસ્ય ન પરમાણૂનામિવારંભકત્વરૂપં ન વા
પ્રકૃતેરિવ પરિણામિત્વરૂપં કિંતુ અવિદ્યયા વિયદાદિ પ્રપંચરૂપેણ
વિવર્તમાનત્વલક્ષણં ॥
પ્. ૪૩અ)
તથા ચેતિ જગજ્જનનજીવનનિયામકત્વાભ્યાં જગદુપાદાન બ્રહ્મણ
એવતન્નિમિતત્વપ્રતીતૌ સિદ્ધાયામિત્યર્થઃ ઇદં શ્રુત્યુક્તં લક્ષણમેકં સ
દેવાભિન્નનિમિતોપાદાનત્વે પર્યવસ્પદદ્વિતીયં બ્રહ્મલક્ષયતિ
બ્રહ્મવ્યતિરિક્તવસ્ત્વસ્તિત્વશંકા નિરાકરણદ્વારેણ જ્ઞાપયતિ ન તુ પ્રત્યેક
લક્ષણં સદિત્યર્થઃ । નિમિત્તં ચ તદુપાદાનં ચેતિ નિમિતોપાદાનં
અભિન્નં ચ તન્નિમિતોપાદાનં ચેતિ પુનઃ કર્મધારયઃ આદ્યકર્મધારયા
દેવનિમિતોપાદાનયોરભેદે સિદ્ધેપિ પુનરભિન્નપદં
કર્મધારયાવગતાભેદ ઐક્યલક્ષણ એવ ન નીલોત્પલાદૌ ગુણગુણિનોરિવ
તાદાત્મ્યરૂપ ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમિતિ બોધ્યં । નનુ યત ઇતિ પંચમી શ્રુત્યા
સર્વભૂતલયાધારત્વ લિંગે ન ચ નિશ્ચિતં બ્રહ્મણ ઉપાદાનત્વં
પ્રધાનસ્યેવ પરિણામિત્વરૂપં વા પરમાણૂનામિવારંભકત્વરૂપં
વા રજ્વાદેરારોપિત સર્પાદ્યુપાદાનસ્યેવ
જગદ્રૂપવિવર્તાધિષ્ઠાનત્વરૂપં વા વાચ્યં । તત્ર નાદ્યઃ બ્રહ્મણઃ
કૂટસ્થ ત્વાત્ પરિણામ વા દેહિ પરિણામપરિણામિનોર્વાસ્તવા
ભેદસ્વીકારેણ બ્રહ્મણઃ પરિણામિત્વે પરિણામજન્માદયોપિ બ્રહ્મણિ
પ્રસજ્યેરન્ । તથા ચ જન્મમરણાદિ વિકારશૂન્યત્વલક્ષણં શ્રુતિ સિદ્ધ
કૂટસ્થત્વં તસ્ય ભજ્યે તતશ્ચ કૂટસ્થ ત્વાત્ તસ્ય પરિણામિત્વં ન
સંભવતિ । ન દ્વિતીયઃ અદ્વિતીયત્વાત્ બ્રહ્મણઃ બ્રહ્મણઃ સ દ્વિતીયત્વે હિ
પરમાણુ દ્વયસંયોગવદસમવાપિ કારણલાભસંભવાદારંભકત્વં
ભવેદિત્યાશયેનાહ । બ્રહ્મણશ્ચેતિ । તૃતીય પ્રકારઃ પરિશિષ્યત ઇત્યાહ ।
કિંત્વિત્યાદિના ॥
પ્. ૪૩બ્)
વસ્તુનસ્તત્સમસતાકોન્યથાભાવઃ પરિણામઃ । તદસમસતા કો વિવર્ત
ઇતિ વા કારણ સ લક્ષણોન્યથા ભાવઃ પરિણામઃ । તદ્વિલક્ષણો વિવર્ત
ઇતિ વા કારણાભિન્નં કાર્યં પરિણામઃ । તદભેદં વિનૈવ
તદ્વ્યતિરેકેણ દુર્વચં કાર્યં વિવર્ત ઇતિ વા વિવર્તપરિણામયોર્વિવેકઃ ।
અથ શુદ્ધં બ્રહ્મોપાદાનમિષ્યતે । ઈશ્વરરૂપં જીવરૂપં વા ।
અત્ર સંક્ષેપ શારીરકાનુસારિણઃ કેચિદાહુઃ શુદ્ધમેવોપાદાનં
જન્માદિ સૂત્ર તદ્ભાષ્યયોરુપાદાનત્વસ્ય જ્ઞેય બ્રહ્મલક્ષણત્વોક્તેઃ ।
તથા ચાત્મનઃ આકાશઃ સંભૂત ઇત્યાદિકારણ વાક્યેષુ
શવલવાચિનામાત્માદિ શબ્દાનાં શુદ્ધે લક્ષણૈવેતિ ॥
નનુ બ્રહ્મ તદ્વિવર્તપ્રચંયોરભેદસ્સિદ્ધાંતે ઉપેયતે આરંભવાદે તુ
આરભ્યં આરંભકાદત્યંતભિન્નમુપેયતે ઇતિ આરભ્ય વિવર્તયોર્ભેદઃ
સ્પષ્ટઃ સિદ્ધાંત ઇવ પરિણામ વાદેપિ સાંખ્યાદ્યભિમતે
પરિણામપરિણામિનોરભેદાભ્યુપગમાત વિવર્તપરિણાઅમયોર્ભેદઃ
કથમવગંતવ્ય ઇત્યાશેક્યલક્ષણભેદાદિત્યાહ । વસ્તુ ન ઇતિ । વસ્તુ ન
ઉપાદાનત્વાભિ યતસ્ય । અન્યથા પૂર્વરૂપા પેક્ષયારૂપાંતરેણ ભાવઃ
ભવનં અવસ્થાનં । અન્યથા ભાવઃ । અવસ્થાવિશેષ ઇતિ યાવત્ ।
પ્. ૪૪અ)
તત્સમસત્તા કઃ તેન વસ્તુના સમાસત્તા યસ્ય અન્યથા ભાવસ્ય સ તથા । તથા
ચ ઉપાદાનત્વાભિમત વસ્તુસત્તા સમાનસત્તા કત્વે સતિ ।
તદવસ્થાવિશેષરૂપત્વં તત્પરિણામત્વમિતિ પરિણામલક્ષણં પર્યવસ્યતિ ।
તત્ર વિવર્તવારણાય સત્યં તં । ઘટસ્ય તં તુ પરિણામત્વ વારણાય
વિશેષ્યં વિવર્તલક્ષણમાહ । તદિતિ વસ્તુનસ્તદસમસતા કોન્યથા ભાવો
વિવર્ત ઇતિ સંબંધઃ । ઉપાદાનત્વાભિમત વસ્તુસત્તા વિષમસતા કત્વે સતિ
તદવસ્થાવિશેષરૂપત્વં તદ્વિવર્તત્વમિતિ વિવર્તલક્ષણં ।
ઉપાદાનત્વાભિમત મૃદ્વસ્તુ સતાવિષમસત્તાકત્વં ચૈતન્યસ્યાપ્યસ્તીતિ તસ્ય
મૃદ્વસ્તુવિવર્તત્વવારણાય વિશેષ્યં । પરિમાણવારણાય સત્યં તં
બ્રહ્મચૈતન્યસ્ય પારમાર્થિકી સત્તા ઘટાદિ પ્રપંચસ્ય વ્યાવહારિકી
સત્તાશુ ॥
કૈવસતા ન તદતિરિક્તેતિ મત્તસાધારણ્યેન લક્ષણાંતરમાહ ।
કારણ સ લક્ષણ ઇતિ । ઉપાદાનત્વાભિમત વસ્તુ સલક્ષણત્વે સતિ
તદવસ્થાવિશેષત્વમિતિ । પરિણામલક્ષણં અત્ર સ લક્ષણં
જડરૂપં બોધ્યં પરિણામપરિણામિનોર્જડત્વ નિયમાત્ । ન કાપ્ય
વ્યાપ્તિ શંકા મૃદ્વસ્તુનો ઘટપરિણામત્વવારણાય વિશેષ્યં
પ્રપંચસ્ય સંવિત્યપરિણામત્વવારણાય સત્યં તં
વિવર્તલક્ષણમાહ । તદિતિ । ઉપાદાનત્વાભિમત
પ્. ૪૪બ્)
વસ્તુવિલક્ષણત્વે સતિ તદવસ્થાવિશેષત્વં તદ્વિવર્તત્વમિતિ
વિવર્તલક્ષ્ણમત્ર ચિત્વ જડત્વરૂપ વૈલક્ષણ્યં વિવક્ષિતં વિયદાદિ

પ્રપંચવત્ શુક્તિરજતાદેરપિ તતદવછિન્નચૈતન્ય
એવાધ્યાસાંગીકારાજ્જડમાત્રે ચૈતન્યવિવર્તે તદ્વિલક્ષણત્વમસ્તીતિ
લક્ષણસંગતિઃ । ઉપાદાનત્વાભિમત જડવિલક્ષણે ચૈતન્યે
જડવિવર્તત્વવારણાય વિશેષ્યં મૃત્પરિણામે ઘટાદૌ મૃદ્વિવર્તત્વ
વારણાય સત્યં તં । પ્રકારાંતરેણ
વિવર્તપરિણામયોર્લક્ષણમાહ । કારણાભિન્નમિતિ । કારણત્વાભિમત
વસ્ત્વભિંત્તત્વે સતિ તત્કાર્યત્વં તત્પરિણામત્વં વિયદાદૌ
બ્રહ્મકાર્યત્વમસ્તિ તત્પરિણામત્વં તુ નાસ્તીતિ તદ્વારણાય સત્યં
તં બ્રહ્મપ્રપંચયોરારોપિતા ભેદસત્વેપિ લક્ષણે વિવક્ષિતસ્ય ધર્મિ
દ્વય સમાન સ્વભાવ ભેદસ્યાભાવાન્નાતિ વ્યાપ્તિઃ । પરિણામવાદે
મૃદોપિ ઘટાભિન્નત્વમસ્તીતિ તસ્યાઃ ઘટાદિ પરિણામત્વ વારણાય
વિશેષ્યં । તદભેદમિતિ વસ્તુતસ્તદ ભેદં વિનૈવેત્યર્થઃ ।
વ્યતિરેકોભેદઃ અસ્મિન્ । લક્ષણે કાર્યત્વમવિવક્ષિતં । અનાદ્ય
પ્. ૪૫અ)
વિદ્યાદેરપિ વિવર્તત્વાંગીકારાત્ । યદ્વા કાર્યરૂપસ્યૈવ વિવર્તસ્યેદં
લક્ષણં । તથા ચ ઉપાદાનત્વાભિમત વસ્તુતઃ સકાશાદ્વસ્તુતો
ભેદાભેદાભ્યાં દુર્નિરૂપત્વે સતિ કાર્યં
કાર્યરૂપવિવર્તલક્ષણમત્રા વિદ્યાં પ્રતિ ઉપાદાનત્વાભિમત
ચૈતન્યાદ્વસ્તુતો ભેદાભેદાભ્યાં નિરૂપયિતુમશક્યાયામવિદ્યાયા
પ્રતિવ્યાપ્તિ વારણાય વિશેષ્યં । આરંભવાદે ઉપાદાનાદભેદેન
દુર્મિરૂપકાર્યે અતિવ્યાપ્તિ વારણાય ભેદેત્યુક્તે પરિણામવાદે
ઉપાદાનાત્ । ભેદેન દુર્નિરૂપકાર્યે અતિવ્યાપ્તિ વારણાયાભેદેત્યુક્તં ।
સિદ્ધાંતે કાર્યકાકારણયો ભેદોપગમાદસંભવવારણાય વસ્તુત
ઇત્યુક્તં । નનુ કાર્યકારણયોર્વસ્તુતો ભેદાભેદૌ કથં
દુર્નિરૂપાવિતિ ઉચ્યતે । તત્ર તયોર્ભેદસ્તાવત્ દુર્નિરૂપઃ । નિમ્નોન્નતાદિ
યુક્તમૃદ્વસ્તુ વ્યતિરેકેણ ઘટા ॥
ક્તિ રજતાદેઃ પ્રાતિભાસિકી સતેતિ સતા ત્રૈવિધ્યાંગીકારમતે લક્ષણભેદ
ઉક્તઃ બ્રહ્મણિ ઘટાદૌ શુક્તિરજતાદૌ ચ સર્વત્ર બ્રહ્મસ્વરૂપભૂતા એ ॥
પ્. ૪૫અ)
દ્યનુપલંભાત્ । સંયોગવિશેષયુક્તતંત્વતિરેકેણ પદાનુપલંભાચ્ચ
મૃદ્ઘટઃ તંતવઃ પટઃ સુવર્ણં કુંડલમિત્યાદિના
સામાનાધિકરણ્યાચ્ચ । ન હિ વસ્તુતોભિન્નયોસ્સામાનાધિકરણ્ય
પ્રત્યયઃ સંભવતિ । કિં ચ કારકવ્યાપારાત્ પૂર્વં મૃદાદૌ
ઘટાદેરઽસત્વેશશશૃંગાદિવદુત્પત્યનુપપત્તેઃ । ઉત્પતિ ક્ષણાત્
પૂર્વસંસતઃ કાર્યસ્ય ઉત્પતિ ક્રિયાં પ્રતિકર્તૃત્વાનુપપતેશ્ચ ।
પૂર્વસિદ્ધસ્યૈવ કર્તૃત્વ દર્શનાત્ । ઉત્પતિ ક્ષણે ઉપાદાનેન
સહકાર્યસ્ય સંબંધાનુપપતેશ્ચ પૂર્વક્ષણે
કાર્યસ્યાસત્વાત્પૂર્વસિદ્ધયોરેવ હિ પશ્ચાત્સંબંધ સંભવઃ ।
અન્યથા શશશૃંગાદેરપિ કારણસંબંધસ્ય દુર્વારત્વાત્
કારકવ્યાપારાત્પૂર્વં કાર્યસ્ય તુછવૈલક્ષણ્યાનંગીકારે
તદ્વદેવ પશ્ચાદાત્મલાભા સંભવસ્ય દુર્વારત્વાચ્ચ સિદ્ધે ચ પ્રાક્
કાર્યસ્ય સત્વે પ્રાક્કાલે કાર્યકારણયોર્ભેદે માનાભાવાદભેદે
સિદ્ધૌ પશ્ચાદપિ તયોરભેદ એવ સ્વીકર્તવ્ય ઇતિ
કાર્યકારણામેદવાદિનઃ । સાંખ્યાદયઃ
તદ્ભેદવાદિનસ્તાર્કિકાદયસ્તુ વદંતિ ।
પ્. ૪૬અ)
કાર્યકારણયોરભેદો ન સંભવતિ તદ્ભાવ વિરોધાત્ । ન હિ તસ્યૈવ
તત્કાર્યત્વં તત્કારણત્વં ચ સંભવતિ ।
અર્થક્રિયાભેદાભાવપ્રસંગાચ્ચ ન હિ જલાહરણાદ્યર્થ
ક્રિયામૃદ્વસ્તુનસ્સંભવતિ ઘટોત્પતેઃ । પ્રાગપિ તત્પ્રસંગાત્ । નાપિ
મૃદોર્થ ક્રિયા ઘટસ્ય સંભવતિ મૃદ્ધદ્ઘટસ્યાપિ ઘટોત્પાદકત્વ
પ્રસંગાત્ । કાર્યસ્ય કારણવ્યાપારાત્પૂર્વં સત્વે ચ કારકવ્યાપાર
વૈયર્થ્ય પ્રસંગાત્ । તદા મૃદ્વદેવોપલંભ પ્રસંગાચ્ચ । તદુક્તં
પંચદશ્યાં । સ ઘટો ન મૃદો ભિન્નો વિયોગે સત્યની ક્ષણાત્ ।
નાપ્યભિન્નઃ પુરાપિંડદશાયામ ન વેક્ષણાત્ । ઇતિ । વિયોગે સતિ મૃદઃ
સકાશાત્ । બુધ્યાવિવેચને ક્રિયમાણે ઇત્યર્થઃ । એવં
કાર્યકારણયોર્મેદવાદિભિરભેદવાદિભિશ્ચ દર્શિતઃ પરસ્પરં
પ્રતિક્ષેપ્તુમશક્યૈર્ન્યાયૈઃ કાર્યસ્ય કારણાદ્ભેદાભેદાભ્યાં
પ્રાગુત્પતેઃ । સત્વાસત્વાભ્યાં ચ દુર્નિરૂપત્વાત્ । તસ્યાનૃતત્વં
સિદ્ધં કારણં તુ કાર્યોત્પતેઃ પૂર્વકાલે કાર્યકાલે
કાર્યનાશકાલે ચાનુવર્તમાનં કાર્યાત્ ભેદેન સત્વેન ચ
નિરૂપયિતું
પ્. ૪૬બ્)
શક્યત્વાત્ સત્યમેવ કાર્યાપેક્ષયા એવં મૃદાદેરવાંતરકારણસ્ય
તત્તત્કાર્યાપેક્ષયા સત્યત્વે સિદ્ધેપિ પરમાર્થ સત્યત્વં નોપેયતે
શ્રુત્યા બ્રહ્મવ્યતિરિક્તસ્ય સર્વસ્યૈવ વાધિતત્વાત્ । બ્રહ્મણસ્તુ
પરમાર્થ સત્યત્વં સદાત્મનો વાધશૂન્યત્વાત્ । અભ્યુપગમ્યતે । અત
એવ જગત્કારણસ્ય સત્યત્વે મૃદાદિ સત્યત્વં । જગતો મિથ્યાત્વે ચ મૃદાદિ
કાર્યસ્ય ઘટાદેરનૃતત્વં ચ દૃષ્ટાંત્તત્વેન શ્રુત્યા ઉપાદીયતે
તદુક્તં પંચદશ્યાં । એવં માયામયત્વેન વિકારસ્યાનૃતાત્મતાં
વિકારાધારમૃદ્વસ્તુ સત્યત્વં ચાબ્રવીચ્છ્રુતિરિતિ શ્લોકે
વિકારાનૃતત્વાદૌ પૂર્વાક્ત ન્યાયકલાપ । એવં શબ્દાર્થઃ
દૃષ્ટાંતત્વેનેતિ શેષઃ । ઉક્તં ચ ભામતીતિ બંધને । તદનેન
પ્રમાણેન વિકારજાતસ્યાનિર્વાચ્યતયા સિદ્ધમનૃતત્વં કારણસ્ય
નિર્વાચ્ય તયા સિદ્ધં સત્યત્વં ચ મૃતિકેત્યેવ સ્ત્યમિત્યાદિના
પ્રબંધેન દૃષ્ટાંતતયાનુવદતિ શ્રુતિરિતિ વાચારંભણં વિકારો
નામધેયં મૃતિકેત્યેવ સત્યમિતિ શ્રુતિરિત્યર્થઃ । વિકારો ઘટાદિર્વાચા
ઘટશરાવાદિરસ્તીત્યાદિ
પ્. ૪૭અ)
શબ્દેનારભ્યતે વ્યવહ્રિયત ઇત્યારંભણં વાચા વ્યવહ્રિયત એવ ન
વસ્તુતોસ્તિ વિકારસ્તસ્ય દુર્નિરૂપત્વાદિતિ ભાવઃ । કથં તર્હિ
મૃદ્વસ્તુનસ્સકાશાત્ ઘટાદિજીત ઇતિ કાર્યકારણયોર્ભેદવ્યવહાર
ઇત્યત આહ । નામધેયં ભેદવ્યવહારો નામમાત્રં અર્થશૂન્યઃ ।
યથારાહોઃ શિરઃ પુરુષસ્ય ચૈતન્યમિતિ વ્યવહારઃ વિકારવત્
ભેદોપ્યનિર્વચનીય ઇતિ ભાવઃ । કિં તર્હિ સત્યં તત્રાહ । મૃતિકેતિ અનેન
મૃતિકાત્વેન રૂપેણ ઘટશરાવાદિ વિકારેષુ પ્રતીયમાનં
કારણરૂપં વસ્તુસત્યં વિકારસત્યત્વમેવ કારેણ વ્યવછિદ્યતે
તત્સિદ્ધં દુર્વચત્વં કારણાદ્ભેદાભેદાભેદાભ્યાં કાર્યસ્યેતિ ।
પૃચ્છતિ અથેતિ । નનુ વાક્યાર્થ ભૂતશુદ્ધ બ્રહ્મણ એવ શ્રુતૌ
લક્ષણમુક્તં તદ્વિજિજ્ઞાસસ્વેતિ વાક્યશેષ લક્ષણીયસ્ય બ્રહ્મણો
જિજ્ઞાસ્યત્વાભિધાનાત્ । તથા ચ નિશ્ચિતાર્થે પ્રશ્નાનુપપતિરિતિ ચેન્ન ।
યથા શુદ્ધસ્ય જિજ્ઞાસ્ય ત્વં । એવં તત્વં
પદાર્થભૂતયોર્જીવેશ્વરયોરપિ શુદ્ધ બ્રહ્મપ્રતિપતિ હેતુત્વેન
જિજ્ઞાસ્ય ત્વમસ્તિ તથા
પ્. ૪૭બ્)
તયોરપિ વક્ષ્યમાણરીત્યાભિન્ન નિમિતો પાદાનત્વં ચ
સંભવતીતિ । જિજ્ઞાસ્ય ત્વકારણત્વયોઃ સાધારણત્વેન
પ્રશ્નોપપતેરિતિ ભાવઃ । જીવ ઈશો વિશુદ્ધાચિત્ તથા જીવેશયોર્ભિદા
। અવિદ્યા તચ્ચિત્તોર્યોગષ્ષડસ્માકમનાદય ઇતિ સંપ્રદાયવિદ્વચને
ચૈતન્યત્રૈવિધ્યસ્યૈવ પ્રસિદ્ધત્વાતદનુસારેણ ત્રેધઃ પ્રશ્નઃ ।
સામાન્યજ્ઞનસ્ય વિશેષવુભુત્સા હેતુત્વાત્ બ્રહ્મણઃ
સામાન્યરૂપેણોપાદાનત્વજ્ઞાનાનંતર્યમથ શબ્દાર્થઃ પ્રશ્નો
વા તદર્થઃ । ઈશ્વરરૂપં જીવરૂપં વા બ્રહ્મનોપાદાનમિતિ એવ
કારાર્થઃ । જન્માદ્યસ્ય યત ઇતિ સૂત્રં જન્મ આદિરસ્યેતિ બહુબ્રીહિઃ
જન્મસ્થિતિભંગં અન્યપદાર્થઃ । જન્માદીતિ નપુંસકૈક વચનેન ।
અન્યપદાર્થે સમાહાર દ્વંદ્વ સૂચનાદન્ય પદાર્થ
ભૂતજન્મસ્થિતિ ભંગેષ્વિતરેતરયોગદ્વંદ્વાશ્રયણે તુ જન્માદય ઇતિ
સૂત્રાપતેઃ । જન્મ ન આદિત્વં ચ જાયમાન પદાર્થેષુ
સ્થિતિભંગાવપેક્ષ્ય દૃષ્ટમિતિ સૂત્રે જન્મનઃ પ્રાથમ્યરૂપાદિત્વ
નિર્દશઃ । અસ્યેતિ સર્વનામ્ના સૂત્રકર્તુર્બુદ્ધિસ્થ
સકલપ્રપંચનિદેશઃ ષષ્ટ્યા ચ જગતો
પ્. ૪૮અ)
જન્માદેશ્ચ સંબંધનિર્દેશઃ । યત ઇતિ કારણનિર્દેશઃ સૂત્રે
તત્પદાધ્યાહારઃ પૂર્વસૂત્રાત્ બ્રહ્મપદાનુષંગઃ । તથા ચ યતઃ
કારણાદસ્ય જગતોજન્માંદિ તદ્બ્રહ્મેતિ સૂત્રાર્થઃ । જ્ઞેય બ્રહ્મેતિ
વાક્યાર્થ ભૂતશુદ્ધ બ્રહ્મણ એવ પ્રાધાન્યેન લક્ષણીય ત્વાત્ ।

તસ્યૈવ જન્માદિ સૂત્રે લક્ષણમુચ્યતે । અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસેતિ
પૂર્વસૂત્રે શાસ્ત્રવિષય સમર્પકેણ બ્રહ્મપદેન શુદ્ધબ્રહ્મણ
એવોપાત્તત્વેન તસ્યૈવ લક્ષણાકાંક્ષણાચ્ચેતિ ભાવઃ । નત્વાત્મન
આકાશઃ સંભૂતઃ સોકામયતયસ્સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદિત્યાદિકારણ વા
કોષુ ઈશ્વરરૂપ બ્રહ્મણકારણત્વમુચ્યતે ન શુદ્ધસ્ય તસ્ય
કામયિતૃત્વ સર્વજ્ઞાનકર્તૃ ॥
વિવરણાનુસારિણસ્તુ યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ
તસ્માદેતદ્બ્રહ્મનામરૂપમન્નં ચ જાયત । ઇત્યાદિ શ્રુતેઃ ।
સર્વજ્ઞત્વાદિ વિશિષ્ટં માયાશવલમીશ્વર રૂપમેવ
બ્રહ્મોપાદાનં । અત એવ ભાષ્યેં તસ્તદ્ધર્મોપદેશાત્ સર્વત્ર
પ્રસિદ્ધોપદેશાદિત્યાદ્યધિકરણેષુ સૈવ ઋક્ તત્સામ તદુક્થં
તદ્યજુસ્તદ્ બ્રહ્મ સર્વકર્મા સર્વકામઃ સર્વગંધઃ
પ્. ૪૮બ્)
સર્વરસ ઇત્યાદિશ્રુત્યુક્તં સર્વોપાદાનત્વપ્રયુક્તં સર્વાત્મકત્વં
જીવવ્યાવૃતમીશ્વરલિંગમિત્યુપવર્ણિતં ॥
ત્વાદ્યનુપપતેરતસ્તદ્વાક્યગતાત્મપદ તત્પદ સર્વજ્ઞાદિ પદાનાં
શબલવાચિત્વાત્ । ન કારણ વાક્યેભ્યઃ શુદ્ધસ્યોપાદાનત્વ સિદ્ધિરિતિરેનેત્યાહ
। તથા ચેતિ । જન્માદિ સૂત્ર તદ્ભાષ્યયોઃ સ્વારસ્યેન
શુદ્ધસ્યોપાદાનત્વાવગમે સતીત્યર્થઃ । લક્ષણૈવ સ્વીક્રિયતે અતઃ
કારણવાક્યેભ્યઃ શુદ્ધસ્ય કારણત્વાવગતિર્યુક્તેતિ ભાવઃ । અથ શુદ્ધં
બ્રહ્મોપાદાનમિત્યાદિ પ્રશ્ને દ્વિતીયપક્ષમાદાય પ્રતિવચનમુત્થાપયતિ
વિવરણેતિ । યસ્ય પ્રકૃતસ્ય ભૂતયોનેઃ પૂર્વમંત્રોપાતં તપઃ
જ્ઞાનમયં સ્વરૂપજ્ઞાનવિકારઃ માયાવૃતિ પ્રતિબિંબરૂપમિતિ યાવત્ ।
તસ્માત્ સર્વજ્ઞાદ્ભૂતયોનેસ્સકાશાદે તત્સન્નિહિતં । અપરકાલીનં
કાર્યરૂપમિતિ યાવત્ બ્રહ્મહિરણ્યગર્ભાખ્યં જાયત ઇતિ
શ્રુતેરીશ્વરરૂપમેવ બ્રહ્મ ઉપાદાનમિતિ સંબંધઃ । ન શુદ્ધં
જીવરૂપં વેત્યેવકારાર્થઃ સર્વજ્ઞત્વાદીત્યાદિ પદેન સર્વવિત્વકામ પિતૃત્વ
સર્વેશ્વરત્વાદીનિ ગૃહ્યંતે માયોપાધિનિરૂપિતર્વિવત્વવિશિષ્ટે સર્વજ્ઞત્વાદિ
ગુણયુક્તં ચ યદીશ્વરરૂપં બ્રહ્મચૈતન્યં તદેવોપાદાનમિત્યર્થઃ । અથ
શુદ્ધં બ્રહ્મોપાદાનમિષ્યત ઇતિ પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનાવસરે ઈશ્વરરૂપમેવ
બ્રહ્મોપાદાનમિત્યે તાવતિ વક્તવ્યે તસ્ય માયાશબલત્વ વિશેષણમીશ્વરોપિ
શુદ્ધચૈતન્યમેવેતિ ભ્રાંતિ નિરાસાર્થં તસ્ય સર્વજ્ઞત્વાદ્યનેક
પ્. ૪૯અ)
વિશેષણોપાદાનં ચેશ્વરરૂપ બ્રહ્મણ ઉપાદાનત્વે યસ્સર્વજ્ઞ
ઇત્યાદિકારણવાક્યાનાં સર્વેષામૈક કંઠ્યપ્રદર્શનાર્થમિતિ
મંતવ્યં જીવશુદ્ધ બ્રહ્મવ્યાવૃતેશ્વરરૂપ બ્રહ્મણ ॥
જીવેશ્વરાનુસ્યૂત ચૈતન્યમાત્રસ્ય સર્વોપાદાનત્વે તુ ન તજ્જીવ
વ્યાવૃતમીશ્વર લિંગં સ્યાત્ । સંક્ષેપ શારીરકેશવલોપાદાનત્વ
નિરાકરણમપિ માયાવિશિષ્ટોપાદાનત્વ નિરાકરણાભિપ્રાયં ન તુ
નિષ્કૃષ્ટેશ્વરરૂપ ચૈતન્યોપાદાનત્વ નિરાકરણ પરં । તત્રૈવ
પ્રથમાધ્યાયાંતે જગદુપાદાનત્વસ્ય તત્પદાર્થવૃત્તિત્વોક્તેઃ ॥
ઉપાદાનત્વે ભાષ્યસંમતિમાહ । અત એવેતિ । ઈશ્વરરૂપ બ્રહ્મણ
એવોપાદાનત્વાભ્યુપગમા દેવેત્યર્થઃ । ઇત્યાદિ શ્રુત્યુક્તં સર્વોપાદાનત્વ
પ્રયુક્તં સર્વાત્મકત્વમીશ્વરલિંગમિત્યુપવર્ણિતં ભાષ્યે ઇતિ સંબંધઃ
યસ્ય સર્વોપાદાનત્વં તસ્ય
સર્વાત્મકત્વમુપાદાનોપાદેયયોસ્તાદાત્મ્યાન્નાન્યસ્યેત્યવિવાદં । યદિ
પ્રતિબિંબત્વવિશિષ્ટચૈતન્યરૂપે જીવે વિંવત્વ વિશિષ્ટચૈતન્યરૂપ ઈશ્વરે ચ
વિશેષ્યતયા અનુસ્યૂત શુદ્ધચૈતન્યરૂપ બ્રહ્મણઃ સર્વોપાદાનત્વમિષ્યતે ।
તદા તસ્યૈવ સર્વાત્મકત્વસ્યાન્નેશ્વરસ્યેતિ સાર્વાત્મ્યસ્ય ભાષ્યે
જીવવ્યાવૃતેશ્વર લિંગત્વોપન્યાસો ન સ્યાત્ । ન ચ વિશેષ્ય ભૂતશુદ્ધ
બ્રહ્મગતં સર્વાત્મકત્વં વિવત્વવિશિષ્ટ ચૈતન્યરૂપેશ્વર લિંગતયા
ભાષ્યે
પ્. ૪૯બ્)
વર્ણિતમિતિ વાચ્યં । તથા સતિ તસ્ય જીવવ્યાવૃતત્વં ન સ્યાત્ વિશેષ્ય ધર્મસ્ય
સર્વાત્મકત્વસ્ય ઈશ્વરધર્મત્વવજ્જીવધર્મત્વસ્યાપિ સત્વાદિત્યાશયેનાહ ।
જીવેશ્વરાનુસ્યૂતેતિ છાંદોગ્યે શ્રૂયતે । ય એ * તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ
પુરુષોદ્વશ્યતે હિરણ્યણ્મશુર્હિરણ્યકેશઃ । આપ્રણખાત્ સર્વ એવ સુવર્ણ
ઇત્યુપક્રમ્ય તસ્ય ઋક્ સામર્થગેષ્ણાવિત્યુક્તા? ઉતરત્રય એષોંતરક્ષિણિ પુરુષો
દૃશ્યતે સૈવ ઋક્તત્સામ તદુક્થં તદ્યજુસ્તદ્બ્રહ્મેતિ ચોક્તા તદ્ય ઇમે
વીણાયાં ગાયંતિ એનં તે ગાયાંતીતિ । અસ્યાર્થઃ આદિત્યે અંતર્યઃ પુરુષઃ
શાસ્ત્રતો દૃશ્યતે એષ હિરણ્મયઃ જ્યોતિર્મયઃ સ્વતઃ પ્રકાશચૈતન્ય સ્વરૂપ
ઇત્યર્થઃ । તસ્યોપાસનાર્થં શરીરમાહ । હિરણ્યશ્મશ્રુરિત્યાદિના ।
હિરણ્યસુવર્ણશબ્દૌ જ્યોતિઃ પરૌ । પ્રણખાનખાગ્નં આડુઃ અભિવ્યાપ્તૌ
તસ્ય હિરણ્મય પુરુષસ્ય ઋક્ સામનીગેષ્ણૌ પરિમલૌક્તરિત્યા સ્તુતિ ધનીભૂતે
ઇત્ય ॥
ગાત્ તસ્યૈવ પુરુષસ્યાદિત્ય સ્થાનવદુપાસનાર્થં સ્થાનાંતરમાહ
। ય એષોંતરક્ષિણીતિ । સૈવ ઋગિત્યાદૌ વિધેયા પેક્ષયાલિંગવ્યત્યાસઃ । સ
એવ ઋક્ પુરુષઃ સમાસામસઃ ઉક્થં સઃ યજુઃ સઃ બ્રહ્મવેદઃ
બ્રહ્મપદં ઋગાદ્યતિ રિક્ત વેદપરં । તથા ચ ગેષ્ણવાક્યેન
સર્વદેવાત્મકત્વમુક્તં સૈવ ઋગિતિ વાક્યેન સર્વવેદાત્મકત્વ
પ્. ૫૦અ)
મુક્તં । તથા યે ઇમે પ્રસિદ્ધાગાપકાઃ વીણાયાં લૌકિક પુરુષં
ગાયંતિ તેપિ એનં પુરુષં ગાયંતીત્યુક્ત્યા ઇંદ્રાદ્યાત્મકત્વવત્
લૌકિકપુરુષાત્મકત્વમપિ સિધ્યતિ । તથા ચ સર્વદેવાત્મકત્વ
સર્વવેદાત્મકત્વ સર્વલૌકિક પુરુષાત્મકત્વાનિમિલિત્વા સર્વાત્મકત્વે
પર્યવસ્યંતિ । તિર્યગાત્મત્વસ્યાપ્યુક્ત પ્રાયત્વાત્ । એવં સ્થિતે સંશયઃ
આદિત્યે અક્ષિણિ ચાંતઃ શ્રૂયમાણો હિરણ્મયઃ પુરુષઃ
મંડલાભિમાનિ દેવતાવિશેષો વા નિત્યસિદ્ધઃ પરમેશ્વરોવેતિ । તત્ર
દેવતા વિશેષ એવ હિરણ્મયઃ પુરુષસ્તસ્ય સંસારિત્વેન હિરણ્યશ્મ
શ્રુત્વાદિ રૂપસત્વોપપતેસ્સર્વાત્મકત્વસ્યાપ્યુપાસનાર્થં
તત્રારોપોપપતેશ્ચ ન પરમેશ્વરઃ તસ્ય શરીરા સંભવાદિતિ
પ્રાપ્તં એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ । અંતસ્તદ્ધર્મોપદેશાત્ સર્વત્ર
પ્રસિદ્ધોપદેશાદિતિ આદિત્યાદાવંતરવસ્થિતો હિરણ્મયપુરુષો
નિત્યસિદ્ધ પરમેશ્વર ઇવ કુતઃ તદ્ધર્મસ્ય સર્વાત્મકત્વસ્ય સૈવ ઋક્
તત્સામેત્યાદાવુપદેશાત્સર્વાત્મકત્વં હિ ઈશ્વરસ્યૈવ ધર્મઃ । તસ્ય
સર્વોપાદાનત્વેન સર્વાત્મકત્વો
પ્. ૫૦બ્)
પપતેર્ન ચ મુખ્ય સંભવે સત્યારોપ કલ્પનાન્યાયયા
પરમેશ્વરસ્યાપિ સાધકાનુગ્રાહાર્થમિછાવશાન્માયાગત
શુદ્ધસત્વાંશ પરિણામરૂપશરીરસંભવાદુમાસહાયં
પરમેશ્વરં પ્રભુમિત્યાદિ શ્રુતિષુ જન્મકર્મ ચ મે દિવ્યમિત્યાદિ
સ્મૃતિષુ ચ પ્રસિદ્ધત્વાચ્ચેતિ નિર્ણયઃ । સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મેતિ
પ્રકૃત્યસક્રતું કુવીતેતિ વાક્યેન ક્રતુ શબ્દવાચ્યમુપાસનં વિધાય
ઉપાસ્યાકાંક્ષાયાં પઠ્યતે । મનોમયઃ પ્રાણશરીરઃ ભારૂપઃ
સત્યસંકલ્પ આકાશાત્મા સર્વકર્મા સર્વકામઃ । સર્વગંધસ્સર્વ
રસસ્સર્વમિદમભ્યાતો વાક્યનાદર એષમ આત્માંતર્હૃદય ઇતિ ।
અયમર્થઃ । મનોમયઃ ॥
ર્થઃ ઇદં ઋક્સામગેષ્ણત્વં સમસ્ત ઋક્ સામસ્તુત્યત્વરૂપં હિરણ્મય
પુરુષવિશેષણં તસ્ય વેદે ઋક્સામસ્તુત્યતયા
પ્રસિદ્ધેંદ્રાદ્યાત્મકત્વમાદાય પર્યવસ્યતિ ।
હિરણ્મયપુરુષસ્યેંદ્રાદિભ્યસ્સાકાશાદ્ભિન્નત્વે તુ તદ્વિશેષણં ન સિધ્યતિ
અન્યસ્તુ તે રન્યવિષયકત્વાયો ॥
મનઃ પ્રધાનઃ પ્રાણઃ શરીરમસ્યેતિ પ્રાણશરીરઃ ।
ભાશ્ચૈતન્યં રૂપમસ્યેતિ ભારૂપઃ સત્યાઃ
પ્. ૫૧અ)
અપ્રતિહતાઃ સંકલ્પાઃ સૃષ્ટ્યાદિ ગોચરા અસ્ય આકાશ
વદાત્માવ્યાપકત્વ સૂક્ષ્મત્વાદિ યુક્તં સ્વરૂપમસ્ય સર્વાણિ
કર્માણિ ક્રિયંત ઇતિ વ્યુત્પત્યા કાર્યાણ્યસ્ય યદ્વા
ભૂતગુણગંધરસાદિ સન્નિધાનાત્કર્મપદં પરિસ્પંદ પરં
સર્વં પરિસ્યંદા અસ્યેત્યર્થઃ । સર્વે કામા ઇછારૂપા અસ્ય
સુખવિશેષરૂપા વા સર્વે ગંધાઃ પુણ્યરૂપાઃ અસ્ય પુણ્યો ગંધઃ
પૃથિવ્યાં ચેતિ સ્મૃતેઃ સર્વે રસાઃ અસ્ય ઇદં દૃશ્યં સર્વં અભિ

આભિમુખ્યેન તાદાત્મ્યેનાતઃ વ્યામઃ વાગેવ વાકઃ વાકો અસ્યાસ્તીતિ
વા કી ન વાકી અવાકી વાગિંદ્રિય શૂન્ય ઇતિ યાવત્ । વાક્ ગ્રહણં
કર્મેંદ્રિયાણાં મુખ્ય પ્રાણસ્ય ચ ઉપલક્ષણં ।
ક્રિયાશક્તિમત્વાવિશેષાત્ । આદરઃ કામઃ સોસ્ય નાસ્તીત્યનાદરઃ ।
આદરનિષેધેન તત્પરિણામિ મનોનિષિધ્વં ભવતિ મનો નિષેધેન ચ
જ્ઞાનેંદ્રિયાણાં નિષેધસ્સિદ્ધો ભવતિ । જ્ઞાનશક્તિમત્વાવિશેષાત્ ।
અત્ર પરિસ્પંદેછા ગંધરસવત્વં તદા શ્રયૈર્વાયુમતઃ
પૃથિવીજલૈર્ભૂતવિશેષૈસ્તાદાત્મ્યં વિના ન સંભવતીતિ
સર્વકર્મત્વાદિ વચનેન અવિશેષેણ સર્વતાદાત્મ્ય
પ્. ૫૧બ્)
પ્રતિપાદક સર્વમિદમભ્યાત ઇતિ વચનેન ચ મનોમયત્વાદિ ગુણકસ્ય
સર્વાત્મત્વં પ્રતીયતે । તચ્ચ બ્રહ્મણ એવોપપદ્યતે । તસ્ય
સર્વોપાદાનત્વેન સર્વાત્મકત્વોપપતેઃ । ન જીવો મનોમયત્વાદિ
ગુણકસ્તસ્ય સાર્વાત્મ્યા સંભવાત્ । ન ચ મનોમયત્વ
પ્રાણશરીરત્વયોર્જીવધર્મયોર્બ્રહ્મણ્ય સંભવ ઇતિ વાચ્યં
ભૂતતાદાત્મ્યેન ગંધાદિ મત્વવજ્જીવ તાદાત્મ્યેન
મનોમયત્વાદ્યુપપતેરિતિ । સૂત્રાર્થસ્તુ મનોમયત્વાદિ ગુણકં
બ્રહ્મૈવ ઉપાસ્ય ત્વેનેહ નિર્દિશ્યતે કુતઃ સર્વત્ર વેદાંતેષુ પ્રસિદ્ધસ્ય
। બ્રહ્મણઃ સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મેતિ પૂર્વવાક્યે
સ્વશબ્દેનૈવોપદેશાદસ્મિન્નપિ વાક્યે પ્રાણઃ શરીરમસ્યેત્યાદિ
વિગ્રહવાક્યેષુ પકૃતબ્રહ્માકર્ષક સર્વનામશ્રુતીનાં સત્વાચ્ચ
બ્રહ્મૈવ સગુણમુપાસ્યમત્રેતિ સિદ્ધં । સર્વોપાદાનત્વે ત્વિતિ
શુદ્ધબ્રહ્મવજ્જીવસ્ય સર્વોપાદાનત્વોપગમેપિ સર્વાત્મકત્વં
જીવવ્યાવૃતમીશ્વરલિંગં ન સ્યાદિતિ । તુ શબ્દાર્થઃ । નનુ
સંક્ષેપશારિરકે માયાશવલસ્ય ઉપાદાનત્વં નિરસ્તમિતિ તદ્વિરોધ
ઇત્યત
પ્. ૫૨અ)
આહ । સંક્ષેપશારીરક ઇતિ ।
માયાયા અપિ બિંબભૂતેશ્વર વિશેષણતયાનુપાદાનત્વાશ્રયકોટૌ
નિવેશ એવ તત્ર દૂષિતઃ । ન તુ બિંબત્વવિશિષ્ટ ચૈતન્યરૂપેશ્વરસ્ય
તન્નિરસ્તમિતિ ન તદ્વિરોધ ઇત્યર્થઃ । નનુ શબલસ્યોપાદાનત્વં
નિરાકૃત્યજગદુપાદાતત્વસ્ય જ્ઞેય બ્રહ્મલક્ષણત્વ સમર્થન પરસ્ય
સંક્ષેપશારીરક ગ્રંથસ્ય કથમેવમભિપ્રાયઃ કલ્પયિતું
શક્યતે સ્વરસતસ્તસ્ય બિંબ પ્રતિબિંબાનુગતશુચ બ્રહ્મોપાદાનત્વ
પ્રતિપાદનપરત્વાવગમાદિતિ નેત્યાહ । તત્રૈવેતિ । સંક્ષેપશારીરક
એવેત્યર્થઃ । ન ચ તત્પદાર્થ વૃતિત્વં તત્પદલક્ષ્યાર્થ વૃતિત્વં
વિવક્ષિતં લક્ષ્યાર્થશ્ચ શુદ્ધં બ્રહ્મેતિ ન સંક્ષેપશારીરક
ગ્રંથસ્ય પૂર્વાપરવિરોધઃ । ન વાતે ન બિંબ
ભૂતેશ્વરસ્યોપાદાનત્વ લાભ ઇતિ વાચ્યં । લક્ષ્યાર્થ ત્વસ્ય વાક્યાર્થ
સાધારણતયા તત્પદાર્થવૃત્તિત્વ
વિશેષણવૈયર્થ્યાપતેસ્તત્પદાર્થવૃત્તિત્વં
તત્પદવાચ્યાર્થવૃત્તિત્વમેવ વક્તવ્યમિતિ તદવિરોધાય સર્વજ્ઞત્વાદિ
ગુણકેશ્વરસ્ય જગત્કારણત્વ પ્રતિપાદક
પ્. ૫૨બ્)
વહુશ્રુત્યવિરોધાય ચ શબલોપાદાનત્વ નિરાકરણં
માયાવિશિષ્ટોપાદાનત્વ નિરાકરણરૂપમેવ વક્તવ્યમિતિ ન
સંક્ષેપશારીરક વિરોધ ઇતિ ભાવઃ । તર્હિ જન્માદિ સૂત્ર
તદ્ભાષ્યયોર્જ્ઞેય બ્રહ્મલક્ષણત્વોક્તિ વિરોધ ઇતિ નેત્યાહ । એવં ચેતિ ।
અભિન્નનિમિતોપાદાનત્વરૂપલક્ષણસ્યાં
તસ્તદ્ધર્માધિકરણભાષ્યપર્યાલોચનયા બિંબભૂતે એવાવગત્વે
સિદ્ધે સતીત્યર્થઃ । અપિ શબ્દઃ । એવં ચેશ્વરગતમપિ કારણત્વં
તદનુગતમખંડચૈતન્યં શાખા ચંદ્રમસમિવ તટસ્થ
તયોપલક્ષયિતું શક્નોતીતિ તસ્ય જ્ઞેય બ્રહ્મલક્ષણત્વોક્તિરિતિ મન્યંતે ।
વિપદાદિ પ્રપંચ ઈશ્વરાશ્રિત માયા પરિણામ ઇતિ તત્રેશ્વર
ઉપાદાનં ॥
ચૈતન્યમિત્યનેન સંબધ્યતે કારણત્વમિત્યનંતરમીશ્વરમિતરવ્યાવૃતતયા
બોધયત્સદિતિ શેષઃ । તદનુગતમિતિ ।
બિંબત્વવિશિષ્ટચૈતન્યરૂપેશ્વરાનુગતમિત્યર્થઃ । અખંડચૈતન્યમિતિ ।
વિશેષ્ય ભૂતશુદ્ધચૈતન્યમિત્યર્થઃ । તટસ્થત્વં ચ લક્ષ્ય સ્વરૂપ
બહિર્ભૂતત્વં વા લક્ષ્યાવૃતિત્વં વા ઉપલક્ષણત્વં વા બોધ્યં । ક્વ
ચંદ્ર ઇતિ । પ્રષ્ણે શાખાયામિત્યુતરં ભવતિ । તત્ર યથા
શાખાદિગંતરગતં નક્ષત્રવ્યાવૃત્તં ચંદ્રમુપલક્ષયતિ
પ્. ૫૩અ)
તથા ઈશ્વર ગતં કારણત્વમીશ્વરમિતરવ્યાવૃતતયા બોધયત્ સ તટસ્થ
તયેશ્વરાનુગતમખંડચૈત્યન્યમપીતરવ્યાવૃત્તત ઉપા-ઉપલક્ષયિતું
શક્નોત્યેવેત્યર્થઃ । ઈશ્વરગતેનાભિન્નનિમિતોપાદાનત્વેન બિંબત્વ વિશિષ્ટ
ચૈતન્ય રૂપેશ્વરસ્ય જગદુપાદાનત્વ સંભવ શૂન્યાજ્જીવાત્ । તત્કર્તૃત્વ
સંભવ રહિતાત્પ્રધાનાદેશ્ચ સકાશાદ્વ્યાવૃતૌ ગમ્યમાનાયાં સત્યાં
વિશેષ્ય ભૂત જ્ઞેય બ્રહ્મણોપિ પ્રધાનાદિવ્યાવૃતિર્ગમ્યત ઇત્યભિપ્રેત્ય તસ્ય
જ્ઞેય બ્રહ્મલક્ષણત્વં જન્માદિ સૂત્ર તદ્ભાષ્યયોસ્સંક્ષેપશારીરકે
ચોક્તમિતિ ભાવઃ । એવં તટસ્થ લક્ષણેન પ્રધાનાદિવ્યાવૃતત્વેનાવગતં
બ્રહ્મકીદૃક્ સ્વરૂપં તદિતિ વિશેષજિજ્ઞાસાયાં
સત્યાંસત્યજ્ઞાનાનંદાત્મકં બ્રહ્મેતિ સ્વરૂપલક્ષણં પ્રવર્તતે ।
અનેનૈવાભિપ્રાયેણ ભાષ્યકારૈરુક્તં । તસ્ય ચ નિર્ણય
વાક્યમાનંદાદ્ધ્યેવ ખલ્વિમાનિ ભૂતાનિ જાયંત ઇતિ યતો વેત્યાદિ વાક્યેન
યસ્માત્ કારણાત્ । ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયંત ઇત્યુક્તં ।
તદ્વસ્તુતસ્સત્યજ્ઞાનાનંત સ્વરૂપાદાનંદાદેવનાન્યસ્માત્કારણાદિત્યે તત્
હિ પ્રસિદ્ધં પૂર્વવલ્યામિતિ શ્રુત્યર્થઃ । અનેન સ્વરૂપલક્ષણેન
બિંબભૂતેશ્વરાનુગતં તત્પદલક્ષ્યં વસ્તુતો વાક્યાર્થ ભૂતં જ્ઞેયં
બ્રહ્મવિશેષતો નિર્ધારિતં ભવતિ । ઇયં ચ સ્વરૂપલક્ષણવિવક્ષામૂલે અ ॥
ખંડપદેન સૂચિતા જગત્પ્રકૃતિભૂત માયાપ્રતિબિંબ ઈશ્વરઃ ।
માયા ચેશ્વરાશ્રિતા । ન ચ પ્રતિબિંબત્વસ્ય માયા કલિતત્વાત્ ।
તદ્વિશિષ્ટ
પ્. ૫૩બ્)
ચૈતન્યાશ્રિતત્વં માયાયા ન સંભવતિ પ્રતિબિંબત્વ કલ્પનાત્પ્રાગેવ
તસ્યાશ્ચૈતન્યાશ્રિતત્વસ્ય વક્તવ્યત્વાદિતિ વાચ્યં । માયાવત્પ્રતિબિંબત્વ
સ્યાપ્યનાદિત્વે ન તસ્યાસ્તદ્વિશિષ્ટ ચતન્યાશ્રિતત્વોપપતેઃ । વસ્તુતો નિર્વિશેષ
ચૈતન્યે અનાદિકાલમારભ્ય કલ્પિત પ્રતિબિંબત્વ સ્થિતેરનિર્વચનિય
માયાધીનત્વ માત્રેણ પ્રતિબિંબત્વસ્ય તત્ક ચૈતન્યે અનાદિકાલમારભ્ય
કલ્પિત પ્રતિબિંબત્વ સ્થિતેરનિર્વચનીય માયાધીન માત્રેણ પ્રતિબિંબત્વસ્ય
તત્કલ્પિતત્વં ન તુ પ્રતિબિંબત્વસ્ય વિયદાદેરિવ માયાપરિણામત્વમુપેયતે
તથા સતિ પ્રતિબિંબ ભૂતેશ્વરસ્ય સાદિત્વ પ્રસંગાત્ । ન ચ માયા ।
અનાદિકાલમારભ્ય ચૈતન્યે પ્રતિબિંબત્વસ્ય તત્કલ્પિતત્વં ઘટયતિ
તદ્વિશિષ્ટમેવ ચૈતન્યમાશ્રયત ઇતિ કથં સંભાવયિતું શક્યમિતિ વાચ્યં
। માયાયા અઘટિત ઘટનાપટીયસ્ત્વાત્ । ન ચ શુદ્ધ ચૈતન્યાશ્રિતૈવ માયા
તત્ર પ્રતિબિંબભાવં ઘટયતીતિ કુતો નાશ્રીયત ઇતિ વાચ્યં । માયાં તુ
પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમિતિ શ્રુતિ
પ્. ૫૪અ)
વિરોધાત્ । માયિનમિતિ પદેન માયાયા ઈશ્વરાશ્રિતત્વ પ્રતીતેઃ ।
જીવાસ્ત્વવિદ્યાપ્રતિબિંબાઃ । જીવેશાવાભાસેન કરોતીતિ શ્રુતેઃ । પ્રકૃતા
મૂલપ્રકૃતિઃ જીવેશૌ પ્રતિનિંબરૂપૌ કરોતીત્યર્થઃ । નહ્યુપાધિભેદં વિના
પ્રતિબિંબ ભેદસ્સંભવતિ । ન ચૈકસ્મિન્નપિ દર્પણે અનેક પ્રતિબિંબ દર્શનાત્
। પ્રતિબિંબ ભેદ ઉપાધિભેદવ્યાપ્યો ન ભવતીતિ વાચ્યં । એકસ્મિન્ દર્પણે
બિંબભેદેન પ્રતિબિંબભેદેપિ સૂર્યાદિ બિંબૈક્ય સ્થલે ઉપાધિભેદે વિના
પ્રતિબિંબભેદા દર્શનાત્ । બિંબભૂત ચૈતન્યસ્ય ચૈકત્વાત્ । તસ્માત્
ઈશ્વરોપાધિ માયાપેક્ષયા ભિન્ના એવજીવોપાધિભૂતા અવિદ્યા સ્વીકર્તવ્યા ।
ન ચ મૂલપ્રકૃતિં પ્રકૃત્ય પ્રવૃતાયાં જીવેશાવાભાસેન કરોતિ । માયા
ચાવિદ્યા ચ સ્વયમેવ ભવતીતિ શ્રુતૌ જીવેશ
રૂપપ્રતિબિંબાધારયોર્માયાવિદ્યયોઃ સ્વયમેવેત્યનેન
પ્રકૃતમૂલપ્રકૃત્યાત્મકત્વ પ્રતિપાદનમ્માયાવિદ્યયોર્ભેદ પક્ષે વિરુધ્યત
ઇતિ વાચ્યં । માયાયાવિયદાદિ પ્રકૃતિત્વવત્ । અવિદ્યાયા અપિ લિંગ
પ્. ૫૪બ્)
શરીરાદિ પ્રકૃતિત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વેન માયાવિદ્યે પ્રકૃતિત્વેનૈકીકૃત્ય

સ્વયમેવેત્યેક પ્રકૃત્યાત્મકત્વ પ્રતિપાદનસ્યાવિરોધાદવિદ્યા ચેત્યેક
વચનસ્યાપિ જાત્યભિપ્રાયત્વોપપતેર્ન તન્નાનાત્વવિરોધોપિ બિંબૈક્ય સ્થલે
ઉપાધિ ભેદં વિના પ્રતિબિંબભેદાસંભવસ્ય દર્શિતત્વાત્ પ્રતિબિંબ
જીવાનાં ચ નાના ત્વાત્ ।
અદૃશ્યત્વાધિકરણભાષ્યેપ્યવ્યાકૃતમીશ્વરાશ્રયં તસ્યૈવોપાધિ
ભૂતમિતિ માયાયા ઈશ્વરોપાધિત્વ તદાશ્રયત્વયોરુક્તત્વાત્ । તથા
આનુમાનિકાધિકરણ પ્રાષ્યે મુક્તાનાં ચ ન પુનરુત્પતિઃ । તસ્યા અવિદ્યા બીજ
શક્તર્વિદ્યયાદાહાદિત્યત્ર જીવનાનાત્વસ્ય તદુપાધિભૂતાવિદ્યા નાનાત્વસ્ય
ચ સ્પષ્ટમભિહિત ત્વાત્ । ભામતી નિબંધને તદ્ભાષ્યસ્ય જીવોપાધિભૂતા
વિદ્યૈક નિરાકરણ તયૈવ વ્યાખ્યા તત્વાચ્ચ આભાસ એવ ચેતિ । સૂત્ર
તદ્ભાષ્યયોર્જીવાનાં પ્રતિબિંબતાયાઃ સ્પષ્ટમભિહિતત્વાચ્ચ । તથા ચ
માયાવિદ્યાભેદઃ શ્રુત્યાદિ સંસત ઇતિ યે મન્યંતે તેષાં મતમુપન્યસ્યતિ ।
વિપદાદિ પ્રપંચ ઇત્યાદિના ।
પ્. ૫૫અ)
પૂર્વમતે ઈશ્વરરૂપં બ્રહ્મોપાદાનમિત્યુક્તં તત્સત્યમેવ પરં તુ
ક્વચિજ્જગતિ જીવસ્યાપ્યુપાદાનત્વમભ્યુપગંતવ્યમિત્યભિપ્રાયેણાસ્ય મતસ્ય
પ્રવૃતિર્બોધ્યા । ઈશ્વરાશ્રિત માયા પરિણામ ઇતિ માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાદિતિ
શ્રુતેરિતિ ભાવઃ । તત્રેતિ વિયદાદાવીશ્વર એવ ઉપાદાનમિત્યર્થઃ ।
અંતઃકરણાદૌ તુ શબ્દસૂચિતં વિશેષં દર્શયતિ ઈશ્વરેતિ ।
ભૂતૈરૂપષ્ટંભલક્ષણૈસ્સંસૃષ્ટત્વં ભૂતોપસૃષ્ટત્વં તચ્ચ જીવા વા
વિદ્યાકૃતાનાં ભૂતસૂક્ષ્માણાં વિશેષેણં । ભૂતાનાં સૂક્ષ્મત્વં
પરિછિન્નત્વં । અત એવેતિ । અંતઃકરણાદૌ જીવાવિદ્યાપરિણામ
સૂક્ષ્મભૂતાનાં તદુપષ્ટંભકતયા માયા પરિણામ મહાભૂતાનાં
ચ ઉપાદાનતયા પ્રવિષ્ટત્વાદે । અંતઃકરણાદિકંત્વીશ્વરાશ્રિત માયા
પરિણાઃમમહાભૂતોપસૃષ્ટજીવાવિદ્યાકૃત ભૂતસૂક્ષ્મ કાર્યમિતિ
તત્રોભયોરુપાદાનત્વં । અત એવ એવમેવાસ્ય પરિદ્રષ્ટુરિમાષોડશકલાઃ
પુરુષાયણાઃ પુરુષં પ્રાપ્યાસ્તં યાંતીતિ શ્રુતૌ કલાશબ્દવાચ્યાનાં
પ્રાણમનઃ
પ્. ૫૫બ્)
પ્રભૃતીનાં વિદુષો વિદેહ કૈવલ્ય સમયે અવિદ્યાનિવૃત્યા અવિદ્યા
કાર્યાંશાભિપ્રાયેણ વિદ્યયો છેદો દર્શિતઃ ગતાઃ કલા પંચદશ
પ્રતિષ્ઠા ઇતિ શ્રુત્યંતરે । તદનિવર્ત્યમાયાકાર્ય મહાભૂત
પરિણામરૂપોપષ્ટંભકાંશાભિપ્રાયેણ તેષાં સ્વ સ્વ પ્રકૃતિષુ લયો
દર્શિત ઇતિ માયાવિદ્યાભેદ વાદિનઃ ॥
વેત્યર્થઃ । યથા ગંગાદ્યાનદ્યસ્સમુદ્રં પ્રાપ્યાસ્તં ગચ્છંતિ ।
એવમેવાસ્ય વિદુષઃ પરિતઃ સર્વત્રાત્માનં પૂર્ણં પશ્યતઃ કલાઃ લિંગ
શરીરૈક દેશભૂતાઃ પુરુષાયણાઃ પુરુષ શ્રિદાત્મા અયનમધિષ્ઠામં
યા સાંતાઃ પુરુષાયણાઃ પુરુષં પ્રાપ્યાસ્તં ગચ્છંતિ પુરુષે લીયંત
ઇત્યર્થઃ । દર્શિત ઇતિ પુરુષ ઇતિ શેષઃ । પ્રતિષ્ઠા ઇતિ દ્વિતીયા બહુવચનં । માયા
પરિણામાત્મક મહાભૂતાનીતિ દ્વિતીયા બહુવચનાર્થઃ । પંચદશકલાઃ
પ્રતિષ્ઠાઃ પ્રતિગતાઃ તાસૂલીના ઇતિ યાવત્ । તદનિવર્ત્યેતિ । ઈશ્વરોપાધિભૂત
માયા યા જીવગત વિદ્યાનિવર્ત્યત્વા ભાવાદિતિ ભાવઃ । યદિ કલાનાં જીવા
વિદ્યા માત્ર પરિણામત્વં તદા તાસામશેષતઃ પુરુષ એવ લયઃ સ્યા તથા ચ
તાસાં ભૂતેષુ લયપ્રતિપાદકે વચનં નિર્વિષયં સ્યાદતો માયા કાર્ય
મહાભૂતાનામપિ લિંગશરીરોપાદાનત્વં વાચ્યમિતિ । તત્ર
ઉભયોરુપાદાનત્વે શ્રુતિ દ્વય વ્યવસ્થા સિદ્ધિરેવ ફલમિત્યર્થઃ । ન ચ
માયાયાઃ
પ્. ૫૬અ)
તત્વજ્ઞાન નિવર્ત્યત્વાભાવે મિથ્યાત્વ સિદ્ધિર્ન સ્યાદિતિ વાચ્યં બ્રહ્મણિ સર્વ
દૃશ્ય નિષેધ શ્રુતિ બલાદ્દૃશ્યત્વાદિ લિંગૈશ્ચ તન્મિથ્યાત્વ સિદ્ધેઃ । ન ચ
માયાયાઃ વિદ્યયા નિવૃત્યભાવે નિવર્તકાંતરાભાવાત્ । સર્વમુક્તાવપિ
તદનુવૃતિ । પ્રસંગ ઇતિ વાચ્યં । મહાપ્રલયકાલે સર્વપ્રાણિભોગપ્રદ
કર્મણાં યુગપદુપરમે સતિ ઈશ્વર સંકલ્પમાત્રાદેવ સર્વપ્રપંચ
લયવત્ સર્વમુક્તિ ॥
યથા વિયદાદિ પ્રપંચ ઈશ્વરાશ્રિત માયા પરિણામ ઇતિ તત્રેશ્વર
ઉપાદાનં તથાંતઃકરણાદિર્જીવાશ્રિતાવિદ્યામાત્રપરિણામ ઇતિ
તત્ર જીવ એવોપાદાનં । ન ચાંતઃકરણાદૌ માયાકાર્ય
મહાભૂતાનામપ્ય નનુ પ્રવેશે ઉદાહૃતં શ્રુતિદ્વય
વ્યવસ્થાનુપપતિઃ । કલાનાં વિદ્યયોચ્છેદ શ્રુતિસ્તત્વવિત્ દૃષ્ટિવિષયા
ગતાઃ કલા ઇતિ શ્રુતિસ્તમ્રિયમાણે તત્વવિદિ સમીપવર્તિનઃ પુરુષા નશ્યત્
। ઘટવત્ તદીય શરીરાદીનામપિ ભૂમ્યાદિષુ લયં મન્યંત ઇતિ
તટસ્થ પુરુષપ્રતીતિ વિષયેતિ વ્યવસ્થાયાઃ કલાલયાધિકરણભાષ્યે
સ્પષ્ટત્વાત્ । ઇતિ માયાવિદ્યાભેદવાદિષ્વેક દેશિનઃ ॥
પ્. ૫૬બ્)
કાલે ઇતઃપરં સ કાર્યાયા માયાયાઃ પ્રયોજનં નાસ્તીતિ । અનુસંધાનવત
ઈશ્વરસ્ય સત્ય સંકલ્પસ્ય માયાસ્વકાર્યૈઃ સહમયિ વસ્તુતશ્ચિદેકરસે
નિઃશેષં લયં યાત્વિત્યેવં રૂપાદેવ માયાપરિણામલક્ષણ
સંકલ્પાતલ્લયોપપતેઃ । શ્રુતિસ્મૃતિ પુરાણાદિષુ તત્વજ્ઞાનાત્ માયાનિવૃતિ
પ્રતિપાદકગ્રંથજાતમવિદ્યાનિવૃત્યભિપ્રાયં । યદ્વા
તત્વજ્ઞાનમાત્રમવિદ્યાયા ઇવ માયાયા નિવર્તન યોગ્યમપિ નાનાપ્રાણિ
કર્મપ્રતિબંધાન્નસ્યા નિવર્તકં ચરમમુચ્યમાનસ્યૈવ તુ તત્વજ્ઞાનં
પ્રતિબંધકાભાવાતન્નિવર્તકમિત્યાદિ કલ્પનીયમિતિ સંક્ષેપઃ
અંતઃકરણાદૌ ઉભયોરુપાદાનત્વમસિદ્ધં શ્રુતિદ્વય વ્યવસ્થાયા
ભાષ્યકારૈરેવાન્યથા પ્રતિપાદિતત્વાદિતિ મત્વાંતરં દર્શયતિ । યથા
વિયદાદીતિ । તત્વવિદો દૃષ્ટિસ્તત્વસાક્ષાત્કારઃ । અત્ર દૃષ્ટિપદેન તત્ફલભૂતઃ
કલાક્ષયો વિવક્ષિતઃ । તદ્વિષયા પુરુષે કલાપ્રલય શ્રુતિરિત્યર્થઃ । ભૂતેષુ
કલાપ્રલયવચનં તુ કલાનામપિ માયાપરિણામ મહાભૂતકાર્યત્વ
ભ્રમવતાં ભ્રાંતિ સિદ્ધાર્થાનુવાદકમિતિ ભાવઃ ચૂર્ણીભાવ પર્યંતો
ઘટનાશો યથા ભૂમૌ દૃશ્યતે । તદ્વત્ મન્યંત ઇત્યક્ષરાર્થઃ । પ્રતીતિ
વિષયેતિ ।
પ્રતીતિરત્ર ભ્રાંતિરૂપાતદ્વિષયા તદવિષયિકેત્યર્થઃ । સ્પષ્ટત્વાદિતિ । તાનિ
પરે તથાહ્યાહેતિ તદધિકરણસૂત્રં । તાનિ મનઃ આદીનિ પરે પુરુષે
નિરવશેષં લીયંતે । તથા હિ શ્રુતિરાહ । એવમેવાસ્યેત્યાદ્યા
શ્રુતિર્નિરવેશેષં લયમાહહીતિ સૂત્રાર્થઃ । અંતઃકરણાદીનાં
માયાકાર્યત્વાભાવે ઈશ્વરસ્યાંતઃકરણાદ્યુપાદાનત્વ પ્રતિપાદક શ્રુતિ
વિરોધ ઇતિ દોષં સૂચયતિ
પ્. ૫૭અ)
એકદેશિ ન ઇતિ ॥
તદભેદવાદિષ્વપિ કેચિદ્યદ્યપિ વિયદાદિ પ્રપંચસ્યેશ્વર ઉપાદાનં ।
તથાપ્યંતઃકરણાદીનાં જીવતાદાત્મ્યપ્રતીતેર્જીવ એવોપાદાનં ।
અત એવાધ્યાસભાષ્યેંતઃકરણાદીનાં જીવ એવાધ્યાસોદર્શિતઃ ।
વિવરણે ચ પ્રતિકર્મ વ્યવસ્થાયાં બ્રહ્મચૈતન્યસ્યોપાદાનતયા
ઘટાદિ સંગિત્વં જીવસ્ય તદ સંગિત્વેપ્યંતઃકરણાદિ સંગિત્વં ચ
વર્ણિતમિત્યાહુઃ । એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણોમનઃ સર્વેંદ્રિયાણિ ચ ખં
વાયુજ્યોંતિરાપશ્ચ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણીત્યાદિ શ્રુતેઃ કૃત્સ્નસ્ય
વ્યાવહારિક પ્રપંચસ્ય બ્રહ્મૈવોપાદાનં ॥
માયૈવા વિદ્યા સાચેશ્વરસ્યૈવોપાધિર્જીવાનાં તુ
પ્રતિબિંબરૂપાણામંતઃકરણાન્યેવોપાધય ઇતિ
માયાવિદ્યયોરભેદવાદિનોપિ કેચિદંતઃકરણાદૌ જીવસ્યૈવોપાદાનત્વં
તદ્ભેદવાદિન ઇવ વદંતીત્યાહ । તદભેદ વાદિષ્વપીતિ ।
અપિ શબ્દઃ ક્વચિદંશે પૂર્વમત સામ્યાર્થકઃ । તચ્ચ સામ્યં
તથાપીત્યાદિના સ્પષ્ટં ભવિષ્યતિ । નનુ વિયદાદિ પ્રપંચેપિ જીવ
એવોપાદાનં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ । યદ્યપીતિ । ઈશ્વરાશ્રિત માયાપરિણામ
ત્વાત્ । ઈશ્વર એવ વિયદાદૌ ઉપાદાનં ન જીવ ઇત્યર્થઃ । નનુ માયા
વિદ્યયોરભેદોપગમે અવિદ્યાપરિણામાંતઃકરણાદીનામપિ ।
પ્. ૫૭બ્)
ઈશ્વરાશ્રિત માયા પરિણામત્વાવિશેષાદીશ્વર એવાંતઃકરણાદાવપિ
ઉપાદાનમિતિ વક્તુમુચિતમિતિ નેત્યાહ । તથાપીત્યાદિના । જીવેતિ । અહંકર્તા
અહંપ્રાણિમિ અહંકાણઃ અહં સ્થૂલ ઇત્યાદિ પ્રકારેણાંતઃકરણાદીનાં
શરીરાંતાનાં જીવ તાદાત્મ્યં પ્રતીયતે તચ્ચ તેષાં જીવે ધ્યસ્તત્વં વિના
ન સંભવતીતિ જીવસ્યૈવ તદધિષ્ઠાનત્વરૂપમુપાદાનત્વં ન
ચેશ્વરસ્યેત્યર્થઃ । પ્રતિકર્મવ્યવસ્થેતિ ।

બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપ ચૈતન્યે ન સર્વદા સર્વભાસકત્વરૂપે સર્વજ્ઞત્વે ઉક્તે
તર્હિ જીવસ્યાપિ સ્વરૂપ ચૈતન્યે નૈવ સર્વદા સર્વદ્રષ્ટૃત્વમિતિ દોષપ્રસક્તૌ
જીવં પ્રતિવિષય વ્યવસ્થા પ્રતિપાદકગ્રંથ ઇત્યર્થઃ । બ્રહ્મેતિ બિંબ
ચૈતન્યરૂપબ્રહ્મણઃ સર્વોપાદાનતયા ઘટાદિ તાદાત્મ્યરૂપઃ સંસર્ગઃ
કૢપ્ત ઇત્યર્થઃ । અવિદ્યાયા વ્યાપકત્વેન તત્પ્રતિબિંબ રૂપજીવસ્ય વ્યાપકત્વેપિ
ન ઘટાદિભિસ્તસ્ય તાદાત્મ્યમુપાદાનત્વાભાદાદંતઃકરણાદિભિસ્તુતી ॥
જીવસ્તુ પ્રાતિભાસિકસ્ય સ્વપ્નપ્રપંચસ્ય ચ
કૃત્સ્નપ્રસક્તિર્નિરવયવત્વશબ્દકોપોવેત્યધિકરણે બ્રહ્મણો
જગદુપાદાનત્વે તસ્ય કાર્ત્સ્ન્યેન જગદાકારેણ પરિણામે
વિકારાતિરેકેણ બ્રહ્માભાવો વા એકદેશેન પરિણામે નિરવયવત્વ
શ્રુતિ વિરોધો વા પ્રસજ્યત ઇતિ । પૂર્વપક્ષે । આત્મનિ ચૈવં વિચિત્રાશ્ચ હીતિ
સૂત્રેણ
પ્. ૫૮અ)
વિવર્તવાદાભિપ્રાયેણ સ્વપ્ન દૃશિજ્જીવાત્મનિ
સ્વરૂપાનુપમર્દનેનાનેકાકાર સ્વપ્ન પ્રપંચ સૃષ્ટિવત્ । બ્રહ્મણિ
વિયદાદિ સૃષ્ટિરુપપદ્યત ઇતિ સિદ્ધાંતિ તત્વાદિત્યન્યે ॥
વસ્ય તાદાત્મ્યલક્ષણઃ સંસર્ગોસ્તીતિ પ્રતિપાદિતં વિવરણ ઇત્યર્થઃ । અનેન
જીવસ્યાંતઃકરણાદા ઉપાદાનત્વમુક્તં ભવતિ । અન્યથા
ઘટાતિભિરિવાતઃકરણાદિભિરપ્યુક્ત સંગિત્વં જીવસ્ય ન
સ્યાદુપાદાનત્વાભાવાવિશેષાદિતિ ભાવઃ । અત્રાંતઃકરણાદિ
પરિણામ્યુપાદાનભૂતાયા અવિદ્યાયા ઈશ્વરાશ્રિત માયયા
સહાભેદાંગીકારે ઈશ્વરસ્યૈવાંતઃકરણાદાવુપાદાનત્વં
વક્તુમુચિતં । યદિ જીવ તાદાત્મ્ય પ્રતિપત્યાદિભિરુક્ત હેતુભિઃ ।
જીવસ્યૈવાંતઃકરણાદાવુપાદાનત્વં વક્તવ્યં તદાંતઃકરણાદિ
પરિણામિ ભૂતાવિદ્યાયાઃ જીવાશ્રિતત્વમીશ્વરાશ્રિત માયાયાઃ
સકાશાદ્ભિન્નત્વં ચ વક્તવ્યં કાર્યાત્મના પરિણમ્યમાન
પ્રકૃત્યાશ્રયત્વાતિરિક્તસ્ય ચૈતન્યગતોપાદાનત્વસ્યાભાવાદતો
માયાવિદ્યયોરભેદાંગીકારો
જીવસ્યૈવાંતઃકરણાદાવુપાદાનત્વાંગીકારશ્ચ પરસ્પર વિરુદ્ધ ઇત્ય
સ્વરસસ્તદભેદવાદીષ્વપીત્યપિ શબ્દેન સૂચિતઃ ।
ઈશ્વરસ્યાંતઃકરણાદાવપ્યુપાદાનત્વમુપેત્યાપિ તસ્ય કાર્યમાત્રે
ઉપાદાનત્વન્નાસ્તીતિ વિશેષં વક્તુમતાંતરમવતારયતિ । એતસ્માદિતિ
પ્રકૃતાદીશ્વરાદિત્યર્થઃ । પ્રકૃતિત્વં ષંચમ્યર્થઃ । તુ
શબ્દોવધારણાર્થઃ ।
પ્. ૫૮બ્)
સ્વપ્નપ્રપંચસ્યેત્યનંતરમુપાદાનમિત્યનુષંગઃ કિં કૃત્સ્નં
બ્રહ્મજગદાકારેણ પરિણમતે એકદેશેન વા નાદ્ય ઇત્યાહ । તસ્યેતિ । યથા
દધ્યાકારેણ પરિણતસ્ય ક્ષીરસ્ય પૂર્વરૂપાત્પ્રચ્યુતિઃ । એવં બ્રહ્મણોપિ
સ્વરૂપાત્પ્રચ્યુતિઃ સ્યાદિત્યર્થઃ । બ્રહ્મણ એકદેશઃ પરિણમત ઇતિ
દ્વિતીયકલ્પં દૂષયતિ । એકદેશેનેતિ । પૂર્વ ॥
જીવ એવ સ્વપ્નદ્રષ્ટૃવત્સ્વસ્મિન્નીશ્વરાદિ ખર્વ કલ્પકત્વેન
સર્વકારણમિત્યપિ કેચિત્ । અથ માયાં તુ પ્રકૃતિં વિંદ્યાદિત્યાદિ
શ્રુતેર્માયા જાડ્યસ્ય ઘટાદિષ્વનુગમાચ્ચ માયાજગદુપાદાનં
પ્રતીયતે કથં બ્રહ્મોપાદાનં । અત્રાહુઃ પદાર્થ
તત્વનિર્ણયકારાઃ બ્રહ્મમાયા ચેત્યુભયમુપાદાનમિત્યુભય
શ્રુત્યુપપતિઃ । સતા જાડ્યરૂપોભયધર્માનુગત્યુપપતિશ્ચ તત્ર
બ્રહ્મવિવર્તમાનતયોપાદાનમવિદ્યાપરિણમમાનતયા ॥
પક્ષ ઇતિ । ઉભયથાપિ બ્રહ્મણ ઉપાદાનત્વં ન સંભવતીતિ પૂર્વપક્ષે
પ્રાપ્તે સતીત્યર્થઃ । યદિ બ્રહ્મણ ઉપાદાનત્વં
ક્ષીરપૃથિવ્યાદિવત્પરિણામિત્વરૂપમભ્યુપગમ્યેત તદા કૃત્સ્ન પ્રસક્તાદિ
દોષઃ પ્રસજ્યેત ન તુ તથાભ્યુપગમ્યતે કિં તુ રજ્જ્વાદેઃ
સર્પાદ્યુપાદાનત્વવત્ વિવર્તોપાદાનત્વં બ્રહ્મણ
પ્. ૫૯અ)
ઉપેયતે અતો નોક્તદોષાવકાશ ઇતિ સિદ્ધાંત એતિ । આત્મનિ ચેતિ । એકશ્ચકારો યથા
શબ્દસમાનાર્થઃ । દ્વિતીયોવધારણાર્થઃ હિ શબ્દો હેત્વર્થસ્તતશ્ચ યથા
આત્મનિ જીવે સ્વપ્ન દ્રષ્ટરિ વિચિત્રાઃ રથાદિ સૃષ્ટયો જીવચૈતન્ય સ્વરૂપોયમર્દે
વિનૈવ ભવંતિ સ્વપ્નાવસ્થાનિવૃત્યનંતરમપિ બુધ્યાદિ સાક્ષિતયા
જીવચૈતન્યસ્ય યથા પૂર્વમવસ્થાનાત્ । એવં બ્રહ્મણિ તત્સ્વરૂપ પ્રચ્યુતિં
વિનૈવ વિચિત્રાઃ વિયદાદિ સૃષ્ટયઃ સંભવંતિ । સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારેષુ
સચ્ચિદાનંદસ્વરૂપેણ બ્રહ્માનુવૃતેઃ શ્રુતિસિદ્ધત્વાદિતિ સૂત્રાદિતિ
સૂત્રાર્થઃ । અથ શુદ્ધં બ્રહ્મોપાદાનમિત્યાદિ પ્રશ્ને તૃતીયં
પક્ષમાદાય પ્રતિવચનમવતારયતિ । જીવ ઇતિ ।
પરિપૂર્ણશ્ચિદાત્મા અવિદ્યયા અવચ્છેદ પ્રતિબિંબ ભાવૌ વિનાપિ પ્રાપ્ત
જીવભાવઃ સન્ । આત્માનમેવ સર્વેશ્વરં કલ્પયતિ પ્રાપ્તેશ્વર ભાવાત્ ।
સ્વસ્માદેવગગનાદિ સૃષ્ટિં કલ્પયતિ સ્વસ્ય કલ્પિતાદીશ્વરાદ્ભેદં
તન્નિયમત્વં ચ કલ્પયતિ । તથા ક્રમેણ મનુષ્યાદિ ભાવં કલ્પયતિ । યથા
વિયદાદિ પ્રપંચો વ્યાવહારિક સત્યઃ સ્વપ્નપ્રપંચઃ પ્રાતિભાસિક ઇતિ પક્ષે
સ્વપ્નદ્રષ્ટા જીવ એવ દેવતિર્યઽઽન્મનુષ્યાદિ ભાવેન તન્નિયંતૃ પરમેશ્વર
રૂપેણ તતો ભિન્નત્વાદિ રૂપેણ ચાત્માનં કલ્પયતિ તદ્વત્તથા ચ સ્વસ્મિન્નેવ
સર્વપ્રપંચ કલ્પકત્વાજ્જીવભાવાપન્નં બ્રહ્મ સર્વોપાદાનમિતિ દૃષ્ટિ
સૃષ્ટિ વાદિન આહુરિત્યર્થઃ । જીવભાવાપન્ન બ્રહ્મણઃ
સર્વોપાદાનત્વમિત્યસ્મિન્પક્ષે જીવાદધિકસ્યેશ્વરસ્યાભાવાદી ॥
શ્વરસ્ય સર્વજીવનિયંતૃત્વ પ્રતિપાદક
પ્. ૫૯બ્)
શ્રુતિસ્મૃતિ ન્યાયસૂત્ર ભાષ્યાદિ વિરોધો બંધ
મોક્ષવ્યવસ્થાનુપપતિશ્ચેતિ દોષં સૂચયતિ । ઇત્યપિ કેચિદિતિ ।
તથા ચ જીવેતિ વ્યાપ્તભાવાદીશ્વરરૂપમેવ બ્રહ્મસર્વોપાદાનમિતિ
સ્થિતમિદાનીં બ્રહ્મલક્ષણસ્યોપાદાનત્વસ્યા સંભવમાશંકતે ।
અથેતિ । શ્રુતૌ તુ શબ્દો માયાયાઃ પ્રકૃતિત્વમવધારયતિ । યથા
મૃદાદિ ગતશ્લક્ષ્ણત્વાદેર્ઘટાદાવનુગમાત્ । ઘટાદૌ
મૃદાદેરુપાદાનત્વં । તથા માયાગત જાડ્યસ્ય
જગત્યનુગમાતસ્યાસ્તદુપાદાનત્વમિતિ યુક્તિમપ્યાહ । માયા જાડ્યસ્યેતિ
। કથમિતિ । નનુ બ્રહ્મણ ઉપાદાનત્વં બહુશ્રુત્યુદાહરણેન પૂર્વં
દર્શિતં સત્યં દર્શિતં । તતુ ન સંભવતિ નિરવયવસ્ય તસ્ય
મૃદાદેરિવ પરિણામ્યુપાદાનત્વા સંભવાન્ન ચ વિવર્તોપાદાનત્વં
નિરવયવસ્યાપિ સંભવતિ ગગનાદૌ નૈલ્યાદ્યારોપદર્શનાદિતિ
વાચ્યં । પરિણામિષ્વિવ વિવર્તાધિષ્ટાનેષુ લોકે ઉપાદાનત્વ
પ્રસિધ્યભાવેન તત્રોપાદાનત્વાભ્યુપગમસ્ય
પરિભાષામાત્રત્વાદિત્યાક્ષેપાભિપ્રાયઃ ઉપાદાનત્વ ઘટિત
બ્રહ્મલક્ષણસ્યાસંભવં
પ્. ૬૦અ)
નિરાચષ્ટે । અત્રાહુરિત્યાદિના । સતેતિ ।
ન ચ વાધાયોગ્ય સ્વરૂપભૂતાયાસ્તસ્યાઃ
બ્રહ્મસ્વરૂપત્વાત્સતાયાસ્તદ્ધર્મત્વોક્તિરયુક્તેતિ વાચ્યં । રાહોઃ શિર
ઇતિ વત્ ભેદકલ્પનયાતદ્ધર્મત્વ વ્યવહારોપપતેરિતિ ભાવઃ । નનુ
ઉપાદાન દ્વયંર્થમિતિ નેત્યાહ । તત્રેતિ । યદ્વા નિરવયવસ્ય બ્રહ્મણ
ઉપાદાનત્વમનુપપન્નમિતિ નેત્યાહ । તત્રેતિ । માયા બ્રહ્મણોર્મધ્ય
ઇત્યર્થઃ । આક્ષેપાભિપ્રાયમનૂદ્યનિરાચષ્ટે । ન ચેતિ । મૃદાદિષુ
પ્રસિદ્ધસ્યોપાદાન લક્ષણસ્ય વિવર્તાધિષ્ઠાનેષ્વપિ સત્વાત્ ।
તેષૂપાદાનત્વાભ્યુપગમસ્ય પરિભાષા માત્રત્વન્નાસ્તીત્યર્થઃ ।
સ્વાત્મનીતિ । અત્ર સ્વશબ્દ ઉપાદાનત્વાભિમત વસ્તુ પરઃ તથા ચ
કાર્યા ધારત્વે સતિ કાર્યજનિ હેતુત્વમુપાદાનત્વં
નિમિતકારણવારણાય સત્યં તં ભૂતલાદેરપિ કાર્યા ધારત્વેન
તદ્વારણાય વિશેષ્યં તત્રાપીતિ । વિવર્તાધિષ્ઠાનેપીત્યર્થઃ ।
ઉક્તામેવેતિ । પ્રપંચે ઉભયોરપિ માયા બ્રહ્મણોરુપાદાનત્વં તત્ર ચ
ન ચ વિવર્તાધિષ્ટાને પારિભાષિકમુપાદાનત્વં સ્વાત્મનિ કાર્યજનિ
હેતુત્વસ્યોપાદાનલક્ષણસ્ય ॥
પ્. ૬૦બ્)
તત્રાપ્યવિશેષાદિતિ કેચિત્ । ઉક્તામેવ પ્રક્રિયામભ્યુપગમ્ય વિવર્ત
પરિણામોપાદાન દ્વય સાધારણમન્યલક્ષણમાહુઃ ।
સ્વાભિન્નકાર્યજનકત્વમુપાદાનત્વં અસ્તિ ચ પ્રપંચસ્ય સદ્રૂપેણ
બ્રહ્મણા વિવર્તમાનેન જડેનાજ્ઞાનેન પરિણામિના ચાભેદઃ । સત્
ઘટઃ જડો ઘટ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યાનુભવાત્ ॥
પરિણામિતયા માયાયા ઉપાદાનત્વં । અધિષ્ઠાન તયા ચ બ્રહ્મણ

ઉપાદાનત્વં ઉભયોરુપાદાનત્વે શ્રુતિ ન્યાયયોરુપપત્તિશ્ચેત્યર્થઃ ।
સ્વાભિન્નેતિ । સ્વશબ્દેન ઘટાદ્યુપાદાન મૃદાદિ જગત્પરિણામ્યુપાદાન
ભૂતમજ્ઞાનં જગત્ । વિવર્તોપાદાન ભૂતં બ્રહ્મ ચ ગૃહયતે । તત્ર
ઘટાદર્મૃદાદેસ્સકાશાદભેદઃ સ્ફુટઃ મૃદેવ ઘટ ઇત્યનુભવાત્ ।
અજ્ઞાને બ્રહ્મણિ ચ કાર્યા ભેદમનુભવેન દર્શયતિ । અસ્તિ ચેતિ । નનુ મૃદ્ઘટ
ઇતિવત્ બ્રહ્મઘટઃ બ્રહ્મપટઃ । ઇત્યનુભવો નાસ્તિ તથા અજ્ઞાનં ઘટ
ઇત્યાદ્યનુભવોપિ નાસ્તિ અતઃ પ્રપંચસ્યાજ્ઞાનેન બ્રહ્મણા ચ કથમ
ભેદોસ્તીતિ શંકાનિરાસાયબ્રહ્મણઃ । સદ્રૂપત્વં વિશેષણં દત્તં
અજ્ઞાનસ્ય જડત્વં । તથા ચ બ્રહ્માજ્ઞાનાભ્યાં સહ
બ્રહ્મત્વાજ્ઞાનત્વા કારેણાભેદાનુભવાભવેપિ સત્વ જડત્વ રૂપેણ
તાભ્યાં સહ પ્રપંચસ્યાભેદાનુભવોસ્તીત્યાહ । સન્ ઘટ ઇત્યાદિના । નનુ
ઘટોત્પતેઃ પૂર્વં તત્કારણ દ્રવ્યસ્ય મૃત્વાનુભવાત્ મૃત્વસ્ય
કારણધર્મત્વે સિદ્ધે સતિ
પ્. ૬૧અ)
મૃદ્ઘટ ઇતિ પ્રત્યક્ષાનુભવઃ કાર્યકારણદ્રવ્યયોરભેદાવગાહીતિ યુક્તં ।
સત્વ જડત્વયોસ્તુ કારણ ધર્મત્વે કિં માનં યેન સન્ ઘટઃ જડો ઘટ
ઇત્યનુભવ બલેન સદ્રૂપ જડરૂપાભ્યાં બ્રહ્મા જ્ઞાનાભ્યાં
પ્રપંચસ્યાભેદઃ સિદ્ધેદિતિ ચેદુચ્યતે । બ્રહ્મણઃ સદ્રૂપત્વં સ દેવેત્યાદિ
શ્રુતિ સિદ્ધં તદેતજ્જડમોહાત્મકમિતિ । શ્રુત્યા અજ્ઞાનસ્ય જડત્વં સિદ્ધં ।
તથા ચ ઘટાદૌ મૃદ્દ્રવ્યા ભેદાત્ મૃત્વાનુભવવત્ । સદ્વસ્ત્વાદિ
રૂપકારણદ્રવ્યાભેદા દેવ પ્રપંચે સત્વ જડત્વાનુભવોપપતૌ પૃથક્
સત્વાદિ ધર્મો નોપેયતે । તથા ચ સન્ ઘટો જડો ઘટ ઇત્યાદ્યનુભવોપિ
કાર્યકારણદ્રવ્યા ભેદાવગાહીતિ ॥
ન ચ તદનન્યત્વમારંભણશબ્દાદિભ્ય ઇતિ સૂત્રે અનન્યત્વં
વ્યતિરેકેણાભાવઃ ન ખલુ અનન્યત્વમિત્ય ભેદં બ્રૂમઃ । કિં તુ
ભેદં વ્યાસેધામ ઇતિ ભાષ્યભામતીનિબંધાભ્યાં પ્રપંચસ્ય
બ્રહ્માભેદ નિષેધાદભેદાભ્યુપગમેપસિદ્ધાંત ઇતિ વાચ્યં ।
તયોર્બ્રહ્મરૂપધર્મિ સમાનસતાકા ભેદનિષેધે
તાત્પર્યેણેદંરજતયોરિવ પ્રાતીતિ કા ભેદાભ્યુપગમેપિ
વિરોધાભાવાદિતિ ॥
ભાવઃ ન ચ જડરૂપાજ્ઞાનસ્ય પ્રપંચાભેદ સિદ્ધાવપિ માયાયાઃ
કિમાયાતમિતિ વાચ્યં । તયોરભેદાભ્યુપગમાદિતિ
પ્. ૬૧બ્)
ભાવઃ કાર્યકારણયોરભેદાભ્યુપગમે અય સિદ્ધાંતં શંકતે ન ચેતિ ।
તયોઃ કાર્યકારણયોરનન્યત્વમુપગંતવ્યં કુતઃ આરંભણ
શબ્દાદિભ્યઃ વાચારંભણ શ્રુતિરારંભણ શબ્દાર્થઃ । આત્મૈવેદં
સર્વમિત્યાદિ સાર્વાત્મ્ય પ્રતિપાદક શ્રુતિર્નેહનાનાસ્તિ કિંચનેત્યાદિ । નિષેધ
શ્રુતિશ્ચાદિ શબ્દાર્થઃ વાચારંભણ શ્રુતિર્વિવર્તલક્ષણ કથનાવસરે
વ્યાખ્યાતા કાર્યસ્ય કારણાતત્વાંતરત્વે જગત્કારણસ્ય બ્રહ્મણઃ
સર્વાત્મકત્વ શ્રુતિરનુપપન્ના સ્યાત્ । તથા બ્રહ્મોપાદાનકસ્ય જગતઃ સત્યત્વે
બ્રહ્મણિ જગન્નિષેધો ન સ્યાદતઃ કારણીભૂત બ્રહ્માનન્યત્વં
પ્રપંચસ્યાભ્યુપગંતવ્યમિતિ ભાવઃ । નનુ સૌત્રાનન્યત્વપદેન
કાર્યકારણયોરેક્યં પ્રતીયતે । તદનુપપન્નં
કાર્યકારણભાવવિરોધાચ્ચિજ્જડયોર્બ્રહ્મપ્રપંચયોરૈક્યાયોગાચ્ચેતિ
શંકાં નિરાકર્તું સૌત્રાનન્યત્વ પદં વ્યાચષ્ટે ભાષ્યકારઃ ।
અનન્યત્વં વ્યતિરેકેણાભાવ ઇતિ । ન ચ કારણ વ્યતિરેકેણ કાર્યસ્યાભાવે
કથં કાર્યકારણભાવ ઇતિ વાચ્યં । કારણ સત્વ વ્યતિરેકેણ
કાર્યસત્વાભાવસ્ય વિવક્ષિત તયા કાર્યસ્વરૂપાપલાપશંકાનવકાશાત્ ।
સૌત્રાનન્યત્વ પદ તાત્પર્ય પ્રદર્શકં ભામતીનિબંધન વાક્યમુદાહરતિ
। ન ખલ્વિતિ । અનન્યત્વમિતિ પદેન કાર્યકારણયોરભેદં ન બ્રૂમઃ
ચેતનાચેતનયોરભેદાનુપપતિસ્તન્નિષેધ હેતુઃ ખલુ શબ્દેનદ્યોત્પતે । તર્હિ
કારણ બ્રહ્મવિજ્ઞાનાત્સર્વવિજ્ઞાનં શ્રુતિ સિદ્ધં ન ભવેત્ ।
અભેદાનભ્યુપગમાદિતિ શંકતેઃ કિંત્વિતિ । પરિહરતિ । ભેદમિતિ ।
કાર્યકારણયોઃ સત્વ
પ્. ૬૨અ)
ભેદંવ્યાસેધામ ઇત્યર્થઃ । તથા ચ કારણ બ્રહ્મસ્વરૂપભૂતં
સત્વમેવ કાર્યસ્ય વાસ્તવં સ્વરૂપમિતિ । તસ્મિન્ વિદિતે તદઽવ્યતિરિક્તં સર્વં
તત્વતો વિદિતં ભવ ॥
તીતિ નૈકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાન પ્રતિજ્ઞા વિરોધઃ । ન ચ
બ્રહ્મસ્વરૂપજ્ઞાનેન સર્વ પ્રપંચસ્ય વાસ્તવ સ્વરૂપે વિદિતેપિ
તત્તદસાધારણરૂપજ્ઞાના સંભવાત્ પ્રતિજ્ઞાવિરોધસ્તદવસ્થ
એવેતિ વાચ્યં । આત્મનિ વિદિતે સર્વં વિદિતં ભવતીત્યાદિ પ્રતિજ્ઞા
વાક્યેષુ સર્વપદસ્ય સર્વતત્વ પરત્વેન તદસાધારણરૂપેણ
સર્વજ્ઞાનસ્યાવિવક્ષિતત્વાત્ । ન ચ તથા કલ્પનાયાં કિં વિનિગમકમિતિ
વાચ્યં । સર્વપ્રપંચ તત્વજ્ઞાનમાત્રેણાદ્વિતીય બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય
મુક્તિસાધનસ્ય લાભેન તત્તદસાધારણરૂપજ્ઞાનનૈષ્ફલ્યસ્યૈવ
વિનિમકત્વાત્ કારણે બ્રહ્મણિ વિદિતેપિ સર્વપ્રપંચ ગતતત્તદ
સાધારણરૂપજ્ઞાનસ્યાસંભવેન સર્વવિજ્ઞાનશ્રુતેસ્તત્પરત્વે
પ્રામાણ્યાભાવ પ્રસંગાચ્ચ ભેદદર્શનસ્યાનર્થ હેતુતયા શ્રુતિષુ
તત્ર તત્ર નિંદિતત્વાચ્ચ પ્રતિજ્ઞા શ્રુતેર્ન નાનારૂપજ્ઞાને તાત્પર્યં
।
પ્. ૬૨બ્)
તદુક્તં પંચદશ્યાં । અદ્વૈતેભિમુખી કર્તુમેવાત્રૈકસ્ય બોધતઃ
સર્વબોધઃ શ્રુતો નૈવ નાનાત્વસ્ય વિવક્ષયેતિ । અસ્યાર્થઃ । અત્ર
વેદાંતેષુ એકસ્ય બ્રહ્મણો બોધેન સર્વસ્ય પ્રપંચસ્ય બોધઃ અદ્વૈતે
બ્રહ્મણિ મુમુક્ષુમભિમુખી કર્તુમેવ મુમુક્ષોરદ્વિતીય
બ્રહ્મબોધાર્થમેવ શ્રુત ઇત્યર્થઃ । અદ્વિતીય બ્રહ્મબોધશ્ચ સર્વસ્ય
બ્રહ્મૈવ વાસ્તવં સ્વરૂપમિતિ જ્ઞાનમાત્રાત્ સિધ્યતીતિ ભાવઃ । નનુ
બ્રહ્મણિ વિદિતિ સર્વં વિદિતં ભવતીતિ શ્રુતૌ સ્વરસતઃ પ્રતીયમાનં
તત્તદસાધારણરૂપેણ સર્વજ્ઞાનમેવ શ્રુત્યર્થઃ । કિન્ન સ્યાદિતિ
નેત્યાહ । નૈવેતિ । નાનાત્વબોધ વિવક્ષયા સર્વ બોધોનૈવ શ્રુત ઇતિ
યોજના પ્રયોજનાભાવાત્ । વાધિતત્વાન્નિદિ તત્વાચ્ચેતિ તયોરિતિ
ભાષ્યભામતીનિબંધયોરિત્યર્થઃ । ન ચ પ્રપંચ
બ્રહ્મણોર્વાસ્તવાભેદ નિષેધે સતિ વાસ્તવભેદઃ સ્યાદિતિ વાચ્યં ।
ભેદસ્ય વાસ્તવત્વં હિ ધર્મિ પ્રતિયોગિનો વાસ્તવત્વાપેક્ષં । તત્ર
બ્રહ્મણો વાસ્તવત્વેપિ પ્રપંચસ્ય આરભણ શબ્દાદિભ્યો
મિથ્યાત્વાવગમેન તયોર્ભેદસ્ય
પ્. ૬૩અ)
સત્યત્વાયોગાદિતિ ભાવઃ પ્રાતીતિકેતિ યથા ઇદં રજતમિતિ ભ્રાંતિ
સિદ્ધં રજતેદમર્થયોરભિન્નત્વં । તથા સન્ । ઘટ ઇત્યાદિ
ભ્રાંતિસિદ્ધાભેદોપગમે સિદ્ધાંતવિરોધાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાદિતિ શ્રુત્યા અવધારણાર્થક તુ
શબ્દવત્યામાયાયા એવોપાદાનત્વાવગસંક્ષેપશારીરકકૃતસ્તુ
બ્રહ્મૈવોપાદાનં । કૂટસ્થસ્ય સ્વતઃ
કારણત્વાનુપપત્તેર્માયાદ્વારકારણં । અકારણમપિ
કાર્યેનુગચ્છતિ મૃદ ઇવ તદ્ગત શ્લક્ષ્ણત્વાદેરપિ
ઘટેનુગમદર્શનાદિત્યાહુઃ ॥
મેન બ્રહ્મણ ઉપાદાનત્વાભાવાદુપાદાનત્વ ઘટિત
બ્રહ્મલક્ષણસ્યાસંભવ શંકાયાં સત્યાં માયા બ્રહ્મણો રુભયોરપિ
પ્રકૃતિત્વમસ્તિ શ્રુતિયુક્ત્યોરવિશેષાન્માયાંત્વિતિ શ્રુતૌ તુ
શબ્દોનાવધારણાર્થઃ । કિં તુ સદ્રૂપ બ્રહ્માપેક્ષયા માયાયા
વૈલક્ષણ્યદ્યોતનાર્થઃ । તચ્ચ વૈલક્ષણ્યં પરિણામિત્વરૂપં પ્રકૃતિત્વં
માયાયા ઇત્યાશયવતાં પદાર્થ તત્વનિર્ણયકારાદીનાં મતભેદેન
લક્ષણાસંભવશકાપરિહૃતા । ઇદાનીં બ્રહ્મૈવોપાદાનં ન માયા અતો ન
લક્ષણાસંભવશંકાવકાશ ઇતિ મન્યમાનાનાં મતદ્વયમાહ ।
સંક્ષેપશારીરક કૃતસ્ત્વિત્યાદિના । તર્હિ વ્યર્થા માયેતિ નેત્યાહ ।
કૂટસ્થસ્યેતિ ।
પ્. ૬૩બ્)
યદિ માયાં વિનૈવ બ્રહ્મોપાદાનં સ્યાત્ તદા બ્રહ્મણઃ સ્વતઃ
પરિણામિત્વમેવ સ્યાત્ । તથા ચ પરિણામવાદિભિઃ । પરિણામ
પરિણામિનોર્વાસ્તવાભેદાભ્યુપગમાત્ । પરિણામસ્ય જન્માદિ
વિકારૈર્બ્રહ્માપિ વિકારવદેવસ્યાન્ન ચેષ્ટાપતિરત્ર વક્તું શક્યતે ન જાયત
ઇત્યાદિ બહુ શ્રુતિષુ બ્રહ્મણો જન્માદિ વિકારરાહિત્યરૂપકૂટસ્થત્વ
પ્રતિપાદન વિરોધાદતો માયાદ્વારા બ્રહ્મણઃ કારણત્વં વક્તવ્યમિતિ ન
વ્યર્થામાયેત્યર્થઃ । યથા મૃદ્વસ્તુ ન ઉપાદાનત્વેપિ તદ્ગત શ્લક્ષ્ણત્વાદિ

સંસ્કારો દ્વારકારણં નહ્યસંસ્કૃતસ્ય મૃદ્વસ્તુનઃ
ઘટાદ્યુપાદાનત્વં ઘટતે । તથા કૂટસ્થ ચૈતન્યરૂપે બ્રહ્મણિ
સમારોપિતા માયા તત્ર જગત્પ્રકૃતિત્વં ઘટયંતી સહકારિકારણમુપેયત ઇતિ
ભાવઃ । ન ચ માયાયા ઉપાદાનત્વાભાવે માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાદિતિ
શ્રુતિ વિરોધ ઇતિ વાચ્યં । બ્રહ્મગતપ્રકૃતિત્વ નિર્વાહકતા માત્રેણ તસ્યાં
પ્રકૃતિત્વ શ્રુત્યુપપતેર્માયાયાં પ્રકૃતિત્વં નિર્વાહકત્વમાત્રં ન સ્વતઃ
પ્રકૃતિત્વમસ્તીત્યાશયેનૈવ તસ્યાં શક્તિત્વ વ્યવહારઃ શ્રુતૌ દૃશ્યતે ।
પરાસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયત ઇતિ ન હિ મૃદાદિ પદાર્થગતશક્તેઃ
કિંચિત્કાર્યં પ્રત્યુપાદાનત્વં ॥
વાચસ્પતિ મિશ્રાસ્તુ જીવાશ્રિત માયા વિષયીકૃતં બ્રહ્મસ્વત એવ
નાડ્યાશ્રય પ્રપંચાકારેણ વિવર્તમાનતયોપાદાનમિતિ માયા
સહકારિમાત્રં ન કાર્યાનુગતં દ્વારકારણમિત્યાહુઃ ॥
પ્. ૬૪અ)
પ્રસિદ્ધં લોકે અત એવ વિનિગમકાભાવાન્માયા
બ્રહ્મણોરુભયોરપ્યુપાદાનત્વમિતિ નિરસ્તં માયાયાઃ બ્રહ્મશક્તિત્વેન સ્વત
ઉપાદાનત્વા સંભવાન્ન ચ તસ્યાઃ પ્રકૃતિત્વાનુપગમે જગતઃ
પરિણામ્યુપાદાનં ન સ્યાત્ બ્રહ્મણઃ પરિણામિતાયાઃ
કૂટસ્થત્વવિરોધેનાસકૃત્પ્રત્યુક્તત્વાદિતિ વાચ્યં વાચસ્પતિ મત ઇવ
પ્રપંચસ્ય ચિદધ્યસ્તમાયા વિષયીકૃત
બ્રહ્મવિવર્તત્વમાત્રાંગીકારોપપતેઃ । ન ચ સંક્ષેપશારીરક ગ્રંથે તત્ર
તત્ર માયાયાઃ પરિણામિત્વ વ્યવહારવિરોધ ઇતિ વાચ્યં । તથા વ્યવહારસ્ય
મતાંતરાભિપ્રાયત્વોપપતેઃ । નનુ જડભૂતમાયાપ્રકૃતિકત્વાભાવે
પ્રપંચસ્ય જાડ્યં ન સ્યાદિતિ નેત્યાહ । અકારણમપીતિ
અનુપાદાનમપીત્યર્થઃ । જગત્યનુગતં જાડ્યં ન કારણગુણઃ કિં તુ જગત
એવ સ્વાભાવિકમતસ્તત્સિદ્ધયે માયાયા ઉપાદાનત્વં
કાર્યાનુગતદ્વારકારણત્વં વા ન કલ્પનીયમિત્યાશયેનાહ । વાચસ્પતિ
મિશ્રાસ્ત્વિતિ । જીવાશ્રીતેતિ ।
નન્વક્ષરબ્રાહ્મણે આકાશશબ્દિતાયા માયાયાઃ તનિત્ય ચૈતન્યાશ્રિતત્વસ્ય
પ્રતિપાદિતત્વાત્ । કથં તસ્યાજીવાશ્રીતત્વમુપેયતે । માયિનં તુ મહેશ્વરમિતિ
શ્રુતિ વિરોધાચ્ચ અત્ર માયિનમિ । અક્ષરશબ્દિત્યનેન મહેશ્વર શબ્દિત
બ્રહ્માશ્રિતત્વ પ્રતિપાદનાત્ । કિં ચ જીવસ્ય માયાશ્રયત્વે તસ્યૈવ
જગદુપાદાનત્વં સ્યાત્પ્રપંચસ્ય માયાપરિણામત્વાત્ । પ્રપંચ પરિણામિ
માયાશ્રયત્વં હિ બ્રહ્મણઃ પ્રપંચોપાદાનત્વં જીવસ્ય માયાશ્રયત્વે તુ
તસ્યૈવ જાગદુપાદાનત્વં સ્યાન્ન બ્રહ્મણઃ કિં ચ જીવાશ્રિત માયાવિષયી
કૃતં બ્રહ્મેતિ
પ્. ૬૪બ્)
મતે બ્રહ્મણ ઉપાધ્યનંગીકારેણ નિયંતૃત્વ જગત્કર્તૃત્વાદેરભાવ
પ્રસંગશ્ચેતિ ચેત્ । ઉચ્યતે જીવાશ્રિતેતિ પદેન જીવત્વ વિશિષ્ટ ચૈતન્યાશ્રીતત્વં
વિવક્ષિતં ન ભવતિ । કિંત્વક્ષર બ્રાહ્મણાનુરોધેન ચૈતન્યાશ્રિતત્વમેવ
જીવત્વં તુ માયાપદ વેદનીયા વિદ્યાયાશ્ચૈતન્યે વૃતૌ અવચ્છેદકમિતિ
જીવાશ્રિતમાયેત્યુચ્યતે । ન ચ જીવત્વસ્યાપિ ચૈતન્યે વૃતૌ માયૈવાવચ્છેદકા
વાચ્યેતિ પરસ્પરાશ્રય પ્રસંગ ઇતિ વાચ્યં । દ્રવ્યત્વગુણાશ્રયત્વયોરિવ
પરસ્પર સ્થિતિ પ્રયોજકતયા પરસ્પરાપેક્ષત્વ લક્ષણપરસ્પરાશ્રયત્વસ્યા
દોષત્વાત્ । પરસ્પરાશ્રયો
હ્યુત્પતૌ જ્ઞપ્તૌ વા દોષો ભવેત્ । સ ચ પ્રકૃતે નાસ્તિ અવિદ્યા
જીવત્વયોરનાદિત્વાન્નિત્યસાક્ષિભાસ્યત્વાચ્ચ । ન ચ જીવત્વસ્યા
વિદ્યાસ્થિતિં પ્રતિ તુ નિયામકત્વ કલ્પનં વ્યર્થમિતિ વાચ્યં । બ્રહ્મણિ
તસ્યાઃ સ્થિતિ નિવારકત્વાન્નિરવદ્યં નિરંજનમિતિ શ્રુત્યા બ્રહ્મણો
નિર્દોષત્વાવગમેન તસ્યાવિદ્યારૂપદોષા શ્રયત્વાનુપપતેઃ । ન ચ
વસ્તુતો નિર્દોષત્વ પરાશ્રુતિરિતિ વાચ્યં । તથા સંકોચે
માનાભાવાદીશ્વરરૂપબ્રહ્મવજ્જીવસ્યાપિ વસ્તુતો નિર્દોષત્વાચ્ચ । ન
ચ માયિનં તુ મહેશ્વરમિતિ શ્રુતિવિરોધઃ । ગૃહીધની દેવદત્ત
પ્. ૬૫અ)
ઇત્યાદૌ દેવદત્તસ્ય ગ્રહાદ્યાશ્રયત્વાભાવેપિ પ્રત્યયસ્ય
સ્વસ્વામિભાવલક્ષણસંબંધાંતારબોધકત્વવત્ । મહેશ્વરશબ્દિત
બ્રહ્મણો માયાશ્રયત્વાભાવેપિ માયા બ્રહ્મણોર્વિષયવિષયિભાવ
લક્ષણસંબંધાંતર બોધકતયામાયિનમિતિ શ્રુત્યુપપત્તેઃ । પ્રપંચસ્ય
ચ જીવાશ્રિત માયાવિષયીકૃત બ્રહ્મવિવર્તત્વ માત્રાભ્યુપગમાન્ન જીવસ્ય
જગદુપાદાનત્વ પ્રસંગઃ બ્રહ્મણ ઉપાધ્યભાવેપિ સર્વનિયંતૃત્વ
સર્વજ્ઞત્વાદિ પ્રતિપાદક શાસ્ત્રસ્ય કસત્વાચ્ચ । તસ્માત્ સિદ્ધં
જીવાશ્રિતમાયાવિષયીકૃતં બ્રહ્મપ્રપંચાકારેણ વિવર્તમાનતયા
ઉપાદાનમિતિ । ઉક્તં વાચારંભણાધિકરણભાષ્યે
મૂલકારણમેવાંત્યત્કાર્યા તેન કાર્યા કારેણ નટવત્સર્વ
વ્યવહારાસ્પદત્વં પ્રતિપદ્યત ઇતિ । અંત્યાત્કાર્યાદિતિ ।
અંત્યકાર્યપર્યંતમિત્યર્થઃ । નટો હિ દ્રષ્ટૃભિરવિજ્ઞાત નિજરૂપ એવ
તતદભિનેયા સત્યરૂપતાં પ્રતિપદ્યતે । એવં જીવૈરવિજ્ઞાત તત્વં
સદ્બ્રહ્મા સત્યવિપદાદિ પ્રપંચાકારતાં તટ્ટારાવ્યવહારવિષયતાં ચ
પ્રતિપાદ્યત
પ્. ૬૫બ્)
ઇતિ ભાષ્યાર્થઃ । અત્ર નટદૃષ્ટાંતોક્ત્યા વાચસ્પતિ મતં
ભાષ્યાભિમતં નિશ્રીયતે । તદુક્તં કલ્પતરૌ । અજ્ઞાત નટવત્
બ્રહ્મકારણં શંકરો બ્રવીત્ । જીવાજ્ઞાતં જગદ્બીજં જગૌ
વાચસ્પતિસ્તથેતિ । સિદ્ધાંતમુક્તાવલી કૃતસ્તુ માયાશક્તિરેવોપાદાનં
ન બ્રહ્મતદેત બ્રહ્માપૂર્વમનપરં અબાહ્યં ન તસ્ય કાર્યં
કરણં ચ વિદ્યતે ઇત્યાદિ શ્રુતેઃ । જગદુપાદાન માયાધિષ્ટાનત્વેન
તૂપચારાદુપાદાનં । તાદૃશમેવોપાદાનત્વં લક્ષણે
વિવક્ષિતમિત્યાહુઃ । અથક ઈશ્વરઃ કો વા જીવઃ અત્રોક્તં
પ્રકટાર્થકારવિવરણે અનાદિરનિર્વાચ્યાભૂત
પ્રકૃતિશ્ચિન્માત્રસંબંધિની માયા તસ્યાંચિત્પ્રતિબિંબ ઈશ્વરઃ
તસ્યા એવ પરિછિન્નાનંત પ્રદેશેષ્વાવરણવિક્ષેપ
શક્તિમદવિદ્યાભિધાનેષુ ચિત્પ્રતિવિંવો જીવ ઇતિ ॥
ઇદાનીં માયાયા એવ માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાદિતિ શ્રુતિ સ્વારસ્યાનુરોધેન
મુખ્યમુપાદાનત્વમિતિ સ્વીકૃત્યાપિ બ્રહ્મલક્ષણાસંભવં પરિહરતિ ।
સિદ્ધાંતમુક્તાવલીકૃતસ્ત્વિતિ । તત્પ્રકૃતં । એતદ્બુધ્યાદિ સાક્ષિરૂપં પૂર્વં
કારણં ન વિદ્યતે યસ્ય તદપૂર્વં અપરં કાર્યં ન વિદ્યતે યસ્ય
તદનપરં તસ્ય બ્રહ્મણઃ કાર્યં
પ્. ૬૬અ)
કરણં ચ જગત્સૃષ્ટિસાધનં ચેત્યર્થઃ । ઇત્યાદિ શ્રુતેર્ન
બ્રહ્મોપાદાનમિત્યર્થઃ । તર્હિ બ્રહ્મણો જગદુપાદાનત્વ પ્રતિપાદક
શ્રુતિસૂત્રભાષ્યાદિ વિરોધ ઇત્યત આહ । જગદિતિ । તુ શબ્દોવધારણે । તુ
શબ્દોવધારણે । તાદૃશમેવેતિ । જગદુપાદાન માયાધિષ્ટાનત્વમિત્યર્થઃ ।
પૂર્વત્ર ઈશ્વરસ્ય જગદુપાદાનત્વ મુક્તં । જીવાશ્રિત માયેત્યાદૌ જીવોપિ
વ્યવહૃત । ઇદાનીં તયોઃ સ્વરૂપં નિરૂપયિતું પ્રશ્નુમવતારયતિ । અથેતિ ।
માયાં તુ પ્રકૃતિમિતિ શ્રુતૌ યા ભૂત પ્રકૃતિત્વેન માયા પ્રસિદ્ધા તસ્યાં
ચૈતન્ય પ્રતિબિંબ ઈશ્વરઃ । નનુ માયિનં તું મહેશ્વરમિતિ વાક્યશેષે
માયાયા ઈશ્વરાશ્રિતત્વ પ્રતિપાદનાદીશ્વરસ્ય માયા પ્રતિબિંબત્વં ન
સંભવતિ ઉપાધેઃ પ્રતિબિંબાશ્રિતત્વાદર્શનાદિતિ શંકાં નિરાચષ્ટે ।
ચિન્માત્રાશ્રિતેત્યર્થઃ । માત્રપદેન બિંબત્વાદેર્વ્યવચ્છેદઃ । વાક્યશેષેપિ
મહેશ્વર પદં ચિન્માત્રલક્ષકમિતિ ભાવઃ । સાંખ્યાભિમત પ્રકૃતેરિવ
માયાયાઃ સત્યત્વં વારયતિ । અનિર્વાચ્યેતિ । માયા તાવદ્બ્રહ્મચૈતન્યાન્ન
વસ્તુતોભિન્ના બ્રહ્મવ્યતિરિક્તસ્ય સર્વસ્ય મિથ્યાત્વ પ્રતિપાદક શ્રુતિવિરોધેન
વસ્તુતઃ । તસ્યાસ્તતો ભેદાસંભવાત્ । નાપ્યભિન્ના ચૈતન્ય જડયોરૈક્યા
યોગાત્ । નાપિ ચૈતન્યાદ્ભિન્નાભિન્ના એકન્ન ભિન્નત્વાભિન્નત્વયોર્વિરોધેના
સંભવાત્ । એવં ન તાવન્મા ॥
યા સતી અદ્વૈત શ્રુતિવિરોધાદેવનાપ્યસતીભૂતપ્રકૃતિત્વાનુપપતેઃ ।
નાપિ સદસતી સત્વા સત્વયોરેકત્ર વિરોધાદેવ ન તાવન્માયા
પ્. ૬૬બ્)
સાવયવા તસ્યાસ્સાદિત્વ પ્રસંગેન તત્પ્રતિબિંબભૂતેશ્વરસ્યાપિ
સાદિત્વ પ્રસંગાત્ માયાયાઃ સાદિત્વે તત્પ્રકૃતિત્વેન માયાંતરા

પેક્ષયા અનવસ્થા પ્રસંગાચ્ચ । નાપિ નિરવયવા પ્રકૃતિત્વા
ભાવપ્રસંગાત્સાવયવપદાર્થાનામેવ લોકે પ્રકૃતિત્વ દર્શનાત્ ।
નાપ્યુભયરૂપાસાવયવત્વ નિરવયવત્વયોરેકત્ર વિરોધાત્ । તસ્માત્
સર્વપ્રકારેણ નિર્વક્તુમશક્ય તયા માયા અનિર્વાચ્યેત્યર્થઃ । તસ્યાઃ
પરિચ્છિન્નાનંત પ્રદેશેષુ ચૈતન્ય પ્રતિબિંબો જીવઃ । ન
સાક્ષાતસ્યામેવ ચિત્પ્રતિબિંબો જીવ ઇત્યેવ કારાર્થઃ । પ્રદેશાનાં
પરિચ્છિન્નત્વ વિશેષણં તત્પ્રતિબિંબરૂપજીવાનાં
પરિચ્છિન્નત્વલાભાર્થં । તથા ચ ભાષ્યે તત્ર તત્ર જીવાનાં
પરિચ્છિન્નત્વ નિરૂપણં સંગચ્છતે । તથાહિ । સર્વત્ર
પ્રસિદ્ધોપદેશાદિત્યધિકરણે સૌત્રશારીરપદવ્યાખ્યાનરૂપં
ભાષ્યં શારીર ઇતિ શરીરે ભવ ઇત્યર્થઃ । નન્વીશ્વરોપિ શરીરે ભવતિ
સત્યં શરીરે ભવતિ ન તુ શરીર એવ ભવતિ । આકાશવત્સર્વગતશ્ચ
નિત્ય ઇતિ વ્યાપિત્વ શ્રવણાત્ । જીવસ્તુ શરીરે એવ ભવતિ તસ્ય
પ્. ૬૭અ)
ભોગાધિષ્ઠાનાચ્છરીરાદન્યત્ર વૃત્યભાવાદિતિ
તથાદ્યુભાદ્યધિકરણગતં ભાષ્યં ન ચોપાધિપરિછિન્નસ્યાવિભોઃ
પ્રાણભૃતોદ્યુભ્વાદ્યાયતનત્વં સમ્યક્ સંભવતીતિ પ્રાણભૃતો
જીવસ્ય દ્યુભ્વાદિ શબ્દિત જગદાયતનત્વં મુખ્યં ન સંભવતિ ।
અવિભુત્વાદિતિ ભાષ્યાર્થઃ । પટસ્યારંભકતં તવ ઇવ માયાયા ન
પ્રદેશાઃ સંતિ તસ્યા અનાદિ ત્વાત્ । કિં તુ માયાયાં વિક્ષેપાવરણ
શક્તીનામાનંત્યાદ્વિક્ષેપાવરણશક્તિમદ્ભાગા એવ પ્રદેશા
વિવક્ષિતા ઇત્યાશયેનાહ । આવરણવિક્ષેપ શક્તિમદિતિ ।
બ્રહ્મચૈતન્યાવરણાનુકૂલાશક્તિરાવરણશક્તિઃ । આવરણં ચ
બ્રહ્મ નાસ્તિ ન પ્રકાશત ઇતિ વ્યવહારયોગ્યત્વં । વિક્ષેપ પદેન
તતજ્જીવસાધરણદુઃખાદિકં વિવક્ષિતં
તદનુકૂલશક્તિર્વેક્ષેપશક્તિરિત્યર્થઃ । નનુ માયા પ્રદેશાનાં
જીવોપાધિત્વવર્ણનમનુપપન્નં । આનુમાનિકાધિકરણભાષ્યાદૌ
અવિદ્યાયા જીવોપાધિત્વ વ્યવહારવિરોધ પ્રસંગાદત આહ ।
અવિદ્યાભિધાનેષ્વિતિ ॥
પ્. ૬૭બ્)
માયા પ્રદેશાનામેવ ભાષ્યગતા વિદ્યાપદાભિલુપ્યત્વાન્ન
તદ્વિરોધ ઇતિ ભાવઃ । તત્વવિવેકે તુ ત્રિગુણાત્મિકાયા
મૂલપ્રકૃતેર્જીવેશાવાભાસેન કરોતિ માયા ચાવિદ્યા ચ સ્વયમેવ
ભવતીતિ શ્રુતિસિદ્ધૌ દ્વૌ રૂપભેદૌ રજસ્તમો
નભિભૂતશુદ્ધસત્વપ્રધાના માયા તદભિભૂતમલિન સત્વાત્વ
વિદ્વ્યેતિ માયાવિદ્યાભેદં પરિકલ્પ્ય માયા પ્રતિબિંબ ઈશ્વરો
વિદ્યાપ્રતિબિંબો જીવ ઇત્યુક્તં । એકૈવ મૂલ પ્રકૃતિર્વિક્ષેપ પ્રાધાન્યેન
માયાશબ્દિતેશ્વરોપાધિઃ ।
આવરણપ્રાધાન્યેનાવિદ્યાજ્ઞાનશબ્દિતા જીવોપાધિઃ । અત એવ તસ્યા
જીવેશ્વર સાધારણ ચિન્માત્ર સંબંધિત્વેપિ
જીવસ્યૈવાજ્ઞોષ્ણીત્યજ્ઞાનસંબંધાનુભવો । નેશ્વરસ્યેતિ । જીવેશ્વર
વિભાગઃ ક્વચિદુપપાદિતઃ ॥
એકસ્યામેવ મૂલપ્રકૃતૌ પ્રદેશ પ્રદેશિ ભાવેનાનિર્વચનીયં ભેદં
કલ્પયિત્વા જીવેશ્વરયોઃ પ્રતિબિંબરૂપત્વમુક્તં । ઇદનીંતસ્યામેવ
પ્રકારાંતરેણ રૂપભેદં કલ્પયિત્વા તદુપપાદયતિ । તત્વવિવેકેત્વિતિ ।
ભેદકલ્પના વૈલક્ષણ્ય દ્યોતનાર્થસ્તુ શબ્દઃ રૂપભેદાવિતિસ્ત ઇતિ શેષઃ ।
રજસ્તમોનભિભૂતત્વમેવ સત્વસ્ય શુદ્ધત્વં । શુદ્ધસત્વ
પ્રધાનાપ્રકૃતિર્માયા । મલિનસત્વ
પ્. ૬૮અ)
પ્રધાનાપ્રકૃતિરવિદ્યેત્યર્થઃ । રજસ્તમોભિભૂતત્વમેવ સત્વસ્ય મલિનત્વં ।
સત્વ શુદ્ધ્યશુદ્ધિભ્યાં માયાત્વાવિદ્યાત્વાખ્યૌ શ્રુત્યુક્ત રૂપભેદૌ
નિરૂપ્યવિક્ષેપાવરણશક્તિભેદેન શ્રુત્યુક્તરૂપભેદાવેવ નિરૂપયતિ । એકૈવેતિ
। અત એવેતિ । જીવસ્યાવરણ શક્તિમદુપાધિમત્વાદેવેત્યર્થઃ । તસ્યા ઇતિ
જીવેશ્વરોપાધિભૂતાયા પ્રકૃતેઃ પ્રતિબિંબરૂપજીવેશ્વર સાધારણબિંબ
ચૈતન્યાશ્રિતત્વેપીત્યર્થઃ । નેશ્વરસ્યેતિ । અત્રાપિ અત એવેત્યસ્યાનુષંગઃ ।
આવરણશક્તરીશ્વરોપાધિકોટાવનનુપ્રવેશાદેવેતિ તદર્થઃ । તથા ચ
જીવેશ્વરૌ પ્રતિ પ્રકૃતેઃ સાધારણત્વાદેકસ્ય સર્વજ્ઞત્વમપરસ્યાજ્ઞત્વમિતિ
યદ્વૈલક્ષણ્યં શ્રુત્યનુભવસિદ્ધં તત્કથં સંભવતીતિ શંકાયા
અનવકાશ ઇતિ ભાવઃ । મતાંતરમાહ । સંક્ષેપેતિ । શ્રુતૌ
કારણપદમવિદ્યાપરં કાર્યપદમંતઃકરણપરમિતિ મત્વા પ્રાહ ।
અવિદ્યાયામિત્યાદિના । નનુ જીવેશાવાભાસેન કરોતિ માયા ચાવિદ્યા ચ
સ્વયમેવ ભવતીતિ શ્રુતિ વિરોધઃ તસ્યાં શ્રુતૌ જીવસ્ય કારણોપાધિકત્વ
પ્રતીતેરિતિ ચેદુચ્યતે । જીવેશાવાભાસેન કરોતીતિ । પૂર્વભાગેન હિ
જીવેશ્વરયોરુભયોપિ પ્રતિ
સંક્ષેપ શારિરકે તુ કાર્યયૌપાધિરયં જીવઃ કારણોપાધિરીશ્વર ઇતિ
શ્રુતિ મનુસૃત્યાવિદ્યાયાં ચિત્પ્રતિબિંબ ઈશ્વરઃ અંતઃકરણે
ચિત્પ્રતિબિંબો જીવઃ । ન ચાંતઃકરણરૂપેણ દ્રવ્યેણ
ઘટેનાકાશસ્યેવ ચૈતન્યસ્યાવછેદસંભવાતદવછિન્નમેવે
પ્. ૬૮બ્)
ચૈતન્યં જીવોસ્ત્વિતિ વાચ્યં । ઇહ પરત્ર ચ જીવ ભાવેનાવછેદ્ય ચૈતન્ય
પ્રદેશસ્ય ભેદેન કૃતહાનાકૃતાભ્યાગમ પ્રસંગાત્ ।
પ્રતિબિંબસ્તૂપાધેર્ગતાગતયોરવછેદકગતાગતયોરવછેદ્યવન્ન-
ભિદ્યત ઇતિ પ્રતિબિંબ પક્ષેનાયં દોષ ઇત્યુક્તં ॥
બિંબભાવઃ પ્રતીયતે । ન ચ બિંબૈક્યસ્થલે ઉપાધિભેદં વિના
પ્રતિબિંબભેદઃ સંભવતિ સૂર્યાદિ પ્રતિબિંબસ્થલે ઉપાધિભેદં વિના
પ્રતિબિંબભેદાદર્શના । તથા ચોદાહૃત શ્રુતૌ
પ્રતિબિંબરૂપયોર્જીવેશયોર્યથાક્રમં
માયાવિદ્યાપદાભ્યામુપાધીસમર્થો તે માયાપદં ચાત્ર
માયાકાર્યાંતઃકરણપરં । ન ચૈવં મૂલાપ્રકૃતિં
પ્રકૃત્યપ્રવૃતાયાં જીવેશાવિતિ શ્રુતૌ માયા ચાવિદ્યા ચ સ્વયમેવ ભવતીતિ
વાક્યેન માયાવિદ્યયોરુભયોરપિ મૂલપ્રકૃત્યભેદોપપાદનવિરોધ ઇતિ
વાચ્યં । મૂલપ્રકૃત્યવિદ્યયોરિવ માયાશબ્દિતાંતઃકરણ
મૂલપ્રકૃત્યોર્મુખ્યાભેદાભાવેપિ પ્રકૃતિવિકારભાવપ્રયુક્તા ભેદસત્વેન
તાવતા માયા ચાવિદ્યા ચ સ્વયમેવ ભવતીતિ વાક્યશેષોપપતેરિતિ ભાવઃ । ન
ચાવિદ્યાવછિન્ન ચૈતન્નમેવેશ્વરોસ્તુ તથાંતઃકરણાવછિન્ન ચૈતન્યમેવ
જીવોસ્તુ । અવિદ્યાંતઃકરણાધિષ્ઠાન ચૈતન્યયોઃ તદવછિન્નત્વસ્ય
કૢપ્તત્વાન્તદતિરિક્ત પ્રતિબિંબકલ્પનાયાં ગૌરવાચ્ચેત્યાશયેન શંકતે । ન
ચેતિ । ન તુ પ્રતિબિંબચૈતન્યમિત્યેવ
પ્. ૬૯અ)
કારાર્થઃ । જીવગ્રહણમીશ્વરસ્યાપ્યુપલક્ષણં । જીવેશ્વરયોઃ
પ્રતિબિંબતાયાઃ શ્રુતિસિદ્ધત્વાન્ન
કલ્પનાગૌરવદોષોસ્તીત્યભિપ્રેત્યજીવસ્યાવચ્છિન્નત્વ પક્ષે દોષમાહ । ઇહેતિ
અસ્મિન્ લોકે બ્રાહ્મણાદિ શરીરગતાંતઃકરણાવચ્છિન્નચૈતન્ય પ્રદેશસ્ય
કર્મકર્તૃત્વાત્ । લોકાંતરે દેવાદિ શરીરગતાંતઃકરણાવચ્છિન્ન ચૈતન્ય
પ્રદેશસ્ય ચાકર્તુર્ભોક્તૃત્વાત્ । કૃત્ હાનાદિ પ્રસંગઃ । યેન કર્મકૃતં ન
તસ્ય ભોગઃ યેન કર્મ ન કૃતં તસ્યાકૃત કર્મફલાભ્યાગમ ઇત્યર્થઃ । ન ચ
બ્રાહ્મણાદિ શરીરગતસ્યૈવાંતઃકરણસ્ય લોકાંતરે
ગમનાભ્યુપગમાતદવચ્છિન્ન ચૈતન્ય પ્રદેશસ્યૈવ તત્રાપિ ગમનમસ્ત્વિતિ
વાચ્યં । ઘટસ્ય દેશાંતરગમનેપિ તદવચ્છિન્નાકાશપ્રદેશસ્ય
ગમનાદર્શનાદિતિ ભાવઃ । પ્રતિબિંબસ્યાવચ્છેદ્યચૈતન્યાપેક્ષયા
વૈલક્ષણ્ય દ્યોતનાર્થસ્તુ શબ્દઃ । ગતાગતયોરિતિ ।
ગમનાગમનયોઃ સતોરપિ અવચ્છેદ્ય પ્રદેશવન્નભિદ્યત ઇત્યર્થઃ । સૂર્યાદિ
પ્રતિબિંબવતિ જલપૂર્ણ ઘટાદૌ દેશાંતરે નીયમાનેપિ પ્રતિબિંબ
ભેદાદર્શનાદિતિ ભાવઃ ॥
એવમુક્તેષ્વેતેષુ જીવેશ્વરયોઃ પ્રતિબિંબવિશેષત્વ પક્ષેષુ યત્
બિંબસ્થાનીયં બ્રહ્મ તન્મુક્ત પ્રાપ્યંશુદ્ધચૈતન્યં ચિત્રદીપે
જીવ ઈશોવિશુદ્ધાચિદિતિ ત્રૈવિધ્ય પ્રક્રિયાં વિહાય । યથા
ઘટાવચ્છિન્નાકાશો ઘટાકાશસ્તદાશ્રિતે જલે
પ્. ૬૯બ્)
પ્રતિબિંબિતઃ સાભ્રનક્ષત્રોજલાકાશઃ । અનવચ્છિન્નો મહાકાશઃ ।
મહાકાશમધ્યવર્તિનિમેઘમંડલે વૃષ્ટિલક્ષણકાર્યાનુમેયેષુ
જલરૂપતદવયવેષુ તુષારાકારેષુ પ્રતિબિંબિતો મેઘાકાશ ઇતિ વસ્તુત
એકસ્યાકાશસ્ય ચાતુર્વિધ્યં ॥
નનુ ચંદ્રાદિ પ્રતિબિંબવતાં જલપાત્રાણાં મધ્યે એકસ્ય નાશે તદ્ગત
તયા પ્રતીતસ્ય પ્રતિબિંબસ્ય બિંબૈનૈકીભાવઃ પ્રત્યક્ષેણાનુભૂયલેન
તથા પ્રતિબિંબાંતરેણ એવં પ્રતિબિંબરૂપજીવસ્યાપિ વિદેહ કૈવલ્ય સમયે

બિંબભૂતશુદ્ધબ્રહ્મભાવ એવસ્યાન્ન તુ પ્રતિબિંબેશ્વર
ભાવાપતિર્દૃષ્ટવિરોધાદિત્યાશંકામિષ્ટાપત્યાપરિહરતિ । એવમુક્તેષ્વિતિ ।
બિંબસ્થાનીયમિતિ ।
લોકપ્રસિદ્ધચંદ્રાદિ રૂપબિંબસ્થાનીયમિત્યર્થઃ । નનુ
બિંબત્વવિશિષ્ટચૈતન્યં કથં શુદ્ધમિતિ ચેન્ન શુદ્ધપદેન સર્વજ્ઞત્વ
સર્વકર્તૃત્વાદિ ધર્મરાહિત્યસ્ય વિવક્ષિતત્વાદિતિ ચિત્રદીપે ચ ત્રૈવિધ્ય
પ્રક્રિયાં વિહાય ચૈતન્યસ્ય ચાતુર્વિધ્યં પરિકલ્પ્ય જીવેશ્વર વિભાગો દર્શિત
ઇતિ સંબંધઃ । તથા ચ ચિત્રદીપવચનં । કૂટસ્થો બ્રહ્મજીવેશાવિત્યેવં
ચિચ્ચતુર્વિધા ઘટાકાશ મહાકાશૌ । જલાકાશાભ્રખે યથેતિ । એતત્ શ્લોકે
પાત દૃષ્ટાંત ભાગં સંગૃહ્ણાતિ । યથેત્યાદિના । મદાશ્રિત ઇતિ ।
ઘટાંતઃસ્થાકાશાશ્રિત ઇત્યર્થઃ અભ્રનક્ષત્ર સાહિત્ય વિશેષણં ।
આકાશસ્ય જલે પ્રતિબિંબાભાવે શંકા નિરાસાર્થં ।
પ્. ૭૦અ)
ઇત્થં ચ તન્નિરાસપ્રકારો વિવક્ષિતઃ । યદા જલેભ્રનક્ષત્રાણાં
પ્રતિબિંબોનુભૂયતે । તદાતૈસ્સહાકાશ પ્રતિબિંબોપ્યનુભૂયત એવેતિ નાકાશ
પ્રતિબિંબાભાવશંકાવકાશ ઇતિ । અનવચ્છિન્ન ઇતિ ।
ઘટાનવચ્છિન્ન ઇત્યર્થઃ । મેઘમંડલે યે જલરૂપાસ્તદવયવાસ્તેષુ
પ્રતિબિંબિત ઇતિ સંબંધઃ તછબ્દો મેઘમંડલપરઃ મેઘમંડલે જલાનિ
સંતિ ચેત્કુતો નોપલભ્યેત ઇત્યાશંકા ન કાર્યા તેષાં તુષારવત્
સૂક્ષ્મરૂપત્વાદિત્યાશયેનાહ । તુષારેતિ તત્ર જલ સત્વે માનમાહ ।
વૃષ્ટિલક્ષણેતિ । શ્લોકો પાતદાર્ષ્ટાંતિકભાગં સંગૃહ્ણાતિ । તથેતિ ।
સૂક્ષ્મેતિ ઘ્રાણરસ ન ચક્ષુશ્રોત્રત્વ ॥
તથા સ્થૂલસૂક્ષ્મ દેહદ્વયસ્યાધિષ્ઠાનતયા વિવર્તમાનં
તદવછિન્નં ચૈતન્યં કૂટવન્નિર્વિકારત્વેન સ્થિતં કૂટસ્થં । તત્ર
કલ્પિતેંતષ્કરણે પ્રતિબિંબિતં ચૈતન્યં સંસારયોગી જીવઃ ।
અનવછિન્નં ચૈતન્યં બ્રહ્મ તદાશ્રિત માયાતમસિ સ્થિતાસુ
સર્વપ્રાણિનાંધીવાસનાસુ પ્રતિબિંબિતં ચૈતન્યમીશ્વર ઇતિ
ચૈતન્યસ્ય ચાતુર્વિધ્યં પરિકલ્પ્યાંતઃકરણધીવાસનોપરક્તા
જ્ઞાનોપાધિભેદેન જીવેશ્વરવિભાગો દર્શિતઃ । અયં ચાપરસ્તદભિહિતો
વિશેષઃ ॥
પ્. ૭૦બ્)
ગાખ્યાનિ પંચજ્ઞાનેંદ્રિયાણિ વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાખ્યાનિ
પંચકર્મેંદ્રિયાણિ પ્રાણાપાનાદયઃ પંચવાયવઃ
મનોબુદ્ધિશ્ચેત્યંતઃકરણં દ્વિવિધમાહૃત્ય સપ્તદશકં લિંગશરીરં
દાર્ષ્ટાંતિકે ઘટસ્થાનીય સૂક્ષ્મદેહ શબ્દાર્થઃ દેહ દ્વયાવચ્છિન્ન
ચૈતન્યં ઘટાકાશસ્થાનીયં કૂટસ્થ શબ્દાઅર્થઃ ચૈતન્યસ્ય
દેહદ્વયાવચ્છિન્નત્વે હેતુરધિષ્ઠાનતયા વર્તમાનત્વં
કાષ્ટવિશેષલગ્નાયઃ પિંડવિશેષઃ કૂટશબ્દાર્થઃ તદ્વદચલતયા
તિષ્ઠતીતિ કૂટસ્થઃ । તત્ર કૂટસ્થે કલ્પિતં ઘટગતજલસ્થાનીયં
યદતઃકરણં તસ્મિ વ્યતિબિંબિત્યર્થઃ । કૂટસ્થ ચૈતન્યાતિરિક્ત
ચિદાભાસકલ્પનાયાઃ પ્રયોજનમાહ । સંસારેતિ । કૂટસ્થ ચૈતન્યસ્ય ન
સંસારાશ્રયત્વં તસ્ય જન્મમરણાદિલક્ષણસંસારાશ્રયત્વે
કૂટસ્થત્વવ્યાઘાતાદિતિ ભાવઃ । મહાકાશસ્થાનીય બ્રહ્માશ્રિતે
મેઘમંડલસ્થાનીયે માયાખ્ય તમસિ સ્થિતાયાધીવાસનાસ્તાસુ
પ્રતિબિંબિતમિત્યર્થઃ । જાગ્રત્સ્વપ્નાવસ્થાદ્વયગતાનિ
સ્થૂલાંતઃકરણાનિધિ યઃ તાસાં સુષુપ્ત્યવસ્થાગતાઃ સૂક્ષ્માવસ્થાઃ
વાસના વિવક્ષિતાઃ । અંતઃકરણેતિ અંતઃકરણ ચ ધીચાસનોપરક્તા
જ્ઞાનં ચ તે એવોપાધીતયોર્ભેદેનેત્યર્થઃ । ધીવાસનાનામાનંત્યાતાસુ
પ્રતિબિંબચૈતન્યરૂપેશ્વરસ્ય નાનાત્વશંકાવ્યાવૃત્યર્થં વાસનોપરક્તા
જ્ઞાનોપાધિકત્વમુક્તં । પૂર્વમતેષુ બિંબપ્રતિબિંબયોર્ભેદમાત્રં
કલ્પિતં સ્વતસ્તયોરભેદ એવેતીમમર્થં સિદ્ધં કૃત્વા અસ્મિન્મતે તતો
વિશેષમાહ । અયં ચેતિ । અસ્મિન્મતે પૂર્વં ચિચ્ચાતુર્વિધ્યલક્ષણં
એકોવિશેષઃ ઉક્તઃ । તદપેક્ષયા અપરઃ અન્યઃ
પ્. ૭૧અ)
પ્રતિબિંબમિથ્યાત્વરૂપો વિશેષસ્તદભિહિતઃ તત્ર ચિત્રદીપે અભિહિત ઇત્યર્થઃ ॥
ચતુર્વિધેષ્વેષુ ચૈતન્યેષુ જીવોહમિતિ પ્રકાશમાનઃ કૂટસ્થે વિદ્યા
તિરોહિતા સંગાનંદરૂપવિશેષાંશે । શુક્તૌરૂપ્યવદધ્યસ્તઃ અત
એવેદંત્વ રજતત્વયોરિવાધિષ્ઠાન સામાન્યાંશાધ્યસ્ત
વિશેષાંશરૂપયોઃ । સ્વયં ત્વાહં ત્વયોઃ સહ પ્રકાશઃ
સ્વયમહંકરોમીત્યાહૌ । અહં ત્વં હ્યધ્યસ્ત વિશેષાંશરૂપં
પુરુષાંતરસ્ય પુરુષાંતરે વ્યવહારાભાવેન વ્યાવૃતત્વાત્ । સ્વયં
ત્વં ચાન્યત્વ પ્રતિયોગ્યધિષ્ઠાન સામાન્યાંશરૂપં સ્વયં
દેવદત્તો ગચ્છતીતિ પુરુષાંતરેપિ વ્યવહારેણાનુવૃતત્વાત્ ॥
અપરં વિશેષમેવ દર્શયતિ । ચતુર્વિધેષ્વિતિ । અહમિતિ પ્રકાશમાનો જીવઃ
શુક્તૌ રૂપ્યવદધ્યસ્ત ઇતિ સંબંધઃ । નન્વિદંત્વેન સામાન્યરૂપેણ
જ્ઞાતે શુક્તિત્વાદિ વિશેષરૂપેણાજ્ઞાતે શુક્ત્યાદૌ રૂપ્યાદ્યધ્યાસો દૃષ્ટઃ
ઇહ તુ તથા સામાન્યરૂપેણ જ્ઞાતં વિશેષરૂપેણ ચાજ્ઞાતં
કિંચિદધિષ્ઠાનં ચ નોપલભ્યત ઇત્યાશંક્યાહ । કૂટસ્થ ઇતિ । નન્વવિદ્યયા
કૂટસ્થસ્યાસંગત્વાનંદત્વ પૂર્ણત્વાદિ વિશેષાંશસ્યાવૃતતયા
શુક્તિત્વાદિ વદ પ્રતીતાવપિ શુક્તેરિદંત્વેનેવ
પ્. ૭૧બ્)
કૂટસ્થસ્ય કેનચિત્ સામાન્યેન રૂપેણ પ્રકાશો ન દૃશ્યતે । કિં ચ ઇદં
રજતમિત્યત્રાધિષ્ટાન સામાન્યાંશસ્યારોપ્યવિશેષસ્ય ચ સહ પ્રકાશો
દૃશ્યતે । પ્રકૃતે તુ અહમર્થરૂપો વિશેષ એવાહમિતિ । પ્રકાશતે ન તુ
સામાન્યાંશઃ કશ્ચિદતોહમર્થસ્ય રૂપ્યવદધ્યસ્તત્વકલ્પનં ન
યુક્તમિત્યાશંક્યાહ । અત એવેતિ । અહમર્થસ્ય કૂટસ્થે ધ્યસ્તત્વ
કલ્પનાદેવેત્યર્થઃ । સ્વયં ત્વાહં ત્વયોરિતિ ।
કૂટસ્થસ્ય હિ સ્વયં ત્વં સામાન્યરૂપં ન કૂટસ્થ ત્વં તસ્ય શાસ્ત્રૈક
ગમ્યત્વાત્ । સ્વયં ત્વં ચ કૂટસ્થસ્યાહમર્થારોપકાલે તેન સહ પ્રકાશતે
તત્પૂર્વકાલેપિ સ્વયં ત્વસ્ય ભાનમવિરુદ્ધં તસ્ય નિત્યચૈતન્યાત્મક
કૂટસ્થ સ્વરૂપત્વાભ્યુપગમાત્ સ્વયં ત્વકૂટસ્થ ચૈતન્યયોઃ રાહોઃ શિરઃ
પુરુષસ્ય ચૈતન્યમિતિ વદ્ભેદકલ્પનયાધર્મધાર્મીભાવોપપતેશ્ચાતઃ
કૂટસ્થસ્ય સ્વયં ત્વેન સામાન્યરૂપેણ સદા
પ્રકાશસત્વાદહમર્થરૂપચિદાભાસાધ્યાસાધિષ્ટાનત્વમવિરુદ્ધમિતિ
ભાવઃ । અહમર્થસ્ય રૂપ્યવદ્વિશેષરૂપત્વં દર્શયતિ । અહં ત્વંહીતિ ।
અહમર્થ ઇત્યર્થઃ ।
અધ્યવિશેષાંશારૂપમિતિ । શુક્ત્યાદાવધ્યસ્તો યો વિશેષાંશો
રૂપ્યાદિસ્તદ્રૂપં તત્સદૃશમિત્યર્થઃ । સાદૃશ્યં ચ વ્યાવૃત્તત્વં
વ્યાવૃતત્વાદિતિ વ્યાવૃતત્વાવગમાદિત્યર્થઃ । તેન ન હેતુ સાધ્યયોરભેદઃ
વ્યાવૃતત્વાવગમે હેતુર્વ્યવહારાભાવઃ । સ્વયં ત્વસ્ય ઇદં
ત્વવત્સામાન્યરૂઉપત્વં દર્શયતિ । સ્વયં ત્વં ચેતિ ।
સ્વયમન્ય ઇતિ લોકવ્યવહારે સ્વયં ત્વમન્યત્વ પ્રતિદ્ધંદ્ધિતયા
પ્રસિદ્ધમિતિ દર્શયિતુમન્યપ્રતિયોગીતિ સ્વયં ત્વસ્ય વિશેષણમિતિ । તદુક્તં ।
ચિત્રદીપે દેવદતઃ સ્વયં ગચ્છેત્વં વીક્ષસ્વ
પ્. ૭૨અ)
સ્વયં તથા । અહં સ્વયં ન શક્નોમીત્યેવં લોકે પ્રયુજ્યત ઇતિ ॥
એવં પરસ્પરાધ્યાસાદેવ કૂટસ્થ જીવયોરવિવેકો લૌકિકાનાં
વિવેકસ્તુ તયોર્વૃહદારણ્યકે પ્રજ્ઞાનઘન એવૈતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ
સમુત્થાયતાન્યેવાનુવિનશ્યતીતિ જીવાભિપ્રાયેણ
માયોપાધિવિનાશાનુવિનાશ પ્રતિપાદનેનાવિનાશી વા અરેયમાત્મેતિ
કૂટસ્થાભિપ્રાયેણાવિનાશપ્રતિપાદનેન ચ સ્પષ્ટઃ અહમર્થસ્ય
જીવસ્ય વિનાશિત્વે કથમવિનાશિ બ્રહ્મા ભેદઃ ॥
નનુ સ્વયમહમિતિ પ્રકાશમાનયોઃ કૂટસ્થ જીવયોઃ શુક્તિ રજતયોરિવ
ભેદસ્વત્વે સર્વેષાં કુતો ભેદોનોપલભ્યતે તત્રાહ । એવમિતિ અહમર્થ જીવસ્ય
શુક્તૌ રૂપ્યવત્ કૂટસ્થાધ્યસ્તત્વે સતીત્યર્થઃ । પરસ્પરેતિ ।
તયોરભેદાધ્યાસાદેવાવિવેકઃ વિવેકાભાવોભેદાનુભવા ભાવ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ ઇદં રજતમિતિ ભ્રમસ્થલે શુક્તિરિયંમિતિ વિશેષ દર્શનેન ઇદં રજતમિતિ
પ્રતીતયોઃ સામાન્યવિશેષપદાર્થયોઃ શુક્તિત્વ રજતત્વ
રૂપવિરુદ્ધધર્મવત્વ નિશ્ચયા તયોર્ભેદ ઉપેયતે । ઇહ તુ જીવ કૂઠસ્થયોઃ
કથં ભેદોવગંતવ્યઃ । તદભાવે હિ સ્વયમહમિતિ સામાન્યવિશેષભાવેન
પ્રકાશમાનયોસ્સત્યરજતસ્થલે રજતેદમર્થયોરિવવસ્તુત ઐક્યાપત્યા
પ્. ૭૨બ્)

અહમર્થરૂપજીવસ્ય સ્વયં શબ્દાર્થભૂતકૂટસ્થે
કલ્પિતત્વાસિદ્ધેરિત્યાશંક્ય શ્રુત્યાતયોર્ભેર્દદર્શયતિ । વિવેકસ્ત્વિતિ તુ શબ્દઃ
શંકા વ્યાવૃત્યર્થઃ । વિવેકોભેદાનુભવઃ એતેભ્યઃ સન્નિહિતેભ્યઃ દેહાદિ
સંઘાતરૂપેણ તેભ્યઃ ઉપાધિરૂપેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય
સામ્યેનોત્થાય ઉપાધિરૂપ બુદ્ધ્યાદ્યુત્પત્યા ઉત્પતિં પ્રાપ્યેત્યર્થઃ ।
તાન્યુપાપિ ભૂતાનિ બુધ્યાદીનિ તત્વજ્ઞાનેન વિનશ્યંતિ તદા
તાન્યનુવિનશ્યતીતિ શ્રુત્યા ઔપાધિકસ્યાત્મનો વિનાશિત્વં પ્રતિપાદ્યતે
તચ્ચાંતઃકરણ પ્રતિબિંબરૂપસ્ય ઉપાધ્યાય તસ્ય જીવસ્ય મિથ્યાત્વે સતિ
સંભવતિ ઔપાધિક જીવસ્ય સત્યત્વે તુ તસ્ય વિનાશિત્વ પ્રતિપાદક વચનં ન
સંગચ્છેત તથા અયં પ્રજ્ઞાન ઘન આત્મા અરે મૈત્રેપિ અવિનાશી વા
અવિનાશ્યેવ ન તુ ઉપાધિનાશાન્નશ્યતીતિ કૂટસ્થ ચૈતન્યસ્ય
શ્રુત્યાનાશાભાવઃ પ્રતિપાદ્યતે । એતદુક્તં ભવતિ અયમાત્મા પ્રજ્ઞાન
ઘન એવેતેભ્યો ભૂતેભ્યસ્સમુત્થાયેત્યાદિ શુત્યાચિદેક રસ આત્મૈવ
ઉપાધ્યુત્પતિ મનૂત્પદ્યતે । તન્નાશમનુ નશ્યતીત્યુપાધ્યુત્પતિ
વિનાશવ્યતિરેકેણ ઉત્પતિ વિનાશૌ ન ચિદાત્મનઃ પ્રતિપાદ્યે તે
અનુવિનશ્યતીત્યનુશબ્દપ્રયોગાત્ । ન ચ તસ્ય સ્વતો વિનાશાદિમત્વં સંભવતિ
અવિનાશી વા અરે યમાત્મેતિ વાક્યેન વિજ્ઞાન ઘનાત્મનો
વિનાશાભાવપ્રતિપાદનવિરોધાતશ્ચિદાત્મન ઉત્પતિ વિનાશવતા
પ્રતિબિંબચૈતન્યરૂપજીવેન તાદાત્મ્યમાદાય વિનાશાદિ
વચનમુપપાદનીયં તતશ્ચ ભ્રમસ્થલીયરજતેદમર્થયોરિવાત્રાપિ
વિનાશિત્વા વિનાશિત્વ
પ્. ૭૩અ)
રૂપવિરુદ્ધધર્મવત્વ નિશ્ચયાદેવ જીવકૂટસ્થયોર્ભેદઃ સ્પષ્ટં ભાસત
ઇત્યતઃ કૂટસ્થ ચૈતજીવરૂપાહમર્થસ્યાધ્યાસ સિદ્ધિરિતિ ઉદાહૃત શ્રુત્યા
પ્રતિબિંબજીવસ્ય વિનાશિત્વોપગમે શ્રુત્યંતરવિરોધમાશંકતે । અહમર્થેતિ ।
અભેદ ઇત્યનંતરમહં બ્રહ્માસ્મીતિ વાક્યેન પ્રતિપાયત ઇતિ શેષઃ । વિનાશ્ય
વિનાશિનોરભેદા યોગાદિતિ ભાવઃ ॥
નેદમભેદે સામાનાધિકરણ્યં કિં તુ બાધાયાં યથાયઃ
સ્થાણુરેષ પુમાનિતિ પુરુષત્વ બોધેન સ્થાણુત્વ બુદ્ધિર્નિવર્ત્યતે ।
એવમહં બ્રહ્માસ્મીતિ કૂટસ્થ બ્રહ્મરૂપત્વ
બોધેનાધ્યસ્તાહમર્થરૂપત્વં નિવર્ત્યતે । યોયં સ્થાણુઃ પુમાનેષ
પુંધિયા સ્થાણુધીરિવબ્રહ્માસ્મીતિ ધિયાશેષા હ્યહં
બુદ્ધિર્નિવર્ત્યત ઇતિ નૈષ્કર્મ્ય સિદ્ધિવચનાત્
પરિહરતિ । નેદમિતિ । સોયમિત્યાદિ સામાનાધિકરણ વાક્યસ્ય યથા અભેદો
વાક્યાર્થો દૃશ્યતે તથા યઃ સ્થાણુસ્સપુરુષ ઇત્યાદિ સમાનાધિકરણ
વાક્યસ્ય બાધારૂપો વાર્ક્યોર્થો દૃશ્યતે । યસ્થાણુસ્સપુરુષ ઇત્યત્ર હિ પુરુષે
આરોષિતસ્ય પ્રાતિભાસિકસ્ય સ્થાણોર્વ્યાવહારિક પુરુષેણ સહાભેદો ન
વાક્યાર્થઃ વાધિતત્વાત્ । કિં તુ સ્થાણ્વારોપાધિષ્ઠાન ભૂતે પુરુષે
વસ્તુતઃ સ્થાણુ તાદાત્મ્યાભાવરૂપાવાધાવાક્યાર્થઃ । તથા
પ્. ૭૩બ્)
ચ યસ્થાણુસ્સપુરુષ ઇતિ વાક્યેન વસ્તુતઃ સ્થાણુ તાદાત્મ્યાભાવવાનયં
પુરુષ ઇતિ બોધો જાયતે તેન ચ બોધેન પુરુષે સ્થાણ્વારોપસ્સવિષયો નિવર્ત્યતે ।
એવમહં બ્રહ્માસ્મીતિ વાક્યેનાહમર્થ ભૂતજીવ તાદાત્મ્ય શૂન્યં
બ્રહ્મૈવાસ્મીતિ જ્ઞાનં જાયતે તેન જ્ઞાનેનાહે જ્ઞાતાકર્તા
સુખીદુઃખીત્યાદ્યારોપઃ કર્તૃત્વાદિ ધર્મવિશિષ્ટાહમર્થેન સ્વવિષયેણ
સહનિઃશેષં નિવર્ત્યતે । આરોપિતાહમર્થ નિવૃતૌ ચ સત્યાં જીવસ્ય
પદ્વાસ્તુવંરૂપં કૂટસ્થ ચૈતુન્યાત્મકં ।
તત્પૂર્ણબ્રહ્મરૂપેણાવતિષ્ઠતે ઇતિ ન શ્રુત્યંતરવિરોધ ઇતિ ભાવઃ ।
અક્ષરાર્થસ્તુ । ઇદં બ્રહ્માહં પદયોસ્સમાન વિભક્તિમત્વરૂપં
સામાનાધિકરણ્યમભેદરૂપેર્થેનાભ્યુપગમ્યતે । યેનાભેદાસંભવો
દોષઃ સ્યાત્ । નનુ યદ્યભેદો ન વાક્યાર્થઃ કસ્તર્હિ સ ઇતિ શંકતે । કિંત્વિતિ ।
બાધાન્ન વાક્યાર્થો વિવક્ષિત ઇત્યાહ । બાધાયામિતિ પુરુષત્વ પદેન
કલ્પિતસ્થાણુ તાદાત્મ્યાભાવવત્વં વિવક્ષિતં । બાધાયાં
વાક્યાર્થત્વસ્વીકારાત્ । અહં બ્રહ્મીત્યત્રેતિ પદાનંતરં વાક્ય જન્યેનેતિ
શેષઃ । અત્ર વાક્યાર્થ જ્ઞાનસ્યાહં બ્રહ્માસ્મીત્યાકારત્વાભાવાત્ ।
કૂટસ્થ બ્રહ્મરૂપત્વ પદેનાપિ વસ્તુતોહમર્થ તાદાત્મ્યાભાવવત્ કૂટસ્થ
બ્રહ્મરૂપત્વં વિવક્ષિતં બાધાયા એવ ॥
યદિ ચ વિવરણાદ્યુક્તરિત્યેદમભેદે સામાનાધિકરણ્યં તદા
જીવવાચિનોહં શબ્દસ્ય લક્ષણયા કૂટસ્થ પરત્વમસ્તુ
તસ્યાબાધ્યસ્ય બ્રહ્માભેદ યોગ્યત્વાત્ ॥
પ્. ૭૪અ)
વાક્યાર્થ બોધવિષયત્વાભ્યુપગમાત્ । દૃષ્ટાંત
દાર્ષ્ટાંતિકયોરધિષ્ઠાનસ્યારોપિતાર્થા ભાવવત્વમારોપિતાત્યંતા
ભાવસ્યાધિષ્ટાનાતિરિક્તત્વમિતિ મતમાશ્રિત્યાસ્માધિરુક્તમિતિ ધ્યેયમ્ ।
અધ્યસ્તાહમર્થરૂપત્વમિતિ ।
અધ્યસ્તો યો અહમર્થસ્તદ્રૂપત્વં તાદાત્મ્યં નિવર્તત ઇતિ બોધફલમુક્તં ।
મહાવાક્યસ્ય બાધાર્થકત્વં ન સ્વકપોલકલ્પિતં । કિં તુ
સુરેશ્વરાચાર્યૈરુક્તમિત્યાહ । યોયમિતિ । મંદાંધકારે યઃ સ્થાણુર્ગૃહીતઃ
। એષોયં પુમાનિત્યાપ્તવાક્યજન્યયા પુંધિયા વસ્તુતો નાયં સ્થાણુઃ કિં
તુ પુમાનિતિધિયા । સ્થાણુરયમિતિ ધીરારોપિતસ્થાણુ તાદાત્મ્યેન સહ યથા
નિવર્ત્યતે । એવમહં બ્રહ્માસ્મીતિ વાક્યજન્યયાધિયા અહમર્થ ભૂતજીવ
તાદાત્મ્ય શૂન્યં બ્રહ્મૈવાસ્મીત્યાકારયાહં બુદ્ધિરહં કારોમિ ભુંજ
ઇત્યાદિ બુદ્ધિરશેષા આરોપિતાહમર્થ સહિતા નિવર્ત્યતે મહાવાક્યાર્થ
જ્ઞાનાદશેષાનર્થ નિવૃતિર્વિદુષોનુભવ સિદ્ધેતિ દ્યોતનાર્થો હિ શબ્દઃ । નનુ
સમાનાધિકરણ વાક્યેષુ અભેદરૂપવાક્યાર્થસ્ય મુખ્યતયા
બાધારૂપવાક્યાર્થસ્ય ઔત્સર્ગિકત્વાદ્વિવરણાદ્વિષુ પ્રકૃતે અભેદરૂપ
વાક્યાર્થસ્યૈવ સ્વીકારાચ્ચ । ભગવત્પાદૈરપિ વાક્યવૃતૌ
તાદાત્મ્યમત્રવાક્યાર્થસ્તયોરેવ પદાર્થયોરિતિ શ્લોકેન મહાવાક્યેષુ તત્વં
પદાર્થયોસ્તાદાત્મ્ય શબ્દિતા ભેદસ્યૈવ વાક્યાર્થતયા સ્વીકારાચ્ચ ।
વાર્તિકકાર વચનસ્ય બાધાયા અપિ પ્રકૃતે વાક્યાર્થતા વક્તું શક્યત ઇતિ
પ્રૌઢિમાશ્રિત્ય પ્રવૃત્યુપપતેશ્ચ તસ્માદહં બ્રહ્માસ્મીત્યત્રા ભેદો
વાક્યાર્થ ઇતિ સ્થિતે વિનાશિ જીવસ્યાવિનાશિ બ્રહ્માભેદોનુસંભવતીતિ
પ્. ૭૪બ્)
ચોદ્યં તદવસ્થમેવેતિ અસ્વરસાદાહ યદિ ચેતિ ॥
યસ્તુ મેઘાકાશક તુલ્યોધીવાસનાપ્રતિબિંબ ઈશ્વર ઉક્તઃ સોયં
સુષુપ્તસ્થાન એકીભૂતઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવાનંદમયો
હ્યાનંદભુગિતિ માંડુક્ય શ્રુતિ સિદ્ધઃ સૌષુપ્તાનંદમયસ્તત્રૈવ
તદનંતરમેષ સર્વેશ્વર એષ સર્વજ્ઞ એષોંતર્યામી એષ યોનિઃ સર્વસ્ય
॥
કૂટસ્થો બ્રહ્મજીવેશાવિત્યેવં ચિચ્ચતુર્વિધેતિ શ્લોક સંગૃહીઇતાનાં
કૂટસ્થ બ્રહ્મજીવેશ્વરાણાં ચતુર્ણામ્મધ્યે બ્રહ્મચૈતન્યં તાવત્
સત્યજ્ઞાનદિવાક્યેષુ પ્રસિદ્ધમિતિ તત્ર વાક્યં પ્રમાણત્વેન નોદાહૃતં
કૂટસ્થ ચૈતન્યે અવિનાશી વા ઇતિ વાક્યં પ્રમાણત્વેન દર્શિતં । ઉપાધ્યુત્પતિ
વિનાશાનુવિધાપ્યુત્પતિ વિનાશવચનમંતઃકરણ ગત
ચૈતન્યપ્રતિબિંબરૂપે જીવે પ્રમાણમુક્તં પરિશેષાત્પૂર્વોક્તેશ્વરે
પ્રમાણં વક્તવ્યં તદાહ । યસ્ત્વિતિ । ત શબ્દોવધારણે ય ઈશ્વર ઉક્તઃ
સોયં શ્રુત્યુક્તાનંદમય એવ નાન્ય ઇત્યર્થઃ । સુષુપ્તં સ્થાનમસ્યેતિ
સુષુપ્તસ્થાનઃ જાગરણે હિ વિજ્ઞાનશબ્દિતાંતઃકરણે
તાદાત્મ્યાધ્યાસાદ્વિજ્ઞાન મયત્વમનોમયત્વકર્તૃત્વાગ્દીનિરૂપાણિ સંતિ ।
તથા દેહે સ્થૂલોહમિત્યાદ્યભેદાધ્યાસાત્ સ્થૂલત્વ કૃશત્વ બ્રાહ્મણત્વાદીતિ
રૂપાણિ સંતિ । તથા ચક્ષુરાદિષુ કાણોહં મૂકોહમિત્યાદિ રૂપાદધ્યાસા
પ્. ૭૫અ)
ત્કાણત્વાદીનિરૂપાણિ સંતિ । એવમાકાશાદિષુ પદાર્થેષુ ધ્યાસ સિદ્ધાનિ
આકાશ મયો વાયુમપ ઇત્યાદિ શ્રુતિ સંગૃહિતાન્યનંતરૂપાણિ જીવસ્ય સંતિ ।
સુષુપ્તે તુ બુધ્યાદ્યુપાધિ લયેન સર્વપ્રકાર ભ્રાંતિલયાદ્ભ્રાંતિ સિદ્ધાનિ
સર્વાણ્યપિ રૂપાણિ લીયંત ઇત્યભિપ્રેત્ય એકીભૂતઃ ઇત્યુક્તં । તદુક્તં ।
વિજ્ઞાનમય મુખ્યૈર્યોરૂપૈર્યુક્તઃ પુરાધુના । સ લયે નૈકતાં પ્રાપ્તો

બહુતંડુલપિષ્ટવદિતિ । પુરાસુપ્તાત્પૂર્વકાલે । લયેન રૂપાણાં
લયેનેત્યર્થઃ । પ્રજ્ઞાનં ચૈતન્યં તચ્ચ જાગ્રદાદૌ વૃતિભેદેન ભેદરૂપં
શૈથિલ્યં પ્રાપ્ય સ્થિતં સુષુપ્તે વૃતીનાં વિલયાત્પુનરેકત્વં
પ્રાપ્તમિત્યભિપ્રેત્યપ્રજ્ઞાન ઘનત્વમુક્તં । આનંદોત્ર બિંબભૂતો
બ્રહ્માનંદો વિવક્ષિતઃ । તસ્ય પ્રતિબિંબભૂતો જીવ આનંદમયઃ સ ચ
સ્વરૂપભૂતમાનંદં સુષુપ્તિકાલે અવિઘાવૃતિભિર્ભુંક્ત ઇત્યાનંદ ભુગિતિ
શ્રુત્યર્થઃ । નનુ જાગ્રત્સ્વપ્નયોઃ સ્થૂલાવસ્થાંતઃકરણ પ્રતિબિંબરૂપો
જીવો વિજ્ઞાનમયઃ । સ્થૂલાંતઃકરણસ્ય વિજ્ઞાનશબ્દવાચ્ય ત્વાત્ । સ એવ
વિજ્ઞાનમયો જીવઃ સ્વાપકાલે સૂક્ષ્મરૂપેણ વિલીનાવસ્થાંતઃ ॥
પ્રભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનામિતિ શ્રુતેઃ સર્વવસ્તુ વિષય
સકલપ્રાણિધીવાસનોપાધિકસ્ય તસ્ય સર્વજ્ઞત્વં તત એવ સર્વ
કર્તૃત્વોપપતેશ્ચ । ન ચાસ્મદ્બુદ્ધિવાસનોપહિતસ્ય કસ્યચિત્સાર્વજ્ઞ્યં
નાનુભૂયતે ઇતિ વાચ્યં । વાસનાનાં
પ્. ૭૫બ્)
પરોક્ષત્વેન તદુપહિતસ્યાપિ પરોક્ષ્મત્વાદિતિ ॥
કરણોપાધિકસ્સન્ આનંદમય ઇત્યુચ્યતે તથા ચાનંદમયસ્ય
જીવત્વાદીશ્વરત્વમસિદ્ધમિત્યાશંક્યસૌષુપ્તાનંદમયસ્યૈવેશ્વરત્વં
વાક્યશેષો દર્શયતીત્યાહ । તત્રૈવેતિ માંડૂક્ય શ્રુતાવેવેત્યર્થઃ ।
સર્વેશ્વરત્વં સર્વજગદુત્પતિ કર્તૃત્વં યોનિરુપાદાનં । આનંદમયસ્ય
સર્વોપાદાનત્વે હેતુમાહ । પ્રભવેતિ ।
હિ યસ્માદ્ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયૌ જન્મલયૌ સૌષુમાનંદ મયાત્ ।
ભવતઃ તસ્માદ્વેષ સર્વસ્ય યોનિરિત્યર્થઃ । આનંદમયસ્ય શ્રુત્યુક્ત
સર્વજ્ઞત્વે યુક્તિમપ્યાહ । સર્વવસ્ત્વિતિ । એકૈકાધીઃ કિંચિત્કિચિદ્વિષયી કરોતીતિ
સર્વાભિર્મિલિત્વા સર્વં જગદ્વિષર્યા ક્રિયતે એવં ચ સર્વબુદ્ધીનાં
સર્વવિષયકત્વે સિદ્ધે સતિ સર્વબુદ્ધિસૂક્ષ્માવસ્થારૂપાણાં
સર્વબુદ્ધિવાસનાનામપિ સર્વવિષયકત્વં સિધ્યતિ । તથા ચ સર્વપ્રાણિ
બુદ્ધિવાસનોપાધિકસ્યાનંદમયસ્ય સર્વજ્ઞત્વ સિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
નનુધીવાસનોપરક્તાજ્ઞાનોપાધિક ઈશ્વર ઇતિ । યદુક્તં । તત્ર કિં
પ્રતિબિંબેશ્વરસ્યાજ્ઞાનમેવાપાધિઃ કિં વાસનોપરક્તાજ્ઞાનં અથવા
સર્વાઃધીવાસનાઃ ઉત્તપ્રત્યેકં વાસનાનાદ્યઃધીવાસનાસુ પ્રતિબિંબિતં
ચૈતન્યમીશ્વર ઇત્યુક્તિ વિરોધાત્ । અજ્ઞાન માત્રસ્ય
ઈશ્વરોપાધિત્વેધીવાસનાનુસરણ વૈફલ્યાચ્ચ । ન
ચાજ્ઞાનોપાધિકસ્યૈવેશ્વરસ્ય સર્વજ્ઞત્વ લાભાર્થં
સર્વવિષયકધીવાસનાનુસરણમિતિ વાચ્યમજ્ઞાનગત સત્વાંશ
પરિણામરૂપાભિસ્સર્વવિષયક વૃતિભિરેવ સર્વજ્ઞત્વોપપાદન
પ્. ૭૬અ)
સંભવેન તદર્થં ધીવાસનાનામનપેક્ષણાદનત એવ દ્વિતીયઃ
અજ્ઞાનમાત્રસ્ય તદુપાધિત્વ સંભવાત્ । યુગપત્ સર્વપ્રાણિનાં
સુષુપ્ત્યસંભવેન સર્વબુદ્ધિવાસનાનાં યૌગપદ્યાસંભવાચ્ચ । ન
તાસામજ્ઞાનવિશેષણતયા ઈશ્વરોપાધિત્વ સંભવઃ તાસાં
યૌગપદ્યાસંભવાદેવ ન તૃતીયોપિ કલ્પઃ સંગચ્છતે સર્વાસુધીવાસનાસુ
વ્યાસક્તતયા એકસ્ય ઈશ્વરરૂપ પ્રતિબિંબસ્યાસંભવાચ્ચ । લોકે વ્યાસજ્યવૃતિ
પ્રતિબિંબા દર્શનાત્ । તસ્માત્ ચતુર્થઃ કલ્પઃ પરિશિષ્યતે તત્રાનુભવ
વિરોધમાશંકતે । ન ચાસ્મદિતિ । અસ્માકં પ્રાણિનામેકૈક
બુદ્ધિવાસનોપહિતસ્યાનંદમયસ્ય કસ્યાપિ સ્વાપકાલેહં સર્વજ્ઞ
ઇત્યનુભવો નાસ્તીત્યર્થઃ । વાસનાનામિતિ । જાગ્રદાદૌ
સ્થૂલાવસ્થાંતઃકરણાનામિવ સુષુપ્તૌ વાસનાત્મકાંતઃકરણાનાં
સાક્ષિપ્રત્યક્ષયોગ્યત્વાભાવેન
તદુપાધિકાનંદમયાનામપિનાહમનુભવ યોગ્યત્વમિત્યર્થઃ ॥
બ્રહ્માનંદે તુ સુષુપ્તિ સંયોગાન્માંડૂક્યોક્ત આનંદમયો જીવ
ઇત્યુક્તં । તથા હિ જાગ્રદાદિષુ ભોગપ્રદસ્ય કર્મણઃ ક્ષયે નિદ્રા
રૂપેણ વિલીનમંતઃકરણં પુનર્ભોગપ્રદકર્મવશાત્પ્રબોધે
ઘની ભવતિ તદુપાધિકો જીવો વિજ્ઞાનમય ઇત્યુચ્યતે । સ એવ પૂર્વં
સુષુપ્તિ સમયે વિલીનાવસ્થોપાધિકઃ સન્નાનંદમય
પ્. ૭૬બ્)
ઇત્યુચ્યતે । સદાવમાંડૂક્યે સુષુપ્તિસ્થાન એકીભૂત ઇત્યાદિના દર્શિત ઇતિ
। એવં સતિ તસ્ય સર્વેશ્વરત્વાદિ વચનં કથં સંગચ્છતાં । ઇત્થં
સંત્યધિદૈવત મધ્યાત્મં ચ પરમાત્મનઃ સ વિશેષાણિ ત્રીણિ
રૂપાણિ । તત્રાધિદૈવતં ત્રીણિ શુદ્ધચૈતન્યં ચેતિ ચત્વારિ રૂપાણિ
ચિત્રપટદૃષ્ટાંતેન ચિત્રદીપે સમર્થતાનિ ॥
માંદૂક્ય શ્રુત્યુક્તાનંદમયસ્ય સકલધીવાસનોપાધિકસ્ય ઉક્તરિત્યા
એકસ્યાસંભવાત્ । પ્રત્યેકમેવધીવાસનોપાધિક આનંદમયો વાચ્યસ્સ ચ
જીવ એવેત્યાહ । બ્રહ્માનંદે ત્વિતિ । ચિત્રદીપે શ્રીવિદ્યારણ્યગુરુભિરીશ્વર
ત્વેનોક્તાનંદમયસ્ય તૈરેવ બ્રહ્માનંદાખ્ય ગ્રંથે જીવત્વમુક્તમ્ ।
જીવત્વોક્તિ રૂપવિશેષાર્થકસ્તુ શબ્દઃ । સુષુપ્તિસંયોગાદિત્યુપલક્ષણં
વાસનોપાધિકસ્યેશ્વરત્વે
જાગ્રદાદાવીશ્વરાભાવપ્રસંગાદેકૈકવાસનોપાધિકસ્ય નાનાત્વેનેશ્વર
નાનાત્વ પ્રસંગાત્સકલવાસનોપાધિકસ્ય કસ્યચિદસંભવાચ્ચેત્યપિ
દ્રષ્ટવ્યં । તત્રોક્ત પ્રકારં દર્શયતિ । તથા હીતિ ।
જાગ્રદાદિષુ ભોગપ્રદં યત્કર્મ તસ્ય ક્ષયે સતીત્યર્થઃ । આદિપદં સ્વપ્ન
પરં બહુવચનં તુ જાગ્રત્સ્વપ્ન વ્યક્તિભેદાપેક્ષં । નિદ્રારૂપેણેતિ ।
સુષુપ્તિરૂપેણેત્યર્થઃ । તદુક્તં પંચીકરણે । બુદ્ધેઃ
કારણાત્મનાવસ્થાનં સુષુપ્તિરિતિ । આનંદમયસ્ય જીવત્વે તસ્યેશ્વરત્વ
પ્રતિપાદક વાક્યશેષ વિરોધં શંકતે । એવં સતીતિ ।
પ્. ૭૭અ)
સૌષુપ્તજીવરૂપાનંદમયસ્ય વસ્તુત ઈશ્વરત્વાભાવેપિ ઈશ્વરાભેદ
વિવક્ષયા તસ્યેશ્વરત્વ વચનં સંગચ્છત ઇતિ પરિહરતિ । ઇત્થમિત્યાદિના ।
માંડૂક્ય શ્રુતૌ જીવશ્વરયોરભેદ વિવક્ષાં દર્શયિતું પીઠિકાં કરોતિ
। સંતીતિ ।
પરમાત્મન અધિદૈવતં સવિશેષાણિ ત્રીણિ રૂપાણિ સંતિ તથા
પરમાત્મનોધ્યાત્મં ચ સવિશેષાણિ રૂપાણિ સંતીતિ સંબંધઃ
પરમાત્મન ઇત્યસ્ય નિર્વિશેષ ચૈતન્યસ્યેત્યર્થઃ । અધિદૈવતમિત્યસ્ય
દેવતાત્મકાનીત્યર્થઃ । અધ્યાત્મમિત્યસ્ય ચ જીવાત્મકાનીત્યર્થઃ ।
અધિદૈવતમધ્યાત્મમિતિ ચ પદદ્વયમવ્યયં । ઉક્તં પ્રપંચયતિ । તત્રેતિ ।
અધ્યાત્માધિદૈવતરૂપાણાં મધ્ય ઇત્યર્થઃ । જીવસ્ય ત્રીણિ સવિશેષરૂપાણિ
તુર્યપાદાત્મકં નિર્વિશેષરૂપં ચ માંદૂક્ય શ્રુતૌ કંઠતો દર્શિતાનિ ।
ઈશ્વરસ્ય તુ નિર્વિશેષ સવિશેષ રૂપાણિ તચ્છ્રુત્યભિપ્રેતગન્યપિ શ્રુત્યા
કંટતો નોક્તાનિતાનિ તુ શ્રુતિ તાત્પર્યાભિજ્ઞૈઃ શ્રીવિદ્યારણ્ય
ગુરુભિશ્ચિત્રદીપે સદૃષ્ટાંતં ॥
યથા સ્વતઃ શુભ્રઃ પટો ધૌતઃ અત્ર લિપ્તો ઘટિત ઇતિ મષ્યાદિ
વિકારયુક્તો લાંછિતો વર્ણપૂરિતોરંજિત ઇત્યવસ્થા ચતુષ્ટયમેકસ્યૈવ
ચિત્રપટસ્ય તથા પરમાત્મામાયા તત્કાર્યોપાધિરહિતઃ શુદ્ધઃ
માયોપહિત ઈશ્વરઃ અપંચીકૃત ભૂકાર્ય સમષ્ટિ સૂક્ષ્મશરીરોપહિતો
હિરણ્યગર્ભઃ ।
પ્. ૭૭બ્)
પંચીકૃતભૂતકાર્ય સમષ્ટિ સ્થૂલશરીરોપહિતો વિરાટ્ પુરુષ
ઇત્યવસ્થા ચતુષ્ટયમેકસ્યૈવ પરમાત્મનઃ ॥
નિરૂપિતાનીત્યાહ । ચિત્ર પદેતિ । તત્રાયં દૃષ્ટાંત સંગ્રાહકઃ શ્લોકઃ સ્વતઃ
શુભ્રોત્ર ધૌતઃ સ્યાત્ ઘટિતોન્નવિલેપનાત્ । મષ્યાકારૈર્લાંછિતઃ
સ્યાદ્રંજિતો વર્ણપૂરણાદિતિ । એતચ્છ્લોક સંગૃહીતં દૃષ્ટાંતં વિવૃણોતિ ।
યથેતિ । સ્વતશ્ચિદંતર્યામી તુ માયાવી સૂક્ષ્મસૃષ્ટિતઃ । સૂત્રાત્મા
સ્થૂલસૃષ્ટ્યૈષ વિરાડિત્યુચ્યતે પર ઇતિ શ્લોક સંગૃહીતં દાર્ષ્ટાંતિકં
દર્શયતિ । તથેતિ । શ્લોકે પરઃ સ્વતશ્ચિદિતિ સંબંધઃ અમુમંશં વિવૃણોતિ ।
પરમાત્મેતિ । શ્લોકે તુ શબ્દોવધારણે । તથા ચ પર એવ માયાવી સન્
અંતર્યામીત્યુચ્યતે ઇતિ સંબંધઃ અમુમંશમાહ । માયોપહિત ઈશ્વર ઇતિ ।
શ્લોકે પર એવ સૂક્ષ્મસૃષ્ટિતસ્સૂત્રાત્મેતિ સંબંધઃ । અમુમંશં
વ્યાચષ્ટે અયં પંચીકૃતેતિ ।
અપંચી કૃતાનાં ભૂતાનાં યત્કાર્યં વ્યાપકં સૂક્ષ્મશરીરં
તદુપહિત ઇત્યર્થઃ । ન ચ સૂત્રાત્મનો હિરણ્યગર્ભ શબ્દિતસ્ય
શ્રુતિસ્મૃત્યોર્જીવત્વ પ્રસિદ્ધેઃ કથં તસ્યેશ્વરરૂપત્વમિતિ વાચ્યં
જીવરૂપહિરણ્યગર્ભસ્ય સમષ્ટિ સૂક્ષ્મશરીરાભિમાનવિશિષ્ટસ્ય

સત્યલોકસ્વામિનઃ ઈશ્વરાન્યત્વાભ્યુપગમાત્ । ઈશ્વરસ્ય તુ સમષ્ટિ
સૂક્ષ્મશરીરાભિમાનાભાવેપિ સમષ્ટિ સૂક્ષ્મશરીર
નિયંહૃતયાતદુપાધિકસ્ય સમષ્ટિસૂક્ષ્મોપાધ્યુપહિતત્વગુણયોગેન
પ્. ૭૮અ)
હિરણ્યગર્ભસૂત્રાત્મપદાભ્યાં નિર્દેશસ્યેહ વિવક્ષિતત્વા તથા ચ
ગૌણમીશ્વરસ્ય હિરણ્યગર્ભત્વમિતિ ભાવઃ । અત એવ ચિત્રદીપે ઈશ્વરરૂપ
હિરણ્યગર્ભાપેક્ષયા સત્યલોકાધિપતેર્બ્રહ્મણસ્તતદ્વાદ્યભિમતેશ્વર
પરિગણનાવસરે પૃથગુપાદાનં કૃતમિતિ મંતવ્યં । શ્લોકે એષ એવ પરઃ
સ્થૂલસૃષ્ટ્યાવિરાડિત્યુચ્યત ઇતિ સંબંધઃ । અમુમંશંવ્યાકુર્વન્
સંગૃહ્ણાતિ । પંચીકૃતેતિ । અયમીશ્વરરૂપો વિરાટ્ પુરુષઃ પુરુષસૂક્ત
વૈશ્વાનરવિદ્યાવાક્યાદિ રૂપશ્રુતિ સિદ્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ
સત્યલોકાધિપતેર્હિરણ્યગર્ભસ્ય પુત્રરૂપો વિવાટપુરુષસ્સમષ્ટિ
સ્થૂલાભિમાની જીવો બૃહદારણ્યક શ્રુતિ સિદ્ધોન્ય એવેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યં ।
ઇત્યવસ્યેતિ । ઉક્ત પ્રકારેણ વસ્તુત એકસ્યૈવ રૂપચતુષ્ટયં દ્રષ્ટવ્યમિત્યર્થઃ
॥
અસ્મિંશ્ચ ચિત્રપટસ્થાનીયે પરમાત્મનિ ચિત્રસ્થાનીયઃ
સ્થાવરજંગમાત્મકો નિખિલઃ પ્રપંચઃ । યથા
ચિત્રગતમનુષ્યાણાં ચિત્રાધારવસુસદૃશાવસ્ત્રાભાસાલિખ્યંતે
તથા પરમાત્માધ્યસ્ત દેહિનામપિષ્ટાન ચૈતન્ય
સદૃશાશ્ચિદાભાસાઃ કલ્પ્યંતે તે ચ જીવનામાનઃ સંવરંતીતિ ।
અધ્યાત્મં તુ વિશ્વતૈજસ પ્રાજ્ઞભેદેન ત્રીણિ રૂપાણિ । તત્ર સુષુપ્તૌ
વિસ્તીનેંતઃ કરણે જ્ઞાનમાત્ર સાક્ષીપ્રાજ્ઞઃ । યોયમિહાનંદમય
પ્. ૭૮બ્)
ઉક્તઃ સ્વપ્ને વ્યષ્ટિ સૂક્ષ્મશરીરાભિમાની તૈજસઃ જાગરે વ્યષ્ટિસ્થૂલ
શરીરાભિમાની વિશ્વઃ ॥
એવં પ્રકૃતોપયુક્તં રૂપ ચતુષ્ટયં દર્શયિત્વા પ્રસંગાદાહ । અસ્મિન્નિતિ ।
નનુ કૃત્સ્નસ્ય જગતશ્રિત્રસ્થાનીયત્વે તદ્વદેવ સર્વમચેતનં સ્યાતથા ચ
ચેતનાચેતનવિભાગો ન સ્યાદિતિ શંકાં દૃષ્ટાંતેન પરિહરતિ । યથેતિ ।
વસ્ત્રાભાસા ઇતિ વર્ણવિશેષાત્મક વસ્ત્રાણાં ચિત્રાધારેણ વસ્ત્રેણાકૃતિ
સામ્યેપિ શીતવાનાદિ નિવર્તકત્વા ભાવાદાભાસત્વં । દેહિનામિતિ
સ્થૂલદેહવતામહંકારણામિત્યર્થઃ અંતઃકરણાત્મકાહંકારેષુ
ચૈતન્યસ્ય પ્રતિબિંબ કલ્પનસ્ય પ્રયોજનમાહ । તે ચેતિ તથા ચ
વિદાભાસયુક્તાઃ કાર્યકારણસંઘાતાશ્ચેતનાઃ અન્યે ગિરિ સમુદ્રાદયો
ચેતના ઇતિ વિભાગ સિદ્ધિરિતિ ભાવઃ । એવમીશ્વરસ્ય રૂપાણિ દર્શિતાનિ જીવસ્ય
શ્રુત્યુક્તાનિ સવિશેષ નિર્વિશેષરૂપાણિ દર્શયતિ । અધ્યાત્મં ત્વિતિ ।
તુ શબ્દ ઈશ્વરસ્ય સ વિશેષરૂપાણ્યપેક્ષ્યજીવસ્ય સ વિશેષરૂપાણાં
વૈલક્ષ્યણ્ય સૂચનાર્થઃ । તદેવ વૈલક્ષણ્યં દર્શયતિ । વિશ્વેતિ । રૂપાણીતિ ।
સવિશેષાણીતિ શેષઃ । તત્રેતિ ।
રૂપત્રયમધ્યે ઇત્યર્થઃ । વિલીન ઇતિ અંતઃકરણે વિલીને સતિ સૂક્ષ્મરૂપેણ
વિલીનાંતઃકરણોપાધિકઃ સંપદ્યત ઇતિ ભાવઃ સ્થૂલાંતઃકરણાદિ
સાક્ષિત્વ વ્યવચ્છેદાર્થં માત્રગ્રહણં નનુ પૂર્વં સૌષુપ્તજીવ
આનંદમય ઇત્યુક્તમિદાનીં કથં સ એવ પ્રાજ્ઞ ઇત્યુચ્યતે । તત્રાહ । યોયમિતિ
ઇહેતિ માંડૂક્ય શ્રુતાવિત્યર્થઃ ।
પ્. ૭૯અ)
તત્રૈવાનંદ ભુગિત્યનંતરં ચેતોમુખઃ પ્રાજ્ઞસ્તૃતીયઃ પાદ ઇતિ
વાક્યશેષ દર્શનાદિતિ ભાવઃ । ચેતાંસિ
ચિત્પ્રતિબિંબોપેતાન્યવિદ્યાવૃતિરૂપાણિ મુખાનિ સ્વાપકાલીનાનંદાનુભવ
સાધનાનિ યસ્ય સ ચેતો મુખઃ । નનુ સૌષુપ્તજીવસ્યાનંદ ભુક્તં ચેતો
મુખત્વં ચ શ્રુતમપિ કથમુપપન્નમિતિ
તત્ર માંડૂક્ય શ્રુતિરહમનુભવે પ્રકાશમાનસ્યાત્મનો
વિશ્વતૈજસ પ્રાજ્ઞતુરીયાવસ્થાભેદરૂપં પાદચતુષ્ટયં
સોયમાત્મા ચતુષ્પાદિત્યુપક્રમ્ય પૂર્વપૂર્વપાદવિપ્રલાપનેન
નિઃપ્રપઞ્ચ બ્રહ્માત્મક તુરીય પાદપ્રતિપતિસૌ કાર્યાય
સ્થૂલસૂક્ષ્મ
સૂક્ષ્મતરોપાધિસામ્યાદ્વિરાડાદીન્વિશ્વાદિષ્વંતર્ભાવ્યજાગરિત
સ્થાનો બહિઃ પ્રાજ્ઞઃ ઇત્યાદિના વિશ્વાદિ પાદાન્ન્યરૂપયત્ । અતઃ
પ્રાજ્ઞ શબ્દિતે આનંદમયે વ્યાકૃતસ્યેશ્વરસ્યાંતર્ભાવ
વિવક્ષિત્વાક્ષ તત્ર સર્વેશ્વરત્વાદિ તદ્ધર્મવચનમિતિ ॥
ચેદુચ્યતે । સુષુપ્તાદુત્થિતસ્ય હિ સુખમહમખાપ્સમિતિ । સ્વાપકાલવિશિષ્ટ
સુખસ્મરણં દૃશ્યતે । તચ્ચ તદા સુખાનુભવમંતરેણ સંભવતિ
અનનુભૂતસ્ય સુખસ્ય સ્મરણાયોગાત્ । ન ચ
સુષુપ્તાવાત્મરૂપસુખસ્યાંતઃકરણવૃતિભિરેવાનુભવઃ
પ્. ૭૯બ્)
સંભવતીતિ વાચ્યં । તદા વિલીનસ્યાંતઃકરણસ્ય વૃત્યુત્પાદન
યોગ્યત્વાભાવાન્ન ચ મુક્તિકાલ ઇવ સ્વાપકાલેપિ સ્વરૂપ ચૈતન્યે નૈવ
સુખાનુભવ સંભવાત્ કિમવિદ્યાવૃત્તિ પ્રતિબિંબરૂપ ચેતઃ કલ્પનયેતિ
વાચ્યં । જાગ્રત્સ્વપ્નયોશ્ચૈતન્ય પ્રતિબિંબોપેતવૃતિભિરાનંદાનુભવ
દર્શનેન સુષુપ્તાવપિ તથા સંભવે પરિત્યાગા યોગાત્ । મુક્તિકાલે
ચોપાધિમાત્ર વિલયાભ્યુપગમાત્ । વૃત્યસંભવ ઇતિ વૈષમ્ય સત્વાત્ । સૌષુપ્ત
સુખાનુભવસ્ય કેવલ નિત્યસાક્ષિરૂપત્વે અનુભવનાશરૂપસંસ્કારાભાવ
પ્રસંગેન સુખમખાપ્સંમિત્યનુસંધાનાભાવાપતેશ્ચ
તસ્માદ્યથોક્તાર્થા શ્રુતિરુપપન્નૈવ વ્યષ્ટીતિ પરિછિન્નેત્યર્થઃ । એતે
પાદાસ્સાક્ષાચ્છ્રુત્યુક્તા ઇત્યાહ । તત્રેતિ । ઉક્તરીત્યા પાદકલ્પનોપપતૌ
સત્યામિત્યર્થઃ । શ્રુતિઃ । પાદચતુષ્ટયમુપક્રમ્ય
વિશ્વાદિપાદાન્ન્યરૂપયદિતિ સંબંધઃ । પદ્યતે ગમ્યતેવગમ્યતે
બ્રહ્માત્મૈક્યમેભિરિતિ પાદાવિશ્વાદયઃ । ઇમાં વ્યુત્પતિમભિપ્રેત્ય
શ્રૌતપાદકલ્પનાયાઃ । પ્રયોજનમાહ । પૂર્વપૂર્વેતિ અયમર્થઃ ।
સોયમાત્મા ચતુષ્પાદિતિ વાક્યેન જીવસ્ય પાદચતુષ્ટયવત્વમુષક્રમ્ય
જાગરિતસ્થાનો વૈશ્વાનરઃ પ્રથમઃ પાદઃ ઇત્યુક્તં । અત્ર જીવપાદાનામેવ
વક્તુમુપક્રાંતત્વાદ્વિશ્વઃ પ્રથમઃ પાદ ઇતિ વક્તવ્યે વૈશ્વાનર શબ્દિતસ્ય
વિરાટ્પુરુષરૂપે ॥
શ્વરસ્ય પ્રથપાદત્વોક્તિર્વિશ્વે વૈશ્વાનરેશ્વરસ્યાંતર્ભાવં
પ્. ૮૦અ)
સૂચયતિ । ન ચ હિરણ્યગર્ભેશ્વરૌ વિહાય વૈશ્વાનરેશ્વરસ્યૈવ
વિશ્વાંતર્ભાવે કિં નિયામકં શ્રુત્યભિમતમિતિ વાચ્યં । તયોઃ
સ્થૂલોપાધિકત્વરૂપસામ્યસ્ય ઈશ્વરહિરણ્યગર્ભ વ્યાવૃતસ્ય
નિયામકતયા વિવક્ષિતત્વા તથા દ્વિતીયપાદ પ્રતિપાદક વાક્યે
સ્વપ્નસ્થાનસ્તૈજસો દ્વિતીયઃ પાદ ઇત્યુક્તં અત્ર સૂક્ષ્મોપાધિકત્વ
સામ્યેન હિરણ્યગર્ભસ્ય તૈજસે અંતર્ભાવો વિવક્ષિતઃ વૈશ્વાનરઃ
પ્રથમઃ પાદ ઇત્યુપક્રમાનુસારા તથા તૃતીય પાદ પ્રતિપાદકં
સુષુપ્તસ્થાન એકીભૂત ઇત્યાદિ વાક્યં પ્રાગેવોદાહૃતં । અત્રાપિ
તૃતીયપાદત્વેનોક્તે પ્રાજ્ઞ શબ્દિતાનંદમયે સૂક્ષ્મતરોપાધિકત્વ
સામાન્યેન ઈશ્વરસ્યાંતર્ભાવોવિવક્ષિતઃ । તથા ચ વાક્યશેષસ્ય એષ
સર્વેશ્વર ઇત્યાદેરાનંદમયેશ્વરયોરભેદસ્ય વિવક્ષિતતયા
પ્રવૃતત્વાન્નાનુપપતિઃ । તથા તુરીયપાદ પ્રતિપાદકમિદં વાક્યં ।
અદૃશ્યમવ્યવહાર્યમગ્રાહ્યમલક્ષણમચિંત્યમ-
વ્યપદેશ્યમૈકાત્મ્યાત્પયસારં પ્રપંચોપશમં શિવમદ્વૈતં
ચતુર્થં મન્યંત ઇતિ ।
પ્. ૮૦બ્)
અદૃશ્યં ચક્ષુરાદ્યવિષયં । અવ્યવહાર્યં પ્રવૃતિ નિવૃતિ
લક્ષણવ્યવહારાગોચરં । અગ્રાહ્યં કર્મેંદ્રિયાગોચરં
અલક્ષણમસાધારણ ધર્મં શૂન્યં અચિંત્યં
શુષ્કતર્કાગોચરં । અવ્યપદેશ્યં શબ્દશક્ત્યગોચરં ।
એકાત્મપ્રત્યયસારં । એકાદિ પદ ચતુષ્ટયસ્ય કર્મધારયઃ સ્વગત
ભેદશૂન્યત્વમેકત્વં સર્વદેહેષુ પૂર્ણત્વમાત્મત્વં પ્રત્યયત્વં
ચિદ્રૂપત્વં સારત્વમાનંદત્વં સાર આનંદ ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યાનંદમયાધિકરણભાષ્યાત્પ્રપંચોપશમં
પ્રપંચાભાવરૂપં કલ્પિતપદાર્થાભાવસ્યાધિષ્ઠાનાનતિરેકાત્
યદ્વા પ્રપંચધ્વંસરૂપં જ્ઞાનસાધ્યાયાસ્સકારણદ્વૈત
નિવૃતેરધિષ્ઠાનાત્મકતાયા વક્ષ્યમાણત્વાત્ શિવં શુદ્ધં
સર્વદોષરહિતમદ્વૈતંદ્વૈતરહિતં ચતુર્થં વિશ્વતૈજસ પ્રાજ્ઞ
રૂપપાદત્રયાપેક્ષયા ચતુઃસંખ્યાપૂરકં પાદં ચિંતયંતીતિ
શ્રુત્યર્થઃ । અત્ર વિશ્વતૈજસ પ્રાજ્ઞલક્ષણ પાદેષુ
વૈશ્વાનરહિરણ્યગર્ભેશ્વરાણામંતર્ભાવ ચ નંતૈરેષામેકત્વ
ચિંતનપરં તથા વિશ્વાદિ
પાદાનામોંકારાવયવભૂતમાત્રાણાં ચૈકત્વ
પ્. ૮૧અ)

ચિંતનમત્ર વિવક્ષિતં । તથા ચ શ્રુતિઃ પાદામાત્રા માત્રાશ્ચ
પાદા ઇતિ । તથા ગૌડપાદીય વચનમપિ । ઓંકારં પાદશો
વિદ્યાત્પાદામાત્રા ન સંશય ઇતિ સંશય ઇત્યસ્યાયમભિપ્રાયઃ ।
વિશ્વાદિ પાદાનામ્માત્રાણાં ચ યાવત્સંશયનિવૃતિં એકત્વં
ચિંતનીયમિતિ માત્રા સ્વરૂપં ચ શ્રુત્યૈવ દર્શિતમકાર ઉકારો
મકાર ઇતીતિ । એવં વિશ્વાદિ પાદાનાં વૈશ્વાનરાદીનાં
માત્રાણાં ચૈકત્વ ચિંતનં સર્વેષામેતેષાં નિષ્પ્રપંચ
બ્રહ્માત્મકતુર્યપાદે ચિન્માત્રે પ્રવિલાપનાર્થં । તત્ર ચાયં ક્રમઃ
વિશ્વવૈશ્વાનરાકારાણામેકત્વં પ્રથમં વિચિંત્ય પશ્ચાતૈજસ
હિરણ્યગર્ભો કારણામેકત્વં ચિતયેત્ । તત
ઈશ્વરપ્રાજ્ઞમકારાણામપ્યેકત્વં ચિંતયેત્ । તથા
ચિંતાક્રમેણૈવ પ્રવિલાપયેત્ । અકારાદિ ત્રયમુકારે ઉકારાદિ ત્રયં
મકારે મકારાદિ ત્રયં ચિન્માત્રે તુર્યપાદે પ્રવિલાપયેત્ । ચિન્માત્રે
પ્રવિલાપ્ય ચ ચિતં તત્રૈવ સ્થાપયેત્ । ઉકારાદૌ પ્રવિલાપનં
નામાકારાદિ ત્રયમુકાર વ્યતિરેકેણ નાસ્તી ॥
પ્. ૮૧બ્)
ત્યાહાર્ય નિશ્ચય એવં પ્રત્યહમુક્તપ્રકારેણ સમાધિં કુર્વતો
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારો ભવતિ । તતશ્ચ બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યાકૃતકૃત્યતેતિ
માંડૂક્ય શ્રુત્યભિપ્રાયઃ । ઇદં સર્વં માંડૂક્યશ્રુતેરિદં
સંગ્રહેણ તાત્પર્ય કથન પરસ્ય ભાષ્યકૃદ્ભિઃ કૃતપંચીકરણસ્ય
વ્યાખ્યાનરૂપે વાર્તિકે સુરેશ્વરાચાર્યૈરમિહિતં અકારમાત્રં
વિશ્વઃ સ્યાદુકારસ્તૈજસઃ સ્મૃતઃ પ્રાજ્ઞોમકાર ઇત્યેકં પરિપશ્યેત્
ક્રમેણ તુ । અત્ર વિશ્વાદિષુ વૈશ્વાનરાદીનામંતરભાવં સિદ્ધં
કૃત્વા ન પૃગુપાદાનં કૃતમિતિ મંતવ્યં । સમાધિકાલાત્ ।
પ્રાગેવં વિચિંત્યાતિ પ્રયત્નતઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મક્રમાત્સર્વં ચિદાત્મનિ
વિલાપયેત્ । અકારં પુરુષં વિશ્વમુકારં પ્રવિલાપયેત્ । પુરુષોત્ર
વૈશ્વાનરઃ । ઉકારં તૈજસં સૂક્ષ્મં મકારે પ્રવિલાપયેત્ । અત્ર
સમષ્ટિસૂક્ષ્મશરીરનિયંતૃતયા તદુપહિતઃ પરમેશ્વરઃ
સૂક્ષ્મશબ્દાર્થઃ । મકારંકારણં પ્રાજ્ઞં ચિદાત્મનિ વિલાપયેત્
। અત્રાંતર્યામીમાયામાત્રોપાધિકઃ કારણશબ્દાર્થઃ ।
ચિદાત્માહં નિત્યશુદ્ધ બુદ્ધ મુક્તસદદ્વયઃ પરમાનંદસંદોહ
વાસુદેવોહમોમિતિ ।
પ્. ૮૨અ)
યતોહં ચિદાત્માવશેષિતઃ । અતોહં નિત્ય શુદ્ધબુધાદિ રૂપો વાસુદેવ
ઇત્યર્થે અંગીકારાત્મક ઓંકાર ઇત્યર્થઃ । ઇતિ શબ્દશ્ચોતરશ્લોકાન્વયી
જ્ઞાત્વા વિવેચકં ચિતં તત્સાક્ષિણિલાપયેત્ । ઇતિ ઉક્ત પ્રકારેણ કેવલ
ચિદાત્માનમવશિષ્ટં જ્ઞાત્વા વિવેચકં વિલાપકં તચ્ચિત્તં સાક્ષિણિ
યથોક્તે વાસુદેવે વિલાપયેત્ સ્થાપયેદિત્યર્થઃ । ચિદાત્મનિ વિલીનં ચ
તચ્ચિતં નૈવ ચાલયેત્ । પૂર્ણ બોધાત્મનાસીનં પૂર્ણાચલ સમુદ્રવત્ ।
ચિરકાલં સમાધિં કુર્યાદિતિ વાર્તિકાર્થઃ । એવં સમાહિતો યોગી
શ્રદ્ધાભક્તિ સમન્વિતઃ । જિતેન્દ્રિયોજિત ક્રોધઃ
પશ્યેદાત્માનમદ્વયં આદિમધ્યાવસાનેષુ દુઃખં સર્વમિદં
યતઃ તસ્માત્સર્વં પરિત્યજ્ય તત્વનિષ્ઠો ભવેત્ સદા યત્પ * *
ત્વનિષ્ટાવ્યતિરિક્તં પુરુષાર્થ સાધનત્વેન લોકશાસ્ત્રસિદ્ધં સર્વં
કાલત્રયેપિ દુઃખાવિના ભૂતં તસ્માત્સર્વં વિધિનાસંન્યસ્ય
ઉક્તરીત્યાતત્વનિષ્ટાં સમાધિ લક્ષણાં કુર્યાદિત્યર્થઃ । તદેવાહ ।
ઇમાં વિદ્યાં પ્રયત્નેન યોગીસંધ્યાસુ સર્વદા ।
સમભ્યસેદિહામુત્રભોગાનાસ ॥
પ્. ૮૨બ્)
ક્તધીસ્સુધીરિતિ । ઇમાં સમાધિલક્ષણાં વિદ્યાં સુધીરાસ્તિકતમો
વિરક્તો ભૂત્વા સંધ્યાસૂપક્રમ્ય સદાભ્યસેદિત્યર્થઃ ।
યઃ પશ્યેત્ સર્વગં શાંતસનંતાત્માનમદ્વયં ।
ન તેન કિંચિદાપ્તવ્યં જ્ઞાતવ્યં વાવશિષ્યતે ॥
કૃતકૃત્યો ભવેદ્ વિદ્વાન્ જીવન્મુક્તો ભવેત્ સદા ।
અવિદ્યા તિમિરાતીતં સર્વાભાસવિવર્જિતં ॥
આનંદમમલં શુદ્ધં મનોવાચામગોચરં ।
વાચ્યવાચકનિર્મુક્તં હેયોપાદેય વર્જિતં ॥
પ્રજ્ઞાનઘનમાનંદં વૈષ્ણવં પદમશ્રુત । ઇતિ ॥
આભાસપદં ચિદાભાસપરં વાચ્યાઃ વિશ્વાદયઃ વાચકાઃ
આકારાદયઃ પ્રકૃતત્વાત્ હેયં દુઃખં ઉપાદેયં
વિષયસુખમિત્યર્થઃ । તથા માંડૂક્ય શ્રુતૌ સમાધિનિષ્ટા
વિવક્ષામભિપ્રેત્યગૌડપાદીયેપ્યુક્તં ।
યુંજીત પ્રણવે ચેતઃ પ્રણવો બ્રહ્મનિર્ભયં ।
પ્રણવે નિત્યયુક્તસ્ય ન ભયં વિદ્યતે ક્વચિત્ ॥ ઇતિ સંક્ષેપઃ ।
નનુ શ્રવણાદિ રૂપસાંખ્યમાર્ગેણૈવ તત્વપ્રતિપતિ સંભવાત્ કિં
મુમુક્ષોર્યોગ વિધિનેત્યત આહ । પ્રતિપતિસૌ કાર્યાપેતિ । યસ્ય
મુમુક્ષોસ્સન્યાસિનઃ । બુદ્ધિમાંદ્યાદ્વાકૌશલસત્વેપિ
પ્. ૮૩અ)
ન્યાય વ્યુત્પાદન કુશલાચાર્યાદ્યભાવાદ્વાસાંખ્યમાર્ગો ન
સંભવતીતિ તસ્યાનાયાસેન બ્રહ્મતત્વ પ્રતિપત્તિ સાધનતયા
બુધિપૂર્વક પ્રવિલાપન ક્રમેણ સમાધિ વિધાનં માંડૂક્યાદૌ
ઉક્તં માંડૂક્યતાપનીય પંચીકરણાદૌ વિહિત બ્રહ્મોપાસનં
પ્રકૃત્યધ્યાનદીપે ॥
ઇત્થમેવ ભગવત્પાદૈર્ગૌડપાદીય વિવરણે વ્યાખ્યાતં દૃક્ દૃશ્ય
વિવેકે તુ ચિત્રદીય વ્યુત્પાદિતં કૂટસ્થં જીવકોટાવંતરભાવ્ય
ચિત્ત્રૈવિધ્ય પ્રક્રિયૈવાલંબિતેતિ વિશેષઃ । તત્ર હ્યુક્તં જલાશય તરંગ
બુદ્બુદ ન્યાયેનોપર્યુપરિકલ્પનાજ્જીવસ્ત્રિવિધઃ । પારમાર્થિકો
વ્યાવહારિકઃ પ્રાતિભાસિકશ્ચેતિ । તત્રાવછિન્નઃ પારમાર્થિકો જીવઃ ॥
શ્રીવિદ્યારણ્ય ગુરુભિરધિકારી દર્શિતઃ । અત્યંત
બુદ્ધિમાંદ્યાદ્વાસામગ્ર્યાવાપ્યસંભવાત્ । યો વિચારત્ન લભતે ।
બ્રહ્મોપાસીતસોનિશમિતિ । અવ્યાકૃતસ્યેતિ ।
અનભિવ્યક્ત જગદ્વા વિના અવ્યાકૃતપદેન લક્ષણયા પરમેશ્વરસ્તત્ર તત્ર
વ્યવહૃત ઇતિ કૃત્વા તેન તન્નિર્દેશઃ કૃતઃ માંડૂક્ય શ્રુત્યુક્તાનંદમયસ્ય
ઈશ્વરત્વવચનં તદભેદ વિવક્ષયેત્યેતત્ માંડૂક્ય શ્રુતિવ્યાખ્યાન
રૂપસ્ય ગૌડપાદીયસ્ય વિવરણરૂપે ભાષ્યે ભાષ્યકારૈરેવોક્તમિત્યાહ ।
ઇત્યમેવેતિ ।
પ્. ૮૩બ્)
શ્રીવિદ્યારણ ગુરુભિશ્ચિત્ર દીપે સ્વોક્તં ચિચ્ચાતુર્વિધ્યં વિહાય
ગ્રંથાંતરે જીવ ઈશો વિશુદ્ધા ચિદિતિ વૃદ્ધવચનસિદ્ધં
ત્રૈવિધ્યમેવાવલંવ્ય જીવસ્ય ત્રૈવિધ્યાખ્યો વિશેષ ઉક્ત ઇત્યાહ । દૃક્ દૃશ્ય
વિવેકેત્વિતિ । તુ શબ્દ ઉક્ત વિશેષાર્થકઃ કૂટસ્થસ્ય
જીવકૂંટાવંતર્ભાવમેવ દર્શયતિ । તત્રેતિ । દૃક્ દૃશ્ય વિવેકાખ્ય ગ્રંથ
ઇત્યર્થઃ । હિ શબ્દઃ પ્રસિદ્ધિ દ્યોતકઃ જલાશય તરંગેતિ । યથા સમુદ્રાદિ
જલાશયે તરંગા ઉપરિભાવેન તિષ્ઠંતિ તેષુ ચોપરિભાવેન બુદ્બુદાસ્તિષ્ટંતિ
ઇદં પ્રસિદ્ધમિતિ હિ શબ્દાર્થઃ ન્યાયો દૃષ્ટાંતઃ । એવં
કૂટસ્થસ્યોપરિવ્યાવહારિકાંતઃકરણપ્રતિબિંબરૂપો
યાવદ્વ્યાવહારમનુવર્તમાનો વ્યાવહારિક જીવઃ કલ્પ્યતે । તસ્ય
ચોપરિભાવેન સ્વપ્નકાલે વાસનામય પ્રાતિભાસિક રથાદિ
વદ્વાસનામયાંતઃકરણપ્રતિબિંબરૂપઃ પ્રાતિભાસિક જીવઃ કલ્પ્યત
ઇત્યર્થઃ । તત્રેતિ ત્રિવિધજીવમધ્ય ઇત્યર્થઃ । અવછિન્ન ઇતિ ।
દેહદ્વયાવછિન્નકૂટસ્થ ચૈતન્યરૂપ આત્મા પારમાર્થિક જીવ ઇત્યર્થઃ ।
અહં બ્રહ્માસ્મીતિ મહાવાક્યેષુ । જીવબ્રહ્મણોરભેદઃ । પ્રતિપાદ્યતે સ ચ
પારમાર્થિક જીવકલ્પને સતિ નિર્વહતિ । અન્યથા વ્યાવહારિક પ્રાતિભાસિક
જીવયોશ્શુ ॥
તસ્મિન્નવચ્છેદકસ્ય કલ્પિતત્વેપિ અવછેદ્યસ્ય તસ્યાકલ્પિતત્વેન બ્રહ્મણા
ભિન્નત્વાત્ । તમાવૃત્યસ્થિતાયાં માયાયાં કલ્પિતેંતઃકરણે
પ્. ૮૪અ)
ચિદાભાસ્યેંતઃકરણ તાદાત્મ્યાપત્યાહમિત્યભિમન્યમાનો
વ્યાવહારિકઃ । તસ્ય માયિકત્વેપિ યાવદ્વ્યવહારમનુવૃતેઃ । સ્વપ્ને
તમપ્યાવૃત્યસ્થિતયા માયાવસ્થાભેદરૂપયા નિદ્રયા કલ્પિતે સ્વાપ્ન
દેહાદાવમભિમાનીપ્રાતિભાસિકઃ ॥
ક્તિરૂપ્યાદિવત્સ્વરૂપતો મિથ્યાત્વેન સત્યબ્રહ્માભેદાયોગાત્
દેહદ્વયાવછિન્નકૂટસ્થ રૂપપારમાર્થિક જીવસ્યત્વવચ્છેદકીભૂત દેહ
દ્વયસ્ય કલ્પિતત્વેપિ સ્વતઃ સત્યત્વાત્ । સંભવતિ બ્રહ્માભેદ ઇતિ પારમાર્થિક
જીવકલ્પનાયાઃ પ્રયોજનં દર્શયતિ । તસ્મિન્નિતિ । અવછિન્ન જીવ ઇત્યર્થઃ ।
વ્યાવહારિક જીવં નિરૂપયતિ । તમિતિ । કૂટસ્થમાત્માનમાવૃત્યાવિઘાયાં

સ્થિતાયાં સત્યાં કૂટસ્થાત્મનિ કલ્પિતં યદંતઃકરણં તત્ર
યશ્ચિદાભાસઃ વ્યાવહારિક જીવ ઇત્યર્થઃ । તદુક્તં કૂટસ્થે કલ્પિતા
બુદ્ધિસ્તત્ર ચિત્પ્રતિબિંબક ઇતિ । અહમિત્યભિમન્યમાન ઇતિ ।
અહમિત્યોવકારકાભિમાનકર્તેત્યર્થઃ । નન્વહમાકારવૃતિરૂપેણ
પરિણમમાનેંતઃકરણ એવાહમભિમાનવત્વં યુક્તં ન તુ
ચિત્પ્રતિબિંબસ્યાત આહ । અંતઃકરણેતિ । તસ્ય વ્યાવહારિકત્વે યુક્તિમાહ । તસ્યેતિ ।
ન ચ વ્યાવહારિક જીવેમાનાભાવ ઇતિ વાચ્યં । અહંકર્તા ભોક્તેત્યાદિ
રૂપાહમનુભવસ્ય તત્ર માનત્વાત્કર્તૃત્વ
ભોક્તૃત્વાદ્યાત્મસંસારાશ્રયત્વસ્યાન્યત્રાયોગાચ્ચ । ન ચાંતઃકરણે
તત્સંભવઃ તસ્ય ચિદાભાસ શૂન્યસ્ય ચૈતન્ય ધર્મત્વેન
પ્રસિદ્ધકર્તૃત્વાદ્યા
પ્. ૮૪બ્)
શ્રયત્વાયોગાત્ । ચિદાભાસસ્ય તુ ચેતનાત્મપ્રતિબિંબતયા મિથ્યાભૂતસ્યાપિ
ચેતનત્વ વ્યવહારયોગ્યત્વેન તદ્ધર્માણાં ચેતન ધર્મત્વ પ્રસિદ્ધિ
વિરોધાભાવાત્ । પારમાર્થિક જીવસ્ય ચ સંસારા શ્રયત્વં ન સંભવતિ
તસ્ય કૂટસ્થત્વાદિતિ ભાવઃ । તમપીતિ । વ્યાવહારિકજીવમપીત્યર્થઃ ।
વ્યાવહારિક જીવો હિ જાગ્રદ્દશાયામાત્માનં બ્રાહ્મણં દેવદેત્તં
યજ્ઞદત્ત પુત્રં વિષ્ણુભક્તસ્મન્યતે સ્વાપ્ન જીવસ્તુ
સ્વપ્નાવસ્થાયામાત્માનં ક્ષત્રિયં વિષ્ણુશર્મનામાનં નારાયણ
પુત્રં મહાદેવ ભક્તં મન્યતે । અતો જાગ્રજ્જીવસ્યાવરણં સિદ્ધં
પ્રાતિભાસિક જીવેક ॥
સ્વપ્રપંચેન સહ તત્ દ્રષ્ટુર્જીવસ્યાપિ પ્રબોધે નિવૃતેરિતિ । એવમેતે
પ્રતિબિંબેશ્વર વાદિનાં પક્ષે ભેદાદર્શિતાઃ ।
વિવરણાનુસારિણસ્ત્વાહુઃ વિભેદજનકે જ્ઞાનેનાશમાત્યંતિકં ગતે ।
આત્મનો બ્રહ્મણો ભેદમસંતંકઃરિષ્યતિ ઇતિ સ્મૃત્યા
એકસ્યૈવાજ્ઞાનસ્ય જીવેશ્વર વિભાગોપાધિત્વ પ્રતિપાદનાદ્બિંબ
પ્રતિબિંબભાવેન જીવેન જીવેશ્વરયોર્વિભાગઃ નોભયોરપિ
પ્રતિબિંબભાવેનોપાધિદ્વયમંતરેણોભયોઃ પ્રતિબિંબત્વા યોગાત્ ॥
લ્પકમાહ । નિદ્રયેતિ । નનુ માયાયાસ્સર્વકલ્પકત્વાભ્યુપ
પ્. ૮૫અ)
વામાત્કથં નિદ્રાયાઃ કલ્પકત્વમપસિદ્ધાંતાપતેરિત્યાશંક્ય
નિદ્રાયાસ્તદવસ્થારૂપત્વાભ્યુપગમાન્નોક્ત દોષ ઇત્યાશયેનાહ । માયેતિ । ન
ચ નિદ્રાયા માયા લક્ષણાભાવાત્ કથં તદવસ્થા વિશેષરૂપત્વમિતિ
વાચ્યં । આવરણવિક્ષેપ શક્તિમત્વં હિ માયા લક્ષણં તસ્ય લક્ષણસ્ય
જાગ્રજ્જિવાવરિકાયાં સ્વાપ્નજગદાત્મક વિક્ષેપકારિણ્યાં ચ નિદ્રાયામક્ષ
તત્વાદિતિ ભાવઃ । પ્રાતિભાસિક જીવકલ્પનાયાઃ પ્રયોજનમાહ ।
સ્વાપ્નદેહાદાવિતિ । વ્યાવહારિક જીવસ્યાબ્દ તત્વેન સ્વપ્નકાલે
અહમભિમાઅનકર્તૃત્વાસંભવાદિતિ ભાવઃ । તસ્ય પ્રાતિભાસિકત્વે હેતુમાહ ।
સ્વપ્નપ્રપંચેનેતિ પ્રબોધકાલે બ્રાહ્મણોહં ન ક્ષત્રિય ઇત્યાદિ રૂપેણ
બોધેન સ્વપ્ન દૃષ્ટુઃ ક્ષત્રિયાદિ રૂપસ્ય બાધાનુભવાદિતિ ભાવઃ
ઈશ્વરવિષયે ઉક્ત વક્ષ્યમાણ પ્રકારભેદ જ્ઞાનાર્થમુપસંહરતિ । એવમિતિ ।
બિંબચૈતન્યમેવેશ્વરો ન પ્રતિબિંબવિશેષ ઇતિ વક્ષ્યમાણવિશેષાર્થકસ્તુ
શબ્દઃ વિભેદજનકત્વં જીવેશ્વરભેદસ્થિતિપ્રયોજકત્વં વિવક્ષિતં ન તુ
યથાશ્રુતં તદ્ભેદસ્યાનાદિત્વાભ્યુપગમાત્ । આત્યંતિકમિતિ સ્વાય
પ્રલયાદૌ અજ્ઞાનકાર્યનાશેન તત્કારણાજ્ઞાનસ્યાપિ નાશોસ્તિ
પરિણામપરિણામિનોરભેદાત્ સ ચાજ્ઞાનનાશો નાત્યંતિકઃ । પુનરુત્થાનાત્ ।
મુક્તૌ તુ તત્વજ્ઞાનેન સ્વરૂપેણાપિ નાશોસ્તિ સ ચાત્યંતિકઃ ।
પુનરુત્થાનાભાવાદિતિ મત્વા અજ્ઞાનનાશસ્યાત્યંતિકં વિશેષણં દત્તં
। યદ્વા જીવન્મુક્તિકાલે અજ્ઞાનસ્યાવરણાંશેન નાશેપિ વિક્ષેપાંશનાશા
ભાવાદનાત્યંતિકસ્સનાશઃ
પ્. ૮૫બ્)
વિદેહ મુક્તૌ તુ આત્યંતિકો જ્ઞાનનાશ ઇતિ તદભિપ્રાયં તદ્વિશેષણમિતિ
ભાવઃ પ્રતિબિંબત્વાયોગાદિતિ । ન ચ જીવૈશાવાભાસેન કરોતિ માયા ચાવિદ્યા
ચ સ્વયમેવ ભવતીતિ શ્રુત્યા ઉભયોઃ પ્રતિબિંબત્વ પ્રતિપાદનવિરોધ ઇતિ
વાચ્યં । પ્રતિબિંબત્વવદ્બિંબત્વસ્યાપિ કલ્પિતતયા શ્રુતિગતાભાસપદેન
પ્રતિબિંબદ્બિંબસ્યાપિ ગ્રહણોપપતેઃ ॥
તત્રાપિ પ્રતિબિંબો જીવઃ બિંબસ્થાનીય ઈશ્વરઃ તથા સત્યેવ લૌકિક
બિંબપ્રતિબિંબ દૃષ્ટાંતેન સ્વાતંત્ર્યમીશ્વરસ્ય તત્પારતંત્ર્યં
જીવસ્ય ચ યુજ્યતે ॥
નનુ લોકે પ્રતિબિંબત્વ વિશિષ્ટમુખે મુખાભાસત્વ વ્યવહારાત્ । બિંબત્વ
વિશિષ્ટમુખે તથા વ્યવહારાભાવાદાભાસપદં મુખ્યવૃત્યા
બિંબચૈન્તન્યં પ્રતિપાદયિતું ન શક્નોતીતિ ખલુ પ્રતિબિંબવદ્બિંબસ્યાપિ
વિશિષ્ટરૂપેણ કલ્પિતતયા કલ્પિતત્વગુણયોગેન બિંબપરમાભાસ પદં
વક્તવ્યં । તચ્ચ ન સંભવતિ સકૃદુચ્ચરિતસ્યાભાસ પદસ્ય મુખ્યવૃત્યા
પ્રતિબિંબ પરત્વં ગુણવૃત્યા બિંબપરત્વમિતિ કલ્પનસ્ય ચ્યુત્પતિ વિરુદ્ધત્વાત્ ।
ન ચાજહલ્લક્ષણયા આભાસ પદસ્ય બિંબપ્રતિબિંબોભય
પરત્વાભ્યુપગમેનાયં વિરોધ ઇતિ વાચ્યં । ઉભયોરપિ
પ્રતિબિંબરૂપતામાદાયાભાસ પદસ્ય મુખ્યાર્થ પરત્વ સંભવે સતિ
લક્ષણાકલ્પનાયા એવનિર્મૂલત્વાદિતિ ચેદુચ્યતે । યથા શ્રુતં
પ્. ૮૬અ)
જીવેશયોરુભયોરપિ પ્રતિબિંબરૂપત્વં ન સંભવતિ । બિંબભૂતચૈતન્યસ્ય
સૂર્યવદેકત્વેન ઉપાધિભેદં વિના પ્રતિબિંબ દ્વયા સંભવાત્ । ન ચ
માયા ચાવિદ્યા ચ સ્વયમેવ ભવતીતિ વાક્યશેષેણમાયા
વિદ્યારૂપોપાધિદ્વય પ્રતિપાદનાત્ન પ્રતિબિંબદ્વયાનુપપતિરિતિ વાચ્યં તેન
સ્વયં શબ્દોપાતાયાઃ પ્રકૃતમૂલ પ્રકૃતેર્માયાત્વા
વિદ્યાત્વલક્ષણરૂપભેદ પ્રતિપાદનેપિ પ્રતિબિંબદ્વયાપેક્ષિતોપાધિ દ્વયા
પ્રતિપાદનાન્માયાવિદ્યયોઃ સ્વરૂપતો ભેદસ્ય સિદ્ધાંત વિરુદ્ધત્વાચ્ચ ।
તસ્માદ્યથા શ્રુતાસંભવાદેકસ્યૈવાજ્ઞાનસ્ય જીવેશ વિભાગપ્રયોજકત્વ
પ્રતિપાદક સ્મૃત્યનુરોધાચ્ચ જીવેશાવાભાસેન કરોતીતિ
શ્રુતાવાભાસપદમજહલ્લક્ષણયા બિંબપ્રતિબિંબોભયપરમિતિ
વિવરણાનુસારિણામાશય ઇતિ । તત્રાપીતિ ।
બિંબપ્રતિબિંબયોરુભયોર્મધ્યેપીત્યર્થઃ । તત્ર યુક્તિમાહ । તથા સત્યેવેતિ ।
બિંબ ચૈતન્યસ્યૈવેશ્વરત્વાભ્યુપગમે સતીત્યર્થઃ । સ્વાતંત્ર્યમિતિ । એષ
સર્વેશ્વર એષ ભૂતાધિપતિરિત્યાદિ શ્રુતિ સિદ્ધમિતિ શેષઃ । તત્પારતંત્ર્યમિતિ
એષ હ્યેવ સાધુકર્મકારયતિ । ય આત્માનમંતરોયમયતિ ઈશ્વરપ્રેરિતો
ગચ્છેત્સ્વર્ગં વાશ્વભ્રમેવ વેત્યાદિ શ્રુતિસ્મૃતિ સિદ્ધમિતિ શેષઃ ॥
પ્રતિબિંબગતાઃ પશ્યનૃજુવક્રાદિ વિક્રિયાઃ પુમાન્ ક્રીડેદ્યથા
બ્રહ્મતથા જીવસ્થ વિક્રિયા ઇતિ કલ્પતરૂક્તરીત્યાલોકવતુલીલા
પ્. ૮૬બ્)
કૈવલ્યમિતિ સૂત્રમપિ સંગચ્છતે । અજ્ઞાનપ્રતિબિંબિતસ્ય
જીવસ્યાંતઃકરણરૂપો જ્ઞાન પરિણામભેદોવિશેષાભિવ્યક્તિ
સ્થાનં સર્વતઃ પ્રસૃતસ્ય સવિતૃપ્રકાશસ્ય દર્પણ ઇવ ॥
લૌકિક દૃષ્ટાંતમેવ કલ્પતરુશ્લોકોદાહરણેન દર્શયતિ । પ્રતિબિંબગતા ઇતિ ।
યથાલોકે કશ્ચિત્પુરુષઃ સ્વપ્રતિબિંબગતાઃ ઋજુવક્રાદિ વિક્રિયાઃ બિંબભૂત
સ્વપ્રયુક્તાઃ પશ્યન્ ક્રીડતિ તથા બ્રહ્માપિ જીવસ્થ વિક્રિયાઃ
પ્રાણિકર્માનુસારેણ સ્વપ્રયુક્તાઃ પશ્યન્ ક્રીડતીતિ યોજનાકલ્પતરૂક્તરીત્યા
ઈશ્વરસ્ય સ્વાતંત્ર્ય પ્રતિપત્યુપયોગિન્યેશ્વરસ્ય સ્વાતંત્ર્ય પ્રતિપાદકં
સૂત્રમપિ સંગચ્છત ઇત્યર્થઃ । સૂત્રાર્થસ્તુ ઈશ્વરસ્યાપ્ત કામત્વેન
પ્રયોજનોદ્દેશાભાવાત્ । સૃષ્ટ્યાદિ વ્યાપારેષુ પ્રવૃતિર્ન સંભવતીતિ
પૂર્વપક્ષવ્યાવૃત્યર્થકસ્તુ શબ્દઃ ઈશ્વરસ્ય સૃષ્ટ્યાદિ પ્રવૃતિલક્ષણક્રિયા
કેવલં પ્રયોજનોદ્દેશં વિનૈવ લીલાલોકવત્ । યથા લોકે
સાર્વભૌમાદેસ્સર્વૈર્માનુષૈઃ ભૌગૈસ્સંપન્નતમસ્ય
પ્રયોજનાભિસંધિં વિનૈવ ક્રીડા દૃશ્યતે તદ્વત્ । કિં ચ ઈશ્વરસ્ય
પ્રયોજનોદ્દેશાભાવેપિ સ્વભાવાદેવસૃષ્ટ્યાદિ પ્રવૃતિરુપપદ્યતે । દૃશ્યતે હિ
સુખોદ્રેકાનુભવ પ્રયુક્તાહાસગાનાદિ રૂપાપ્રયોજનોદ્દેશરહિતા
લીલાપ્રાણિનાં સ્વાભાવિકી
પ્. ૮૭અ)
ન હિ તત્ર પ્રયોજનમપિ સંભાવયિતું શક્યતે । દુઃખોદ્રેકેરોદન
વત્સુખોદ્રેકેહાસગાનાદેઃ પ્રયોજનરહિતસ્ય સર્વાનુભવ સિદ્ધત્વાત્ । અત એવ

હસિત રુદ્રિતાદિષુ કારણમેવ પૃચ્છતિ ન પ્રયોજનં । ઉક્તં ચ માંડૂક્ય
શ્રુતૌ । દેવસ્યૈષ સ્વભાવોયમાપ્તકામસ્ય કાસ્પૃહેતિ । એષઃ સૃષ્ટ્યાદિ
વ્યવહાર ઇત્યર્થઃ । કિં ચ સ્વપ્ન સૃષ્ટિવન્માયામયી પ્રપંચ
સૃષ્ટિરસ્માભિરુપેયતે । ન ચ તત્ર પ્રયોજન પ્રષ્ણોન્યાયયસ્વપ્નસૃષ્ટૌ પ્રયોજન
પ્રષ્ણાદર્શનાદિતિ ભાવઃ । નનુ યદ્યજ્ઞાનં જીવસ્યોપાધિસ્તર્હિ
વ્યર્થમંતઃકરણસ્ય જીવોપાધિત્વવર્ણનં સૂત્રભાષ્યાદિષુ તત્રાહ
અજ્ઞાનેતિ । વિશેષાભિવ્યક્તિ સ્થાનમિતિ । અવિદ્યા પ્રતિબિંબ ચૈતન્યરૂપસ્ય
સુષુપ્તિ સાધારણસ્ય પ્રમાતૃત્વ કર્તૃત્વ ભોક્તૃત્વાદિ વિશેષરૂપેણયા
અભિવ્યક્તિરુપલબ્ધિસ્તસ્યાઃ સ્થાનમુપાધિરિત્યર્થઃ ॥
પ્. ૮૭બ્)
અતસ્તસ્ય તદુપાધિકત્વ વ્યવહારોપિ નૈતાવતાઃ જ્ઞાનોપાધિપરિત્યાગઃ
અંતઃકરણોપાધિપરિછિન્નસ્યૈવ ચૈતન્યસ્ય જીવત્વે યોગિનઃ
કાયવ્યૂહાધિષ્ઠાનત્વાનુપપતેઃ ॥
એતદુક્તં ભવતિ । કર્તૃત્વાદિ ધર્માણાં કેવલાજ્ઞાનપરિણામત્વા ભાવેન
તદુપાધિમાત્રાન્નજીવસ્ય કર્તૃત્વાદિ ધર્મરૂપવિશેષલાભઃ કિં તુ
કર્તૃત્વાદિ વિશેષ વદંતઃકરણ તાદાત્મ્યાધ્યાસાદેવતલ્લાભ ઇતિ ન
તદુપાધિનિરૂપણં વ્યર્થમિતિ । અત ઇતિ । અંતઃકરણસ્ય વિશેષાભિવ્યક્તિ
સ્થાનત્વાભ્યુપગમાદિત્યર્થઃ । વ્યવહારોપીતિ । કાર્યોપાધિરયં જીવ ઇતિ
શ્રુતૌ સૂત્રભાષ્યાદિષુ ચેતિ શેષઃ । વિભેદજનકે જ્ઞાનેનાશમાત્યંતિકં
ગતે । આત્મનો બ્રહ્મણોભેદમસંતંકઃ કરિષ્યતીતિ વિષ્ણુપુરાણવચને
જીવસ્યાજ્ઞાનોપાધિકત્વ વ્યવહારવદિત્યયેરર્થઃ । નનુ કાર્યોપાધિરયં
જીવ ઇતિ શ્રુતિ વલાદજ્ઞાનોપાધિ પરિત્યાગ ઉચિતઃ કાર્યોપાધિકત્વવિશેષણસ્ય
કારણોપાધિકત્વ વ્યાવર્તકત્વાદિત્યાશંક્ય સ્મૃતિવિરોધાન્ન તસ્ય
કારણોપાધિવ્યાવર્તકત્વમયે યત ઇત્યાશયેનાહ । નૈતાવતેતિ । શ્રુતૌ
કાર્યોપાધિકત્વવિશેષણમાત્રેણેત્યર્થઃ । નનુ શ્રુતિ વિરોધે સ્મૃતેરેવાન્યથા
નયનમુચિતં । તત્ નયનપ્રકાર શ્રેત્થં
પ્. ૮૮અ)
સ્મૃતાવજ્ઞાનપદં તત્કાર્યાંતઃકરણપરં જીવોપાધ્યંતઃકરણસ્ય
નાતાત્વેપ્યજ્ઞાન ઇત્યેક વચનં જાત્યભિપ્રાયં તથા
ચાંતઃકરણાવછિન્ન આત્માજીવસ્તદનવછિન્ન આત્મા ઈશ્વર ઇતિ
જીવબ્રહ્મવિભાગપ્રયોજકમંતઃકરણમિતિ સ્મૃત્યર્થો ભવિષ્યતીતિ
ઇમામાશંકાં નિવર્તયિતું કાર્યોપાધિમાત્રસ્ય જીવતોપાધિત્વં નિરાકરોતિ
। અંતઃકરણોપાધિ પરિછિન્નસ્યૈવેતિ નાજ્ઞાનોપાધિકસ્યૈત્યેવ કારાર્થઃ ।
અનુપપતેરિતિ કાયવ્યૂહાધિષ્ઠાનં હિ યુગપદનેકશરીર નિયંતૃત્વં તચ્ચ
યોગિનો યોગપ્રભાવાન્નિર્મિતેષુ સર્વશરીરેષુ યુગપદવથિતસ્ય વક્તવ્યં ।
નચાંતઃકરણાવછિન્નરૂપસ્ય યોગિનસ્તત્સંભવતિ તસ્ય
પરિછિન્નતાદક્ષાનસ્ય જીવોપાધિત્વે તુ તત્સંભવતિ તસ્ય વ્યાપકત્વેન
તદુપાધિકસ્ય યોગિજીવસ્ય યુગપત્સર્વશરીરેષુ સન્નિધાનોપપતેસ્તથા ચ
શ્રુત્યપેક્ષયાસ્મૃતેર્દુર્વલત્વેપિ કાયવ્યૂહાધિષ્ટાન્વાનુપપતિ
સહિતસ્મૃતેર્બલવત્વાત્ તદનુરોધેન કાર્યાપાધિરયં જીવ ઇતિ શ્રુતૌ
કાર્યોપાધિપદં સ્વરૂપકથનમાત્ર પરં ન કારણોપાધિ વ્યાવર્તક
વિશેષણ પરમિતિ ભાવઃ ॥
ન ચ યોગપ્રભાવાત્ । યોગિનોંતઃકરણં કાય
પ્. ૮૮બ્)
વ્યૂહાભિવ્યક્તિ યોગ્યં વૈપુલ્યં પ્રાપ્નોતીતિ તદવછિન્નસ્ય કાય
વ્યૂહાધિષ્ઠાનત્વં યુજ્યત ઇતિ વાચ્યં । પ્રદીપવદાવેશસ્તથા હિ
દર્શયતીતિ શાસ્ત્રોપાંત્યાધિકરણભાષ્યાદિષુ કાયવ્યૂહે
પ્રતિદેહમંતઃકરણસ્ય ચક્ષુરાદિ વદ્ભિન્નસ્યૈવ યોગપ્રભાવાત્
સૃષ્ટેરુપવર્ણનાત્ ॥
વૈપુલ્યમિતિ વ્યાપકત્વમિત્યર્થઃ । અધિષ્ઠાનત્વમિતિ પ્રેરકત્વમિત્યર્થઃ ।
પ્રદીપવદિતિ । યથા એકસ્ય પ્રદીપસ્યાનેક વર્તિકાવેશઃ તથા યોગિનો યોગ
પ્રભવાદનેકેષ્વેકદા આવેશઃ યદ્યુપિ પ્રદીપસ્ય વર્ત્યાવિષ્ટદીપાનાં ચ
ભેદોસ્તિ યોગિનસ્તુ સર્વદેહેષ્વૈક્યમિતિ દૃષ્ટાંતદાર્ષ્ટાંતિકયોર્વૈષમ્યમસ્તિ
। તથાપિ દીપત્વજાત્યભેદં વ્યક્તિશ્ચારોપ્યતયોઃ સંગતિરવગંતવ્યા તથાહિ
દર્શયતિ શ્રુતિરેકસ્ય યોગિનોનેકધાભાવં સ એકધા ભવંતિ ત્રિધા ભવતિ
પંચધા સપ્તધેત્યાદિકા ન ચ યોગિનો યુગપદનેક
શરીરેષ્વવસ્થાનમંતરેણ શ્રુતિસિદ્ધાનેકધા ભાવ ઉપપદ્યત ઇતિ
સૂત્રાર્થઃ । સૃષ્ટેરુપવર્ણનાદિતિ । તથા એકસ્યૈવાંતઃ કરણસ્ય
કાયવ્યૂહાભિવ્યક્તિયોગ્યવૈપુલ્યાભ્યુપગમે ભાષ્યાદિ વિરોધ ઇતિ ભાવઃ ।
અત્ર
પ્. ૮૯અ)
યદ્યપિ યોગિનો નિજસિદ્ધાંતઃકરણમેવ યોગપ્રભાવાદ્વૈપુલ્યં
પ્રાપ્યસ્વાવછિન્નચૈતન્યરૂપસ્ય યોગિનઃ કાય વ્યૂહાધિષ્ઠાન
ભોગાદિકં ઘટયતીત્યેવ ભાષ્યાદીનાં તાત્પર્યં વક્તુમુચિતં ન તુ
યથા શ્રુતં નાનાંતઃકરણસર્ગે
આગંતુકાનેકાંતઃકરણસૃષ્ટ્યુપગમે અસત્કાર્યવાદાપાતાત્
કલ્પનાગૌરવાચ્ચ હિરણ્યગર્ભાદીનાં યોગપ્રભાવાદેવાંડવ્યાપિ
સમષ્ટ્યાંતઃકરણાભ્યુપગમાચ્ચ । ન હિ હિરણ્યગર્ભાદીનાં
પૂર્વજન્મનિયજમાનાવસ્થાયાં તદીયાંતઃકરણાનાં વ્યાપિત્વે
પ્રમાણમસ્તિ । તથા સત્યસ્મદાદ્યંતઃકરણાનામપિ વ્યાપિત્વાપતેઃ
ભાષ્યાદિષુ અંતઃકરણસૃષ્ટિવર્ણનસ્યમતાંતરાભિપ્રાયત્વોપપતેશ્ચ
એષૈવ ચ યોગશાસ્ત્રેષુ યોગિનામનેક શરીરયોગપ્રક્રિયેતિ ભાષ્યે
એવમતાંતરોપદર્શનાત્ । યોગશાસ્ત્રેષ્વેવ ચ એષ્ય પ્રક્રિયેતિ । એવ
કરાન્વયોપપતેસ્તથાપિ । શાસ્ત્રોપાંત્યાધિકરણ યથા
શ્રુતભાષ્યાદ્યભિપ્રાયેણેદં દૂષણમિતિ મંતવ્યં ॥
પ્રતિબિંબે બિંબાદ્ભેદમાત્રસ્યાધ્યસ્તત્વેન સ્વરૂપેણ તસ્ય સત્યત્વાત્ ।
ન પ્રતિબિંબરૂપ જીવસ્ય મુક્તાન્વયા સંભવ ઇતિ । ન તદતિરેકેણ
પ્. ૮૯બ્)
મુક્તાન્વયાવછિન્નરૂપજીવાંતરં વા પ્રતિબિંબજીવાતિરિક્તં
જીવેશ્વર વિલક્ષણં કૂટસ્થ શબ્દિતં ચૈતન્યાંતરં વા
કલ્પનીયં અવિનાશીવારેઽયમાત્મેતિ શ્રવણં જીવસ્ય તદુપાધિનિવૃતૌ
પ્રતિબિંબભાવાપગમેપિ સ્વરૂપં ન વિનશ્યતીત્યે તત્પરં ન
તદતિરિક્ત કૂટસ્થ નામ ચૈતન્યાંતરપરં ॥
વસ્તુતસ્તુ અંતઃકરણાવછિન્ન ચૈતન્યં જીવસ્તદનવછિન્નમીશ્વર ઇતિ પક્ષે
અંડાંતર્ગત ચૈતન્યસ્ય સર્વાત્સના તદવછેદાદનવછિવ
ચૈતન્યરૂપેશ્વરસ્થાંડાદ્વદ્બહિરેવ સત્વં સ્યાદિ વક્ષ્યમાણદૂષણે
તાત્પર્યં । યદિ વા નવછિન્ન ચૈતન્મીશ્વર ઇત્યનેન નિરુપાધિકં
ચૈતન્યમીશ્વર ઇતિ વિવક્ષિતં તદા તસ્ય સર્વત્ર સત્વેનાંડાદ્ભિરેવ સત્વાપતિ
દોષાભાવેપિ કારણોપાધિરીશ્વર ઇતિ શ્રુતિ વિરોધં દોષો
દુર્વારસ્તસ્માત્કારણોપાધિકત્વમીશ્વરવજ્જિવસ્યાપ્યુપગંતવ્યં
સ્મૃત્યનુસારાદિતિ સ્થિતં યત્તુ ચિત્રદીપે પ્રતિબિંબચૈતન્યરૂપ જીવસ્ય સ્વરૂપતો
મિથ્યાત્વા તસ્ય મુક્ત્યન્વયાયોગ ઇતિ તદન્વયયોગ્યં કૂટસ્થ નામકં
જીવેશ્વરવિલક્ષણં કિંચિચ્ચૈતન્ય પરિકલ્પ્ય
પ્. ૯૦અ)
ચિચ્ચાતુર્વિધ્યં દર્શિતં । યદપિ ચ દૃક્ દૃશ્ય વિવેકે પ્રતિબિંબ
મિથ્યાત્વમેવાશ્રિત્ય મુક્ત્યન્વયા યાવછિન્ન ચૈતન્યસ્ય પારમાર્થિક
જીવત્વં કલ્પિતં તદુભયમપ્યયુક્તં । બિંબપ્રતિબિંબયોર્ભેદમાત્રસ્ય
કલ્પિતતયા સ્વતસ્તયોર્ભેદે માનાભાવાદિત્યાશયેનાહ । પ્રતિબિંબે બિંબાદિતિ
। સ્વરૂપસ્ય કલ્પિતત્વ વ્યવછેદો માત્ર શબ્દાર્થઃ । ન તદતિરેકેણેતિ ।
પ્રતિબિંબજીવાતિરેકેણ જીવાંતરં વા કૂટસ્થ શબ્દિત ચૈતન્યાંતરં વા
ન કલ્પનીયમિતિ સંબંધઃ । એવં વ્યાવહારિક જીવાતિરેકેણ પ્રાતિભાસિક
જીવોપિ ન કલ્પનીયઃ પ્રમાણાભાવાન્નવવ્યાવહારિક જીવસ્ય સ્વપ્નકાલે
આવૃતત્વેન તસ્ય તદા વ્યવહર્તૃત્વાનુપપતિસ્તત્કલ્પને પ્રમાણમિતિ વાચ્યં ।
જીવચૈતન્ય આવરણાભાવસ્ય સાક્ષિનિરૂપણાવસરે વક્ષ્યમાણત્વેન
જાગ્રજ્જિવસ્ય સ્વપ્નેપિ વ્યવહારકર્તૃત્વોપપતેઃ યોહં સ્વપ્ને
શ્રીકૃષ્ણમદ્રાક્ષંસ એવેદાનીં જાગ્રત્પુનઃ તં સ્મરામીતિ
જાગ્રત્સ્વપ્નદૃષ્ટોરભેદપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ સંસ્કારોદ્બોધાભાવાદિ
કારણવશાદેવ કદાચિદ્બ્રાહ્મણત્વાદ્યપ્રતીત્યુપપતેશ્ચ ન ચ
સ્વપ્રપંચેન સહ તદૃષ્ટુર્વાધ દર્શનં પ્રાતિભાસિક જીવકલ્પને
પ્રમાણમિતિ વાચ્યં । પ્રબોધકાલેનાહં ક્ષત્રિય ઇત્યાદિ રૂપવાધ ॥

પ્. ૯૦બ્)
જીવોપાધિનાંતઃકરણાદિનાવછિન્નં ચૈતન્યં બિંબભૂત ઈશ્વર
એવયોવિજ્ઞાનેતિષ્વન્નિત્યાદિ શ્રુત્યા ઈશ્વરસ્યૈવ જીવસન્નિધાનેન
દંતર્યામિ ભાવેન વિકારાંતરવસ્થાન શ્રવણાદિતિ ॥
ક પ્રત્યયસ્યાત્મન્યારોપિત ક્ષત્રિયત્વાદિ માત્રબાધકત્વેન
સ્વપ્નદ્રષ્ટ્રર્વાધત્વા ભાવાદન્યથા પૂર્વોદાહૃત દ્રષ્ટ્રૈક્ય
પ્રત્યભિજ્ઞા ન વિરોધાતસ્માત્પ્રાતિભાસિક જીવકલ્પનમપિ પ્રામાણિકં ન
ભવતીતિ બોધ્યં । યદપિ ચિચ્ચાતુર્વિધ્યવાદિભિરુક્તં તાન્યેવાનુવિનશ્યતિ
અવિનાશી વા અરેયમાત્મેતિ વાક્યાભ્યાં પ્રકૃતે પ્રજ્ઞાન ઘનાત્મનિ
વિનાશિત્વાવિનાશિત્વરૂપવિરુદ્ધધર્મદ્વયપ્રતિપાદનાતદુપપતયે વિનાશિ
પ્રતિબિંબ વ્યતિરેકેણ વિનાશરહિત કૂટસ્થ ચૈતન્યં સિધ્યતીતિ તદપિ
મંદં । અવિદ્યાપ્રતિબિંબચૈતન્યરૂપે જીવ એવ
પ્રતિબિંબત્વરૂપવિશેષણાંશતાશાભિપ્રાયેણ વિનાશવચનસ્ય વિશેષ્ય
ચૈતન્યાંશાભિપ્રાયેણ વિનાશાભાવ પ્રતિપાદકવચનસ્ય ચોપપતૌ
ધર્મિભેદ કલ્પનસ્ય ગૌરવુપરાહતત્વાદિત્યાશયેનાહ । અવિનાશીવેતિ ।
ન્વન્વવિદ્યાપ્રતિબિંબો જીવસ્તત્બિંબ ઈશ્વરઃ બિંબપ્રતિબિંબાનુગતચૈતન્યં
શુદ્ધચૈતન્યમિતિ વિવરણપક્ષે દેહ
પ્. ૯૧અ)
દ્વયોપાદાનતયા તદછિન્નસ્ય પારમાર્થિક જીવનામકતયા કૂટસ્થ
નામકતયા ચ ચિચ્ચાતુર્વિધ્યવાદિભિરંગીકૃતસ્ય ચૈતન્યસ્ય કુત્રાંતર્ભાવ
ઉપેયનેન તાવજ્જિવે શુદ્ધચૈતન્યેવાંતભીવઃ સંભવતિ
તયોરુપાદાનત્વાભાવેન દેહદ્વયોપાદાનકૂટસ્થસ્ય
તયોરંતર્ભાવાયોગાન્નાપિ બિંબભૂતેશ્વરે તસ્યાંતર્ભાવઃ સંભવતિ
ઈશ્વરસ્ય જીવ તદુપાધ્યંતઃકરણાદિ સન્નિહિતતયા દેહાદિ
વિકારેષ્વવસ્થાને પ્રમાણાભાવાત્ । કૂટસ્થનામક ચૈતન્યસ્ય ચ
કૂટસ્થવાદિભિસ્તથા ત્વાંગીકારાદિત્યત આહ । જીવોપાધિનેતિ ।
અવિદ્યાપ્રતિબિંબરૂપજીવસ્ય વિશેષાભિવ્યક્તિ પ્રયોજકૌપાધિનેત્યર્થઃ ।
પ્રાણચક્ષુરાદિકમાદિ પદાર્થઃ । ઈશ્વર એવતિ । ન શુદ્ધં બ્રહ્મનાપિ
પ્રતિબિંબરૂપજીવ ઇત્યેવ કારાર્થઃ । ચેતનાચેતનાત્મક
નિખિલપ્રપંચોપાદાનત્વ પ્રતિપાદક શ્રુતિસ્મૃતિ સહસ્રસ્ય
બિંબભૂતેશ્વરસ્ય દેહાદ્યુપાદાનતયા દેહાદિ વિકારેષ્વંતરવસ્થાને
પ્રમાણત્વાત્ । કૂટસ્થસ્ય ચ તતો ભેદે માનાભાવાદિતિ ભાવઃ ન
કેવલમુપાદાનત્વપ્રતિપાદકશાસ્ત્રમેવ તત્ર પ્રમાણં કિં તુ
ચેતનાચેતનાત્મક સકલજગન્નિયંતૃત્વ પ્રતિપાદકમંતર્યામિ
બ્રાહ્મણમપિ બિંબભૂતેશ્વરસ્ય
પ્. ૯૧બ્)
વિકારેષ્વંતરવસ્થને પ્રમણમિત્યાહ । યો વિજ્ઞાને તિષ્ઠન્નિત્યા ॥
અન્યે તુ રૂપાનુપહિત પ્રતિબિંબો ન યુક્તઃ સુતરાં ચ નીરૂપે
ગગનપ્રતિબિંબોદાહરણમયયયુક્તં ॥
દિશ્રુત્યેતિ । વિજ્ઞાનાદંતરોયં વિજ્ઞાનં ન વેદયસ્ય વિજ્ઞાનં શરીરં
યો વિજ્ઞાનમંતરોયમયતીત્યાદિ વાક્યમાદિ પદેન ગૃહ્યતે । અત્ર
વિજ્ઞાનપદં જીવપરં બૃહદારણ્યકે । માધ્યંદિમપાઠેય આત્મનિ
તિષ્ઠન્નિતિ પર્યાય સ્થાને કાણ્વપાઠે યો વિજ્ઞાને તિષ્ઠન્નિતિ પર્યાયામ્ના ન
દર્શનેન કાણ્વપાઠે વિજ્ઞાનપદસ્ય આત્મપદ
સમાનાર્થકત્વાવગમાદાત્મપદં ચાત્ર જીવપરં તસ્ય તત્ર
રૂઢત્વાદાત્મપદસ્ય જીવેશ્વર સાધારણત્વેપિ નિયમ્યત્વલિંગેન પ્રકૃતે
જીવપરત્વાવશ્યં ભાવાદિતિ ભાવઃ । જીવસન્નિધાનેનેતિ ।
ઈશ્વરસ્ય જીવાદિ નિયંતૃત્વં હિ વ્યવહિત રાજાદેઃ પ્રજાનિયંતૃત્વવત્ર ભવતિ
। કિં તુ નિયમ્ય જીવાદિ સન્નિધાનેનૈવ ય આત્મનિ તિષ્ઠન્નિતિ
સન્નિધાનપ્રતીતેરિત્યર્થઃ । અંતર્યામિ બ્રાહ્મણવાક્યગ્રહણં
સ્મૃતેરપ્યુપલક્ષણં । તથા ચ ભગવદ્ગીતા સ્મૃતિઃ
ઈશ્વરસ્સર્વભૂતાનાહૃદ્દેશેર્જ્જનતિષ્વતિ । ભ્રામયન્
સર્વભૂતાનિયંત્રારૂઢાનિ
પ્. ૯૨અ)
માયયેતિ । ભૂતાનિ પ્રાણિનઃ યંત્રં શરીરં તદારૂઢત્વં તત્રાહં
મમાભિમાન નવત્વં ભ્રામયન્નિતિ કર્માનુસારેણ
પ્રવર્તયન્નિવર્તયત્યર્થઃ । ઈશ્વરસ્ય નિયંતૃત્વં માયોપાધિકમેવ ન
વાસ્તવમિત્યાશયેન માયયેત્યુક્તં । એવં ચૈતન્યસ્ય
પ્રતિબિંબત્વમુપગચ્છતામ્મતભેદેન જીવેશ્વર વિભાગો દર્શિતઃ । ઇદાનીં
તદમનભ્યુપગંતૄણાં મતેન જીવાદિ સ્વરૂપં દર્શયિતું ચૈતન્યસ્ય
પ્રતિબિંબં નિરાકરોતિ । અન્યેતિતિ । રૂપાનુપહિતેતિ ।
લોકે રૂપવત એવ ચંદ્રાદેઃ પ્રતિબિંબો દૃશ્યતેન રૂપરહિતસ્ય વાયવાદેરિતિ
વ્યાપ્તિ દર્શનાન્નીરૂપ ચૈતન્યસ્ય પ્રતિબિંબત્વાસંભવ ઇત્યર્થઃ । ઇતશ્ચ
ચૈતન્યસ્ય ન પ્રતિબિંબત્વ સંભવ ઇત્યાહ । સુતરાં નીરૂપ ઇતિ
અવિદ્યાંતઃકરણાદાવિતિ શેષઃ । રૂપવત્ એવ દ્રવ્યસ્ય પ્રતિબિંબ ઇતિ નિયમસ્ય
વક્ષ્યમાણરીત્યાગગને વ્યભિચાર સત્વેપિ રૂપવત્યેવોપાધૌ પ્રતિબિંબ ઇતિ
નિયમસ્ય ન ક્વચિદપિ વ્યભિચાર ઇતિ મત્વાસુતરામિત્યુક્તં । નનુ
નીરૂપગગનસ્ય કૂપજલતટાકાદૌ પ્રતિબિંબાનુભવાન્નિરૂપ દ્રવ્યસ્ય
પ્રતિબિંબાભાવ ઇતિ નિયમો નાસ્તીત્યાશંક્યાહ । ગગનેતિ ।
કૂપજલાદૌ તાવદા લોકપ્રતિબિંબસ્સંપ્રતિપન્નસ્તસ્મિન્
ગગનપ્રતિબિંબત્વભ્રમો લોકાનામિતિ કલ્પ્યતેન તુ વસ્તુતઃ તત્ર ગગન
પ્રતિબિંબોસ્તિ ઉક્ત
પ્. ૯૨બ્)
નિયમ વિરોધાત્ ॥
ગગનાભોગવ્યાપિનિ સવિતૃકરમંડલે સલિલે પ્રતિબિંબિતે
ગગનપ્રતિબિંબત્વ વ્યવહારસ્ય ભ્રમમાત્રમૂલકત્વાત્ ।
ધ્વનૌવર્ણપ્રતિબિંબત્વવાદોપ્યુક્તઃ વ્યંજકતયા
સન્નિધાનમાત્રેણ ધ્વનિ ધર્માણામુદાત્તત્વાદનાં
વર્ણેષ્વારોપોપતેર્ધ્વનેર્વર્ણ પ્રતિબિંબોપાધિકત્વ
કલ્પનાયાનિઃપ્રમાણકત્વાત્ ॥
ભ્રમપ્રયોજકં દોષમાહ । ગગનાભોગવ્યાપિનીતિ આભોગો વિસ્તારઃ ગગનો
પરિભાગે વ્યાપ્યવર્તમાનસ્ય સવિતૃકિરણમંડલાદેર્જલે
પ્રતિબિંબદશનાતદનુગગનસ્ય જલે પ્રતિબિંબ ભ્રમ ઇત્યર્થઃ । નનુ યથા
વહિર્નીલં નભઃ વિશાલં નભ ઇત્યાદિ રૂપેણ ગગનમનુભૂયતે । એવં
કૂપતટાકાદિ જલેપિ નીલં નભો વિશાલં નભ ઇત્યાદિરૂપોનુભવસ્સર્વ
સંપ્રતિપન્નઃ । ન ચ કૂપજલાદૌ પ્રતીયમાનવૈશાલ્યાદિ યુક્તાં નભો
વસ્તુતોસ્મિ । અતઃ પ્રતિબિંબરૂપમેવ । તત્ર દૃશ્યમાનં નભો ભવતીતિ
વક્તવ્યં । તતશ્ચ કથં ગગન પ્રતિબિંબાપલાપઃ ક્રિયતે । ન ચ નીરૂપસ્ય
પ્. ૯૩અ)
પ્રતિબિંબાસંભવાદિતિ વાચ્યં । રૂપસંખ્યા પરિમાણાદેર્નીરૂપસ્યાપિ
પ્રતિબિંબ દર્શનાન્ન ચ દ્રવ્યત્વમપિ વિશેષણં વિવક્ષિતમિતિ વાચ્યં ।
સિદ્ધાંતે દ્રવ્યગુણાદિ પરિભાષાયા અનુભ્યુપગમાતદભ્યુપગમપિ
ગગનપ્રતિબિંબાનુરોધેન ન રૂપોપહિત દ્રવ્યસ્ય પ્રતિબિંબઃ તદુપહિતત્વં ચ
વસ્તુતઃ સ્વગતરૂપેણ સ્વસ્મિન્નારોપિત રૂપેણ વેતિ નિયમકલ્પનોપપતેશ્ચ ।
તથા ચ બહિરારોપિત નૈલ્યાદિ વિશિષ્ટગગનસ્ય જલાદૌ પ્રતિબિંબાભ્યુપગમેન
કિંચિદ્બાધકં ન ચ જલાદૌ સંપ્રતિપન્નાલોકપ્રતિબિંબાતિરિક્ત
ગગનપ્રતિબિંબાભ્યુપગમે ગૌરવમેવ બાધકમિતિ વાચ્યં ।
આલોકપ્રતિબિંબે ગગનપ્રતિબિંબત્વ ભ્રમાભ્યુપગમેપિ તદ્ભ્રમવિષયસ્ય
આલોકપ્રતિબિંબાધિકરણકસ્ય શુક્તિરૂપ્યાદિ વદનિર્વચનીયસ્ય
ગગનપ્રતિબિંબત્વસ્યાભ્યુપગંતવ્યત્વેન ગૌરવસ્ય તુલ્યત્વાદનુભવાનુસારિ
ગૌરવસ્યાદોષત્વાચ્ચ તસ્માદૂપવત એવ દ્રવ્યસ્ય પ્રતિબિંબ ઇતિ નિયમસ્ય
ગગનપ્રતિબિંબસ્થલે વ્યભિચારો દુર્વાર ઇતિ ચેત્સત્યં । તથાપિ ચૈતન્યસ્ય
પ્રતિબિંબો ન સંભવતિ નીરૂપાંતઃકરણાદેઃ
પ્રતિબિંબોપાધિત્વાસંભવાદિત્યત્રૈવ તાત્પર્યં । નનુ નીરૂપેપિ ધ્વનૌ
નીરૂપદ્રવ્યાત્મક વર્ણાનાં પ્રતિબિંબોસ્તીતિ વક્તવ્યં । તથા સત્યેવ
દર્પણશ્યામતાયાઃ દર્પણગત પ્રતિબિંબે
પ્. ૯૩બ્)
મુખ ઇવધ્વનિગતાનાંતારત્વાદીનાં ધ્વનિગતવર્ણ
પ્રતિબિંબદ્વારાવર્ણેષ્વારોપસ્સંભવતિ નાન્યથા । એવં
નીરૂપાંતઃકરણાદૌ નીરૂપાત્મનઃ પ્રતિબિંબસંભવ ઇત્યાશંક્ય
દૃષ્ટાંતં વિઘટયતિ । ધ્વનાવિતિ
પ્રતિધ્વનિરપિ ન પૂર્વશબ્દપ્રતિબિંબઃ પંચીકરણપ્રક્રિયયા
પટહયયોનિધિપ્રભૃતિ શબ્દાનાં ક્ષિતિ સલિલાદિ શબ્દત્વેન
પ્રતિધ્વનેરેવાકાશશબ્દત્વેન તસ્યાન્યશબ્દપ્રતિબિંબત્વાયોગાત્ ।
વર્ણરૂપપ્રતિશબ્દોપિ ન પૂર્વવર્ણ પ્રતિબિંબઃ
વર્ણાભિવ્યંજકધ્વનિ નિમિત્તક પ્રતિધ્વનેર્મૂલધ્વનિ વદેવ

વર્ણાભિવ્યંજકત્વેનોપપતેઃ । તસ્માત્
ઘટાકાશવદંતઃકરણાવછિન્નં ચૈતન્યં જીવઃ તદનવછિન્નં
ચૈતન્યમીશ્વરઃ ॥
નનુ પટહાખ્ય વાદ્યવિશેષાદિ શબ્દોત્પતિ કાલે પાષાણવિશેષાદિ
સન્નિહિતાકાશ પ્રદેશેષુ પ્રતિધ્વનિ શ્રૂયતે સઃ પૂર્વશબ્દપ્રતિબિંબ એવ
નમખ્ય ધ્વનિસ્તદુત્પત્તૌ કારણાભાવા તથા ચ યથા
નીરૂપાકાશપ્રદેશેષુનીરૂપધ્વનેઃ પ્રતિધ્વનિનિરૂપઃ પ્રતિબિંબઃ
પ્. ૯૪અ)
તથા પ્રકૃતે કિં ન સ્યાદિતિ નેત્યાહ । પ્રતિધ્વનિરપીતિ ।
ન ચ પ્રતિધ્વનેરુત્પાદકાભાવશ્શંકનીયઃ આકાશસ્યૈવોપાદાનસ્ય
સત્વાત્પૂર્વશબ્દસ્ય નિમિતકારણસ્ય સત્વાચ્ચ । ન ચ પ્રતિધ્વનેઃ
પ્રતિબિંબત્વેપ્યાકાશગુણત્વં કિં ન સ્યાદિતિ વાચ્યં ।
બિંબપ્રતિબિંબયોર્ભેદપક્ષે પ્રતિધ્વનિરૂપ પ્રતિબિંબસ્ય પ્રાતિભાસિકત્વેન
વ્યાવહારિક ગુણત્વાનુપપતૈસ્તદભેદપક્ષે બિંબભૂત પૃથિવ્યાદિશબ્દ
પેક્ષયા પ્રતિધવનિરૂપ પ્રતિબિંબસ્ય ભેદાભાવેન
તસ્યાકાશગુણત્વાનુપપતેરિતિ ભાવઃ । નનુ વર્ણરૂપ પ્રતિશબ્દસ્ય
વર્ણપ્રતિબિંબત્વમવશ્યં વાચ્યં । ન તુ સાક્ષાદ્વર્ણરૂપત્વં
પ્રતિવર્ણાભિવ્યક્તિ સ્થલે વર્ણવ્યંજક કંઠતાલ્વાદેરભાવા તથા ચ
યથા તત્ર પર્વત ગુહાદિ સન્નિહિતેષુ નીરૂપેષ્વાકાશ પ્રદેશષુનીરૂપાણાં
વર્ણાનાં પ્રતિબિંબસ્તથા પ્રકૃતે કિં ન સ્યાદિતિ નેત્યાહ ।
વર્ણરૂપપ્રતિશબ્દોપીતિ ।
પ્રતિધ્વનિવદિત્યપિ શબ્દાર્થઃ કંઠતાલ્વાદિ સ્થલેપિ ન
કંઠાદેર્વર્ણવ્યંજકત્વં કિં તુ
કંઠતાલ્વાદ્યભિઘાતજન્યધ્વનેસ્તથા ચ યથા
મૂલધ્વનિવર્ણવ્યંજકઃ । એવં પ્રતિવર્ણાભિવ્યક્તિસ્થલે ઉત્પન્નઃ
પ્રતિધ્વનિરેવ તત્ર વર્ણાનાં વ્યંજકઃ સંભવતીતિ । ન પ્રતિવર્ણાનાં
પ્રતિબિંબરૂપત્વમભ્યુપગંતવ્યમિત્યર્થઃ
ચૈતન્યપ્રતિબિંબનિરાકરણમુપહરતિ । તસ્માદિતિ । ચૈતન્ય
પ્. ૯૪બ્)
પ્રતિબિંબા સંભવાદિત્યર્થઃ ॥
ન ચૈવ મંડાંતર્વર્તિનશ્ચૈતન્યસ્ય તતદંતઃકરણોપાધિભિઃ
સર્વાત્મનાજીવભાવેનાવછેદા તતદવછેદરહિત
ચૈતન્યરૂપસ્યૈશ્વરસ્યાંડાદ્બહિરેવ સત્વં સ્યદિતિ યો વિજ્ઞાને
તિષ્ઠન્નિત્યાદાવંતર્યામિ ભાવેન વિકારાંતરવસ્થાન શ્રવણં
વિરુધ્યતે । પ્રતિબિંબપક્ષેત જલગતસ્વાભાવિકાશે સત્યેવ
પ્રતિબિંબાકાશ દર્શનાદેકત્ર દ્વિગુણીકૃત્ય વૃતિરુપપદ્યતે ઇતિ
વાચ્યં । યતઃ પ્રતિબિંબપક્ષેપિ ઉપાધાવનંતર્ગતસ્યૈવ ચૈતન્યસ્ય
તત્ર પ્રતિબિંબાચ્યઃ । ન તુ જલ ચંદ્રન્યાયેન કૃત્સ્ન પ્રતિબિંબઃ
તદંતર્ગત ભાગસ્ય તત્ર પ્રતિબિંબાસંભવાત્ । ન હિ
મેઘાવછિન્નસ્યાકાશસ્યાલોકસ્ય વા જલે પ્રતિબિંબવત્
જલાંતર્ગતસ્યાપિ તત્ર પ્રતિબિંબો દૃશ્યતે ન વા મુખાદીનાં બહિસ્થિતિ
પ્. ૯૫અ)
સમયે ઇવ જલાંતર્નિમજ્જનેપિ પ્રતિબિંબોસ્તિ ॥
અંતઃકરણાનવછિ ચૈતન્યસ્યેશ્વરત્વે અંતઃકરણાદિષુ સર્વવિકારેષુ
પરમેશ્વરસ્યાંતર્યામિ ભાવેનાવસ્થાન પ્રતિપાદક શ્રુતિ વિરોધં
શંકતે । ન ચૈવમિતિ । વિરુધ્યત ઇતિ ।
તથા ચ શ્રુતિ વિશેધપરિહારાય પ્રતિબિંબપક્ષ એવ સ્વીકર્તવ્ય ઇતિ ભાવઃ
પ્રતિબિંબપક્ષાશ્રયણેપિ શ્રુતિ વિરોધમાશંક્યાહં । પ્રતિબિંબપક્ષેત્વિતિ ।
તુ શબ્દસૂચિતં વિશેષમેવ દર્શયતિ । જલગતેતિ દ્વિગુણીકૃત્યેતિ ।
પ્રતિબિંબરૂપજીવભાવેન તદુપાધ્યંતર્યામિ ભાવેન ચેત્યર્થઃ ।
પ્રતિબિંબપક્ષેપિ અંતર્યામિ બ્રાહ્મણવિરોધો દુષ્પરિહર ઇત્યાહ । યત ઇતિ । યત
ઈશ્વરે અંતર્યામિ બ્રાહ્મણાં તસ્યાભાવસ્તુલ્યોતો ન ચ વાચ્યંમિતિ
સંબંધઃ । તત્રેતિ । અંતઃકરણાદાવિત્યર્થઃ । નનુ યથા જલે કૃત્સ્નસ્ય
ચંદ્રમંડલસ્ય પ્રતિબિંબસ્તથા કૃત્સ્નસ્યૈવ ચૈતન્યસ્યાંતઃકરણાદૌ
પ્રતિબિંબોસ્તનતૂપાધ્યનંતર્ગત ચૈતન્યભાગસ્યાંડાદ્બહિર્ભૂતસ્ય
તથા ચ બિંબભૂતેશ્વરસ્યાંડાતરેપિ સત્વાન્નાંતર્યામિ
બ્રાહ્મણવિરોધતૌલ્યમિતિ નેત્યાહ । ન ત્વિતિ । અસંભવમેવ દર્શયતિ । ન હીતિ ।
આલોકસ્ય વેતિ બહિસ્થિતસ્યેતિ શેષઃ જલાંતર્ગતસ્યાપીત્યા
પ્. ૯૫બ્)
કાશાદેરિત્યનુષંગઃ તત્રેતિ જલાદાવિત્યર્થઃ ઉદાહરણાંતરમાહ । નવેતિ ॥
અતો જલપ્રતિબિંબં પ્રતિમેઘાકાશાદેરિવાંતઃકરણાદ્યુપાધિ
પ્રતિબિંબં પ્રતિતદનંતર્ગતસ્યૈવ બિંબત્વં સ્યાદિતિ બિંબભૂતસ્ય
વિકારાંતરવસ્થાનાયોગાદીશ્વરેંતર્યામિ
બ્રાહ્મણાંજસ્યાભાવસ્તુલ્યઃ
તતઃ કિં તત્રાહ । અત ઇતિ । ઉપાધ્યંતર્ગતભાગસ્ય તત્ર પ્રતિબિંબા
સંભવાદિત્યર્થઃ । તદનંતર્ગતસ્યૈવેતિ ચૈતન્યસ્યેતિ શેષઃ ।
દૃષ્ટાનુરોધિત્વાત્કલ્પનાયા ઇતિ ભાવઃ વિકારાંતરિતિ । અંટાંતર્ગત
ચૈતન્યભાગસ્ય ઉપાધ્યાંતર્ગતત્વાતદ્બહિસ્થિતસ્યિવ ચૈતન્યસ્ય બિંત્વં
વાચ્યંમિતિ બિંબભૂતેશ્વરોપ્યંડાત્ બહિરેવ સ્યાદિત્યર્થઃ । યદિ ચ
પ્રતિબિંબપક્ષે ઈશ્વરસ્ય સર્વાંતર્યામિત્વપ્રતિપાદક શ્રુત્યાદ્યનુસારેણ
લોકદૃષ્ટિમનાદૃત્યકૃત્સ્ન ચૈતન્યપ્રતિબિંબમુપેત્યાંતર્યામિ
બ્રાહ્મણાંજસ્યમુપપાદ્યતે । તદા નવછિન્નચૈતન્યમીશ્વર ઇતિ
પક્ષેપ્યંતઃકરણાભાવાવછિન્નચૈતન્યમીશ્વર ઇતિ
વિવક્ષિતમંતઃકરણસ્ય કલ્પિતત્વૈન
ચૈતન્યેતઃકરણાદ્યવછેદેનાપ્યંતઃકરણાભાવસ્ય વાસ્તવસ્ય મત્વેન
પ્. ૯૬અ)
તદવછિન્નચૈતન્યરૂપેશ્વરસ્ય સર્વવિકારાંતરવસ્થા ન સંભવા
તત્પ્રતિપાદક બ્રાહ્મણાંજસ્ય તુલ્યમિતિ । સમાધાનં બોધ્યં ।
અભાવસ્યાપીશ્વરોપાધિત્વમુક્તં । તૃપ્તિદીપે ।
અંતઃકરણસાહિત્યરાહિત્યાભ્યાં વિશિષ્યતે । ઉપાધિં જીવભાવસ્ય
બ્રહ્મતાયાશ્ચ નાન્યથા । યથા વિધિરુપાધિઃ સ્યાત્ । પ્રતિષેધસ્તથા ન કિં
સુવર્ણલોહભેદેન શૃંખલાત્વં ન ભિદ્યતે અતદ્વ્યાવૃતિરૂપેણ સાક્ષાદ્વિધિ
મુખેન ચ વેદાંતાનાં પ્રવૃતિઃ સ્યાત્ દ્વિધેત્યાચાર્ય ભાષિતમિતિ ।
શ્લોકાનામયમર્થઃ । જીવત્વ
બ્રહ્મત્વયોરુપાધિરંતઃકરણસાહિત્યરાહિત્યાભ્યાં વિશિષ્યતે ભિદ્યતે
તત્સાહિત્યં જીવત્વોપાધિઃ । તદ્રાહિત્યં બ્રહ્મતાયા ઉપાધિરિતિ
જીવેશ્વરોપાધિભેદ ઇત્યર્થઃ । નાન્યથા ન પ્રકારાંતરેણ
જીવભાવાદ્યુપાધિરિત્યર્થઃ । નનુ ભાવસ્યૈવોપાધિત્વં
નાભાવસ્યેત્યાશંક્ય વિનિગમનાવિરહમાહ । યથેતિ । ભાવવદભાવસ્ય
વ્યાવર્તકોપાધિત્વે વિશેષો નાસ્તીત્યત્ર દૃષ્ટાંતમાહ । સુવર્ણેતિ ।
શૃખલાત્વં નામયથેષ્ટસંચારવ્યાવર્તકત્વં । નનુ
ભાવરૂપાંતઃકરણાદેર્દ્રષ્ટ્રત્વાદિરૂપેણ જીવોપલબ્ધિ સાધનત્વા તસ્ય
જીવોપાધિત્વં યુક્તમિત્યાશંક્યતર્હ્યંતઃકરણનિષેધસ્યાપિ
બ્રહ્મોપલબ્ધિ સાધનં ત્વાત્ તસ્ય બ્રહ્મોપાધિત્વં યુક્તમિત્યભિપ્રેત્યત
તદુપાધિ
પ્. ૯૬બ્)
નિષેધસ્ય બ્રહ્મોપલબ્ધિ સાધનત્વં ભાષ્યકારૈરુક્તમિત્યાહ ।
અતદ્વ્યાવૃતીતિ ।
અત્ર તત્ શબ્દેન બ્રહ્મોચ્યતે તત્ર ભવતીત્યતદંતઃકરણાદિ
રૂપમુપાધિજાતં તસ્યા તતો વ્યાવૃતિર્નિષેધઃ તત્ રૂપેણ
તદ્બોધનદ્વારેણેત્યર્થઃ । સાક્ષાદ્વિધિમુખેન ચ
બુદ્ધેસ્સાક્ષીમનસસ્સાક્ષી સર્વસ્ય સાક્ષી પશ્યન્ શૃણ્વન્મન્વાન ઇત્યાદિ
પ્રકારેણ ચ પ્રવૃતિર્બોધકતયા બ્રહ્મણિ તેષાં પ્રા
એતેનાવછિન્નસ્ય જીવત્વે કર્તૃભોક્તૃસમયયોસ્તત્ર
તત્રાંતઃકરણાવછેદ્ય ચૈતન્યપ્રદેશસ્ય
ભિન્નત્વાત્કૃતહાનાકૃતાભ્યાગમપ્રસંગ ઇતિ નિરસ્તં
પ્રતિબિંબપક્ષેપિ સ્વાનંતર્ગતસ્ય સ્વસન્નિહિતસ્ય
ચૈતન્યપ્રદેશસ્યાંતઃકરણે પ્રતિબિંબસ્ય વક્તવ્યતયા તત્ર
તત્રાંતઃકરણસ્ય ગમને બિંબભેદા તત્પ્રતિબિંબસ્યાપિ
ભેદાવશ્યં ભાવેન દૌષતૌલ્યાત્ । ન ચાંતઃકરણપ્રતિબિંબો જીવ ઇતિ
પક્ષે દોષતૌલ્યેપ્યવિદ્યાપ્રતિબિંબો જીવઃ તસ્ય ચ તત્ર તત્ર
ગત્વરમંતઃકરણં જલાશય વ્યાપિનો મહામેઘમંડલ
પ્રતિબિંબસ્ય તદુપરિવિ-
પ્. ૯૭અ)
સૃત્વરસ્ફીતાલોક ઇવ તત્ર વિશેષાભિવ્યક્તિહેતુરિતિ પક્ષેનાયં દોષઃ ।
અંતઃકરણવદવિદ્યાયા ગત્યભાવેન પ્રતિબિંબભેદાનાપતેરિતિ
વાચ્યં ॥
માણ્યમિતિ । તથા ચ ઉક્તરિત્યાપ્રતિબિંબાવછેદપક્ષયોરુભયોરપિ અંતર્યામિ
બ્રાહ્મણાંજસ્યાભાવાંજસ્યયોસ્તુલ્યત્વે સતિ સુતરાં નીરૂપ ઇત્યાદિના
ચૈતન્યપ્રતિબિંબા સંભવસ્ય દર્શિતત્વાત્પ્રતિબિંબપક્ષંત્યક્તા અવછેદ

પક્ષ એવાદરણીય ઇતિ ભાવઃ । એવમવછેદપક્ષે દોષાંતરમપિ
વક્ષ્યમાણદોષતૌલ્યાદિ નૈવ નિરસ્તમિત્યાહ । એતેનેતિ । સ્વાનંતર્ગતસ્યેતિ ।
પ્રાગુક્તયુક્તિરત્રાનુસંધેયા સ્વસન્નિહિતસ્યેતિ વિશેષણસ્યા યમભિપ્રાયઃ
યદિ સર્વેષ્વંતઃકરણેષુ તદનંતર્ગતસ્યાંડાદ્રબહિર્વિદ્યમાનસ્યૈવ
ચૈતન્યભાગસ્યૈકસ્ય પ્રતિબિંબસ્સંભવેત્ । તદા બિંબચૈતન્ય
પ્રદેશભેદાભાવાત્ । પ્રત્યંતઃકરણં બિંબચૈતન્ય પ્રદેશ ભેદેન
પ્રતિબિંબભેદાપાદનેન સંભવેત્ । ન ચ તથા સંભવતિ વ્યવહિતસ્ય
પ્રતિબિંબાયોગાત્ કિં તુ તત્ર તત્રાંતઃકરણે સન્નિહિતસ્યૈવ ચૈતન્ય પ્રદેશસ્ય
બિંબત્વં વાચ્યં । તતશ્ચેહ પરત્ર ચ પ્રતિબિંબભેદાપાદનં યુક્તમિતિ ।
દોષતૌલ્યાદિતિ । કૃતહાનાકૃતાભ્યાગમપ્રસંગદોષતૌલ્યાદિત્યર્થઃ ।
અવિદ્યાયાં
પ્. ૯૭બ્)
ચિત્પ્રતિબિંબ ઈશ્વરઃ અંતઃકરણે ચિત્પ્રતિબિંબો જીવ ઇતિ પૂર્વપ્રદર્શિતે
સંક્ષેપ શારીરકપક્ષૈ દોષ તૌલ્યેપિ વિવરણાદિ પક્ષે ઉક્ત
દોષાપ્રસક્તેસ્તસ્યોપાદેયત્વં સ્યાદિતિ શંકતે । ન ચેતિ ।
ગત્વરંગમનશીલં તદુપરીતિ જલાશયોપરીત્યર્થઃ । વિસૃત્વરેતિ ।
યથા તત્ર તત્ર જલ પ્રદેશેષુ વિસૃત્વરોગમનશીલો મેઘછિદ્રેભ્યો નિસૃતઃ
સ્ફીતાલોકખંડો મહામેઘમંડલ પ્રતિબિંબસ્ય જલાશય વ્યાપકસ્ય
વિશેષેણ સ્ફુરણહેતુસ્તથા તત્ર તત્રેહ પરત્ર ચ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદિ
વિશેષાભિવ્યક્તિ હેતુરંતઃકરણમિતિ પક્ષ ઇત્યર્થઃ । કૃતહાનાદિ દોષાભાવે
હેતુમાહ । અંતઃકરણવદિતિ ॥
તથૈવાવછેદપક્ષેપ્યવિદ્યાવછિન્નો જીવ ઇત્યભ્યુપગમસંભવાત્ ।
તત્રાપ્યેકસ્ય જીવસ્ય ક્વચિત્પ્રદેશે કર્તૃત્વં પ્રદેશાંતરે
ભોક્તત્વમિત્યેવં કૃતહાનાકૃતાભ્યાગમદોષાપનુતયે વસ્તુતો
જીવૈક્યસ્ય શરણીકરણીયત્વેન તન્ન્યાયાદંતઃકરણોપાધિપક્ષેપિ
વસ્તુતશ્ચૈતન્યૈકસ્ય તદવછેદકોપાધ્યૈકસ્ય ચ તત્રાભ્યુપગમેન
દોષનિરાકરણસંભવાચ્ચ ॥
પ્. ૯૮અ)
યદિ પ્રતિબિંબવાદિનાંતઃકરણપ્રતિબિંબો જીવ ઇતિ પક્ષમુક્તદોષતૌલ્યેન
પરિત્યજ્યાવિદ્યાપ્રબિંબો જીવ ઇતિ પક્ષઃ સ્વીક્રિયતે । તદા અવછેદ વાદિનાપિ ।
અંતઃકરણાવછિન્નો જીવ ઇતિ પક્ષં કૃતહાનાદિ દોષયુક્તં ત્યક્તા
ઉક્તદોષરહિતમવિદ્યાવછિન્નો જીવ ઇતિ મતમુપાદીયત ઇત્યાહ । તથૈવેતિ । જીવ ઇતિ ।
ઉપલક્ષણ ચૈતત્ અવિદ્યાયાઃ કલ્પિતત્વેન વાસ્તવ તદભાવાવછિન્નશ્ચિદાત્મા
ઈશ્વર ઇત્યુપગમસંભવાચ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યં એવમવિદ્યાપ્રતિબિંબો જીવ ઇતિ
પક્ષે કૃતહાનાદિદોષાભાવમુપેત્યતત્સામ્યમવિદ્યાવછિન્નસ્ય જીવત્વપક્ષે
દર્શિતમિદાનીમંતઃકરણાવછેદપક્ષે કૃતહાનાદિદોષાભાવં
સમર્થયિતુમવિદ્યા પ્રતિબિંબો જીવ ઇતિ પક્ષેપિ
કૃતહાનાદિદોષમાશંક્યપરિહરતિ । તત્રાપીતિ । અવિદ્યાપ્રતિબિંબો જીવ ઇતિ
પક્ષેપીત્યર્થઃ । ક્વચિત્ પ્રદેશ ઇતિ ।
બ્રાહ્મણાદિ શરીરગતાંતઃકરણાવછિન્નપ્રદેશ ઇત્યર્થઃ । પ્રદેશાંતર
ઇતિ ।
દેવાદિ શરીર ગતાંતઃકરણાવછિન્નપ્રદેશ ઇત્યર્થઃ । વસ્તુત ઇતિ ।
પ્રદેશભેદે સત્યપિ ઇહ પરત્ર ચ અવિદ્યાપ્રતિબિંબરૂપજીવૈક્યમાત્રેણ
કૃતહાનાદિ દોષઃ પરિહર્તવ્યઃ । પ્રતિબિંબ
વાદિનાગત્યંતરાભાવાદિત્યર્થઃ । સોયં
પરિહારપ્રકારોંતષ્કરણાવછેદપક્ષેપિ સમાન ઇત્યાહ ।
પ્. ૯૮બ્)
તચ્છા?યાદિતિ । વસ્તુત ઇતિ । ઇહ પરત્ર
ચાંતષ્કરણાવછેદ્યચૈતન્યપ્રદેશભેદેપિ ચૈતન્યસ્ય વસ્તુત એકત્વાત્ । ન
કૃતહાનાદિ દોષ ઇત્યર્થઃ । નનુ વાસ્તવ ચૈતન્યૈક્યમાત્રસ્ય
જીવાંતરસાધારણત્વાદન્યકૃત કર્મણોન્યસ્ય ભોગપ્રસંગ ઇત્યત આહ ।
તદવછેદકેતિ ।
તત્પદં ચૈતન્યપરં । તથા ચૈકાંતષ્કરણાવછિન્ન ચૈતન્યમેકો જીવઃ
અંતઃકરણાંતરાવછિન્નચૈતન્યમન્યો જીવ ઇતિ સ્વીકારાત્રોક્તાતિ પ્રસંગ ઇતિ
ભાવઃ । અસ્મિન્નવછેદપક્ષે પ્રાયુક્તરીત્યા
વાસ્તવાંતષ્કરણાભાવાવછિન્ન ચૈતન્યમીશ્વરઃ । કારણોપાધિરીશ્વર ઇતિ
। શ્રુત્યનુરોધેનાવિદ્યાવછિન્નચૈતન્યં વા ઈશ્વર ઇતિ બોધ્યં ॥
ન ચાવછેદપક્ષે યથા હ્યયંજ્યોતિરાત્માવિવસ્વાનયો
ભિન્નાબહુધૈકોનુગછન્ ઉપાધિના ક્રિયતે ભેદરૂપો દેવઃ
ક્ષેત્રેષ્વેવમજોયમાત્મા । અત એવ ચોપમાસૂર્યકાદિ વદિતિ
શ્રુતિસૂત્રાભ્યાં વિરોધઃ । અંબુવદગ્રહણાત્નુન
તથાત્વમિત્યુદાહૃત સૂત્રાનંતરસૂત્રેણ ॥
અસ્ય પક્ષસ્ય શ્રુતિ સૂત્રાભ્યાં વિરોધં શંકતે । ન ચાવછેદપક્ષ ઇતિ ।
યથા એકો વિવસ્વાન્ પાત્રભેદેન ભિન્ના અપો અન
પ્. ૯૯અ)
ગછન્ વહુજલપાત્રેષુ પ્રતિબિંબિતસ્સન્નિતિ યાવદ્બહુધાભેદરૂપઃ ક્રિયતે
ઔપાધિકં નાનાત્વં પ્રતિપદ્યતે એવં દેવઃ સ્વપ્રકાશ આત્માસ્વત એકસ્સન્
ક્ષેત્રેષૂપાધિષુ પ્રતિબિંબિતો ભેદરૂપઃ ક્રિયતે નાનાત્વં લભ્યત ઇતિ યાવત્ ।
યથા એકસ્ય સૂર્યસ્ય બહુષૂપાધિષુ પ્રતિબિંબિતત્વપ્રયુક્તો ભેદ
એવમાત્મનોપિ ક્ષેત્રેષુ પ્રતિબિંબિત્વત પ્રયુક્તમેવ નાનાત્વમિહ વિવક્ષૈતમિતિ
વક્તવ્યમન્યથા દૃષ્ટાંત દાર્ષ્ટાંતિકયોરતુલ્યત્વાપત્યાતયોરસામંજસ્ય
પ્રસંગા તથા ચાવછેદપક્ષઃ શ્રુતિવિરુદ્ધ ઇત્યર્થઃ । એવમેક એવ તુ
ભૂતાત્માભૂતે ભૂતે વ્યવસ્થિતઃ । એકધા બહુધા ચૈવ દૃશ્યતે જલ
ચંદ્રવત્ રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપોવભૂવ જીવેશાવાભાસેન કરોતીત્યાદિ
શ્રુતયોપિ ચૈતન્યસ્ય પ્રતિબિંબાવગમકત્વેન દ્રષ્ટવ્યાઃ ભૂતાનાં
બ્રહ્માદિસ્તંવપર્યંતાનામાત્માસ્વરૂપભૂતઃ પરઃ ભૂતે ભૂત ઇતિ
વીપ્સયા યે સર્વે પ્રતિબિંબોપાધયો ગૃહ્યંતે તેષુ પ્રતિબિંબિત તયા
વ્યવસ્થિતસ્સન્ બહુધા દૃશ્યતે । સ્વતસ્તશાસ્ત્રાદેકધા દૃશ્યતે । રૂપશબ્દ
ઉપાધિપરઃ । અત્રાપિ વિશાસર્વોપાધિસંગ્રહાર્થા પ્રતિરૂપઃ પ્રતિબિંબઃ
પુરુષપ્રતિબિંબે પુરુષપ્રતિરૂપોયમિતિ પ્રયોગદર્શનાત્ ।
ત્રિતીયાધ્યાયગતસૂત્રમુદાહરરતિ । અત એવેતિ । યતશ્ચિદાત્મનઃ
સ્વાભાવિકમેકત્વં નાનાત્વં ચૌપાધિકં શ્રુતિષુ વિવક્ષિતમત એવ
તસ્યૌપાધિક
પ્. ૯૯બ્)
નાનાત્વે જલાદિષુ પ્રતિબિંબિત સૂર્યાદિર્દૃષ્ટાંતત્વેન શ્રુતિષૂપાદીયત ઇતિ
સૂત્રાર્થઃ । રૂપં રૂપમિતિ ।
શ્રુતૌ પ્રતિરૂપશબ્દો ન પ્રતિબિંબવાચકઃ વાયુર્યથૈકોભવનં પ્રવિષ્ટો
રૂપં રૂપપ્રતિરૂપોવભૂવેત્યાદૌ વ્યભિચારાદતઃ સૂર્યાદિ
પ્રતિબિંબદૃષ્ટાંત સ્વારસ્યાદેવ ચૈતન્યપ્રતિબિંબો વક્તવ્યસ્તં
પ્રતિબિંબં સ્વયમેવ સૂત્રકૃદાક્ષિપતિ અંબુવદિતિ ॥
યથા સૂર્યસ્ય રૂપવતઃ પ્રતિબિંબોદય યોગ્યં તતો વિપ્રકૃષ્ટદેશં
રૂપવજ્જલં ગૃહ્યતે નૈવં સર્વગતસ્યાત્મનઃ પ્રતિબિંબોદયયોગ્યં ।
કિંચિદસ્તિ તતો વિપ્રકૃષ્ટમિતિ પ્રતિબિંબાસંભવમુક્ત્વા
વૃદ્ધિહ્રાસભાક્ત્વમંતર્ભાવાદુભયસામંજસ્યાદેવમિતિ ।
તદનંતરસૂત્રેણ યથા જલપ્રતિબિંબિતઃ સૂર્યૌજલવૃદ્ધૌ વર્ધતે
ઇવ જલહ્રાસે હ્રસતીવજલચલને ચલતીવેતિ તસ્યાધ્યાસિકં
જલાનુરોધિવૃદ્ધિહ્રાસાદિ ભાક્તં
તથાત્મનોંતષ્કરણાદિનાવછેદેનોપાધ્યંતર્ભાવાદાધ્યાસિકં
તદનુરોધિ વૃદ્ધિહ્રાદિ ભાક્તમિત્યેવં દૃષ્ટાંતદાર્ષ્ટાંતિકયોઃ
પ્. ૧૦૦અ)
સામંજસ્યાદવિરોધઃ ઇતિ સ્વયં સૂત્રકૃતૈવાવછેદપક્ષે
તયોસ્તાત્પર્ય કથનાત્ ॥
સૂત્રે દૃષ્ટાંતભાગસ્યાર્થમાહ । યથેતિ । પ્રતિબિંબોદય યોગ્યત્વં
સ્વછત્વં । ઉપાધ્યંતર્ગતસ્ય ન તત્ર પ્રતિબિંબ ઇત્યાશયેનાહ । તત ઇતિ ।
બિંબભૂતસૂર્યાપેક્ષયેત્યર્થઃ । દાર્ષ્ટાંતિકભાગં વ્યાચષ્ટે । નૈવમિતિ ।
ન તથાત્વં ચિદાત્મનઃ પ્રતિબિંબિત સૂર્યાદિ તુલ્યત્વં નાસ્તિ કુતઃ । અગ્રહણાત્
અંતઃકરણાદેરાત્મપ્રતિબિંબોદય યોગ્યત્વેનાગ્રહણાત્ ।
નહ્યંતઃકરણમાત્માપેક્ષયા વિપ્રકૃષ્ટદેશવત્સર્વગતત્વાદાત્મનઃ
નાપિ તદુદ્ભૂતરૂપવદનંગીકારાત્ । ચિદાત્મનોપિ સૂર્યાદિવદ્બિંબત્વ
યોગ્યત્વેનાગ્રહણાચ્ચ । તસ્ય નીરૂપદ્રવ્યત્વાતસ્માત્પ્રતિબિંબિત સૂર્ય
ચિદાત્મનોર્દૃષ્ટ્યાંતદાર્ષ્ટાંતિકભાવાનુપપતિરિતિ । તુ શબ્દાર્થઃ ।
દૃષ્ટાંતદાર્ષ્ટાંતિકયોઃ પ્રતિબિંબિતત્વાંશેન સામ્યાભાવેપિ ન
તદ્ભાવવિરોધોસ્તીતિ વિવક્ષિતાંશેન સામ્યસ્યા તત્રાપિ સંભવાત્ । ન હિ

તયોસ્સર્વસામ્યં ક્વચિદપિ સંભવતિ । તથા સતિ દૃષ્ટાંતદાર્ષ્ટાંતિક
ભાવોછેદપ્રસંગાદિત્યભિપ્રેત્યવિવક્ષિતાંશસામ્યં સૂત્રકૃદ્દર્શયતિ ।
વૃદ્ધિહ્રાસેતિ । તદનંતરેત્યત્ર તત્પદમંબુવદિતિ સૂત્રપરં સૂત્રં
વ્યાચષ્ટે યથેતિ આધ્યાત્મિકમિતિ ભ્રાંતિસિદ્ધમિત્યર્થઃ । તથેતિ । ચિદાત્મનો
બુદ્ધ્યાદ્યવછિન્નતયા બુદ્ધ્યાદ્યુપાધાવંતર્ભાવાત્ । ગજાદિ
પ્. ૧૦૦બ્)
શરીરેંતષ્કરણવૃદ્ધૌ ચિદાત્મા વર્દ્ધતે ઇવમશકાદિ
શરીરેંતષ્કરણહ્રાસે હ્રસત ઇવ તચ્ચલને ચલત ઇવ તદ્ભેદે ભિન્ન ઇવ ચ ભાતિ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ ધ્યાયતી વલેલાયતિ વેતિ । બુદ્ધૌ
ધ્યાયંત્યામાત્માધ્યાયતીવતસ્યાંચલંત્યામાત્મા ચલતીવ ન તુ વસ્તુતો
ધ્યાંયતિ ચલતિ વેત્યર્થઃ । એવમધ્યાસ
સિદ્ધમંતષ્કરણાનુરોધિવૃદ્ધ્યાદિ મત્વમાત્મનોત્ર વિવક્ષિતં
સામ્યમિત્યર્થઃ । તયોરિતિ । ચૈતન્યસ્ય પ્રતિબિંબિતત્વ ગમક શ્રુતિ
તન્મૂલકસૂત્રયોઃ પૂર્વમુદાહૃતયોરિત્યર્થઃ ॥
ઘટ સંવૃતમાકાશંનીયમાને યથા ઘટે
ઘટોનીયેતનાકાશં તદ્વજ્જીવો નભોપમઃ
અવછેદપક્ષે ન કેવલં શ્રુતિસૂત્રવિરોધાભાવ એવ કિંતુ શ્રુતિ
સૂત્રાનુગ્રહોપ્યસ્તીત્યાહ । ઘટસંવૃતમિતિ । ઘટસંવૃતં
ઘટાવછિન્નમાકાશં પ્રસિદ્ધમસ્તિ તચ્ચ ઘટે નીયમાનેપિ ન નીયતે યથા
યં દૃષ્ટાંતઃ । તદ્વજ્જીવો નભોપમઃ નભસઃ તુલ્યઃ એતદુક્તં ભવતિ ।
જીવસ્ય નભો યમશબ્દેન ઘટસંવૃતાકાશતુલ્યત્વમભિદધતા અવછિન્ન
ચૈતન્યરૂપત્વમક્તમિતિ । એવં પ્રવેશ શ્રુતિરપિ ચિદાત્મનો
બુધ્યાદ્યવછેદકતમેવ દૃષ્ટત્વાદિ ધર્મલાભં દર્શયતિ । ન
પ્રતિબિંબભાવકૃતં । તથાહિ । સ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટ આનખાગ્રેભ્ય ઇત્યુપક્રમ્ય
પ્. ૧૦૧અ)
પ્રાણન્નેવ પ્રાણોં નામ ભવતિ વદન્ વાક્ પશ્યન્ ચક્ષુઃ શૃણ્વન્ શ્રોત્રં
મન્વાનો મન ઇતિ પુરુષ વિધ બ્રાહ્મણે શ્રૂયતે અયમર્થઃ સૂઃ
સર્વવેદાંતેષુ પ્રસિદ્ધઃ એષઃ નામરૂપવ્યાકૃર્તૃત્વેન સન્નિહિતઃ ઇહ
કાર્યકારણ સંઘાતે નખાગ્રમવધીકૃત્ય પ્રવિષ્ટઃ । નનુ યથા
દેવદતસ્ય ગ્રહે । સર્પસ્ય વા વિલે પ્રવેશઃ પ્રસિદ્ધઃ ન તથા આત્મનઃ
પ્રવેશઃ કલ્પયિતું શક્યતે । તસ્ય સર્વગતત્વાન્નાપિ જલામત્રેષુ સૂયાદિરિવ
પ્રતિબિંબભાવલક્ષણઃ પ્રવેશઃ સંભવતિ । તસ્ય તૈતિરીયકાદૌ
પ્રવેશવાક્યવિચારાવસરે ભાષ્યકારે રેવનિરસ્તત્વાદતઃ કીદૃશઃ પ્રવેશઃ
પ્રવિષ્ટપદેન વિવક્ષિત ઇતિ જિજ્ઞાસાયાં યથા જલે પ્રતિબિંબભાવેન
પ્રવિષ્ટસ્ય સૂર્યાદેસ્તદ્ધર્મવતયા ઉપલભ્યમાનત્વમસ્તિ । એવમાત્મનઃ
સંઘાતે અધિષ્ઠાનતયા પ્રાક્ સિદ્ધસ્યૈવ પ્રાણાબુધ્યાદિ ધર્મવતયા
ઉપલભ્યમાનત્વમેવ પ્રકૃતે પ્રવિષ્ટપદેન વિવક્ષિતં ન તુ મુખ્યઃ પ્રવેશ
ઇતિ મન્વાનાશ્રુતિઃ સ્વયમેવ પ્રવિષ્ટપદં વ્યાચષ્ટે । પ્રાણન્નેવેત્યાદિના ।
પ્રાણમ્ પ્રાણચેષ્ટાં પ્રાણોપાધિ દ્વારા કુર્વન્ પ્રાણસ્ય પ્રાણમિત્યાદિ
શ્રુતૌ દ્વિતીય પ્રાણપદવાચ્યો ભવતિ । વદન્ વાગિન્દ્રિય વ્યાપારં કુર્વન્
વાચો હિ વાચમિત્યાદિ શ્રુતૌ દ્વિતીય વાક્ શબ્દવાચ્યો ભવતિ । રૂપં પશ્યન્
રૂપગોચર ચાક્ષુષવૃતમંતષ્કરણતાદાત્મ્યાપત્યાકુર્વન્ ચક્ષુષા
ચક્ષુરિત્યાદિ શ્રુતૌ દ્વિતીય ચક્ષુશ્શબ્દવાચ્યો ભવતિ શૃણન્ શબ્દગોચરાં
શ્રોત્રકરણિકાં
પ્. ૧૦૧બ્)
વૃત્તિમંતેષ્કરણ તાદાત્મ્યાપત્યૈવ કુર્વન્ શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રમિત્યાદિ શ્રુત્વૌ
દ્વિતીય શ્રોત્રશબ્દવાચ્યો ભવતિ મન્વાનો મનનરૂપાં ચક્ષુરાદિ
નિરપેક્ષાં વૃતિં કુર્વન્ મનસો મન ઇત્યાદિ શ્રુતૌ દ્વિતીય મનઃ શબ્દવાચ્યો
ભવતિ ચક્ષુરાદિ વ્યાપાર ગ્રહણં કાર્યકારણસંઘાત
વ્યાપારમાત્રસ્યોપ્રલક્ષણં ॥
અંશો નાનાવ્યપદેશાદિતિ શ્રુતિ સુત્રાભ્યામવછેદ પક્ષસ્યૈવ
પરિગ્રહાચ્ચ ॥
સંઘાત ધર્માણાં
સર્વેષામાત્મન્યુપલભ્યમાનત્વાન્નન્વેવમપ્યવછેદ પક્ષસ્ય
દ્વિતીયાધ્યાય ગતેન આભાસ એવ ચેતિ સૂત્રેણ તદ્ભાષ્યેણ ચ વિરોધો
દુર્વારસ્તયોશ્ચૈતન્ય પ્રતિબિંબસ્ય સ્વયમુક્તત્વાત્ । સૂત્રાર્થસ્તુ । આભાસ એવ
જીવઃ પરમાત્મનઃ પ્રતિબિંબ એવ ન નિરુપાધિકઃ પરમાત્મૈવ જીવઃ । નાપિ
ન્યાયમત ઇવ પરમાત્મનસ્સકાશાદત્યંતભિન્નઃ તત્વમસ્યાદ્યભેદ
શ્રુતિવિરોધાત્ । પ્રતિબિંબસ્ય વસ્તુતો બિંબાભિન્નત્વેન નાભાસત્વ પક્ષે ઉક્ત
શ્રુતિવિરોધ ઇતિ ચ શબ્દાર્થ ઇતિ । ચેનુ । ઉદાહૃત સૂત્રતદ્ભાષ્યયોરુક્ત
પ્રતિબિંબપક્ષસ્ય ભોક્તાપતેરવિભાગશ્ચેત્સ્યાલોકવદિતિ સૂત્રોક્ત
સિદ્ધંતવન્મતાંતરત્વોપપતેર્ન ચ તથા કલ્પને કિં વિનિગમકમિતિ વાચ્યં
તૃતીયાધ્યાયે સ્વયં સૂત્રકૃતૈવ ન્યાય પૂર્વકં કૃતસ્ય ચૈતન્ય પ્રતિબિંબ
નિરાસસ્ય નિયામકત્વાદાભાસસૂત્રે ચ જીવસ્ય
પ્. ૧૦૨અ)
પ્રતિબિંબત્વે ઉપપત્યાદેરનુપન્યાસાચ્ચ ભોક્તાપતિ સૂત્રસ્યાયમર્થઃ ।
સર્વખલ્વિદં બ્રહ્મેતિ શ્રુત્યાપ્રપંચસ્ય બ્રહ્માભેદઃ પ્રતિપાદ્યતે । અહં
બ્રહ્માસ્મીતિ શ્રુત્યા અહંશબ્દાર્થભૂતભોક્તૃવર્ગસ્ય ચ બ્રહ્માભેદઃ ।
પ્રતિપાદ્યતે । તથા ચ શ્રુતિ દ્વયાનુસારેણ ભોક્તૃભોગ્ય પ્રપંચયોરેક
બ્રહ્માભેદસ્વીકારે ભોગ્ય પ્રપંચસ્ય ભોક્તાપતેર્ભોક્તભેદાપતેરેવં
ભોક્તુરપિ ભોગ્યાભેદાપતેરેક બ્રહ્માભિન્નયોસ્તયોઃ
પરસ્પરમપ્યભેદાવશ્યં ભાવાન્નચેષ્ટાપતિસ્તથા સત્ય વિભાગઃ
પ્રસજ્યેત ભોક્તૃભોગ્યયોર્વિભાગબોધકપ્રત્યક્ષાદિ વિરોધઃ પ્રસજ્યેતેતિ
ચેદુચ્યતે । શ્રુતિ સિદ્ધં ભોક્તૃભોગ્યયોરેક બ્રહ્માભિન્નત્વં તયોઃ
પ્રત્યક્ષાદિ સિદ્ધં પરસ્પરં વિભક્તત્વં ચેત્યુભયં
લોકવત્સ્યાદુપપદ્યતે । યથાલોકે । એકસમુદ્રવિકારાણાં
ફેનબુદ્બુદતરંગાણામેક સમુદ્રાભિન્નત્વં પરિણામાનાં
પરિણામ્યભેદસ્યાનુભવ સિદ્ધત્વાત્ । તેષામેવ ફેનાદીનાં પરસ્પરં
ભિન્નત્વં ચાસ્તિ
ભેદસ્યાનુભવસિદ્ધત્વાદેવમેકબ્રહ્મપરિણામયોર્ભોક્તૃભોગ્યયોરેક-
બ્રહ્માભિન્નત્વં પરસ્પરં ભિન્નત્વં ચોપપદ્યત ઇતિ ન અદ્વૈત શ્રુતીનાં
પ્રત્યક્ષાદિ વિરોધ પ્રસક્તિરિત્યયં ચ વિરોધપરિહારો ન સિદ્ધાંત સંમતઃ
કૂટસ્થ નિત્યસ્ય બ્રહ્મણઃ પરિણામિત્વાનુપગમાત્ । કિં તુ
મતાંતરાભિપ્રાયેણેતિ ભાષ્યાદિષુ ઘંટાઘોષઃ તથા પ્રકૃતેપીતિ
સંક્ષેપઃ । અંશ ઇતિ । જીવ ઈશ્વરસ્યાંશઃ કુતઃ નાનાવ્યપદેશાત્ ।
પ્. ૧૦૨બ્)
ય આત્માનમંતરોયમયતીત્યાદિ શ્રુતિષુ । નિયમ્યનિયામકભાવાદીનાં
જીવેશ્વરયોર્નાનાત્વસ્ય ભેદસ્ય વ્યપદેશાદિતિ સૂત્રભાગસ્યાક્ષરાર્થઃ
અત્રાંશત્વં જીવચૈતન્યસ્ય ઘટાકાશવદંતઃકરણાવછિન્નત્વ રૂપં
વિવક્ષિતં ન તુ મુખ્યામંશત્વં । નિરવયવસ્ય બ્રહ્મણો મુખ્યાંશા
સંભવાદિતિ તદધિકરણભાષ્યે સ્ફુટમિતિ ભાવઃ ॥
તસ્માત્સર્વગતસ્ય ચૈતન્યસ્યાંતષ્કરણાદિનાવચ્છેદોવશ્યં-
ભાવીત્યાવશ્યકત્વાદવછેદો જીવ ઇતિ પક્ષં રોચયંતે । અપરે તુ ન
પ્રતિબિંબોનાપ્યવછેદો જીવઃ કિં તુ
કૌંતેયસ્યૈવરાધેયત્વવદવિકૃતસ્ય બ્રહ્મણ એવાવિદ્યયાજીવભાવઃ
॥
અવછેદ પક્ષસમર્થનમુપસંહરતિ । તસ્માદિતિ । પ્રતિબિંબા સંભવાત્ ।
અવછેદપક્ષે વિરોધાભાવાત્સાધક સત્વાચ્ચેત્યર્થઃ । અવછેદા ચૈતન્યસ્ય
પ્રતિબિંબપક્ષેપિ સમ્મતતયા ઉભયસંપ્રતિપન્નસ્ય તસ્યૈવ જીવત્વાદિ
કલ્પનં યુક્તં લાઘવાદિત્યાશયેનાહ । અવછેદોવશ્યંભાવીતિ । અવછેદ
ઇતિ । અંતઃકરણાવછિન્નો જીવઃ જીવગ્રહણમુપલક્ષણં । અવિદ્યાવછિન્ન
ઈશ્વરઃ કાર્યોપાધિરયં જીવઃ કારણોપાધિરીશ્વર ઇતિ
શ્રુતેર્જીવેશાવાભાસેન કરોતિ માયા ચ વિદ્યા ચ સ્વયમેવ ભવતીતિ શ્રુતૌ ચ
આભાસ
પ્. ૧૦૩અ)
પદમવછિન્નપરં પ્રતિબિંબાસે ભવસ્યોક્તત્વાત્ । માયા પદં ચ
પ્રથમોપાતજીવોપાધિભૂતાંતઃકરણપરં કાર્યોપાધિરયં જીવ ઇતિ
શ્રુતેરેવ । માયાપદોપાતાંતષ્કરણસ્ય ચ મૂલ પ્રકૃત્યાત્મકત્વં
પ્રકૃતિવિકાર ભાવપ્રયુક્તં । પૂર્વમનવછિન્નસ્યેશ્વરત્વોક્તિસ્તૃપ્તિ
દીપવચનાનુસારેણાભાવાવછિન્નસ્યેશ્વરત્વોક્તિશ્ચ સંભવમાત્રેણ ન તુ
તાત્પર્ય તષ્કારણોપાધિરીશ્વર ઇતિ શ્રુતિ વિરોધાત્ । અનવછિન્નસ્ય
ઈશ્વરત્વપક્ષે તુ તસ્યોપાધ્યભાવેન

સર્વજ્ઞાનકર્તૃત્વાદેરસંભવાચ્ચાભાવસ્ય ઈશ્વરોપાધિત્વપક્ષપિ
સમાનોયં દોષઃ માયા વિદ્યા વ્યાકૃતા શક્ત્યક્ષરાકાશાદિ શબ્દિત
ભાવરૂપોપાધેરિવ તસ્ય સર્વજ્ઞત્વાદિ પ્રયોજકત્વા યોગાત્ । અત એવ
વાક્યવૃતૌ ભગવત્પાદૈસ્સર્વજ્ઞત્વાદિ પ્રયોજકોપાધિત્વમવિદ્યાયા
દર્શિતમ્માયોપાધિર્જગદ્યોનિસ્સર્વજ્ઞત્વાદિ લક્ષણ ઇતીતિ ભાવઃ । અથ ક
ઈશ્વરઃ કશ્ચ જીવ ઇતિ પ્રશ્ને પ્રતિવચનત્વેન મતાંતરમુત્થાપયતિ । અપરે ત્વિતિ
। કસ્તર્હિ જીવ ઇતિ પૃછતિ । કિંત્વિતિ । દૃષ્ટાંત પૂર્વકં બ્રહ્મૈવ જીવ
ઇત્યુતરમાહ । કૌંતેયસ્યૈવેતિ । કુંતીકુમારસ્યૈવ ન તુ
તત્પ્રતિબિંબાદેરિત્યેવંકારાર્થઃ । રાધાયા અપત્યે રાધેયસ્તસ્ય
ભાવસ્તત્વં તદ્વદિત્યર્થઃ । કિંત્વવિકૃતસ્યૈવેતિ સંબંધઃ ।
અવછેદપ્રતિબિંબભાવરહિતસ્યેત્યર્થઃ । તત્ર ભાષ્ય વાર્તિક સમ્મતિં
હેતુત્વેન દર્શયતિ । વ્યાધેત્યાદિના । યથારાજકુલે જાતઃ કર્ણો જન્મપ્રભૃતિ
વ્યાધાકુલ એવ સંવર્ધિતસ્તજ્જાતીયૈસ્સહવાસાદિ
જનિક્ષભ્રાંતિલક્ષણાવિદ્યયા સ્વાત્માનં રાધેયં મન્યતે ન તુ
સ્વતસ્સિદ્ધમપિ
પ્. ૧૦૩બ્)
કૌંતેયત્વમનુભવતિ તતશ્ચ ॥
વ્યાધકુલસંવર્ધિતરાજકુમાર દૃષ્ટાંતેન બ્રહ્મૈવ સ્વાવિદ્યયા
સંસરતિ સ્વવિદ્યયા વિમુચ્યત ઇતિ બૃહદારણ્યકભાષ્યે પ્રતિપાદનાત્ ।
રાજસૂનોઃ સ્મૃતિ પ્રાપ્તૌ વ્યાધભાવો નિવર્તતે । યથૈવમાત્મનોજ્ઞસ્ય
તત્વમસ્યાદિ વાક્યત ઇતિ વાર્તિકોક્તેશ્ચ એવં ચ સ્વાવિદ્યયા
જીવભાવાપન્નસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સર્વપ્રપંચ કાલ્યત્વાદીશ્વરોપિ
સહસર્વજ્ઞત્વાદિ ધર્મૈઃ સ્વમોપલબ્ધ દેવતાવજ્જીવ કલ્પિત
ઇત્યાચક્ષતે ॥
કૌંતેયત્વ પ્રયુક્તાચ્છ્રેયસસ્સકાશાત્પ્રચ્યુતઃ સર્વત્ર
નાનાવિધશાપાવમાનાદિ લક્ષણં બહુવિધદુઃખં પ્રાપ્તવાન્ । સ ચ
કદાચિદ્ભગવતા વિવસ્વતાકર્ણકૌંતેયોસિત્વં નરાધેય ઇત્યુપદેશં
કુર્વતાસ્મારિત નિજરૂપસ્સન્ । તયા સ્મૃત્યાવ્યાધત્વરાધેયત્વાદેરવિદ્યા ક્વ
તસ્ય નિવૃતૌ સત્યાં વ્યાધેયત્વરાધેયત્વકૃતં નાનાવિધદુઃખ ત્યક્તા
કૌંતેયત્વ સ્મૃતિ પ્રયુક્ત શ્રેયઃ પ્રાપ્તવાન્ । તથા બ્રહ્માપ્યનાદિ સિદ્ધયા
સ્વાવિદ્યયા આવૃતનિજરૂપં સજ્જીવભાવં પ્રાપ્યસ્વતઃ
સિદ્ધાન્નિત્યનિરતિશયાનંદ સ્વરૂપાત્પ્રચ્યુતં ભવતિ ।
પ્. ૧૦૪અ)
તતશ્ચ સંસરતિ એવં સંસરદ્બ્રહ્મ કદાચિત્ સ્વપ્નદશાયામિવ
સ્વાવિદ્યાકલ્પિતેન ગુરુણાશાસ્ત્રેણ ચોત્પાદિતયા સુગોચર વિદ્યયા જીવભાવાદિ
પ્રયોજકા વિદ્યાનિવૃતૌ મુચ્યતેતિત્ય સિદ્ધ નિરતિશયાનંદમનુભવતિ સ્વરૂપ
ચૈતન્યેનૈવેતિ ભાષ્યાર્થઃ । અજ્ઞસ્યેતિ । અજ્ઞાનાવૃતનિજસ્વરૂપસ્યેત્યર્થઃ ।
તત્વમસ્યાદીતિ ગુરુપદિષ્ટતત્વમસ્યાદિ વાક્યજન્યજ્ઞાનેનાજ્ઞાનનિવૃતૌ
જીવભાવ આત્મનો નિવર્તત ઇત્યર્થઃ । એવં જીવં નિરૂપ્ય ઈશ્વરં નિરૂપયતિ ।
એવં ચેતિ । ભાષ્યવાર્તિક પર્યાલોચનયા પ્રતિબિંબભાવાદિ રહિતસ્ય
પૂર્ણબ્રહ્મણ એવ જીવત્વે સિદ્ધે સતીત્યર્થઃ । ઈશ્વરોપિ સર્વજ્ઞત્વાદિ
ધર્મૈસ્સહજીવ કલ્પિત ઇતિ સંબંધઃ । યથોક્ત જીવસ્યૈવેશ્વ્ર કલ્પકત્વે
હેતુમાહ । સ્વાવિદ્યયેત્યાદિના । અન્યસ્ય કલ્પકસ્યાભાવાદિતિ
તાત્પર્યકમવધારણં જીવસ્યેશ્વર કલ્પકત્વે દૃષ્ટાંતમાહ । સ્વપ્નેતિ
યથા સ્વપ્ને સ્વપ્નદ્રષ્ટા જીવ એવ પરાં દેવતાં સર્વજ્ઞત્વાદિ
ધર્મૈસ્સહિતાં કલ્પયતિ કલ્પયિત્વા ચ તામહર્ન્નિશમુપાસ્તે । તદુપાસનયા
ચાભ્યુદય નિશ્રેય સલક્ષણં ફલં લભતે । એવં જાગરણેપીતિ
દૃષ્ટાંતાદેરભિપ્રાયઃ ॥
અથાયં જીવ એકર?તાનેકઃ અનુપદોક્ત પક્ષાવલંબિનઃ કેચિદાહુઃ ।
એકોજીવસ્તેન ચૈકમેવ શરીરં સજીવમન્યાનિ સ્વપ્નદૃષ્ટ શરીરાણીવ
નિર્જીવાનિ તદજ્ઞાન
પ્. ૧૦૪બ્)
કલ્પિતં સર્વં જગત્ । તસ્ય સ્વપ્નદર્શનવદ્યાવદવિદ્યં
સર્વોવ્યવ્યહારઃ । બદ્ધમુક્તવ્યવસ્થાપિ નાસ્તિ જીવસ્યૈક ત્વાત્ ।
શુકમુક્ત્યાદિકમપિ સ્વાપ્નપુરુષાંતરમુક્ત્યાદિકમિવ કલ્પિતં ॥
જીવેશ્વરનિરૂપણ પ્રસંગેન વિચારાંતરમારભતે । અનુપદોક્તેતિ । બ્રહ્મૈવ
સ્વાવિદ્યયા સંસરતિ સ્વવિદ્યયામુચ્યત ઇત્યાદિ ગ્રંથોક્તેત્યર્થઃ । એક ઇતિ
બ્રહ્મણ એકત્વા તત્ર ચ અવછેદ પ્રતિબિંબભાવયોરનંગીકારાચ્ચેત્યર્થઃ ।
નનુ જીવૈક્યે તેનૈકમેવ શરીરં સજીવં સ્યાન્ન
સર્વશરીરાણીત્યાશંકામિષ્ટ્યાપત્યાપરિહરતિ । તેન ચેતિ । નનુ યથા
એકશરીરે હિતપ્રામિપરિહારાર્થસ્પંદનરૂપા ચેષ્ટા દૃશ્યતે । તથા
સર્વશરીરેષુ દૃશ્યતે । તથા ચ કથમેકમેવ શરીરં સજીવં તત્રાહ ।
અન્યાનીતિ । યથા સ્વપ્ન દશાયાં સ્વપ્ન દૃષ્ટ્રશ્શરીરમેકમેવ સજીવં
સ્વપ્નદ્રષ્ટ્રા દૃષ્ટાન્યન્યાનિ શરીરાણી ચેષ્ટાવિશેષવતયા
દૃશ્યમાનાન્યપિ શજીવાનિ ન ભવંતિ તથા જગરણેપીતિ દ્રષ્ટવ્યં । નનુ
સ્વાપ્નસ્ય જગતઃ કલ્પિકા તાવન્નિદ્રા અન્વય વ્યતિરેક સિદ્ધા યથા વર્તતેન
તથા જાગ્રત્ પ્રપંચસ્ય કલ્પકમન્સયવ્યતિરેક સિદ્ધં । કિંચિદસ્તીતિ ।
જગત્સત્યમેવસ્યાન્નેત્યાહ । તદજ્ઞાતેતિ । જીવાજ્ઞાનેત્યર્થઃ । અજ્ઞાનસ્ય
જગત્કુલ્યકત્વં શાસ્ત્રસિદ્ધમિતિ ભાવઃ ।
પ્. ૧૦૫અ)
નનુ સર્વવ્યવહારસ્ય સ્વપ્નવ્યવહારવત્કલ્પિતત્વે તદ્વદેવ સહસા
વ્યવહારલોપઃ । પ્રસજ્જ્યેન તથા ચ વિદ્યાનર્થક્યમિતિ નેત્યાહ । તસ્યેતિ ।
જીવસ્યેત્યર્થઃ । યાવન્નિદ્રાક્ષયં સ્વપ્નવ્યવહારાનુવૃતિવત્ । વિદ્યયા
યાવદવિદ્યાનિવૃતિ સર્વવ્યવહારાનુવૃતિર્યુજ્યત ઇતિ ન વિદ્યાવૈફલ્ય સ
વિદ્યાનિવૃત્યર્થમયેક્ષિ તત્વાદિતિ ભાવઃ । નનુ જીઇવૈકામતે એકો જીવો બદ્ધઃ
અન્યોજીવો મુક્ત ઇતિ વ્યવસ્થા શુકાદિ શુક્તિ પ્રતિપાદક શાસ્ત્રસિદ્ધા ન
સ્યાદિત્યાશંક્ય ઇષ્ટાપતિરિત્યાહ વદ્ધેઇત્ । યથા સ્વપ્નાદુત્થિતઃ સ્વપ્ન
ભ્રાંતિ સિદ્ધાં પુરુષાંતર મુક્તિં પરં પ્રતિબોધયતિ । તથા જીવભ્રાંતિ
સિદ્ધાંશુકાદિ મુક્તિતં પ્રત્યેવ બોધયતિ શ્રવણાદિ પ્રવૃત્યુપયોગિતયેતિ
ભાવઃ ॥
અત્ર ચ સંભાવિત સકલશંકાથંકક્ષાલનં સ્વપ્નદૃષ્ટાંત સલિલ
ધારયૈવ કર્તવ્યમિતિ । અન્યેત્વસ્મિન્નેક શરીરૈક જીવવાદે મનઃ
પ્રત્યયમલભમાના અધિકં તુ ભેદનિર્દેશાત્ લોકવતુ
લીલાકૈવલ્યમિત્યાદિ સૂત્રૈર્જીવાધિક ઈશ્વર એવ જગતઃ સૃષ્ટા ન
જીવસ્તસ્યાપ્તકામત્વેન પ્રયોજનાભાવેપિ કેવલં । લીલયૈવ જગતઃ
સૃષ્ટિરિત્યાદિ
પ્. ૧૦૫બ્)
પ્રતિપાદયદ્ભિર્વિરોધં ચ મન્યમાનાહિરણ્યગર્ભ એકો ॥
નનુ જીવૈક્યમતે વિદ્યોપદેષ્ટુરન્યસ્યાભાવાદ્વિદ્યોદયો ન સ્યાજ્જીવેશ્વર
વિભાગાભાવેન જીવસ્યેશ્વરોપાસનાદિ વ્યવહારશ્ચ નસ્યાદિત્યાશંક્યાહ ।
અત્ર ચેતિ । યથા સ્વપ્નદશાયાં સ્વપ્ન દૃષ્ક?કંચિદ્ગુરુમીશ્વરં ચ
કલ્પયિત્વા તાવુપાસ્તે તાભ્યાં ચ વિદ્યાદિકં લભતે તદ્વદિતિ ભાવઃ
એકજીવવાદ એવમતાંતરમાહ । અન્યેત્વિતિ । એકશરીરેતિ । એકમેવ શરીરં
સજીવં યસ્મિન્નૈક જીવવાદે સ તથોક્તઃ । મનઃ પ્રત્યયમિતિ । મનસો
વિશ્વાસંપ્રામાણિકત્વ નિશ્ચયમિત્યર્થઃ । એકમેવ શરીરં સજીવં
શરીરાંતરાણિ નિર્જીવાનીત્યત્ર વિનિગમકાભાવાન્ન ચ જીવૈક્યં
વિનિગમકમિતિ વાચ્યં । એકોપિ જીવઃ કસ્મિન્ શરીરે વર્તત ઇત્યત્ર વિનિગમકસ્ય
વક્તુમશક્યત્વાદિતિ ભાવઃ । અધિકં ત્વિતિ જીવાભિન્ન ઈશ્વરે વેદાંતાનાં
પ્રથમાધ્યાયે નિરૂપિતઃ સમન્વયો ન ઘટતે । તથા સતીશ્વર
ગતજગત્સ્રષ્ટૃત્વાદેર્જીવધર્મત્વપ્રસંગા । તથા ચાનુભવવિરોધ ઇતિ
પૂર્વપક્ષ નિરાસાર્થસ્તુ શબ્દઃ । અધિકં જીવાદુપાધિતોભિન્નં
બ્રહ્મજગત્સ્રષ્ટૃત્વ સર્વજ્ઞત્વાદિ ગુણકમભ્યુપગમ્યતે । અતો ન
બ્રહ્મધર્માણાં જીવે પ્રસક્તિરૌપાધિકભેદસ્યાપિ
ધર્મવ્યવસ્થાપકતયા લોકસિદ્ધત્વાત્ । કલ્પિત ભેદાંગીકારે
પ્. ૧૦૬અ)
હેતુમાહ । ભેદનિર્દેશાદિતિ । ય આત્મનિ તિષ્ટત્રાત્માનમંતરોયમયતીત્યાદૌ
નિયમ્યનિયામક ભાવાદીનાં ભેદનિર્દેશાદિતિ સૂત્રાર્થઃ । લોકવદિતિ ।
સૂત્રં પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતં । અત્રાદિ પદેન અનુપપતેસ્તુ ન શારીર ઇત્યાદિ ।

સૂત્રં ગૃહ્યતે મનો મયત્વાદિ ગુણકો ન શારીરસ્તસ્મિન્
સર્વકર્મત્વાદીનામનુપપતેરેવેતિ સૂત્રાર્થઃ વિરોધં ચેતિ ।
જીવાતિરિક્તેશ્વરાભાવવાદેસ્મિન્ જગત્સૃષ્ટ્યાદિ સમર્થસ્ય વ્યાવહારિક
ભેદવત ઈશ્વર ॥
બ્રહ્મપ્રતિબિંબોમુખ્યો જીવઃ અન્યે તુ તત્પ્રતિબિંબ ભૂતાશ્ચિત્ર
લિખિતમનુષ્યદેહાર્પિત પટાભાસકલ્પા જીવાભાસાઃ સંસારાદિ
ભાજ ઇતિ સવિશેષાનેક શરીરૈક જીવવાદમાતિષ્ઠંતે । અપરે તુ
હિરણ્યગર્ભસ્ય પ્રતિકલ્પં ભેદેન કસ્ય હિરણ્યગર્ભસ્ય મુખ્યં
જીવત્વમિત્યત્ર નિયામકં નાસ્તીતિ મન્યમાના । એક એવ જીવો વિશેષેણ
સર્વં શરીરમધિતિષ્ઠતિ । ન ચૈવં શરીરાવયવભેદ ઇવ
શરીરભેદેપિ પરસ્પર સુખાદ્યનુસંધાનપ્રસંગઃ ॥
સ્યાસ્તિત્વજગત્સ્રષ્ટૃત્વ સર્વાત્મકત્વાદિ ગુણપ્રતિપાદકૈઃ
પ્. ૧૦૬બ્)
સૂત્રૈર્વિરોધમિત્યર્થઃ । બ્રહ્મપ્રતિબિંબ ઇતિ । અનેન બિંબભૂતં
બ્રહ્મજીવાદધિકમીશ્વરરૂપમસ્મિન્મતેસ્તિ અતોનોદાહૃત સૂત્રવિરોધ ઇતિ
સૂચિતં । તદિતિ । બ્રહ્મપ્રતિબિંબભૂત હિરણ્યગર્ભસ્ય ભૌતિક
જગત્સ્રષ્ટૃતયાકારણોપાધિકતયા ચ મુખ્ય જીવસ્ય પ્રતિબિંબભૂતા અન્યે
જીવાજીવાભાસાઃ તદ્વત્સૃષ્ટ્યાદિ સામર્થ્યાભાવાદિત્યર્થઃ । કલ્પા ઇતિ તુલ્યા
ઇત્યર્થઃ । સંસારાદિ ભાજ ઇતિ । અનેન યથા હિરણ્યગર્ભશરીરં મુખ્યજીવેન
સજીવં તથા ઇનરાણ્યપિ શરીરાણિજીવાભાસૈસ્સજીવાનીતિ પૂર્વમતાત્ ।
વિશેષઃ સૂચિતઃ અત્રાદિ પદં મુક્તિ સંગ્રહાર્થં જીભાસાનાં મુક્તિશ્ચ
સ્વબિંબભૂત હિરણ્યગર્ભપ્રાપ્તિઃ ક્રમેણ ચ શુદ્ધબ્રહ્મપ્રાપ્તિરિતિ
મંતવ્યં । સ વિશેષેતિ । સ વિશેષાણિ સ જીવાનિ અનેકશરીરાણિ
યસ્મિન્નેકજીવવાદે સ તથા આતિષ્ઠંતે । અંગીકુર્વંતીત્યર્થઃ ।
અત્રાપ્યસ્વરસંવદન્નેકજીવવાદમેવાહ । અપરેત્વિતિ । એક એવેતિ । અવિદ્યાયાં
બ્રહ્મપ્રતિબિંબરૂપો જીવસ્તાવદેક અવિદ્યાયા એકત્વાત્ સ એવ ચ સર્વં
શરીરં સ્વભોગાદ્યર્થમધિતિષ્ઠતિ નત્વ વિદ્યાયાં બ્રહ્મપ્રતિબિમ્બો
હિરણ્યગર્ભ શરીરસધિતિષ્ઠતિ અન્યાનિ તુ શરીરાણિ તત્પ્રતિબિંબાભાસા
અધિતિષ્ઠંતિ । કુતઃ ઇતર જીવાનાં
પ્. ૧૦૭અ)
તત્પ્રતિબિંબત્વે માનાભાવાદિત્યેવ કારાર્થઃ । અવિશેષેણેતિ ।
મુખ્યામુખ્યવિભાગં વિનેત્યર્થઃ । જીવભેદે હિ સતિ કશ્ચિન્મુખ્યો જીવઃ
કશ્ચિચ્ચામુખ્યો જીવાભાસ ઇતિ વિભાગઃ સંભવેત્ । નત્વે તદસ્તિ ।
તસ્યૈકત્વાભ્યુપગમાદિતિ ભાવઃ । નનુ દેવદત્તસ્ય શિરઃ
પાણિપાદાનધિતિષ્ઠિત એકસ્ય યથાશિરસિ મે વેદના પાદે મે
સુખમિત્યાદ્યનુસંધાનં દૃશ્યતે । એવમેકસ્યૈવ જીવસ્ય
સર્વશરીરાધિષ્ટાતૃત્વે મમ દેવદત્તશરીરે મુખં યજ્ઞદતનામક શરીરે
દુઃખમિત્યાદિ રૂપેણ સર્વસ્ય સર્વત્રાનુસંધાન પ્રસંગ ઇતિ શંકતે । ન
ચેવમિતિ ॥
જન્માંતરીય સુખાદ્યનુસંધાનાદર્શનેન શરીરભેદસ્ય
તદનનુસંધાન પ્રયોજકત્વ કૢપ્તેઃ યોગિનસ્તકાય વ્યૂહ
સુખાદ્યનુસંધાનં વ્યવહિતાર્થ
ગ્રહણવદ્યોગપ્રભાવનિવધેનમિતિ ન
તદુદાહરણમિત્યવિશેષાનેકશરીરૈકજીવવાદં રોચયંતે ।
ઇતરેત્વત્રાપિ વદ્ધમુક્તવ્યવસ્થાભાવસ્ય તુલ્યત્વેન તદ્યોયો દેવાનાં
પ્રત્યબુધ્યત સ એવ તદભવદિત્યાદિ શ્રુતેઃ પ્રતિષેધાદિતિ ચેત્ ॥
પ્. ૧૦૭બ્)
શરીરભેદસ્યાનનુસંધાન પ્રયોજકત્વાભ્યુપગમાન્નોક્તાતિ પ્રસંગઃ । ન
ચ તત્ર માનાભાવશ્શંકનીયઃ જીવસ્યાતીત શરીરેષુ વર્તમાન શરીરે
ચૈકત્વેપિ જન્માંતરીય સસ્વાદ્યનુસંધાનાદર્શનેન તદ્ભેદસ્ય
તત્પ્રયોજકતાયાઃ સંપ્રતિપન્નત્વાદિતિ પરિહરતિ જન્માંતરીયેતિ । નનુ યોગિનો
દેહભેદે સત્યપ્યનુસંધાનદર્શનાત્ । વ્યભિચાર ઇત્યત આહ । યોગિનસ્ત્વિતિ ।
અસ્મદાદિ વૈ લક્ષ્યાર્થકસ્તુ શબ્દસ્તદ્દર્શયતિ । કાયેતિ । ન હ્યસ્મદાદીનાં
વ્યવહિતાર્થ સાક્ષાત્કારોસ્તિ તત્પ્રયોજકા દૃષ્ટવિશેષાભાવા તથા ચ
શરીરભેદમાત્રં ન તત્પ્રયોજકં । કિં તુ અદૃષ્ટવિશેષા સહ કૃત
શરીરભેદો નનુ સંધાન પ્રયોજક ઇતિ ન યોગ્યનુસંધાનસ્થલે વ્યભિચાર ઇતિ
ભાવઃ । યોગદં યોગજા દૃષ્ટપરં । અવિશેષેણાધિષ્ઠિતાન્યનેક શરીરાણિ
યસ્મિન્નેકજીવ વાદે સઃ તથેત્યર્થઃ । અનેક જીવવાદમુત્થાપયતિ । ઇતરેતિતિ ।
અત્રાપીતિ । અવ્યવહિતમતેપીત્યર્થઃ । યદ્યેક જીવવાદે વ્યવસ્થાન સિધ્યતિ તતઃ
કો દોષ ઇત્યાશંક્ય શ્રુતિ સ્મૃતિ ભાષ્યાણામનાંજસ્યં દોષ ઇત્યાહ ।
તદ્યોય ઇતિ । દેવાનામ્મધ્યેયો યો દેવઃ તદ્બ્રહ્મપ્રત્યબુધ્યતસાક્ષાત્કૃતવાન્
સ એવ તદ્બ્રહ્માભવત્ । નાન્યોબ્રહ્મબોધ રહિતઃ વિદુષો મુક્તત્વમવિદુષો
વદ્ધત્વં ચ પ્રતિપાદયંત્યાશ્રુત્યાબંધ
પ્. ૧૦૮અ)
મુક્તિ વ્યવસ્થા દર્શિતા । આદિપદેન અજામેકામિતિ શ્રુતિર્બંધમુક્તિ વ્યવસ્થા
પ્રતિપાદકત્વેન ભાષ્યકારાદિભિરંગીકૃતા ગૃહ્યતે શ્રુતિગ્રહણં યદ્ગત્વા
ન નિવર્તંતે તદ્ધામપરમં મમેત્યાદિ સ્પૃતીનાસુપલક્ષણં ।
પ્રતિષેધાદિતિ । ઇદં પૂર્વપક્ષસૂત્રં । બૃહદારણ્યકે કાણ્વશાખાયાં
ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામંતીતિ વાક્યેન । પરબ્રહ્મતત્વવિદઃ । પ્રાણોત્ક્રાંતિ
પ્રતિષેધા તસ્ય ગત્યુકાંતીનસ્તઃ । ઉત્ક્રાંતિ પૂર્વકત્વાત્ ગતેરિતિ ચેદિતિ
સિદ્ધાંતિ શંકાભાગાર્થઃ ॥
ન શારીરાદિત્યધિકરણે બદ્ધમુક્તત્વપ્રતિપાદક ભાષ્યસ્ય
ઘનાંજસ્યમિત્યપરિતુષ્યંતોંતષ્કરણાદીનાં
જીવોપાધિત્વાત્યુપગમેનાનેકજીવવાદમાશ્રિત્ય
બદ્ધમુક્તવ્યવસ્થાં પ્રતિપદ્યંતે । તિષુ કેચિદેવમાહુઃ ॥
પૂર્વપક્ષીતાં દૂષયતિ । ન શારીરાદિતિ । બૃહદારણ્યક એવ માધ્યંદિન
શાખ્યાયાં સમાનપ્રકરણે બ્રહ્મવિદં શારીરં પ્રકૃત્ય ન તસ્માત્
પ્રાણા ઉત્ક્રામંતીતિ વાક્યં પવ્યતે । અત્ર તચ્છબ્દેન પ્રકૃતઃ શારીરો
ગૃહ્યતેન શરીરં । તસ્ય શરીરાપેક્ષયા પ્રધાનત્વા તથા ચ ન તસ્માદિતિ
વાક્યેન શારીરાજ્જીવાત્ પ્રાણાનાસુત્કુમણં
પ્. ૧૦૮બ્)
નિષિધ્યતે । ન શરીરાદતશ્શરીરાદુત્ક્રમણં વિદુષોપ્યસ્તીતિ તસ્યાપિ
ગત્યુત્ક્રાંતિસ્ત એવ ન તસ્ય પ્રાણા ઇતિ કાણ્વવાક્યસ્યાપિ । તસ્ય વિદુષઃ
પ્રાણાશ્શારીરાત્રોત્ક્રામંતિ કિં તુ તેન સહૈવ બ્રહ્મલોકં ગછંતીત્યર્થો
બોધ્યઃ । નાંતસ્યમિતિ । આંતસ્યાભાવઃ ઉપપન્નત્વાભાવ ઇત્યર્થઃ ।
અંતષ્કરણાદીનામિતિ । ન ચ નાનાજીવવાદેપિ બ્રહ્મૈવ સ્વાવિદ્યયા સંસરતિ
સ્વવિદ્યયામુચ્યત ઇત્યર્થે । ન બૃહદારણ્યક ભાષ્યે પ્રતિપાદિતેન વિરોધસ્તુલ્ય
ઇતિ વાચ્યં । તદ્ભાષ્ય પ્રતિપાદનસ્ય બ્રહ્મૈવ
સ્વાવિદ્યયાનાનાંતષ્કરણરૂપેણ પરિણતયા નાનાજીવ ભાવં
પ્રાપ્યસંસરતિ । સ્વવિદ્યયા ક્રમેણ મુચ્યત ઇત્યભિપ્રાયકત્વોપપતેઃ ।
શ્રુતિસ્મૃત્યુપોદ્વલિત શુકાદિ મુક્તિ પ્રતિપાદકભાષ્યસ્ય બ્રહ્મૈવ સ્વાવિદ્યયા
સંસરતીતિ ભાષ્યમાત્રસ્વારસ્ય મનુસૃત્યા ન્યત્થ્યાનયનાયોગાત્ । ન
ચોદાહૃત શ્રુતિસ્મૃતિ ભાષ્યાણાં બ્રહ્માત્મૈકત્વ પરત્વેન નનાજીવ વાદે ।
તાત્પર્થા ભાવાત્ । તેભ્યો જીવનાનાત્વં ન સિધ્યતીતિ વાચ્યં । એકજીવવાદેપિ
તાત્પર્યાભાવસ્ય તુલ્યત્વાન્ન ચ જીવત્વોપાધિભૂતાયા અવિદ્યાયા
એકત્વાજ્જીવૈક્યસિધિરિતિ વાચ્યં । ઉદાહૃત શ્રુતિ
ભાષ્યાનુરોધેનાવિદ્યાનાનાત્વાભ્યુપગમ સંભવાત્ । તદેકત્વ
શ્રુત્યાદીનાં જાત્યમિપ્રાયકત્વોપપતેઃ । અવિદ્યાયાઃ એકં ત્વપિ
કાર્યોપાધિરયં જીવ ઇતિ શ્રુત્યનુસારેણાંતષ્કરણાનામેવ
પ્. ૧૦૯અ)
જીવત્વોપાધિત્વોપગમસંભવાચ્ચેતિ ભાવઃ । નાનાજીવવાદે મતભેદેન
બંધમુક્તિવ્યવસ્થામુપપાદયિતુમારભતે । તેષ્વિતિ । નાનાજીવવાદિષુ
મધ્ય ઇત્યર્થઃ કેચિદિતિ ॥
યદ્યપિ શુદ્ધબ્રહ્માશ્રયવિષયમેકમેવાજ્ઞાનં તત્રાશ એવ ચ
મોક્ષસ્તથાપિ જીવન્મુક્તાવજ્ઞાનલેશાતુ વૃત્યભ્યુપગમેનાજ્ઞાનસ્ય
સાંશત્વા તદેવ ક્વચિદુપાધૌ બ્રહ્માવગમોત્પત્તાવંશેનં
નિવર્તતે ઉપાધ્યંતરેષુ યથા પૂર્વમંશાંતરેરનુવર્તત ઇતિ અન્યે તુ
॥
નનુ નાનાજીવવાદેપિ જીવસ્યાંતષ્કરણોપાધિકત્વપક્ષે મૂલાજ્ઞાનસ્ય
એકત્વેન શુકાદિ તત્વજ્ઞાનેનૈવ તસ્ય નિવૃતત્વાદિદાની સંસારાનુપલબ્ધિ

પ્રસંગ ઇત્યાશયેન શંકતે । યથપીતિ । શુદ્ધબ્રહ્મા શ્રયેતિ ।
જીવેશ્વરયોર્વિશિષ્ટરૂપયોરજ્ઞાનાશ્રયત્વં ન સંભવતિ । તયોઃ કલ્પિતત્વા
તથા ચ શુદ્ધસ્યૈવાવૃતત્વરૂપં વિષયત્વં નત્વીશ્વરસ્યાપિ તસ્ય
જીવાંતરવદૌપાધિક ભેદાદેવાનુપલબ્ધિ સિદ્ધૌ જીવાન્
પ્રતીશ્વરસ્યાજ્ઞાનાવૃતત્વરૂપવિષયત્વ કલ્પનસ્ય વ્યર્થત્વાદિતિ ભાવઃ ।
એકમેવેતિ । અજામેકાંમાયાં
પ્. ૧૦૯બ્)
તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાત્ । વિભેદજનકે જ્ઞાન ઇતિ શ્રુતિસ્મૃતિષુ એકવચન શ્રવણેન
સ્મૃતિલાઘવેન ચ તસ્યૈકત્વાવગમાદિતિ ભાવઃ । તન્નાશ એવ ચેતિ ।
ભૂયશ્ચાંતે વિશ્વમાયા નિવૃતિઃ અજ્ઞાનેનાશમાત્યંતિકં ગત ઇત્યાદિ
શ્રુતિસ્મૃતિષુ સર્વાનર્થમૂલાજ્ઞાન નિવૃતેર્મોક્ષત્વાવગમાદિતિ ભાવઃ ।
એકસ્ય તત્વજ્ઞાનેન કૃત્સ્નાજ્ઞાનનાશોનાંગી ક્રિયતે । યેન વ્યવસ્થા ન સ્યાત્
કિંતુ તસ્ય જ્ઞાનેન તતદંતષ્કરણાદિ પરિણામિનો મૂલાજ્ઞાનાંશસ્યૈવ
નાશ ઉપેયતે । ન ચ તસ્ય સાંશત્વે માનાભાવ ઇતિ વાચ્યં । જીવન્મુક્તૌ
આવરણશક્તિમદજ્ઞાનાંશસ્ય નાશેપિ વિક્ષેપશક્તિમદજ્ઞાનાંશસ્ય
જ્ઞાનાદનિવૃતસ્ય યાવદ્વિદેહકૈવલ્યમનુવૃત્યુપગમેન તસ્ય
સાંશત્વાવગમાત્ । તથા ચાજ્ઞાનસ્યાનિર્વચનીયસ્યાનિર્વચનીયાનામેવ
ભાગરૂપાંશાનામનંતાનાં સંભવાત્ । નાનાદાય બંધમુક્તિ
વ્યવસ્થાસૂપયાદેતિ પરિહરતિ । તથાપીત્યાદિના । અજ્ઞાનસત્વં
બંધસ્તન્નાશો મોક્ષં ઇતિ મતં મુક્તં । ઇદાનિં
ચૈતન્યસ્યાજ્ઞાનસંબંધો બંધસ્તદસંબંધો મોક્ષઃ । ન તુ
તન્નિવૃતિરસંબંધમાત્રેણૈવ બંધનિવૃતિ સિદ્ધેઃ જ્ઞાનાદજ્ઞાનનિવૃતિ
પ્રતિપાદકશાસ્ત્રસ્યાપિ તદસંબંધ એવ તાત્પર્યોપપતેરન્યથા
મૂલાજ્ઞાનસ્ય વિરોધિજ્ઞાનોદયે સતિ તૂલપિંદસ્ય વિરોધ્યગ્નિ સંસર્ગ
ઇવાવશેષા
પ્. ૧૧૦અ)
સંભવેન બંધમુક્તિ વ્યવસ્થા શાસ્ત્રસ્ય જીવન્મુક્તિ શાસ્ત્રસ્ય ચ
નિરાલંબનત્વ પ્રસંગાદિતિ મન્યમાનાનામ્મતમાહ અન્યેત્વિતિ ॥
યથાન્યાયૈક દેશિમતે ભૂતલે ઘટાત્યંતાભાવસ્ય વૃતૌ
ઘટસંયોગાભાવો નિયામક ઇત્યનેકેષુ પ્રદેશેષુ તદ્વત્સુસે
સૃજ્યવર્તમાનો ઘટાત્યંતાભાવઃ ક્વચિત્ પ્રદેશ
ઘટસંયોમોત્યત્યાતુદભાવનિવૃતૌ ન સંસૃજ્યતે । એવમજ્ઞાનસ્ય
ચૈતન્યે વૃતૌ મનો નિયામકમિતિ તદુપાધિનાચૈતન્યપ્રદેશેષુ
સંસૃજ્યવર્તમાનમજ્ઞાનં ક્વચિદ્બ્રહ્મદર્શનોત્યત્યાભિદ્યતે ।
હૃદયગ્રંથિવિતિ શ્રુત્યુક્તરીત્યામનસો નિવૃતૌ ન સંસૃજ્યતે । અન્યત્ર
યથા પૂર્વમવતિષ્ઠતે જ્ઞાનસંસર્ગાસંસર્ગાવેવ ચ
બંધમોક્ષાવિત્યાહુઃ । અપરે તુ નાજ્ઞાનં શુદ્ધચૈતન્યાશ્રયં ॥
પ્રથમં પ્રકૃતોપયોગિ દૃષ્ટાંતમાહ । યથેતિ । ભૂતલે । ઘટોનેત્યનુભવ
સિદ્ધો ઘટાભાવસ્ત્રૈકાલિકત્વાભ્યુપગમાત્ । ઘટાનાનંતરે
તદધિકરણેપિ ભૂતલે વર્તત એવ । તથાવઘટવત્યપિ ભૂતલે ઘટો નાસ્તીતિ
પ્. ૧૧૦બ્)
પ્રમાસ્યાદિતિ દોષ પ્રસક્તૌ તત્પરિહારાય નૈયાયિકાઃ કલ્પયંતિ
ઘટાધિકરણે તદત્યંતા ભાવસ્ય સંબંધા ભાવેન તત્ર
તત્પ્રતીતેર્ભાંતિત્વોપપતે । ન ચ ઘટસંયોગોત્પતેઃ પૂર્વં ભૂતલે
સંબંધવતસ્તસ્ય ઘટસંયોગકાલે કથં વૃતિરૂપસંવેધાભાવ ઇતિ
વાચ્યં । પ્રતીત્યનુસારેણ ભૂતલાદૌ ઘટાત્યંતાભાવવૃતૌ
ઘટસંયોગસ્ય પ્રાગભાવ પ્રધ્વંસાભાવયોરન્યતરાભાવો નિયામક ઇતિ
કલ્પનેન ઘટસંયોગાધિકરણ ભૂતલે ઘટાભાવસ્યાસંબંધોપપતેરિતિ
તદેતન્મતં દૃષ્ટાંતી કરોતિ । ન્યાયૈક દેશિ મત ઇતિ । તદ્વત્સ્વિતિ ।
ઘટસંયોગાભાવવત્સ્વિત્યર્થઃ । તદુપાધિનેતિ । મન એવોપાધિસ્તેનેત્યર્થઃ ।
ક્વચિદિતિ । ચૈતન્ય પ્રદેશ ઇત્યર્થઃ । બ્રહ્મદર્શનોત્પત્યામનસો નિવૃતાવિતિ
સંબંધઃ । બ્રહ્મદર્શનં મનસો નિવર્તકમિત્યત્રમાનમાહ ભિદ્યત ઇતિ ।
હૃદયગ્રંથિરિત્યત્ર હૃદયમિત્યંતષ્કરણપરં તચ્ચાંતષ્કરણં
ચિદાત્મન્યધ્યસ્તતયા તતાદાત્મ્યાપન્નં સદ્ગ્રંથિરિવ ગ્રંથિઃ । સ ચ
બ્રહ્મદર્શને જાતે બ્રહ્મણ્યેવ વિલીયત ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ । અન્યત્રેતિ ।
ચૈતન્યપ્રદેશાંતરૈષ્વિત્યર્થઃ । નાજ્ઞાનમિતિ । શુદ્ધચૈતન્યસ્ય
વેદાંતશાસ્ત્રપ્રતિપાદ્યસ્ય નાજ્ઞાનાશ્રયત્વં । તસ્ય વેદાંત વેદ્ય વસ્તુ
ન જાનામીત્યજ્ઞાનવિષયત્વેનૈવાનુભવાદિતિ ભાવઃ ॥
કિં તુ જીવાશ્રયં બ્રહ્મવિષયં તચ્ચાંતષ્કરણ
પ્. ૧૧૧અ)
પ્રતિબિંબરૂપેષુ સર્વેષુ જીવેષુ વ્યક્તિષુ જાતિવત્પ્રત્યેક પર્યવસાયિતયા
વર્તમાનમુત્પન્ન વિદ્યં કંચિત્યજતિ નષ્ટાં વ્યક્તિમિવ જાતિઃ સ એવ
મોક્ષઃ । અન્યં યથાપૂર્વમાશ્રયતીતિ વ્યવસ્થેત્યાહઃ ॥
જીવા અયમિતિ । ન જાનામીત્યજ્ઞાનાશ્રયત્વેન જીવસ્યૈવાનુભવાન્ન
ચાજ્ઞાનસ્ય
સ્વકાર્યાંતષ્કરણવિશિષ્ટચૈતન્યરૂપજીવાશ્રિતત્વમનુપપન્નમિતિ વાચ્યં
। અંતષ્કરણે યત્પ્રતિબિંબભૂતં ચૈતન્યં તસ્યૈવ જીવત્વાભ્યુપગમેન
વિશિષ્ટસ્ય જીવત્વાનુપગમાત્ । વચાંતષ્કરણસ્ય સાદિતયા તદ્ગત
પ્રતિબિંબસ્યાપિ સાદિત્વાત્ । કથં તસ્યાનાદ્યજ્ઞાનાશ્રયત્વમિતિ વાચ્યં ।
અંતષ્કરણસ્ય સ્વાપાદૌલય શ્રવણેન જાગ્રદાદૌ જન્મશ્રવણેન ચ
સાદિત્વાવગમેપિ તસ્ય સ્થૂલસૂક્ષ્મરૂપેણાનાદિતાયાઃ પુહુસ્ત્વાદિવત્વસ્ય
સતોભિવ્યક્તિ યોગાદિતિ સૂત્રે વ્યવસ્થાપિ તત્વાદ્યથા પુંસ્ત્વસ્ત્રીત્વાદેઃ
શ્રુક્રશ્રોણિતસ્તનાદિ રૂપસ્ય વાલ્યાદાવનભિવ્યક્તસ્ય યૌવને પ્રાદુર્ભાવને
પ્રાદુર્ભાવઃ તથા અસ્યાંતષ્કરણસ્ય સ્વાપાદાવનભિવ્યક્તતયા સત એવ
સ્થૂલાવસ્થાપ્રાપ્તિરૂપાયા અભિવ્યક્તેર્યુક્તત્વાત્ અસતઃ
શશશૃંગાદેરુત્પત્યદર્શનાદિતિ । સૂત્રાર્થઃ । અવિદ્યાયાઃ
પ્. ૧૧૧બ્)
અનાદિ ચૈતન્યપ્રતિબિંબાશ્રિતત્વસ્ય માયાવિદ્યાભેદવાદનિરૂપણાવસરે
સમર્થિતત્વાત્ । પ્રત્યેકેતિ દ્વિત્વ બહુત્વાદિવદજ્ઞાનસ્ય
સર્વજીવવ્યક્તિપુવ્યાસજ્યવૃતિત્વે સર્વેષાં પ્રત્યેકમહમજ્ઞ ઇતિ પ્રત્યક્ષં ન
સ્યાત્ । વ્યાસજ્યવૃતિધર્મ પ્રત્યક્ષસ્ય યાવદાશ્રય પ્રત્યક્ષસાપેક્ષત્વેન
એકૈકસ્ય જીવસ્ય સર્વજીવ પ્રત્યક્ષાભાવાદિત્યર્થઃ । વસ્તુતસ્તુ અજ્ઞાનસ્ય
વ્યાસજ્યવૃતિત્વેપિ તત્પ્રક્ષસ્ય નિત્યસાક્ષિરૂપતયા
યાવદાશ્રયપ્રત્યક્ષાનપેક્ષણાત્ ઉક્ત નિયમસ્ય જન્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વાદિતિ
મંતવ્યં । કંચિદિતિ ઉત્પન્નયા વિદ્યયામનસો નિવૃતૌ તન્નિરૂપિત
પ્રતિબિંબભાવસ્યાપિ નિવૃતતયા તદ્વિશિષ્ટ ચૈતન્યરૂપવ્યક્તિનાશાદિતિ
ભાવઃ । તથા ચ શ્રુતિર્જહાત્યેનાં ભુક્તભોગામજોન્ય ઇતિ
એનામજાશબ્દિતામવિદ્યાં જીવેન ભુક્તાભોગા યસ્યાઃ સાભુક્તભોભુજ્યત
ઇતિ વ્યુત્પત્યાભોગશબ્દિતાનાં વિષયાણામવિદ્યાપરિણામત્વાદિતિ ભાવઃ ।
અજો જન્મરહિતઃ અન્યઃ ઉત્પન્નવિદ્યોજીવ ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ । સ એવેતિત્યાગ એવેત્યર્થઃ ।
અન્યમિતિ । અજ્ઞમિતિ ભાવઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ અજો હ્યેકો જુષમાણૌનુશેત ઇતિ એકઃ
પુનરજો વિવેકરહિતઃ
કાર્યકારણસઘાતરૂપેણપરિણતામવિદ્યાંજષમાણઃ સેવમાનઃ
તત્રાહં મમાભિમાનવાન્ અનુશેતેતામનુસૃત્યશેતે વર્તતે
પ્. ૧૧૨અ)
ન જહાતીતિ યાવત્ ॥
ઇતરે તુ પ્રતિજીવમવિદ્યાભેદમભ્યુપગમ્યૈવતદનુવૃતિનિવૃતિભ્યાં
વદ્ધમુક્તવસ્થાં સમર્થયંતે । અસ્મિન્ પક્ષે કસ્યાવિદ્યયા
પ્રપંચઃ કૃતોસ્ત્વિત્વિચેત્ । વિનિગમકાભાવાત્ સર્વાવિદ્યાકૃતોઽનેકં
તત્વારબ્ધપટતુલ્યઃ એકસ્ય મુક્તૌ તદવિદ્યાનાશે એકતંતુનાશે
પટસ્યેવ તત્સાધારણ પ્રપંચસ્ય નાશઃ તદૈવ
વિદ્યમાનતંત્વંતરૈઃ પટાંતરસ્યેવેતરાવિદ્યાભિઃ
સકલેતરસાધારણ પ્રપંચાંતરસ્યોત્પાદનમિત્યેકે ॥
અત્રાજ્ઞાનકંચિજ્જહાતિ અન્યમાશ્રિત્યૈવ તિષ્ઠતીત્યુક્ત્યાપિ અજ્ઞાનસંબન્ધા
ચેવ બંધમોક્ષાવિત્યુક્તં ભવતિ । તદુક્તેરર્થાંતરાસંભવાત્ ।
અજ્ઞાનસંબન્ધાસંબંધૌ બંધમોક્ષાવિતિ મતદ્વયમપિ તસ્ય
જ્ઞાનનાશ્યત્વં પ્રતિપાદક શ્રુતિસ્મૃતિ ભાષ્યાદિ સ્વારસ્ય વિરુદ્ધં મત્વા
તદવિરુદ્ધમ્મતમાહ । ઇતરેત્વિતિ । અભ્યુપગમ્યૈવેતિ । અવિદ્યોભેદાનુપગમે
તત્સત્વત
પ્. ૧૧૨બ્)
ન્નાશરૂપયોર્બંધમોક્ષયોરુપપાદયિતુમશક્યત્વાન્ન ચ તસ્યા એકત્વેપિ

અંશવત્વકલ્પનયાતન્નાશરૂપો મોક્ષઃ પ્રાગુપપાદિત ઇતિ વાચ્યં વિરોધિ
વિદ્યોદયે તદવસ્થાનાયોગસ્યાપ્યુક્તત્વાન્ન જીવન્મુક્તૌ
તલ્લેશાનુવૃત્યુપગમવિરોધ ઇતિ વાચ્યં । અવિદ્યાનાશેપિ તત્સંસ્કારસ્ય યાવત્
પ્રારબ્ધ ક્ષયમનુવર્તમાનસ્યાવિદ્યાલેશત્વેન
વિવક્ષિતતાયાસ્સદૃષ્ટાંતં વક્ષ્યમાણત્વાદિતિ ભાવઃ । એવં
નાનાજીવવાદે બંધમોક્ષ વ્યવસ્થાં
બહુપ્રકારાંમુપપાદ્યતદુપપાદનોપયોગિતયા
પ્રસક્તમવિદ્યાનાનાત્વમુપજીવ્યાક્ષેપમવતારયતિ । અસ્મિન્પક્ષ ઇતિ ।
અવિદ્યાનાનાત્વપક્ષ ઇત્યર્થઃ । કસ્યેતિ । કિમેકસ્ય જીવસ્યાવિદ્યયા
પ્રપંચારંભઃ ઉતસર્વેષામવિદ્યાભિર્ન્નાદ્યઃ વિનિગમનાવિરહાત્ ।
તદ્વિતીયઃ એકાવિદ્યાનાશે સર્વપ્રપંચનાશાપત્યામુક્તે નરજીવાનાં
પ્રપંચાનુપલબ્ધિ પ્રસંગાદિત્યાક્ષેપાભિપ્રાયઃ । દ્વિતીયપક્ષે પરિગૃહ્ય
તત્રોક્તાનુપપતિં । પરિહરતિ । વિનિગમકાભાવાદિત્યાદિના સર્વાવિદ્યાકૃત ઇતિ
સર્વેષાં જીવાનાં સર્વાવિદ્યાપરિણામ ઇત્યર્થઃ । યદ્વા
સર્વાવિદ્યાવિષયીકૃત બ્રહ્મવિવર્તઃ । પ્રપંચ ઇત્યર્થઃ । પ્રથમ વ્યાખ્યાને
દૃષ્ટાંતમાહ । અનેકં તત્વારબ્ધેતિ । સકલેતરેતિ । સકલાઃ
સમસ્તામુક્તજીવાપેક્ષયાયે ઇતરે તેષાં સાધારણ
પ્રપંચાંતરસ્યેત્યર્થઃ ॥
પ્. ૧૧૩અ)
તત્તદજ્ઞાનકૃતપ્રાતિભાસિકરજતવન્ન્યાયમતે
તત્તદપેક્ષાબુદ્ધિજન્યદ્વિત્વવચ્ચ તત્તદવિદ્યાકૃતો વિયદાદિ પ્રપંચઃ
પ્રતિપુરુષં ભિન્નઃ । શુક્તિરજતે ત્વયા યદ્દૃષ્ટં રજતં
તદેવમપાપીતિ વદૈક્ય ભ્રમમાત્રમિત્યન્યે
જીવાશ્રિતાદવિદ્યાનિવહાદ્ભિન્નામાયૈવેશ્વરાશ્રિતા
પ્રપંચકારણં
પ્રપંચસ્ય સર્વાવિદ્યાકાર્યત્વેપિ તદ્ભેદાત્પ્રપંચસ્યાપિ પ્રતિપુરુષં ભેદ
એવેતિ મતં સદૃષ્ટાંતમાહ । તત્તદિતિ । નનુ યત્ર એકદા બહુનાં શુક્તૌ
રજતભ્રમો ભવતિ । તત્ર પ્રતિપુરુષમજ્ઞાનભેદેન તત્કૃતરજતભેદોત્ર
દૃષ્ટાંતત્વેન વક્તવ્યઃ સ ચ ન સંભવતિ । તત્રાપિ તાવત્
પુરુષાણામજ્ઞાનૈરેકસ્યૈરજતસ્યોત્પતિ સંભવાદિતિ ચેન્ન તત્ર
દૈવયોગાદેકસ્ય પુરુષસ્ય પ્રથમં શુક્તિત્વવિશેષદર્શને સતિ નેદરજતમિતિ
બાધકપ્રત્યેક્ષેણ સોપાદાનસ્ય રજતસ્ય નાશેપિ તદિતરેષાં
રજતભ્રમાનુવૃત્યારજતભેદસ્યાવશ્યક તયા દૃષ્ટાંત સિદ્ધેરિતિ ભાવઃ ।
ન્યાયમત ઇતિ । સિદ્ધાંતે તુ એકત્વ વદ્વિત્વાદિકમપિ યાવદૃવ્યભાવ્યેવ ન તુ
તત્રદપેક્ષાબુદ્ધિજન્યં । અનંત દ્વિત્વાદૈસ્તદુત્પત્યાદીનાં ચ કલ્પને
ગૌરવાદ
પ્. ૧૧૩બ્)
પેક્ષાબુદ્ધેસ્તદ્વ્યંજકત્વાભ્યુપગમાત્ । ન સદા તત્ પ્રત્યક્ષાપતિરિતિ
સ્વીકારાદિતિ ભાવઃ । નનુ તર્હિ યથા તતદ્રજતં તસ્ય તસ્યૈવ પ્રત્યક્ષં
નાન્યસ્ય તથા તત્તદવિદ્યાકલ્પિતઃ પ્રપંચોપિ તસ્ય તસ્યૈવ પ્રત્યક્ષઃ
સ્યાન્નાન્યસ્ય તથા ચ યઃ પ્રપંચસ્ત્વયાનુભૂયતે । સ એવ
મયાપ્યનુભૂયત ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાન પ્રત્યક્ષં ન સ્યાદિતિ શંકાં
દૃષ્ટાંતેન પરિહરતિ । શુક્તિ રજત ઇતિ ઉપલક્ષણમેતુત્ । યૌ દ્વૌ રામકૃષ્ણૌ
ત્વયા દૃષ્ટૌ તાવેવ મયાપિ દૃષ્ટાવિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં ન્યાયમતે દ્વિત્વ
ભેદેપિ દૃશ્યતે તદ્વદિતિ બોધ્યવિયદાદિ પ્રપંચો ન જીવાવિદ્યા પરિણામઃ ।
કિં તુ જીવાશ્રિતાવિદ્યા સંઘાદ્ભિન્ના માયા સર્વજીવાન્
પ્રતિસાધારણવિયદાદિ પ્રપંચ પરિણામ્યુપાદાનમુપેયતે । અતો વિયદાદિ
પ્રપંચસ્યૈક ત્વાત્ । તદેકત્વ પ્રતીતિર્ન્નમ્રમમાત્રમિતિ મંતદર્શયતિ ।
જીવાશ્રિતેતિ । માયાયા અવિદ્યાભ્યો ભિન્નત્વે ઈશ્વરાશ્રિતત્વે ચ પ્રમાણાદિકં
પ્રાગેવ દર્શિતમિતિ નાત્ર તદુચ્યતે ॥
જીવાનામવિદ્યાસ્ત્વાવરણમાત્રે પ્રાતિભાસિક શુક્તિરજતાદિ વિક્ષેપેપિ
ચોપયુજ્યંત ઇત્યપરે । અવસિતમુપાદાનત્વં
પ્. ૧૧૪અ)
તત્પ્રસક્તાનુપ્રસક્તં ચ ॥
અવિદ્યાનાં પ્રપંચોપાદાનત્વાભાવે વૈયર્થ્યમાશંક્યાહ । જીવાનામિતિ ।
ઉક્ત શંકા નિવૃત્યર્થસ્તશબ્દઃ યત્કિંચિત્કાર્યં પ્રત્યપ્યુપાદાનત્વાભાવો
માત્રશબ્દાર્થઃ । ન ચ નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય યોગમાયા સમાવૃત ઇતિ
ભગવદ્વચને અહં પરમાત્માસર્વસ્ય પ્રાણિજ્જાતસ્ય પ્રકાશઃ
પૂર્ણાનંદાદિરૂપેણ સ્ફુરદ્રૂપો ન ભવામિ મમ સર્વજ્ઞત્વ
સર્વેશ્વરત્વ સર્વાત્મકત્વાદિ ધર્મજાતં ઘટયંત્યામાયયા
આવૃતત્વાદિત્યર્થકે ઈશ્વરાશ્રિતમાયાયા એવ બ્રહ્માવરકત્વ પ્રતિપાદનાત્ ।
તદ્વિરોધ ઇતિ વાચ્યં । બ્રહ્મતત્વતો ન જાનામીત્યાવરકસ્ય
જીવાશ્રિતત્વાનુભવાનુસારેણ જીવાશ્રિતાવિદ્યાયા એવ તદાવરકત્વે વક્તવ્યે
સતિ ભગવદ્વચનગતમાયાપદસ્ય જીવ ચૈતન્યે સંસાર
ઘટકાવિદ્યાલક્ષકત્વોપપતેરિતિ ભાવઃ । અવિદ્યાયા આવરણ ઇવ પ્રાતિભાસિક
વિક્ષેપેપિ । પરિણામ્યુપાદનત્વસ્વીકારાન્ન વૈયર્થ્યશંકાવકાશ
ઇત્યાશયેનાહ । પ્રાતિભાસિકેતિ । નનુ જીવાશ્રિતાવિદ્યાનાં જીવચૈતન્યાધ્યસ્ત
પ્રાતિભાસિક સ્વપ્નપ્રપંચોપાદાન તયા તત્રોપયોગ સંભવેપિ
શુક્તિરજતાદ્યુ ઉપાદાનત્વં ન સંભવતિ । શુક્ત્યાદ્યવછિન્નચૈતન્યે
રજતાદ્યધિષ્ઠાને
પ્. ૧૧૪બ્)
તાસામભાવાદિતિ ચેત્ । સત્યમાદિ પદગૃહીત સ્વપ્નયવાત્ર વિવક્ષિત ઇત્યદોષઃ ।
યદ્વા વાચસ્પતિ મત ઇવ શુક્તિરજતાદેરપિ જીવાવિદ્યાવિષયીકૃત શુક્ત્યવછિન્ન
ચૈતન્યવિવર્તત્વમભિપ્રેત્યજીવાવિદ્યાનાં પ્રાતિભાસિક રજતાદાવુપયોગ
કથનોપપતેર્ન દોષઃ । પૂર્વમુક્તે અભિન્નનિમિતોપાદાનત્વરૂપે
બ્રહ્મલક્ષણે ઉપાદાનત્વં વિવર્તાધિષ્ઠાનત્વરૂપમિતિ સાધિં
તત્પ્રસંગાત્ જીવેશ્વર નિરૂપણં પ્રાપ્તં તદનુજીવૈકત્વ નાનાત્વં
બંધમોક્ષ પ્રપંચૈકત્વનાનાત્વનિરૂપણં પ્રસક્તં । તદેતત્ સર્વં
નિરૂપિતમિતિ નિરૂપયિષ્યમાણાર્થ પ્રતિપત્યુપયોગિતયા ઉપસંહરતિ । અવસિતમિતિ
। સમાપ્તમિત્યર્થઃ । ઉપાદાનત્વમિતિ । નિરૂપણમિત્યર્થઃ ॥
અથ કીદૃશં કર્તૃત્વં કેચિદાહુઃ । તદૈક્ષત સોકામયત તદાત્માનં
સ્વયમકુરુતેતિ શ્રવણાન્પ્રાયમત ઇવ
કાર્યાનુકૂલજ્ઞાનચિકીર્ષાકૃતિમત્વરૂપમિતિ । અન્યે તુ
ચિકીષાકૃતિર્તૃત્વનિર્વાહાય ચિકીર્ષાકૃત્યંતરાપેક્ષાયામનવસ્થા
પ્રસંગાત્ કાર્યાનુકૂલજ્ઞાનવત્વમેવ
પ્. ૧૧૫અ)
બ્રહ્મણઃ કર્તૃત્વં ન ચ જ્ઞાનેપ્યેષ પ્રસંગઃ તસ્ય
બ્રહ્મસ્વરૂપત્વેનાકાર્યત્વાત્ ॥
લક્ષણાંતર્ગતં કર્તૃત્વં નિરૂપયિતુમાક્ષિપતિ । અર્થેતિ । ઉદાસીનસ્ય
બ્રહ્મણઃ કર્તૃત્વ ધર્માસંભવાદિત્યર્થઃ ।
સ્વતસ્તદસંભવેપ્યૌપાધિકં તત્ સંભવતીતિ પરિહરતિ । કેચિદાહુરિત્યાદિના ।
યદ્વા જગદુપાદાનસ્ય બ્રહ્મણો ન તત્કર્તૃત્વં સંભવતિ ।
ઘટાદ્યુપાદાનસ્ય મૃદાદેસ્તત્કર્તૃત્વા દર્શનાદિત્યાક્ષિપતિ । અથેતિ ।
ઘટેશ્વર સંયોગાદાવુપાદાનસૈવેશ્વરસ્ય કર્તૃત્વ દર્શનાત્ । બ્રહ્મણ
એવ કર્તૃત્વ પ્રતિપાદક શ્રુતિ વલાચ્ચ તસ્ય તત્સંભવતીતિ પરિહરતિ ।
કેચિદાહુરિત્યાદિના । અથ વા બ્રહ્મણઃ કર્તૃત્વં કીદૃશમિહલક્ષણે
વિવક્ષિતં કિં જ્ઞાનચિકીર્ષાકૃતિમત્વરૂપં કિં વા
કાર્યાનુકૂલજ્ઞાનવત્વરૂપં કાર્યાનુકૂલસ્રષ્ટવ્યાલોચનાત્મક
જ્ઞાનવત્વં રૂપં વા નાદ્યઃ બ્રહ્મણસ્તાદૃશ કર્તૃત્વે માના ભાવાત્ ।
ન દ્વિતીય તૃતીયૌ કાર્યાનુકૂલજ્ઞાનસ્ય કાર્યત્વે તત્કર્તત્વનિર્વાહાય
જ્ઞાનાંતરાપેક્ષાયામનવસ્થા પ્રસંગાત્ । તસ્યાકાર્યત્વે ચ નિત્ય જ્ઞાન
સ્વરૂપસ્ય બ્રહ્મણસ્તાદૃશજ્ઞાનવત્વરૂપકર્તૃત્વાયોગાદિતિ ભાવઃ । તત્ર
પ્રથમપક્ષં સ પ્રમાણં દર્શયતિ ।
પ્. ૧૧૫બ્)
કેચિદાહુરિતિ શ્રુતિષુ તચ્છબ્દાઃ બ્રહ્મપરાઃ
સ્વયમિત્યસ્યાન્યાનપિષ્ટતમિત્યર્થઃ । આત્માનં જગદાત્મના
અકુરુતકૃતવદિત્યર્થઃ । એતાભિઃ શ્રુતિભિસ્સૃષ્ટ્યનુકૂલાઃ જ્ઞાનેછા કૃતયઃ
પ્રતિપાદ્યંત ઇતિ ભાવઃ । ન ચ જ્ઞાનાદીનામપિ કાર્યત્કા તત્કર્તૃત્વાય
જ્ઞાનાદ્યંતરાપેક્ષાયા મનવસ્થાસ્યાદિતિ વાચ્યં । જ્ઞાનાદિ ત્રિતયાતિ રિક્ત
કાર્યે ઉક્ત રૂપકર્તૃત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાન્નાનવસ્થા પ્રસંગઃ । જ્ઞાનાદિ
ત્રયં પ્રતિત્વન્યદેવકર્તૃત્વં ભવિષ્યતીત્યભિપ્રાયઃ પ્રથપક્ષં દૂષયન્ ।

દ્વિતીયપક્ષં સાધયતિ । અન્યેત્વિતિ । અનવસ્થાપ્રસંગાદિતિ ।
કર્તૃત્વલક્ષણાનનુગમનપરિહારાય કાર્યમાત્રે પ્રતિજ્ઞાનાદિ
ત્રિતયવત્વરૂપે કર્તૃત્વે વક્તવ્યે સત્યનવસ્થાપ્રસંગો ભવત્યેવેતિ ભાવઃ ।
જ્ઞાનવત્વમેવેતિ । ઇછાકૃત્યોરેવકારેણ વ્યવછેદઃ ક્રિયતે તયોઃ ।
કર્તૃત્વલક્ષણપ્રવેશે ચ ગૌરવાદિતિ ભાવઃ ન ચૈવ મુદાહૃત શ્રુત્યોરિછાકૃતિ
પ્રતિપાદનં વ્યર્થં સ્યાદિતિ વાચ્યં ॥
એવં ચ વિવરણે જીવસ્ય સુખાદિ કર્તૃત્વોક્તિઃ વીક્ષણમાત્ર
સાધ્યત્વાદ્વિયદાદિ વીક્ષિતં હિરણ્યગર્ભદ્વારાવીક્ષણાધિક
પ્. ૧૧૬અ)
પ્રયત્નસાધ્યત્વાત્ । ભૌતિકં સ્મિતમિતિ । કલ્પતરૂક્તિશ્ચ સંગછત ઇતિ
વદતિ
તાભ્યાં શ્રુતિભ્યાં તયોઃ સૃષ્ટિહેતુત્વલાભેપિ કર્તૃત્વનિર્વાહકતયાતયોઃ
પ્રતિપાદનમિત્યત્રમાનાભાવાદિતિ ભાવઃ । અકાર્ય ત્વાદિતિ
નિત્યજ્ઞાનસ્વરૂપસ્ય બ્રહ્મણસ્તાદૃશ જ્ઞાનવત્વમૌપાધિક ભેદમાદાય
દ્રષ્ટવ્યં । ન ચૈવમપિ સૃષ્ટિકારણજ્ઞાનસ્ય તદૈક્ષતેતિ
શ્રુત્યાકાદાચિત્કત્વપ્રતિપાદનવિરોધ ઇતિ વાચ્યં । બ્રહ્મસ્વરૂપં
તયાનિત્યસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય પ્રાણ્યદૃષ્ટપરિપાકલક્ષણો યઃ
કાદાચિત્કસ્સહાયસ્તદ્વિશિષ્ટતયાકાદાચિત્કત્વમભિપ્રેત્ય તચ્છ્રુત્યુપતેરિતિ
ભાવઃ । કાર્યાનુકૂલજ્ઞાનવત્વમાત્રં કર્તૃત્વમિત્યત્રગમકમાહ । એવં
ચેતિ । ઇછાકૃત્યોઃ કર્તૃત્વ લક્ષણાનનુપ્રવેશે વિવક્ષિતે સતીત્યર્થઃ જીવસ્યેતિ ।
તસ્ય સુખદુઃખાદ્યુત્યત્યનુકૂલજ્ઞાનં સાક્ષિરૂપં યથા વિદ્યતે । તથા
તદનુકૂલેછાદિ કં નાસ્ત્યનનુભવાદનભ્યુપગમાચ્ચ । ન
ચેદમનુપપન્નં સુખેછયા તત્સાધનાનુષ્ઠાન દ્વારાસુખોત્પતેરનુભવ
સિદ્ધત્વાદિતિ વાચ્યં । સુખ્યાદ્યુપાદાનાંતષ્કરણગોચરચિકીર્ષા
કૃત્યોરભાવસ્યાત્ર વિવક્ષિતત્વા તથા ચ કાર્યાનુકૂલ જ્ઞાનવત્વમાત્રં
કર્તૃત્વ
પ્. ૧૧૬બ્)
મિત્યંગીકારે સત્યેવ વિવરણોક્તિઃ સંગછતે નાન્યથેત્યર્થઃ । નિશ્વસિતમસ્ય
વેદાઃ વીક્ષિતમસ્ય પંચભૂતાનિ સ્મિતસ્ય ચરાચરમસ્ય સુપ્તિર્મહાપ્રલય ઇતિ
વાચસ્પતિ શ્લોકે મહાભૂર્તોનાં બ્રહ્મવીક્ષિતત્વમુક્તં તથા ભૌતિકસ્ય
ચરાચર પ્રપંચસ્ય બ્રહ્મસ્મિતત્વં મુક્તે તદુભય તાત્પર્ય કથનપરે
કલ્પતરુ ગ્રંથે બ્રહ્મવીક્ષણમાત્રસાધ્યત્વં મહાભૂતેષુ
તદ્ધિક્ષિતત્વનિર્દેશસ્યાલંબનં દર્શિતં । તચ્ચ બ્રહ્મણો મહાભૂત
સૃષ્ટ્યનુકૂલજ્ઞાનવતદનુકૂલચિકીર્ષાકૃત્યોરપ્યુપગમેન સંગચ્છતે
વીક્ષણાતિ રિક્ત ચિકીર્ષાદિ વ્યાવર્તકમાત્રપદવિરોધાત્ । લોકે હિ
મંદહાસરૂપં સ્મિતં જ્ઞાનાધિક પ્રયત્ન સાધ્યં પ્રસિદ્ધં । તથા ચ
બ્રહ્મણો ભૌતિક સૃષ્ટિં પ્રતિયથાવીક્ષણમપેક્ષિતં તથા
હિરણ્યગર્ભોત્પતિ લક્ષણવ્યાપારોપ્યધિકોપેક્ષિતઃ ચરાચર સૃષ્ટૌ
પરબ્રહ્મણ ઇવ હિરણ્યગર્ભસ્યાપિ કર્તૃતાયાઃ શ્રુતિસ્મૃતિ સિદ્ધત્વા તથા ચ
પરબ્રહ્મણોનૌતિક સૃષ્ટ્યનુકૂલં યદ્વીક્ષણં તદધિક
વ્યાપારાપોક્ષિતત્વં ચરાચરસ્ય બ્રહ્મસ્મિ તત્વનિર્દેશાલંબનં દર્શિતં
તદપિ યજ્વ મહાભૂતસૃષ્ટાવેવ વીક્ષિણાંધિક પ્રયત્નાપેક્ષાયાં ન
સંભવતિ । હિરણ્યગર્ભદ્વારેત્યસ્ય વાક્યસ્ય
હિરણ્યગર્ભોત્પતિમપેક્ષ્યેત્યર્થઃ । ન તુ હિરણ્યગર્ભઃ ।
પ્. ૧૧૭અ)
સાક્ષાત્કર્તા બ્રહ્મ ચ પ્રયોજક કર્ત્રિતિ યથા શ્રુતાર્થો ગ્રાહ્યઃ
દ્વિતીયાધ્યાયાંતિમાધિકરણે પરમેશ્વરસ્ય ભૌતિક સૃષ્ટાવપિ
સાક્ષાત્કર્તૃતાયાસ્સાધિતત્વાદિતિ ભાવઃ । વાચસ્પતિ શ્લોકશ્ચ બ્રહ્મસ્તુતિ પરઃ
બ્રહ્મ હ્યતિ પ્રશસ્તં । તથા હિ યસ્ય બ્રહ્મણઃ પુરુષનિશ્વાસવત્ પ્રયત્નં
વિનૈવ વેદા સર્વે કાર્યભૂતાઃ યસ્ય ચ વીક્ષણાદેવ માહાભૂતાનિ
ભવંતિ યસ્ય ચ હિરણ્યગર્ભેણ સહ ચરાચરાત્મકં વિશ્વં
મંદહાસમાત્રં યસ્ય ચ મહાપ્રલયોપિ સુષુપ્તિ પ્રાયઃ તત્પ્રાશસ્ત્યેકો
વિસ્મય ઇતિ ભાવઃ ॥
અપરે તુ કાર્યાનુકૂલ સૃષ્ટવ્યાલોચનરૂપજ્ઞાનવત્વં કર્તૃત્વં । ન
કાર્યાનુકૂલજ્ઞાનવત્વમાત્રં શુક્તિરજતસ્વાપ્નભ્રમાદિષુ
અધ્યાસાનુકૂલાધિષ્ઠાન જ્ઞાનવત્વેન જીવસ્ય કર્તૃત્વ પ્રસંગાત્ । ન
ચેષ્ટાપતિઃ અથ રથાન્ રથયોગાન્યથાઃ સૃજતે સ હિ કર્તેત્યાદિ શ્રુત્યૈવ
જીવસ્ય સ્વપ્ન પ્રપંચ કર્તૃત્વોક્તેરિતિ વાચ્યં ।
ભાષ્યકારૈર્લાંગલંગવાદીમુદ્વહતીતિ વત્કર્તૃત્વોપચારમાત્રં
રથાદિ પ્રતિભાન નિમિત્તત્વેનેતિ વ્યાખ્યાતત્વાદિત્યાહુઃ
પ્. ૧૧૭બ્)
અનેનૈવ નિખિલપ્રપંચરચના કર્તૃભાવેનાર્થ સિદ્ધં સર્વજ્ઞત્વં
બ્રહ્મણઃ
દ્વિતીયપક્ષેપિ દોષં વદન્ તૃતીયપક્ષં સમર્થતે । અપરેત્વિતિ ।
સ્રષ્ટવ્યાલોચનેતિ । મયેદં સ્રષ્ટવ્યમિત્યાકારકમિત્યર્થઃ । અધ્યાસેતિ
અધ્યાસસ્યાધ્યસ્ય માનરજતાદેરનુકૂલં યદધિષ્ઠન જ્ઞાનં
તદ્વત્વેનેત્યર્થઃ । ન ચેષ્ટાપતિરિતિ । ન ચેત્યસ્ય વાચ્યમિત્યનેન સંબંધઃ ।
અથેત્યસ્ય સ્વપ્નકાલ ઇત્યર્થઃ । જીવસ્ય રથાદિ સૃષ્ટૃત્વે હેત્વમાહ । સ હિ કર્તેતિ ।
હિ યસ્માત્ સ્વાપ્ન રથાદિ હેતુ કર્મકર્તા જીવસ્તસ્માદિત્યર્થઃ । ભાષ્યકારૈરિતિ
। લાંગલંગવાદીનુદ્વહતીતિ પ્રયોગે લાંગલસ્ય ગવાદિ સ્થિતિ કર્તૃત્વરૂપં
ગવાદ્યુદ્બોદ્વૃત્વં મુખ્યં નાસ્તિ કિં તુ લાંગલે સતિ કૃષિદ્વારાગવાદિ સ્થિતિ
હેતુ પલાલાદિ તૃણલાભોસ્તીતિ કૃત્વા ઉપચારાદુચ્યતે । ગવાદીનુદ્વહતીતિ ।
તદ્વત્સ્વાપ્નરથાદિ પદાર્થોપલબ્ધિ હેતુ ધર્માદિ કર્તૃત્વેન રથાદિ
પ્રતિભાનનિમિતત્વરૂપેણ હેતુના તસ્ય કર્તૃત્વમુપચર્યતે । સ હિ કર્તેતિ
શ્રુતાવિતિ ભાષ્યકારૈઃ કર્તૃત્વસ્ય ઔપચારક કર્તૃત્વરૂપતયા
ઉક્તત્વાદિત્યર્થઃ । એતેન વિવરણે સુખાદિ
કર્તૃત્વોક્તિરપ્યુપચારમાત્રપરાવ્યાખ્યાતામયેદં સુખદુઃખાદિ
સૃષ્ટ્યવ્યમિત્યાલોચનરૂપજ્ઞાનાભાવેપિ સુખાદિ
પ્. ૧૧૮અ)
દર્શનેન મુખ્યકર્તૃત્વા સંભવાત્ । વીક્ષણમાત્ર સાધ્યત્વાદિતિ કલ્પતરૌ
સ્રષ્ટવ્યાલોચન રૂપવીક્ષણં વિવક્ષિતમિતિ ન તદ્વિરોધ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં ।
જન્માદિ સૂત્રેણ નિખિલજગત્કર્તૃત્વે સતિ તદુપાદાનત્વે બ્રહ્મણો લક્ષણત્વેન
પ્રતિપાદિતે સતિ તસ્ય
સર્વજ્ઞત્વમર્થાત્સિધ્યતિતિખિલજગત્સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારકર્તૃત્વસ્ય સર્વજ્ઞત્વં
વિનાસંભવાદિત્યાહ । અનેનૈવતિ ॥
શાસ્ત્રયોનિત્વાદિત્યધિકરણે વેદકર્તૃત્વેનાપિ સમર્થિતં । અથ કથં
બ્રહ્મણઃ સર્વજ્ઞત્વં સંગચ્છે તે જીવવદંતષ્કરણાભાવેન
જ્ઞાતૃત્વસ્યૈવાયોગાત્ । અત્ર સર્વવસ્તુ વિષય સકલ
પ્રાણિધીવાસનોપરક્તાજ્ઞાનોપાધિક ઈશ્વરઃ । અતસ્તસ્ય
સર્વવિષયવાસનાસાક્ષિતયા સર્વજ્ઞત્વમિતિ ભારતીતૌર્થાદિ પક્ષઃ
પ્રાગેવ દર્શિતઃ
સર્વજ્ઞત્વસિદ્ધૌ હેતુંતરમાહ । શાસ્ત્રયોનિત્વાદિતિ । અસ્ય સૂત્રસ્યાર્થમાહ ।
વેદકર્તૃત્વેનાપીતિ । નનુ યથા વેદકર્તૃત્વં ભાષ્યાદિષૂક્તપ્રકારેણ
સર્વજ્ઞત્વં સાધયતિ । તથા જન્માદિ સૂત્રોપાતં સર્વકર્તૃત્વમપિ
તત્સાધયતિ । તથા ચ પૂર્વસૂત્રે અર્થસિદ્ધં ઇહ તુ સાધ્યત
પ્. ૧૧૮બ્)
ઇત્યુક્તૌ કો હેતુરિતિ । ઉચ્યતે । પૂર્વસૂત્રં લક્ષણપરં ન તુ સર્વજ્ઞત્વ
સાધનં પરં ઇદં તુ તત્સાધનપરમિતિ તાત્પર્યસત્વાભ્યાં તથા
વ્યવહારઃ । તતશ્ચ બ્રહ્મસર્વજ્ઞં શાસ્ત્રકર્તૃત્વાદિતિ સૂત્રયોજના નનુ
બ્રહ્મણઃ સર્વજ્ઞત્વં યઃ સર્વજ્ઞસ્સર્વવિદ્ગુણી સર્વવિદ્ય ઇત્યાદિ
શ્રુત્યાકંઠત એવ પ્રતિપાદ્યતે । કાત્ર સાધનાપેક્ષેતિ ચેત્સત્યં શ્રુત્યુક્તે
સર્વજ્ઞત્વે પ્રતિપતિદાઢ્યીયતથોપપતિ સમર્પણાત્ । એવં શ્રુત્યુપપતિ સિદ્ધં
સર્વજ્ઞં નિરૂપયિતુમાક્ષેપમવતારયતિ । અથેતિ । જીવસ્ય હિ
સ્વોપાધ્યંતઃકરણવૃતિજ્ઞાનાશ્રયત્વરૂપં જ્ઞાતૃત્વં
પ્રમાણસિદ્ધં બ્રહ્મણશ્ચાંતષ્કરણાભાવાત્ જ્ઞાતૃત્વં ન સંભવતિ ।
ન ચ બ્રહ્મણોપ્યંતઃકરણમસ્ત્વિતિ વાચ્યં । કાર્યોપાધિરયં જીવ ઇતિ ।
શ્રુત્યા તસ્ય જીવોપાધિત્વેન નિયમિતત્વાત્ । જ્ઞાતૃત્વં ચ સર્વજ્ઞત્વ વ્યાપકં
જ્ઞાતૃત્વ વિશેષરૂપત્વાત્ । સર્વજ્ઞત્વસ્ય તથા ચ બ્રહ્મણઃ જ્ઞાતૃત્વસ્ય

વ્યાપકસ્ય નિવૃત્યા વ્યાપ્ય સર્વજ્ઞબ્રનિવૃતિરિત્યર્થઃ । જ્ઞાતૃત્વાભાવે
સર્વજ્ઞત્વં દૂરાપાસ્તમિત્યેવકારાર્થઃ । અંતષ્કરણાનાં જીવોપાધિત્વેપિ
તદ્વાસનાનામીશ્વરોપાધિત્વાત્સંભવતિ કથંચિત્ સર્વજ્ઞત્વમિતિ પરિહરતિ ।
અત્ર સર્વવસ્ત્વિતિ । અત્રેત્યસ્યાસ્મિન્નાક્ષેપ ઇત્યર્થઃ । સર્વવિષયવાસના
સાક્ષિતયેતિ । સ્વોપાધિભૂતવાસના
પ્. ૧૧૯અ)
વિષય સર્વવસ્ત્વવભાસકતયેત્યર્થઃ ॥
પ્રકૃટાર્થકારાસ્ત્વાહુઃ । યથાજીવસ્ય
સ્વોપાધ્યંતઃકરણપરિણામાશ્ચૈતન્યપ્રતિબિંબગ્રાહિણ ઇતિ
તદ્યોગાજ્જ્ઞાતૃત્વં । એવં બ્રહ્મણઃ
સ્વોપાધિમાયાપરિણામાશ્રિત્પ્રતિબિંબગ્રાહિણઃ સંતીતિ
તત્પ્રતિબિંબિતૈઃ સ્ફુરણૈઃ કાલત્રયવર્તિનોપિ પ્રપંસ્યા
પરોક્ષેણાવકલનાત્ સર્વજ્ઞત્વમિતિ ।
તત્વશુદ્ધિકારાસ્તૂક્તરીત્યાબ્રહ્મણો વિદ્યમાનનિખિલપ્રપંચ
સાક્ષાત્કાર સંભવાત્ । તજ્જનિત સંકારવતયા ચ સ્મરણોપપતેરતીત
સકલવસ્ત્વવન્નાસસિદ્ધિઃ સૃષ્ટેઃ પ્રાઽઽન્માયાયાઃ સૃજ્યમાનનિખિલ
પદાર્થસ્ફુરણરૂપેણજીવાદૃષ્ટાનુરોધેન વિવર્તમાનત્વાત્ ।
તત્સાક્ષિતયા તદુપાધિકસ્ય બ્રહ્મણોપિ તત્સાધકત્વસિદ્ધે ॥
અસ્મિન્ સમાધાને પ્રાગુક્તમસ્વરસંમનસિનિધાય
પ્. ૧૧૯બ્)
સમાધાનાંતરમાહ । પ્રકટાર્થકારાસ્ત્વિતિ । યથાંતષ્કરણં
જ્ઞાતૃત્વોપાધિસ્તથા માયાપિ જ્ઞાતૃત્વોપાધિર્ભવત્યે ચ તથા ચ બ્રહ્મણિ
માયોપાધિકે સર્વજ્ઞત્વ વ્યાપકસ્ય જ્ઞાત્વસ્ય નિવૃત્યભાવાત્ ન
સર્વજ્ઞત્વનિવૃતિ શંકેત્યર્થઃ । સ્વોપાધિમાયેતિ માપિનમિતિ
શ્રુતેર્માયોપાધિર્જગદ્યોનિસ્સર્વજ્ઞત્વાદિ લક્ષણ ઇતિ વાક્યવૃતિ વચનાચ્ચ
માયાયા ઈશ્વરોપાધિત્વં સિદ્ધમિતિ ભાવઃ । સર્વજ્ઞત્વ સર્વનિયંતૃત્વ
સર્વાત્મકત્વાનિલક્ષણાન્યસાધારણ ધર્માઃ યસ્ય સઃ
સર્વજ્ઞત્વાદિલક્ષણ ઇત્યર્થઃ । અવકલનાદિતિ । વિષયીકરણાદિત્યર્થઃ ।
તત્વશુદ્ધિકારાસ્ત્વિતિ । પ્રકટાર્થકારાણાં મતે અતીતાનાગત
પ્રપંચવિષયેપિ ઈશ્વરીયં માયાવૃતિપ્રતિર્વિરૂપં જ્ઞાનમપરોક્ષં ।
તત્વશુદ્ધિકારાણાં મતે અતીતાદિ વિષયે જીવાનામિવેશ્વર જ્ઞાનમપિ
પરોક્ષમેવેતિ વિશેષાર્થકસ્તુ શબ્દઃ । વિદ્યમાનેતિ લોકે પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય
વર્તમાનવસ્તુમાત્રવિષયકત્વ સ્વામાવ્યદર્શનેન તસ્ય કૢપ્તસ્વભાવાતિ
લંઘને કારણાનાવાત્ । સર્વજ્ઞત્વ પ્રતિપાદક શાસ્ત્રસ્ય ઈશ્વરીય
જ્ઞાનગત પરોક્ષત્વાપરોક્ષત્વયોરુદાસીનત્વાદિતિ ભાવઃ । તજ્જનિતોતિ ।
વિદ્યમાનવસ્તુ સાક્ષાત્કારજનિતેત્યર્થઃ । અનાગત વસ્તુ જ્ઞાનમુપપાદયતિ ।
પ્. ૧૨૦અ)
સૃષ્ટેઃ પ્રાગિતિ । સ્ફુરણપદં વૃતિપરં વિવર્તમાનત્વં પરિણમમાનત્વં
। તદુપાધિકસ્યેતિ । માયોપાધિકસ્યેત્યર્થઃ કથં તુ ॥
રનાગત વસ્તુવિષયવિજ્ઞાનોપપતિરિતિ સર્વજ્ઞત્વં સમર્થયંતે ।
કૌમુદીકૃતસ્તવદંતિ સ્વરૂપજ્ઞાને નૈવ બ્રહ્મણઃ સ્વસંસૃષ્ટ
સર્વાવભાસકત્વાત્સર્વજ્ઞત્વં । અતીતાનાગતયોરપ્યવિદ્યાયાં
ચિત્રભિતૌ વિમૃષ્ટાનુન્મીલિત ચિત્રવત્સંસ્કારાત્મનાસત્વેન
તત્સંસર્ગસ્યાપ્યુપપતેઃ । નનુ વૃતિજ્ઞાનૈસ્તસ્ય સર્વજ્ઞત્વં । તમેવ
ભાંતમનુભાતિ સર્વમિતિ સાવધારણ શ્રુતિ વિરોધાત્ । સૃષ્ટેઃ
પ્રાગેકમેવાદ્વિતીયમિત્યવધારણાનુરોધેન
મહામૂતાનામિવવૃત્તિજ્ઞાનાનામપિ પ્રલયસ્ય વક્તવ્ય તયા
બ્રહ્મણસ્તદા સર્વજ્ઞત્વાભાવાપત્યા ॥
દુપાધિકત્વમત આહ । તત્સાક્ષિતયેતિ । તસ્યાં માયાયાં પ્રતિબિંબિત
તયેત્યર્થઃ । સૃષ્ટેઃતિ પૂર્વકાલેયાયાયાસ્તથા । પરિણામેકારણમાહ ।
જીવાદૃષ્ટેતિ ।
પ્. ૧૨૦બ્)
તત્સાધકત્વસિદ્ધેરિતિ । માયાવૃતિ કર્તૃત્વસિદ્ધૈરિત્યર્થઃ । અનાગતેતિ । અનાગત
વસ્તુવિષયકસ્ય જ્ઞાનસ્ય વૃતિપ્રતિબિંબરૂપસ્ય બ્રહ્મણ્યુપપતિરિત્યર્થઃ ।
જીવવદ્બ્રહ્મણોપિ ચૈતન્ય પ્રતિબિંબોપેતૈર્વૃતિજ્ઞાનૈસ્સર્વજ્ઞત્વં નિરૂપિતં
મતદ્વયેન । ઇદાનીં સ્વરૂપજ્ઞાનેનૈવ તન્નિરૂપયતિ । કૌમુદીકૃતસ્ત્વિતિ । નનુ
અતીતાનાગત પ્રપંચયોઃ પ્રલયકાલે સૃષ્ટિપૂર્વકાલે ચ સત્વે માના ભાવાત્ ।
તદાબ્રહ્મણસ્સર્વજ્ઞત્વં ન સિધ્યતિ । અસતોસ્તયોશ્ચૈતન્ય
સંસૃષ્ટત્વાસંભવાદિતિ નેત્યાહ । અતીતાનાગતયોરપીતિ । અતીત પ્રપંચસ્ય
પ્રલયકાલે સંકારાત્મનાસત્વસ્ય દેવતાધિકરણે સૂત્રભાષ્યકારાદિ
ભિસ્માધિ તત્વાત્ તથા નાગતસ્યાપિ સૃષ્ટિપૂર્વકાલે સંસ્કારાત્મનૈવ
સત્વસ્યારંભણાધિકરણાદિષુ ચ સાધિતત્વાદતીતાદિ
વસ્તુસંસૃષ્ટબ્રહ્મચૈતન્યસ્ય તદાપિ સર્વજ્ઞત્વસિદ્ધિરિ ભાવઃ ।
ચિત્રસ્યાનુન્મીલિતત્વં અનભિવ્યક્તત્વં । તત્ર હેતુર્વિસૃષ્ટત્વમવિદ્યૈવ
ચિત્રમિતિરિતિ । રૂપકમત્ર દૃષ્ટવ્ય । સુત્રેદંચિત્યં । સ્થૂલપ્રપંચસ્થિતિકાલે
સંસ્કારાત્મક સૂક્ષ્મપ્રપંચો નાસ્તિ પ્રલયકાલાદૌ ચ સ્થૂલપ્રપંચો
નાસ્તિ તથા ચ બ્રહ્મચૈતન્યસ્ય સદાસર્વપ્રપંચ સંસૃષ્ટત્વાભાવાત્ સદા
તસ્યાસંકુચિત સર્વજ્ઞત્વં ન સંભવતીતિ ।
સ્વરૂપજ્ઞાનેનૈવેત્યત્રત્યસ્યાવધારણસ્ય વ્યવચેદ્યમાહ ।
પ્. ૧૨૧અ)
ન તુ વૃતિજ્ઞાનૈરિતિ । શ્રુતિમનસ્યાવધારણસ્ય સ્વપ્રકાશાત્માતિ રિક્તા
નવભાસ્યમાઽદિત્યાદિ જગદિત્યર્થઃ । અત્રેદં ચિત્યં । બ્રહ્મચૈતન્યસ્ય
જગદવભાસનાર્થં માયાવૃત્યપેક્ષાયાં યદિ શ્રૌતમવધારણં
વિરુધ્યતે । તદા જીવચૈતન્યસ્ય
ઘટાદ્યવભાસનાર્થમંતઃકરણવૃત્યપેક્ષાયામપિ તદ્વિરુધ્યત એવ યદિ
ચાંતષ્કરણવૃતીનાં જડત્વાત્ । તદપેક્ષાયામપિ સર્વં
જડવસ્તુચૈતન્યમાત્રાવભાષ્યમિતિ સાવધારણ શ્રુત્યર્થસ્ય ન
બાધસ્તદામાયાવૃત્યપેક્ષાયામપિ તુલ્યં સમાધાનમિતિ ॥
પ્રાથમિક માયાવિવર્તરૂપે ઈક્ષણે તત્પૂર્વક મહાભૂતાદૌ ચ
સ્રષ્ટૃત્વાભાવ પ્રસંગાચ્ચ । એવં સતિ બ્રહ્મણઃ
સર્વવિષયજ્ઞાનાત્મકત્વમેવસ્યાન્ન તુ સર્વજ્ઞાતૃત્વરૂપં
સર્વજ્ઞત્વમિતિ ચેત્સત્યં । સર્વવિષયજ્ઞાનાત્મકમેવ બ્રહ્મ ન તુ
સર્વજ્ઞાન કર્તૃત્વરૂપં જ્ઞાતૃત્વમસ્તિ ॥
પ્રલયકાલે સર્વજ્ઞત્વાભાવે કો દોષસ્તત્રાહ । પ્રાથમિકેતિ ।
તદાસર્વજ્ઞત્વાભાવે સતિ સર્ગાદૌ તદૈક્ષેતિ શ્રુત્યુક્તં
ભૂતસૃષ્ટ્યનુકૂલમીક્ષણં પ્રતિકર્તૃત્વાભાવેન
પ્. ૧૨૧બ્)
ઈક્ષણપૂર્વકભૂતાદિ સર્ગં પ્રત્યધિ બ્રહ્મણઃ
કર્તૃત્વાભાવપ્રસંગાદિત્યર્થઃ । અત્રાપીદં ચિત્યં । એવમપિ સૃષ્ટિપૂર્વકાલે
બ્રહ્મચૈતન્યવ્યતિરિક્તસ્ય માયા તત્સંબંધાદેસ્સત્વાત્ ।
અદ્વિતીયત્વાવધારણં મુખ્યં ન સંભવતિ । યદિ ચ માયાદેરનાદિત્વ
પ્રતિપાદક શ્રુત્યાદિ વલાદ્વ્યાકૃતકાર્યાત્મક
દ્વિતીયાભાવાવધારણપરં તદ્વચનમિત્યુચ્યેતે । તદા સર્વદા સર્વવિષયક
જ્ઞાનકર્તૃત્વરૂપ સર્વજ્ઞત્વ પ્રતિપાદક શ્રુત્યાદિ બલાત્ સર્વજ્ઞત્વ ઘટક
માયાવૃતિ સંતત્યતિ રિક્ત કાર્યાભાવાવધારણપરસદ્વિતીયત્વ વચનમિત્યપિ
કલ્પનં તુલ્યં । માયાવૃતિભિસ્સર્વજ્ઞત્વ સમર્થનમેવ ભાષ્યસંમતં ।
તથા ચેક્ષત્યધિકરણભાષ્યં । અપિ ચાવિદ્યાદિ
મતસ્સંસારિણશ્શરીરાદ્યપેક્ષાજ્ઞાનોત્પતિઃ
સ્યાન્નજ્ઞાનપ્રતિબંધકારણે રહિતસ્યેશ્વરસ્યેતિ સૃષ્ટેઃ પૂર્વકાલે
બ્રહ્મણ સ્મૃષ્ટવ્યાલોચનમીક્ષરૂપણં ન સંભવતિ ।
વૃતિજ્ઞાનરૂપેક્ષણસ્ય શરીરાદિકારકસાધ્યતાયા લોકસિદ્ધત્વેન
બ્રહ્મણસ્તદાશરીરાદ્યભાવાદિતિ સાંખ્યશંકામિરાસાર્થમિદં ।
ભાષ્યં જીવસ્યૈવ વૃતિજ્ઞાનોત્પતિશ્શરીરાદિ સાધ્યા ઈશ્વરસ્ય તુ
માયાવૃતિરૂપજ્ઞાનોત્પતિશ્શરીરાદ્યનપેક્ષા તથા ચ સૃષ્ટેઃ પૂર્વં
પ્રલયકાલેપિ તસ્ય માયાવૃતિરૂપમીક્ષણં સદાસર્વજ્ઞત્વં ચ
સંભવતીતિ સમાધાન ભાષ્યાભિપ્રાયઃ ।
પ્. ૧૨૨અ)
ઇદં ભાષ્યમિત્થમેવ વ્યાખ્યાતૃભિર્નીતં ભાષ્યે
જ્ઞાનપ્રતિબંધકારણમવિદ્યાદીતિ મંતવ્યં । તતશ્ચ
માયાવૃતિભિસ્સર્વજ્ઞત્વ સમર્થન પક્ષદૂષણમસંગતમિતિ મંતવ્યં ।
શંકતે । એવં સતીતિ સ્વરૂપજ્ઞાનેનૈવ સર્વજ્ઞત્વ સમર્થને સતીત્યર્થઃ ।
નત્વિતિ । સ્વરૂપજ્ઞાનસ્ય નિત્યત્વાદિતિ ભાવઃ । ન તુ સર્વજ્ઞાનકર્તૃત્વરૂપમિતિ
। બ્રહ્મણ ઇતિ શેષઃ । અત્ર યદ્યપિ જ્ઞાતૃત્વં સામાન્યરૂપં

સર્વજ્ઞાનકર્તૃત્વં તુ વિ શેષરૂપમિતિ ન તયોરભેદસ્સંભવતિ । તથાપિ
બ્રહ્મણો જ્ઞાતૃત્વં નાસ્તીત્યત્રૈવ તાત્પર્યં ન તુ
તયોરભેદોક્તાવપીત્યવિરોધઃ ॥
અત એવ વાક્યાન્વયાદિત્યધિકરણે વિજ્ઞાતૃત્વં જીવલિંગમિત્યુક્તં
ભાષ્યકારૈઃ યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિ શ્રુતિરપિ
જ્ઞાનરૂપત્વાભિપ્રાયેણૈવ યોજનીયેતિ । યદ્યપિ
બ્રહ્મસ્વરૂપચૈતન્યેનૈવ સ્વસંસૃષ્ટ સર્વાવભાસકં ॥
અત એવેતિ । બ્રહ્મણો જ્ઞાતૃત્વાભાવાદેવેત્યર્થઃ । ઇત્યુક્તમિતિ । બૃહદારણ્યકે
મૈત્રેયી બ્રાહ્મણે પઠ્યતે । આત્મનસ્તકામાય સર્વં પ્રિયં ભવતીત્યાત્મા
વા અરે દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યાદિ । અત્ર કિં જીવો દ્રષ્ટત્વેનોપરિશ્યતે । ઉત
પ્. ૧૨૨બ્)
પ્રત્યગભિન્નઃ પરમાત્માનિષ્પ્રપંચ સ્વભાવઃ ઇતિ સંશયસ્તત્ર
પૂર્વપક્ષઃ પૂર્વવાવાક્યે ભોક્તુર્જીવસ્ય પ્રકૃતત્વાદુપસંહારેપિ
વિજ્ઞાતારમરેકેન વિજ્ઞાનીયાદિતિ વિજ્ઞાતૃત્વસ્ય જીવધર્મસ્ય કીર્તનાચ્ચ જીવ
એવાત્ર દ્રષ્ટવ્ય ઉપદિશ્યત ઇતિ । સિદ્ધાંતસ્તુ પ્રત્યગભિન્નપરમાત્મૈવ
દ્રષ્ટવ્યતયોપદિશયતે । કુતઃ વાક્યાન્વયાત્ । તથાહિ । અત્ર આત્મવેદનેન
સર્વં વિદિતં ભવતીતિ પ્રતિપાદ્યતે । તચ્ચ સર્વાધિષ્ઠાન બ્રહ્મપરિગ્રહં
ઘટતેન જીવપરિગ્રહે તથા ઇદં સર્વમાત્મેત્યાદિ વાક્યાન્યપિ સર્વાત્મકે
બ્રહ્મણ્યેવ તાત્પર્યેણ પ્રતિપાદકતયા અન્વિતાનિ લક્ષ્યંતે । આત્મનસ્તુ
કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતીતિ પૂર્વવાક્યે જીવપરામર્શસ્તુ લોકસિદ્ધં
ભોક્તારં મનૂદ્ય તસ્ય શુદ્ધબ્રહ્મરૂપેણ દ્રષ્ટવ્યત્વોપદેશાર્થઃ
વિજ્ઞાતારમિતિ વાક્યં તુ જીવસ્ય વિજ્ઞાતૃત્વરૂપધર્મપરં ન ભવતિ તસ્ય
વાક્યસ્ય મુક્તજીવપરત્વાત્ । મુક્તજીવે ચતિરૂપાધિકે તસ્યાસંભવાત્ । કિં તુ
ભૂતપૂર્વગત્યાવિજ્ઞાતૃત્વાનુવાદમાત્રં સ્વાતંત્ર્યેણ ન કસ્ય સાધકં
। તસ્માત્ । મૈત્રેયી બ્રાહ્મણં પ્રત્યગભિન્ને નિર્વિશેષે દ્રષ્ટવ્યે સમન્વિતમિતિ
સિદ્ધમિતિ । અત્ર જ્ઞાતૃત્વં બ્રહ્મસાધારણં ચેજ્જીવલિંગતયા
ભાષ્યકારૈર્નોપન્યસ્યેત ઉપન્યસ્તં ચ તસ્માત્ જ્ઞાતૃત્વં બ્રહ્મણો નાસ્તીતિ
ગમ્યત ઇતિ ભાવઃ । ઈશ્વરસ્ય સર્વવિષયકજ્ઞાનકર્તૃત્વાનભ્યુપગમે
શ્રુતિવિરોધમાશંક્યાહ । યસ્સર્વજ્ઞ
પ્. ૧૨૩અ) ઇતિ । નનુ નિત્યચૈતન્યમાત્રસ્ય સર્વત્રલક્ષ્યતયાજ્ઞાધાતુવાચ્યત્વા
યોગાત્ । વિશિ ચૈતન્યસ્ય પ્રકૃત્યર્થત્વં વાચ્યં । તથા ચ વિશિષ્ટસ્ય કાર્યત્વ
સંભવાત્ । પ્રત્યય શ્રુત્યર્થકર્તૃત્વસ્ય ન વિરોધઃ બ્રહ્મણઃ
સર્વજ્ઞાનકર્તૃત્વ પ્રતિપાદક શ્રુતિવિરોધેન જ્ઞાતૃત્વસ્ય
જીવલિંગત્વોક્તેરભ્યુચ્ચેયમાત્રત્વોપપતેઃ । તદધિકરણસિદ્ધાંતાભિમત
નિર્વિશેષ બ્રહ્મવ્યાવૃતત્વમાત્રેણ વિજ્ઞાતૃત્વસ્ય
પૂર્વપક્ષલિંગત્વોપત્વોપન્યાસોપપતેશ્ચ ભાષ્યકારૈરેવ મુખ્યસ્ય
સર્વવિષયક જ્ઞાનકર્તૃત્વસ્ય ઈક્ષિતૃત્વસ્ય ઈક્ષત્યધિકરણે પ્રતિપાદિતત્વાચ્ચ
પ્રત્યય શ્રુતેઃ સ્વાંર્થપરત્વસંભવેતત્યાગાયોગાચ્ચેત્યસ્વરસાદાહ
યદ્યપીત્યાદિના ચૈતન્યેનૈવેતિ । ન માયાવૃતિભિરિત્યેવ કારાર્થઃ
તથાપિ તસ્ય સ્વરૂપેણાકાર્યત્વેપિ દૃશ્યાવછિન્નરૂપેણ તુ
બ્રહ્મકાર્યત્વાદ્યઃ સર્વજ્ઞ ઇતિ જ્ઞાનજનન કર્તૃત્વ શ્રુતેરપિ ન
કશ્ચિદ્વિરોધ ઇત્યાચાર્ય વાચસ્પતિ મિશ્રાઃ નન્વીશ્વરજ્જીવોપિ
વૃતિમનપેક્ષ્યસ્વરૂપચૈતન્યેનૈવ કિમિતિ વિષયાન્નાવભાસયતિ ।
અત્રોક્તં વિવરણે બ્રહ્મચૈતન્યં
પ્. ૧૨૩બ્)
સર્વોપાદાનતયા સર્વતાદાત્મ્યાપન્નં સ્વસંસૃષ્ટં
સર્વમવભાસયતિ । ન જીવચૈતન્યં તસ્યાવિદ્યોપાધિકતયા
સર્વગતત્વેપ્યનુપાદાનત્વેનાસંગિત્વાત્ । યથા સર્વગતંગોત્વ
સામાન્યં સ્વભાવાદશ્ચાદિ વ્યક્તિ સંગિત્વાભાવેપિ સાસ્તાવદ્વ્યક્તૌ ।
સંસૃજ્યતે । એવં વિષયાસંગ્યપિ જીવઃ સ્વભાવાદંતષ્કરણે
સંસૃજ્યતે । તથા ચ યદાંતષ્કરણપરિણામો વૃતિરૂપો નયનાદિ
દ્વારેણ નિર્ગત્યવિષયપર્યંતં ચક્ષૂરશ્મિ વક્તુટિતિ
દીર્ઘપ્રભાકારેણ પરિણમ્યવિષયં વ્યાપ્નોતિ । તદાતમુપારુહ્યતં
વિષયં ગોચરયતિ
તર્હિ પ્રત્યયાર્થ બાધઃ । નેત્યાહ । તથાપીતિ । તસ્ય સ્વરૂપચૈતન્યસ્યૈત્યર્થઃ ।
દૃશ્યાવછિન્નેતિ । ન ચાનાદિ માયાદિ રૂપદૃશ્યાવછિન્નચૈતન્યસ્ય
કથમુક્તપ્રકારેણાધિકાર્યત્વં સિદ્ધેદિતિ વાચ્યં । માયાદેરપિ
તતત્કાર્યતાદાઅત્મ્યાપત્યાકાર્યત્વસિદ્ધૌ માયાદ્યવછિન્નસ્યાપિ કાર્યત્વસ્ય
સુસંપાદત્વાદિતિ ભાવઃ । આક્ષિપતિ । નન્વિતિ ।
પ્. ૧૨૪અ)
નાવભાસયતીતિ । ન ચાત્રેષ્ટાપતિવક્તું શક્યતે । તથા સત્ય વિદ્યા
પ્રતિબિંબચૈતન્યરૂપજીવસ્ય વ્યાપકતયા
સ્વસંસૃષ્ટસકલજગદવભાસકત્વાપત્યા
સર્વજ્ઞત્વપ્રસંગાત્સ્વરૂપચૈતન્યસ્ય કારકા ન પેક્ષતયા ચક્ષુરાદિ
વૈયર્થ્ય પ્રસંગાચેતિ ભાવઃ । અત્રોક્તમિતિ અસ્મિન્નાક્ષેપે
સમાધાનમુક્તમિત્યર્થઃ । ન જીવચૈતન્યમિતિ । યથા જગદ્બ્રહ્મસંસૃષ્ટં
તથા જીવસંસૃષ્ટં ન ભવતિ । અતો ન તસ્ય સર્વજ્ઞત્વ પ્રસક્તિરિત્યર્થઃ । નનુ
યથા જીવસ્ય ઘટાદિ વિષયૈસ્સંબંધાભાવઃ તથાંતષ્કરણાદિનાપિ
સંબંધાભાવસ્તુલ્ય ઉપાદાનત્વાભાવાદેવ તથા
ચાંતષ્કરણાદેર્વૃતિં વિનૈવજીવચૈતન્યરૂપસાક્ષિભાસ્યત્વં ન
સ્યાદિત્યાશંક્ય ઉપાદાનત્વાભાવેપિ જીવચૈતન્યસ્યાંતષ્કરણાદિના
તાદાત્મ્ય સંબંધે દૃષ્ટાંતમાહ । યથા સર્વગતમિતિ । સંસૃજ્યત ઇતિ । અતો
નાંતષ્કરણાદેસ્સાક્ષિભાસ્યત્વ વિરોધ ઇતિ ભાવઃ ચક્ષુરાદિ વૈયર્થ્ય
પ્રસંગં પરિહરતિ । તથા ચેત્યાદિના । તથા ચેત્યસ્ય જીવસ્ય સ્વતો વિષય
સંબંધાભાવે સતીત્યર્થઃ । અંતષ્કરણપરિણામસ્ય સહસાવિષયવ્યાપ્તૌ
દૃષ્ટાંતઃ ચક્ષૂરશ્મિ વદિતિ । તમિતિ પરિણામમિત્યર્થઃ । ગોચરયતીતિ ।
જીવચૈતન્યમિતિ શેષઃ
કેવલાગ્નિનાઽ અદાહ્યસ્યાપિ તૃણાદેરયઃ
પ્. ૧૨૪બ્)
પિંડસમારૂઢાગ્નિદાહ્યત્વવત્કેવલજીવચૈતન્યાપ્રકાશ્યસ્યાપિ
ઘટાદેરંતષ્કરણવૃત્યુપારૂઢ તત્પ્રકાશ્યત્વં યુક્તં
યદ્વાંતષ્કરણોપાધિકત્વેન જીવઃ પરિછિન્નઃ અતઃ
સંસર્ગાભાવાન્ન ઘટાદિમવભાસયતિ વૃતિદ્વારા
તત્સંસૃષ્ટવિષયાવછિન્ન બ્રહ્મચૈતન્યાભેદાભિવ્યક્તૌ તં વિષયં
પ્રકાશયતિ । અથવા જીવઃ સર્વગતોપ્યવિદ્યાવૃતત્વાત્ ॥
વિષયદેશે સતોપિ જીવચૈતન્યસ્ય સ્વતો વિષયાવભાસકત્વં નાસ્તિ તસ્યૈવ તુ
વૃત્ત્યારૂઢસ્ય તદસ્તીત્યત્ર દૃષ્ટાંતમાહ । કેવલાગ્નીતિ
તત્પ્રકાશ્યત્વમિત્યત્ર તત્પદં । જીવચૈતન્ય પરં નનુ જીવચૈતન્યસ્ય
વિષયદેશે સતોપિ વિષયૈસ્સંસર્ગાભાવાત્ । ન તત્પ્રકાશકત્વં વૃત્યાતયોઃ
સંસર્ગલાભે ચ તત્પ્રકાશકત્વં સ્વીકૃત્યસર્વજ્ઞત્વ પ્રસંગઃ કિંમિતિ
પરિહર્યતે જીવચૈતન્યસ્ય સર્વગતત્વેન સત્યપિ વિષયસંસર્ગે
બિંબભૂતબ્રહ્મચૈતન્યવત્તસ્યાવૃતત્વાદેવ ન વિષયપ્રકાશકત્વમિતિ
પ્રતિપાદનેનાપિ જીવસ્ય સર્વજ્ઞત્વ પ્રસંગાદેઃ
પ્. ૧૨૫અ)
પરિહારસંભવાદિતિ ભાવઃ
જીવચૈતન્યસ્યાંતષ્કરણોપાધિકતયાપરિછિન્નત્વપક્ષે
સર્વજ્ઞત્વાપતિશંકૈવ નાસ્તિ । તસ્ય વિષયૈઃ સહ સ્વતઃ સંબંધાભાવેન
વૃતિં વિના તત્પ્રકાશાત્મકત્વાસંભવાદિતિ પરિહારાંતરમાહ । યદ્વેતિ । અત
ઇતિ પરિછિન્નત્વાદિત્યર્થઃ । તત્સંસૃષ્ટેતિ વૃતિદ્વારાવૃતિમદેતઃકરણ
સંસૃષ્ટં યત્ વિષયાવછિન્ન બ્રહ્મચૈતન્યં તસ્યાંતષ્કરણોપાધિક
જીવચૈતન્યેન સહાભેદાભિવ્યક્તૌ સત્યાં સ જીવસ્તં વિષયં
પ્રકાશયતીત્યર્થઃ । અવિદ્યાપ્રતિબિંબો જીવ ઇતિ
પ્રથમપક્ષમેવાશ્રિત્યજીવસ્યોપાદાનત્વાભાવેપિ ઘટાદિ
વિષયૈસ્સહસંસર્ગમભ્યુપેત્યપરિહારાંતરમાહ । અથવેતિ સર્વગતૌપીતિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । વિષયસંસૃષ્ટોપીત્યપિ દ્રષ્ટવ્યં ઇતરથા
વિષયસંસર્ગાભાવાદેવ જીવસ્ય વિષયપ્રકાશકત્વાભાવોપપતૌ
તસ્યાવૃતત્વકલ્પના વૈયર્થ્ય પ્રસંગાદિતિ બોધ્યં । ન ચ માં ન
જાનામીત્યનુભવાભાવાત્કથં તસ્યાવૃતત્વં સિધ્યેદિતિ વાચ્યં ।
અંતષ્કરણોપહિત જીવચૈતન્યસ્યૈવમામિત્યુનુભવવિષયતયા
વ્યાપકજીવચૈતન્યે અંતઃકરણાવછેદેન તદભાવેપિ વિષયદેશે

તસ્યાવૃતત્વકલ્પને બાધકાભાવાત્ । સર્વગતત્વેન રૂપેણ માં ન
જાનામીત્યનુભવસત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ ॥
પ્. ૧૨૫બ્)
સ્વયમપ્યપ્રકાશમાનતયાવિષયાનઽનવભાસયન્
વિષયવિશેષેવૃત્યુપરાગાદાવાવરણતિરોધાનેન
તત્રૈવાભિવ્યક્તસ્તમેવ વિષયં પ્રકાશયતિ । એવં
ચિદ્રુપરાગાર્થત્વેન
વિષયચૈતન્યાભેદાભિવ્યક્ત્યર્થત્વેનાવરણાભિભવાર્થત્વેન વા
વૃતિનિર્ગમમપેક્ષ્ય તત્સંસૃષ્ટવિષયમાત્રાવભાસકત્વાજ્જીવસ્ય
કિંચિત્ જત્વમપ્યુપપદ્યત ઇતિ । અત્ર પ્રથમપક્ષે સર્વગતસ્ય જીવસ્ય
વૃત્યધીનઃ કો વિષયોપરાગઃ વૃત્યાપિ હિ પૂર્વસિદ્ધયોઃ
નિષ્ક્રિયયોર્વિષયજીવચૈતન્યયોસ્તાદાત્મ્યસ્ય સંયોગસ્ય વા ન
સંભવત્યાધાનં ॥
સ્વયમપીતિ । વિષયાસ્તાવજ્જડત્વાત્સ્વતો ન પ્રકાશંતે જીવસ્તુ
સ્વપ્રકાશમાનોપ્યાવૃતત્વાદપ્રકાશમાન ઇતિ વક્તુમપિ શબ્દઃ યદ્વા
અપિશબ્દો અવધારણાર્થઃ તથા ચાવૃતત્વાત્
સ્વયમેવાપ્રકાશમાનતયેત્યર્થઃ । વૃત્યુપરાગાદાવિતિ । વિષય વિશેષે
વૃત્યુપરાગે સતિ વિષયદેશસ્ય જીવચૈતન્યસ્યાપિ વૃત્યુપરાગો ભવતિ ।
પ્. ૧૨૬અ)
તેન ચ જીવચૈતન્યગતસ્યાવરણસ્ય તિરોધાનં ભવતિ તથા ચ જીવચૈતન્યૈં
યો વૃત્યુપરાગસ્સ આદિપદાર્થઃ । તત્રૈવેતિ । વિષયવિશેષ એવેત્યર્થઃ । તમેવેતિ ।
નાન્યં વિષયમતો ન સર્વજ્ઞત્વપ્રસંગ ઇતિ ભાવઃ ઇમમેવ ભાવં
પ્રકટયતિ । એવં ચેતિ । જીવચૈતન્યસ્ય વૃતિં વિનાવિષયાનવભાસકત્વે સિદ્ધે
સતીત્યર્થઃ । તત્સંસૃષ્ટેતિ । વૃતિસંસૃષ્ટેત્યર્થઃ । કિંચિદ્ગત્વમપીતિ ।
અનુભવસિદ્ધં કિચિદ્ગત્વં અનુભવ સિદ્ધાસર્વજ્ઞત્વારિતિ ભાવઃ ।
તત્સિદ્ધં ચક્ષુરાદ્યનુવિધાનં ચેત્યપિ શબ્દાર્થઃ । આક્ષિપતિ । અત્રેતિ ।
ઉક્તપક્ષેષુ મધ્ય ઇત્યર્થઃ ક ઇતિ સ્વરૂલક્ષણો વા તાદાત્મ્યલક્ષણો વા
સંયોગલક્ષણોવેતિ કિં શબ્દાર્થઃ તત્ર ન તાવદાદ્યોવૃત્યધીનઃ
જીવચૈતન્યસ્ય સર્વગતત્વેન વિષયદેશસન્નિહિત । જીવચૈતન્યવિષયયોઃ
સ્વરૂપાત્મક સંબંધસ્ય વૃતિં વિનાપિ સિદ્ધત્વાદિત્યાશયેન
સર્વગતસ્યેત્યુક્તં । દ્વિતીયતૃતીયૌ ક્રમેણ દૂષયતિ । વૃત્યાપીતિ । લોકેયયોઃ
પદાર્થયોસ્તાદાત્મ્યમનુભૂયતે । તયોરાદિત આરભ્યાનુભૂયતે ન તુ મધ્યે
આગંતુકમિત્યાશયેનાહ પૂર્વસિદ્ધયોરિતિ । સંયોગસ્યાન્યતર
કર્મજત્વમુભય કર્મજત્વં વા વક્તવ્યં તદુભયં પ્રકૃતેન
સંભવતીત્યાહ । નિષ્ક્રિયયોરિતિ । ન ચ સુવર્ણાદૌ દ્વિવિધકર્માભાવેપિ તેજઃ
પાર્થિવભગયોસ્સંયોગો દૃષ્ટ ઇતિ વાચ્યં । તથા વિષયજીવચૈતન્યયોરાદિત
આરભ્ય સંયોગાભ્યુપગમે તસ્ય વૃત્યધીનત્વ પ્રતિપાદનવિરોધાદિતિ ભાવઃ
વૃત્યાપ્યાધાનં ન સંભવતીતિ સંબંધઃ
પ્. ૧૨૬બ્)
જીવચૈતન્યસ્યાનુપાદાનતયા નિરવયવતયા ચ વિષય
જીવચૈતન્યયોસ્તાદાત્મ્યસંયોગૌ સ્વતોનસ્ત એવં વૃત્યાપિ તયોરાધાનં ન
સંભવતીત્યપિ શબ્દાર્થઃ આધાનમુત્પાદનમિતિ બોધ્યં ॥
અત્ર કેચિદાહુઃ । વિષયવિષયિભાવસંબંધ એવેતિ । અન્યે તુ
વિષયવિધિભાવમાત્રે નિયામકાવૃતિશ્ચેદનિર્ગતાયા અપ્યૈંદ્રિયક
વૃતેસ્તન્નિયામકત્વં નાતિ પ્રસંગાવહમિતિ તન્નિર્ગમાભ્યુપગમ
વૈયર્થ્યાપતેઃ । સ નાભિસંહિતઃ કિં તુ વિષયસન્નિહિત જીવચૈતન્ય
તાદાત્મ્યાપન્નાયાવૃતે વિષયસંયોગે તસ્યાપિ તત્ દ્વારકઃ
પરંપરાસંબંધો લભ્યત ઇતિ સ એવ ચિદુપરાગોભિસંહિત ઇત્યાહુઃ ।
અપરે તુ સાક્ષાદપરોક્ષ ચૈતન્ય સંસર્ગિણ એવ
સુખાદેરાપરોક્ષ્યદર્શનાદપરોક્ષવિષયે સાક્ષાત્સંસર્ગ એષ્ટવ્યઃ ॥
વિષયદેશે સન્નિહિતસ્ય જીવચૈતન્યસ્ય વૃત્યુત્પતેઃ પૂર્વં
વિષયવિષયિભાવલક્ષણસંબંધો નાભૂત્ તદુત્પનં તં *? સ જાયતે
તસ્યાતિ રિક્તસ્યાનિર્વચનીયસ્ય સંભવાદિત્યાશયેનાહ
પ્. ૧૨૭અ)
અત્ર કેચિદાહુંરિતિ । ન તુ સ્વરૂપસંબંધસ્ય વા તાદાત્મ્યસ્ય વા સંયોગસ્ય
વા વૃત્યધીનત્વમુપેયતે યેનોક્ત દોષઃ સ્યાદિત્યેવ કારાર્થઃ । પરોક્ષસ્થલે
અનુમિત્યાદિવત્યુપહિત જીવચૈતન્યસ્યાનુમેયાદિ
વિષયૈસ્સહવિષયવિષયિભાવલક્ષણસંબંધસ્ય વૃતિનિર્ગમનં વિના
સિદ્ધાંતે । સ્વીકારાદ્વૃતિનિર્ગમનમુપગછતાં વિવરણકારાણામયં
સંબંધો નાભિપ્રેત ઇત્યાહ । વિષયવિષયિભાવમાત્ર ઇતિ । પરોક્ષસ્થલ
સાધારણવિષયવિષયિ ભાવ ઇત્યર્થઃ । તન્નિયામકત્વમિતિ । વિષયવિષયિભાવ
સંબંધસ્તચ્છબ્દાર્થઃ વૃતિનિર્ગમનાભાવેપિ યદ્વિષયાવૃતિર્જીવસ્ય સ એ
પ્રકાશ્યોનાન્ય ઇતિ નિયમસિદ્ધેર્વિષયાંતરપ્રકાશકત્વાપત્તિરૂપાતિ
પ્રસંગો નાસ્તીત્યર્થઃ સંયોગાદેરપિ નિરસ્તત્વાત્ કસ્સંબંધસ્તદધિ મત ઇતિ
પૃછતિ । કિંત્વિતિ અભિમતં સંબંધમાહ । વિષયસન્નિહિતેતિ વિષય વ્યાપિતયા
ઉત્પન્નાં વૃતિં પ્રતિવિષયસન્નિહિત જીવચૈતન્યસ્યાધિષ્ઠાનતયા
વૃતેસ્તત્તાદાત્મ્યં બોધ્યં તસ્યાપીતિ વિષય સન્નિહિત જીવચૈતન્યસ્યાપિ
વિષયાવભાસકત્વેનાભિ મતસ્ય વિષયેણ સહ વૃતિવિષયસંયોગદ્વારકઃ
પરંપરાસંબંધઃ વિષય સંયુક્તવૃતિતાદાત્મ્યલક્ષણો લભ્યત ઇત્યર્થઃ
। ઉક્ત સંબંધસ્ય વૃતિ નિર્ગમનં વિના સંભવાતન્નિર્ગમનં
વિવરણાચાર્યેરુક્તમિતિ ભાવઃ । સુખાદેરોતર પદાર્થસ્યાપરોક્ષત્વેન
તત્પ્રકાશક જીવચૈતન્યેન સહ તસ્યઽ ગ?તા
પ્. ૧૨૭બ્)
ત્સંબંધઃ પ્રયોજકત્વેન કૢપ્તઃ । એવં બાહ્યઘટાદીનામાપરોક્ષ્યેપિ ।
સાક્ષાત્સંબંધઃ વિષયાપરોક્ષ્યે ક્વચિત્સાક્ષાત્સંબંધઃ । ક્વચિચ્ચ
પરંપરાસંબંધઃ પ્રયોજક ઇતિ વૈરૂપ્યાપતેસ્સંભવતિ ।
સાક્ષાત્સંબંધે પરંપરાસંબંધ કલ્પનાયોગાચ્ચ ।
તસ્માન્નાયમપ્યાચાર્યાભિમતસ્સંબંધઃ ઇત્યાહ અપરેતિતિ ॥
તસ્માદ્વૃતેર્વિષયસંયોગે વૃત્તિરૂપાવછેદકલાભાતદવછેદેન
ત્વદુપાદાનસ્ય જીવસ્યાપિ સંયોગજસંયોગઃ
સંભવતિકારણાકારણસંયોગાત્ કાર્યસંયોગવત્ ।
કાર્યાકાર્યસંયોગાત્કરણાકારણસંયોગસ્યાપિ ।
યુક્તિતૌલ્યેનાભ્યુપગંતું યુક્તત્વાદિત્યાહુઃ । એકદેશિનસ્ત્વં
તષ્કરણોપહિતસ્ય વિષયાવભાસક ચૈતન્યસ્ય વિષયતાદાત્મ્યાપન્ન
બ્રહ્મચૈતન્યાભેદાભિવ્યક્તિદ્વારાવિષય તાદાત્મ્યસંપાદનમેવ
ચિદુપરાગોભિસંહિતઃ ॥
તસ્માદિતિ । પરંપરાસંબંધસ્યાનભિમતત્વાદિત્યર્થઃ । વૃતેરિતિ ।
વૃતેર્વિષયેણ સંયોગે સતિ વૃત્યુપાદાનજીવચૈતન્યસ્યાપિ વિષયેણ
સહસંયોગજસંયોગસ્સંભવતિ । એતદુક્તં ભવતિ । જીવચૈતન્યસ્ય વૃતિઃ
કાર્યં અકાર્યં વિષયઃ
પ્. ૧૨૮અ)
વૃતેર્જીવચૈતન્યમુપાદાનકારણં તસ્યાવૃતેર્વિષયોનોપાદાનકારણં ।
તથા ચ વૃતિવિષયયોર્જીવચૈતન્યં પ્રતિકાર્યાકાર્યયોસ્સંયોગા
જીવચૈતન્યવિષયયોર્વૃતિં પ્રતિકારણાકારણાયોઃ સંયોગોત્ર સંયોગજ
સંયોગો વિવક્ષિત ઇતિ । નનુ કાયં પ્રતિકારણભૂતરુસ્તસ્ય તં
પ્રત્યેવાકારણભૂતતરુણાસંયોગાત્ હસ્તકાર્યકાયસ્ય હસ્તાકાર્ય તરુણા
સહસંયોગઃ ઉપેયતે હસ્તતરુસંયોગદશાયાં તરૌ હસ્તાવછેદેન તરુઃ
કાયસંયુક્ત ઇત્યનુભવાદિત્યાશંક્યપ્રકૃતેપિ ઘટાદૌ વિષયે વૃતિ
સંયોગદશાયાં ઘટે વૃત્યવછેદેન ઘટસ્ફુરતીતિ જીવચૈતન્ય
સંસૃષ્ટત્વાન ભવાદિત્યાશયેનાહ કારણાકારણેતિ । યુક્તિતૌલ્યેનેતિ ।
ઉભયત્ર કલ્પનાનુભવરૂપાયા યુક્તેસ્તલ્પત્વેનેત્યર્થઃ । નનુ વિષયદેશે
સન્નિહિતસ્યાપિ જીવચૈતન્યસ્ય વૃત્યુપાદાનત્વં વિવરણાચાર્યાણામભિમતં
ન ભવતિ । જીવસ્યાંતઃકરણાદ્યુપાદાનત્વાભાવેપિ સાસ્નાદિ મદ્યક્તૌ ગોત્વ
સામાન્યસ્યેવ સ્વભાવાદેવ જીવસ્યાંતઃકરણાદૌ સંબંધ
ઇત્યસ્યાર્થસ્ય એવં વિષયાસંગ્યપિ જીવઃ સ્વભાવાદંતષ્કરણેન
સંસૃજ્યત ઇત્યત્ર પ્રાવિવરણમતત્વેન પ્રતિપાદિતત્વાત્ । તતશ્ચ જીવચૈતન્યસ્ય
વૃતિં પ્રત્યુષાદાનકારણત્વાભાવે સત્યુક્ત સંબંધો ન સિધ્યતીતિ
સંયોગજસંયોગોપિ નાચાયં સંમત ઇત્યસ્વરસાદાહ । એકદેશિનસ્ત્વિતિ ।
ઘટાદિ વિષયાભાસકજીવચૈતન્યસ્ય ઘટાદિનાવિષયેણ સહ તાદાત્મ્ય
પ્. ૧૨૮બ્)
સંબંધસંપાદનમેવ ચિદુપરાગત્વેનાભિમતમિત્યર્થઃ । નનુ વૃત્યાપિ
પૂર્વસિદ્ધયોર્વિષયચૈતન્યયોસ્તાદાત્મ્યસ્ય ન સંભવત્યાધાનમિતિ
પ્રાગુક્તત્વાત્કથં તત્સંપાદનમત આહ । વિષય તાદાત્મ્યાપન્નેતિ ।
બિંબભૂત બ્રહ્મચૈતન્યસ્ય ઘટાદિ વિષયોપાદાનતયા

બ્રહ્મવિષયયોસ્તાદાત્મ્યં પ્રાગેવ સિદ્ધં તથા ચ વિષયતાદાત્મ્યાપન્ન
બ્રહ્મચૈતન્યેન સહવિષયાદનાસક જીવચૈતન્યસ્ય વૃતિ કૃતા ભેદાભિવ્યક્તૌ
સત્યાં જીવચૈતન્યસ્ય વિષયતાદાત્મ્યં વૃત્યધીનતયાલભ્યતે ।
અભેદાભિવ્યક્તિપ્રકારશ્ચ વક્ષ્યતે અતો ન તાદાત્મ્ય સંપાદનાનુપપતિરિતિ
ભાવઃ ॥
સર્વગતતયા સર્વવિષયસંનિહિતસ્યાપિ
જીવસ્યતેવરૂપેણવિષયાવભાસકત્વે તસ્ય સાધારણતયા
પુરુષવિશેષાપરોક્ષ્ય વ્યવસ્થિત્ય યોગેન
તસ્યાંતષ્કરણોપહિતત્વરૂપેણૈવ વિષયાવભાસકત્વાત્ । એવં ચ
વિષયાપરોક્ષ્યે અધ્યાસિકસંબંધો નિયામક ઇતિ સિદ્ધાંતોપિ
સંગછતેન ચૈવં દ્વિતીય યક્ષસાકર્યં જીવસ્ય સર્વગતત્વે પ્રથમઃ
પક્ષઃ પરિછિન્નત્વે દ્વિતી
પ્. ૧૨૯અ)
ઇત્યેવ તયોર્ભદાદિત્યાહુઃ ॥
વિષયાવન્નાસકજીવચૈતન્યસ્યાંતષ્કરણોપહિતસ્યેતિ યદ્વિશેષણંદતં
તસ્ય પ્રયોજનમાહ । સર્વગતયેતિ । તે ત્વેતિ સર્વગતત્વેનેત્યર્થઃ તસ્યેતિ ।
જીવસ્યેત્યર્થઃ । સાધારણતયેતિ । સર્વપુરુષસાધારણતયેત્યર્થઃ ।
પુરુષપદં પ્રમાતૃ પરમવિદ્યા પ્રતિબિંબો જીવ ઇતિ પક્ષે જીવભેદાભાવાત્ ।
અયોગેન તસ્યેતિ । જીવસ્યેત્યર્થઃ । તથા ચ સર્વગતમપિ જીવચૈતન્યં યસ્ય
પુરુષસ્યાંતષ્કરણોપહિતં સ યમર્થમવભાસયતિ સોર્થસ્તસ્યૈવાપરોક્ષો
નાન્યસ્યેતિ વ્યવસ્થિતિ સિદ્ધયે અંતષ્કરણોપહિતત્વવિશેષણં વાચ્યમિત્યર્થઃ
। એકદેશમતે લાભમાહ એવં ચેતિ વિષયાવભાસકજીવચૈતન્યસ્ય
વૃત્યાવિષયતાદાત્મ્ય સંપાદનોપગમે સતીત્યર્થઃ । અધ્યાસિકેતિ ।
અધ્યાસસિદ્ધતાદાત્મ્ય સંબંધ ઇત્યર્થઃ । ન ચૈવમિતિ ।
સંબંધાર્થાવૃતિરિતિ પ્રથમપક્ષેપિ વૃત્યાભેદાભિવ્યક્ત્યુપગમ
ઇત્યુપગમ ઇત્યર્થઃ । સાંકર્યં પહિહરતિ । જીવસ્યેતિ જીવસ્ય સર્વગતત્વમતે
સંબંધાર્થાવૃતિરિતિ । પ્રથમપક્ષઃ જીવસ્યાંતઃકરણોપાધિકતયા
પરિછિન્નત્વમતે અભેદાભિવ્યક્ત્યર્થાવૃતિરિતિ દ્વિતીયપક્ષ ઇત્યથઃ । અયં
ભાવઃ પ્રથમદ્વિતીય પક્ષયોરુભયોર્વૃતિકૃતાભેદાભિવ્યક્તિ સામ્યેપિ
પ્રથમપક્ષે વૃતિરભેદાભિવ્યક્તિ
પ્. ૧૨૯બ્)
દ્વારાવિષયાવભાસક જીવચૈતસ્યસ્ય વિષયેણ મહતાદાત્મ્યસંબંધ
સંપાદનાર્થાદ્વિતીયપક્ષે તુ વૃતિર્વિષયાવભાબ્રહ્મસકજીવચૈતન્યસ્ય
વિષયાવછિન્નચૈતન્યેનાભેદાભિવ્યક્ત્યર્થૈવેતિ ન પક્ષયોસ્સાંકર્યામિતિ ।
યદ્વા પ્રથમપક્ષે જીવસ્ય વ્યાપકતયા વિષયદેશે સદાસન્નિહિતસ્યૈવ
વિષયાવન્નાસક જીવચૈતન્યસ્ય વિષયતાદાત્મ્યાપન્ન
બ્રહ્મચૈતન્યાભેદાભિવ્યક્ત્યર્થાવૃતિઃ દ્વિતીય પક્ષે તુ જીવસ્ય પરિછિન્નતયા
વૃતિસ્તસ્ય વિષય સન્નિધિં સંપાદ્યાધિષ્ઠાન
બ્રહ્મચૈતન્યાભેદાભિવ્યક્તિમપિ સંપાદયતીતિ તયોઃ
પક્ષયોરસાંકર્પમયં પરિહારો મૂલે સર્વગતત્વપરિછિન્નત્વ પદાભ્યાં
સૂચિતઃ પૂર્વપરિહારસ્તુ પ્રથમપક્ષ દ્વિતીયપક્ષ પદાભ્યાં સૂચિતઃ
સંબંધાર્થાવૃતિરિતિ પ્રથપક્ષે
સંબંધસ્યોદ્દેશ્યત્વાતગમાદભેદાભિવ્યક્ત્યર્થાવૃતિરિતિ દ્વિતીય પક્ષે
અભેદાભિવ્યક્તેરેવોદ્દેશ્યત્વાવગમાદિતિ । અત્ર મતે વિવછિત વિવેકેન
વૃતેરભેદાભિવ્યક્તિરેવ પ્રયોજનં પ્રથમદ્વિતીયપક્ષયોઃ પર્યવસ્યતીતિ
તયોસ્સાંકર્યં દુર્વારમિત્યભિપ્રેત્યાદાવેવ એકદેશિન ઇત્યુક્તમિતિ
મંતવ્યં ॥
અથ દ્વિતીયપક્ષે કેયમાભેદાભિવ્યક્તિઃ કેચિદાહુઃ
કુલ્યાદ્વારાતટાકકેદારસલિલયોરિવ
પ્. ૧૩૦અ)
વિષયાંતષ્કરણાવછિન્નચૈતન્યયોર્વૃત્તીદ્વારા
એકીભાવોઽભેદાભિવ્યક્તિઃ । એવં ચ યદ્યપિ વિષયાવછિન્નં
બ્રહ્મચૈતન્યમેવ વિષયપ્રકાશકં ॥
વસ્તુતસ્તસંબંધાર્થાવૃતિરિતિ વદતામાચાર્યાણામયમભિપ્રાયઃ
વિષયાવભાસકત્વેનાભિમતસ્ય જીવચૈતન્યસ્ય વિષયેણ ઘટાદિના
સહવ્યંગ્યવ્યંજકતા લક્ષણસંબંધસ્તતદ્વિષયસંસૃષ્ટવૃત્યધીનોત્ર
વિવક્ષિતઃ । તથાહિ અંતઃકરણં સ્વછદ્રવ્યત્વાત્સ્વત એવ
ચૈતન્યાભિવ્યંજનસમર્થં ઘટાદિકં તુ તથા ન ભવતિ અસ્વછદ્રવ્યત્વાત્
। ઘટાદિ વિષયવ્યાપ્ત્યા તુ વૃત્યા તત્ર વિદ્યમાનમસ્વછત્વમભિભૂય
ચૈતન્યાભિવ્યંજનયોગ્યતા આધીયતે । તદુક્તં ।
વિવરણાચાર્યૈરેવાંતષ્કરણં હિ સ્વસ્મિન્નિવ સ્વસંસર્ગિણ્યપિ ઘટાદૌ
ચૈતન્યાભિવ્યક્તિ યોગ્યંતામાયાદયતીતિ । દૃષ્ટં ચાસ્વછસ્યાપિ સ્વછદ્રવ્ય
સંસર્ગાત્ । પ્રતિબિંબગ્રાહિત્વયોગ્યત્વં । યથા કુડ્યાદેર્જલસંયોગકાલે
પ્રતિબિંબગ્રાહિત્વં ઘટાદેઃ સ્વસન્નિહિત જીવચૈતન્યવ્યંજકત્વં ચ
તત્પ્રતિબિંબગ્રાહિતં । ચૈતન્યસ્યાપિ વ્યંગ્યત્વં । તત્ર પ્રતિબિંબિતત્વમેવ ।
એવં વિધવ્યંગ્યવ્યંજકતાલક્ષણસંબંધાર્થમેવ
વૃતેર્નિર્ગમનમુક્તં વિવરણે । તથા ચ વૃત્યાવહિર્નિર્ગતયા
વિષયચૈતન્યયોર્યથોક્ત સંબંધે સંપાદિતે સતિ ઘટાદૌ પ્રતિબિંબિતં
પ્. ૧૩૦બ્)
તત્રત્યં જીવચૈતન્યં તમવભાસયતીતિ । દ્વિતીયપક્ષમાક્ષિપતિ । અથેતિ ।
કેયમિતિ । અભેદાભિવ્યક્ત્યરર્થાવૃતિરિતિ દ્વિતીયપક્ષો હિ જીવસ્ય પરિછિન્નત્વ મત
ઇત્યુક્તં । અસ્મિન્મતે અંતષ્કરણોપાધિકસ્ય જીવસ્ય વિષયાવછિન્ન
બિંબભૂતબ્રહ્મચૈતન્યસ્ય ચ વૃત્યાભેદાભિવ્યક્તિર્ન સંભવતિ ।
અખંડાકારવૃતેરિવ ઘટાદિ ગોચરવૃતેરુપાધિનિવર્તકત્વાભાવેન
ભેદકોપાધ્યોરંતષ્કરણવિષયયોસ્સતોર્જીવ
બ્રહ્માભેદાભિવ્યક્તેરયોગાદિત્યર્થઃ । વ્યાવર્તકોપાધ્યોસ્સત્વેપિ
તયોરેકદેશસ્યાત્વ સંપતૌ તદ્બલાદભેદાભિવ્યક્તિસ્સંભવતિ લોકે તથા
દર્શનાદિતિ પરિહરતિ । કેચિદાહુરિતિ । કેદારઃ સસ્યનિષ્પતિ સ્થાનં । તથા ચ
તડાકસ્થ સલિલસ્ય કુલ્યાદ્વારાકેદારસ્થ સલિલસ્ય ચાભેદાભિવ્યક્તિર્યથાલોકે
પ્રસિદ્ધા તથાંતષ્કરણાવછિન્નચૈતન્યરૂપજીવસ્ય વિષયાવછિન્ન
બ્રહ્મચૈતન્યસ્ય ચ વૃતિદ્વારાભેદાભિવ્યક્તિર્ભવતિ વૃત્તેર્વિષયદેશસ્થત્વે સતિ
વૃતિવૃતિમતોરભેદેન જીવોપાધ્યંતષ્કરણસ્યાપિ
વિષયદેશસ્થત્વસિદ્ધેરિત્યર્થઃ ॥
તથાપિ તસ્ય વૃતિદ્વારૈકી ભાવેન જીવત્વં સંપન્નમિતિ જીવસ્ય
વિષયપ્રકાશેપપતિરિતિ । અન્યે ત્વાહુઃ બિંબસ્થાનીયસ્ય
પ્. ૧૩૧અ)
વિષયાવછિન્નસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રતિબિંબભૂતેન
જીવેનૈકીભાવોનાભેદાભિવ્યક્તિઃ વ્યાવર્તકોપાધૌ દર્પણ ઇવ જાગ્રતિ
તયોરેકીભાવાયોગાત્ । વૃતિકૃતાભેદાભિવ્યક્ત્યાવિષયાવછિન્નસ્ય
બ્રહ્મણો જીવત્વ પ્રાપ્તૌ બ્રહ્મણસ્તદા તદ્વિષયસંસર્ગા ભાવેન તત્
દ્રષ્ટૃત્વા સંભવે સતિ તસ્ય સર્વજ્ઞત્વાભાવાપતૈશ્ચ ॥
એવં ચેતિ । અભેદાભિવ્યક્તેઃ સંભાવિતાયામિત્યર્થઃ । નનુ જીવચૈતન્યસ્ય
વિષયાવન્નાસકત્વં ન સંભવતિ । તસ્ય વિષયં પ્રત્યુપાદાનત્વાભાવેન
તાદાત્મ્યસંબંધાભાવાત્ । ન ચ બ્રહ્મચૈતન્યમેવ વિષયાવભાસકમસ્તુ
તસ્યોપાદાનતયા સાક્ષાદેવતાદાત્મ્ય સંબંધલાભાદિતિ વાચ્યં । તથા
સત્યાલોકેન ઘટઃ પ્રકાશિત ઇતિ વન્મયા ઘટોવગત ઇતિ જીવચૈતન્યસ્યૈવ
ઘટપ્રકાશકત્વાવગમવિરોધાદિતિ મત્વા પુનઃ શંકતે ।
અભેદાભિવ્યક્તિપ્રયોજનં વક્તું । યદ્યપીતિ । વિષયપ્રકાશકમિતિ ।
ઇતિ વક્તવ્યં તાદાત્મ્યસંબંધ લાભાદિતિ શેષઃ । ન
જીવચૈતન્યમિત્યેવકારાર્થઃ તથા ચ મયાયમવગતો ઘટ ઇત્યનુભવવિરોધ
ઇતિ ભાવઃ પરિહરતિ । તથાપીતિ ।
તસ્યેતિ તાદાત્મ્યસંબંધેન વિષયાવભાસક બ્રહ્મચૈતન્યસ્ય વૃતિ
દ્વારાંતઃકરણોપહિતત્વ પ્રાપ્તૌ જીવે
પ્. ૧૩૧બ્)
નૈકીભાવાજ્જીવત્વં સંપન્નમિતિ બ્રહ્મચૈતન્યસ્ય યદ્વિષયાવભાસકત્વં
તજ્જીવસ્યૈવેતિ પ્રાપ્ત્યોનાનુભવવિરોધ ઇત્યર્થઃ । દર્પણ ઇવેતિ ।
યથા દર્પણે પ્રતિબિંબદશાયાં બિંબપ્રતિબિંબયોરભૈદાભિવ્યક્તિર્ન્નાસ્તિ
તયોસ્તદા ભેદાનુભવા તથા પ્રકૃતેપિ વિષયાદિ રૂપભેદકૌપાધૌ સતિ
સામ સંભવતીત્યર્થઃ । નનુ તત્વસાક્ષાત્કારેણાશેષોપાધિ નિવૃતૌ
યાદૃશ્યભેદાભિવ્યક્તિસ્તાદૃશી ન તત્ર વિવક્ષિતા । કિં તુ ક્ષીઇરનીરયોરેક
પાત્રસ્થયોરિવ વૃતિદ્વારા અંતષ્કરણવિષયયોરેકદેશસ્થત્વપ્રાપ્તૌ
તન્માત્રપ્રયુક્તા તદવછિન્નચૈતન્યયોરૌપચારિક્યભેદાભિવ્યક્તિર્વિવક્ષિતા
અસ્યાં ચાભેદાભિવ્યક્તૌ ન વ્યાવર્તકોપાધિ સત્વ પ્રયુક્તો વિરોધોસ્તિ દર્પણે

મુખપ્રતિબિંબદશાયામપિ મમ મુખમેવ દર્પણે ભાતીતિ
બિંબપ્રતિબિંબયોરભેદાભિવ્યક્તિ દર્શનાત્ । અસ્મિન્મતેપીત્થમેવ નિર્વાહઃ
કર્તવ્યઃ ન હ્યંતઃકરણ તદ્વૃતિ પ્રતિબિંબયોરભેદાભિવ્યક્તિર્મુખ્યા
સંભવતિ વૃતિ વૃતિમતોઃ કાર્યકારણભાવા એન્નયોરૈક્યાયોગેન
તત્પ્રતિબિંબયોરૈક્યાયોગાત્ । ઐક્યેવા એવં ચેત્યાદિના
પ્રમાત્રાદીનામસ્મિન્મતે સાકર્યાભાવોપપાદનવિરોધાદિત્ય સ્વરસાદાહ ।
વૃતિકૃતાભેદાભિવ્યત્મેતિ । તદા તદ્વિષયેતિ । વિષયાવછિન્ન બ્રહ્મણો જીવત્વ
પ્રાપ્તૌ તસ્યેશ્વરત્વ નિવૃતિરવશ્યં વાચ્યાચૈતન્યે એકાવછેદેન
પ્. ૧૩૨અ)
જીવત્વેશ્વરત્વયોરસંભવા । તથા ચ તદા જીવત્વ દશાયાં
બ્રહ્મણસ્તદ્વિષયસંસર્ગાભાવેન તદ્દૃષ્ટૃત્વં ન સંભવતીત્યર્થઃ ।
તસ્યેત્યનંતરં તદેત્યનુષંગઃ ॥
કિં તુ વિષયાવછિન્નં બ્રહ્મચૈતન્યં
વિષયસંસૃષ્ટાયાવૃતેરગ્રભાગે વિષયપ્રકાશકં પ્રતિબિંબં
સમર્પયતીતિ તસ્યાપ્રતિબિંબસ્ય જીવેનૈકીભાવઃ । એવં ચાંતઃકરણ
તદ્વતિ વિષયાવછિન્નચૈતન્યાનાં પ્રમાતૃ પ્રમાણપ્રમેય
ભાવેનાસંકરોપ્યુપપદ્યતે । ન ચ વૃત્યુપહિત ચૈતન્યસ્ય વિષય
પ્રમાણત્વે તસ્ય વિષયાધિષ્ઠાન ચૈતન્યસ્યેવ વિષયેણાધ્યાસિક
સંબંધાભાવાદ્વિષયાપરોક્ષ્યે આધ્યાસિક સંબંધસ્તંત્રં ન
સ્યાદિતિ વાચ્યં । વિષયાધિષ્ઠાન ચૈતન્યસ્યૈવ વિષયેણાવછિન્નસ્ય
વૃતૌ પ્રતિબિંબિતયા તદભેદેન તત્સંબંધ સત્વાદિતિ
નનુ વિષયાધિષ્ઠાન ચૈતન્યસ્ય વૃતિ સંસર્ગ
દશાયામંતષ્કરણોપહિતત્વપ્રયુક્ત જીવત્વવદવિદ્યોપહિતત્વ
પ્રયુક્તમીશ્વરત્વમપ્યવિરુચ્ચં તથા ચ બિંબભૂતેશ્વરસ્ય તદાપિ
સર્વજ્ઞત્વમક્ષતં । અન્યથાંતષ્કરણાદ્યધિષ્ઠાન ચૈતન્યસ્ય
તદુપાધિકત્વ પ્રયુક્તજીવત્વે સદા સ્થિતે
પ્. ૧૩૨બ્)
સતિ બિંબભૂતબ્રહ્મણસ્સદાંતઃકરણાદિ સંસર્ગાભાવેન
તદ્દૃષ્ટ્વત્વાસંભવે સતિ સદા સર્વજ્ઞત્વાભાવ પ્રસંગદોષ ઇહાપિ મતે
તુલ્ય ઇત્યસ્વરસંમનસિતિ ધાય કીદૃશી તર્હિત્વદભિમતાભેદાભિવ્યક્તિરિતિ
પૃછતિ । કિં ત્વિતિતિ । તામાહ । વિષયાવછિન્નમિતિ । અગ્રભાગ ઇતિ વૃતિર્હિ
હૃદયસ્થાંતઃકરણમારભ્યવિષયપર્યંતમવિછિન્ના કૌસ્તુભમણ્યાદિ
પ્રભાવદ્દીર્ઘીભાવમાપન્ના તિષ્ઠતિ તસ્યાવૃતેર્વિષય સંસૃષ્ટો
ભાગોગ્રભાગ ઉચ્યતે । તત્ર યો બ્રહ્મણઃ પ્રતિબિંબઃ તસ્ય વિષયપ્રકાશકસ્ય
જીવં નૈકીભાવઃ ઇહાભેદાભિવ્યક્તિર્વિવક્ષિતાવૃતિવૃતિ
મતોસ્તાદાત્મ્યરૂપાભેદ સત્વેન તત્પ્રતિબિંબયોરભેદાભિવ્યક્તિ
સંભવાદિત્યર્થઃ । એવં ચેતિ ।
વૃતિ પ્રતિબિંબસ્યાંતષ્કરણપ્રતિબિંબાદ્વસ્તુતોભિન્નસ્યૈવ સ
તસ્તદભેદેનાભિવ્યક્તસ્ય વિષયાવભાસકત્વે સ્વીકૃતે સતીત્યર્થઃ ।
અસંકરોપીતિ । વૃતિ વૃતિમતોસ્તાદાત્મ્યાત્ તત્પ્રતિબિંબયોરભેદાભિવ્યક્તિ
વંદસંકરોપ્યુપપદ્યત ઇત્યપિ શબ્દાર્થઃ મુખં
દર્પણોપાધિનેવાંતઃકરણેનોપાધિના અવછિન્નં તત્પ્રતિબિંબચૈતન્યં
પ્રમાતા વૃતિ પ્રતિબિંબચૈતન્યં તયૈવાવછિન્નં પ્રમાણં
વિષયાવછિન્નં બ્રહ્મચૈતન્યં પ્રમેયમિતિ । તેષામસાંકાર્યમુપપદ્યતે
વ્યાવર્તકોપાધિ સદ્ભાવાદિત્યર્થઃ । અસ્મિન્મતે અસાંકર્યસુપપદ્યત ઇત્યુક્ત્યા
પૂર્વમતે વિષયાવછિન્ન
પ્. ૧૩૩અ)
બ્રહ્મચૈતન્યસ્ય જીવત્વ પ્રાપ્તિ સ્વીકારાત્ પ્રમાતૃ પ્રમેય
ચૈતન્યયોરસાંકર્યં નોપપદ્યત ઇતિ સૂચિતં વસ્તુતસ્તુ પૂર્વમતેપિ ન
સાંકર્યં જીવબ્રહ્મભેદકોપાધિ સદ્ભાવસ્ય તત્પ્રયુક્તતયા સર્વજ્ઞત્વાદિ
વ્યવસ્થાયાશ્ચ પ્રાક્ દર્શિતત્વાદિતિ મંતવ્યં । શંકતે । ન ચેતિ । તસ્યેતિ ।
તસ્ય વિષયેણાધ્યાસિકસંબંધાન્નાવાદિતિ સંબંધઃ પ્રમારૂપસ્ય
વૃતિ પ્રતિબિંબસ્ય વિષયોપાદાનત્વાભાવેન તયોસ્તાદાત્મ્યાસંભવા તથા ચ
વિષયાપરોક્ષ્યે આધ્યાસિક તાદાત્મ્ય સંબંધોનિયા ॥
અપરે ત્વાહુઃ બિંબભૂતવિષયાધિષ્ઠાનચૈતન્યમેવ
સાક્ષાદાધ્યાસિકસંબંધ લાભાદ્વિષયપ્રકાશકમિતિ તસ્યૈવ
બિંબત્વવિશિષ્ટરૂપેણ ભેદસદ્ભાવેપિ તદુપલક્ષિતચૈતન્યાત્મનૈકી
ભાવોભેદાભિવ્યક્તિઃ । ન ચૈવં સતિ જીવબ્રહ્મસાંકર્યં ન વા
બ્રહ્મણઃ સર્વજ્ઞત્વ વિરોધઃ બિંબાત્મના તસ્ય યથા
પૂર્વમવસ્થાનાદિતિ । અથ તૃતીયે પક્ષે કો નામાવરણાભિભવઃ ।
અજ્ઞાનનાશશ્ચેત્ ઘટજ્ઞાનેનૈવાજ્ઞાનમૂલઃ પ્રપંચો નિવર્તેતેતિ
ચેત્ । અત્ર કેચિદાકેહુઃ । ચૈતન્ય
પ્. ૧૩૩બ્)
માત્રાવરકસ્યાજ્ઞાનસ્ય વિષયાવછિન્ન પ્રદેશે ખદ્યોતાદિ
પ્રકાશેન મહાંધકારસ્યેવ જ્ઞાનેનૈક દેશેન નાશો વા
કટવત્સંવેષ્ટનં વા ભીતભટવદપસરણં વાભિભાવ ઇતિ અન્યે
ત્વ જ્ઞાનસ્યૈક દેશેન નાશે ઉપાદાનાભાવાત્ ॥
મક ઇતિ સિદ્ધાંતવિરોધ ઇતિ શંકાભિપ્રાયઃ
બિંબપ્રતિબિંબયોરભેદાન્યુપગમાત્ બિંબચૈતન્યસ્ય વિષયેણ
સહયસ્તાદાત્મ્ય સંબંધઃ સ એવ પ્રમારૂપ પ્રતિબિંબસ્યાપીતિ
નાપસિદ્ધાંત ઇતિ પરિહરતિ । વિષયાધિષ્ઠાનેતિ । તદભેદેનેતિ । પ્રતિબિંબ
ચૈતન્યસ્ય બિંબાભેદેનેત્યર્થઃ । બિંબપ્રતિબિંબયોરભેદે સત્યપિ
કલ્પિતભેદસત્વાત્ બિંબસંબંધસ્ય પ્રતિબિંબસંબંધત્વં
નાસ્તીત્યસ્વરસંસાક્ષાત્પદેન સૂચયન્ । અભેદાભિવ્યક્તિં
પ્રકારાંતરેણાહ । અપરેત્વાહુરિતિ । ભેદસદ્ભાવેપીતિ । પ્રતિબિંબત્વ
વિશિષ્ટચૈતન્ય સ્વરૂપ જીવેન સહેતિ શેષઃ તદિતિ બિંબત્વ
પ્રતિબિંબત્વાભ્યામુપલક્ષક્ષિતં શુદ્ધચૈતન્યં તદાત્મનેત્યર્થઃ । ન
ચૈવં સતીતિ । ઉપલક્ષિતચૈતન્યાત્મના અભેદાભિવ્યક્ત્યાંગીકારે પૂર્વોક્તં
દોષદ્વયં નાસ્તીત્યર્થઃ । અત્રેદંચિત્યં । ઉપલક્ષિતચૈતન્યાત્મના એકીભાવો
ન વાસ્તવાભેદઃ તસ્ય વૃત્યુ ન પેક્ષત્વાત્ । નાપિ વ્યવહારિકાભેદઃ
બિંબપ્રતિબિંબ
પ્. ૧૩૪અ)
ભેદસ્ય વ્યાવહારિકત્વેન તત્સંમસતાકા ભેદાસંભવાત્ । નાપિ
પ્રાતિભાસિકાભેદઃ ઉપાધ્યોરેકદેશસ્થત્વમાત્રેણ બિંબપ્રતિબિંબ
ચૈતન્યયોઃ પ્રાતિભાસિકાભેદસંભવેન તદર્થં ચૈતન્યમાત્રોપલક્ષણ
વૈયર્થ્યાદિતિ । તૃતીયપક્ષમાક્ષિપતિ । અથેતિ । નિવર્તેતેતિ અજ્ઞાનસ્યૈકત્વાદિતિ
ભાવઃ । ન તુ નિવર્તતે અતો નાજ્ઞાનનાશઃ આવરણાભિભવઃ । ન ચાન્યઃ
પ્રકારસ્સંભવતિ અનુપલંભાદિતિ ભાવઃ । અજ્ઞાનૈક્યમેવાલંવ્યપરિહરતિ
। અત્ર કેચિદાહુરિતિ ચૈતન્યમાત્રેતિ । માત્રષદંસાક્ષિ વ્યતિરિક્ત
કૃત્સ્નચૈતન્યપરં સાક્ષિણ્યાવરણ્ય ભાવસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાદિતિ ભાવઃ ।
એકદેશેન નાશોવેતિ । તથા તન્મૂલપ્રપંચસ્ય ન નિવૃત્યાપતિરિતિ ભાવઃ
પ્રકારાંતરાનુપલંભો સિદ્ધ ઇત્યાશયેનાહ । કટવદિત્યાદિના ।
નિરુક્તમાવરણાભિ ભવં દૂષયન્ તં પ્રકારાંતરેણ નિર્વક્તિ । અન્યેતિ
તાદિના ॥
પુનસ્તત્ર કંદલનાયોગેન સકૃદપગતે
સમયાંતરેપ્યાવરણાભાવપ્રસંગાન્નિષ્ક્રિયસ્યાપસરણ
સવેષ્ટનયોરસંભવાચ્ચ ન યથોક્ત રૂપોભિભવઃ સંભવતિ ।
અતશ્ચૈતન્યમાત્રાવરકસ્યાપ્યજ્ઞાનસ્ય તતદાકારવૃતિ
સંસૃષ્ટાવસ્થવિષયાવછિન્ન ચેતન્યાવરકત્વ
પ્. ૧૩૪બ્)
સ્વાભાવ્યમેવાભિભવઃ । ન ચ વિષયાવજૂંટન
પટવદ્વિષયચૈતન્યમાશ્રિત્યસ્થિતસ્યાજ્ઞાનસ્ય કથં
તદનાવરકત્વં યુજ્યત ઇતિ શંક્યં । અહમજ્ઞ ઇતિ
પ્રતીત્યાહમનુભવે પ્રકાશમાનચૈતન્યમાશ્રયત એવ તસ્ય
તદનાવરકત્વ પ્રતિપતેરિત્યાહુઃ । અપરે તુ ઘટં ન જાનામીતિ
ઘટજ્ઞાનવિરોધિત્વેન ઘટજ્ઞાને સતિ ઘટાજ્ઞાનં નિવૃતમિતિ
તન્નિવર્ત્યત્વેન ચાનુભૂયમાનં ન મૂલાજ્ઞાનં
શુદ્ધચૈતન્યવિષયસ્ય તહાન નિવર્ત્યસ્ય ચ તસ્ય તથા ત્વાયોગાત્ કિં તુ
ઘટાવછિન્નચૈતન્યવિષયં
મૂલાજ્ઞાનસ્યાવસ્થાભેદરૂપમજ્ઞાનાંતરમિતિ તન્નાશ
એવાભિભવઃ । ન ચૈવમેકેન જ્ઞાનેન તન્નાશે તત્સમાનવિષયાણાં
જ્ઞાનાંતરાણામાવરણાભિભાવકત્વાનાપતિઃ યાવંતિ જ્ઞાનાનિ
તાવંત્યજ્ઞાનાનીત્યભ્યુપગમાદિત્યાહુઃ ॥
પુનસ્તત્રેતિ । વિષયાવછિન્નચૈતન્યે આવરણોત્યજ્યયોગેનેત્યર્થઃ । તતદિતિ ।
તત્તદ્વિષયાકારવૃતિસંસૃષ્ટાવસ્થં
પ્. ૧૩૫અ)
યત્ વિષયાવછિન્નચૈતન્યં તદનાવરકત્વમિત્યર્થઃ । નનુ યથા ઘટં
વ્યાપ્યમાનઃ પટસ્તમાવૃણોત્યેવ એવં વિષયાવછિન્ન બ્રહ્મચૈતન્યં
વ્યાપ્યવર્તમાનમજ્ઞાનમપિ ચૈતન્યમાવૃણોત્યેવેતિ તદનાવરકત્વ

કલ્પનમયુક્તમિતિ । શંકતે । ન ચેતિ । અજ્ઞાને પટ
વૈલક્ષણ્યસ્યાનુભવસિદ્ધત્વાન્નૈતચ્ચોદ્યમવતરતીત્યાહ । અહમિતિ । તસ્યેતિ ।
અજ્ઞાનસ્યેત્યર્થઃ । જીવચૈતન્યાશ્રિતમપ્યજ્ઞાનં ન તદાવૃણોતિ તસ્યાવૃતત્વે
સર્વવ્યવહારલોપ પ્રસંગાદિતિ દહરાધિકરણભાષ્યે સાધિતત્વાત્ । સાક્ષિ
ચૈતન્યસ્યાનાવૃતતાયા વક્ષ્યમાણત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ
પ્રપંચોપાદાનમૂલાજ્ઞાનાપેક્ષયાન્યદેવવિષયાવછિન્ન
ચૈતન્યાવરકમજ્ઞાનમિતિ ઘટાદિજ્ઞાનેન તન્નિવૃતાવપિ ન પ્રપંચ નિવૃતિ
પ્રસંગઃ તેન પ્રપંચમૂલાજ્ઞાનાનિવૃતેરિતિ મતં દર્શયતિ । અપરેત્વિતિ ।
અજ્ઞાનભેદે માનમાહ । ઘટમિતિ । વિરોધિત્વેનેતિ । ન
જાનાંમીત્યજ્ઞાનાનુભવાભિલાપક શબ્દેનત્રો
વિરોધ્યર્થકત્વાદભિલપ્યાનુભવોપિ જ્ઞાનવિરોધિ વિષક એવ ન ચ ન
જાનામીત્યનુભવો જ્ઞાનપ્રાગભાવવિષક એવ ન તુ ભાવરૂપાજ્ઞાનવિષક
ઇતિ વાચ્યં । પ્રાગભાવસ્યૈવાસંપ્રતિપતેરિતિ ભાવઃ । તથાત્વાયોગાદિતિ ।
ઘટાવછિન્નચૈતન્યવિષયકત્વતહાન નિવર્ત્યત્વયોરયોગાદિત્યર્થઃ । કિં
ત્વજ્ઞાનાંતરમિતિ સંબંધઃ અવસ્થાભેદરૂપમિતિ । અસ્ય વિશેષણસ્ય
પ્રયોજનં વક્ષ્યતે । ન
પ્. ૧૩૫બ્)
ચૈવમેકેનેત્યાદિ ગ્રંથઃ સ્પષ્ટાર્થઃ ॥
ઇમાનિ
ચાવસ્થારૂપાણ્યજ્ઞાનાનિમૂલાજ્ઞાનવદજ્ઞાનત્વાદનાદીનીતિ
કેચિત્ વ્યાવહારિકૌ જગજ્જીવાવાવૃત્ય સ્વાપ્નૌ જગજ્જીવૌ વિક્ષિપંતી નિદ્રા
તાવદાવરણ વિક્ષેપશક્તિયોગાદજ્ઞાનાવસ્થાન્નેદરૂપા તથા
સુષુપ્ત્યવસ્થાપ્યંતઃકરણાદૌ વિલીને સુખપ્તહમસ્વાપ્સં ન
કિંચિદવેદિષમિતિ પરામર્શ
દર્શનાન્મૂલાજ્ઞાનવત્સુષુપ્તિકાલેનુભૂયમાનાજ્ઞાનાવસ્થા
ભેદરૂપૈવ ॥
નન્વવસ્થાજ્ઞાનાનિ કિમનાદીનિ । કિં વા આદિમંતિ । નાદ્યઃ
સાનાભાવાન્ન દ્વિતીયઃ અજ્ઞાનમનાદીનિ સિદ્ધાંતવિરોધાદિતિ ચેદન્ન
કેચિદાદ્યં પક્ષં સાધયંતીત્યાહ । ઇમાનિ ચેતિ । અવસ્થા જ્ઞાનાનિ અનાદીનિ
અજ્ઞાનત્વાન્મૂલાજ્ઞાનવન્ન ચ દૃષ્ટાંતા સિદ્ધિઃ દેવતાધિકરણે
મૂલાજ્ઞાનાનાદિતસ્ય શ્રુતિન્યાયાભ્યાં સાધિતત્વાદિતિ ભાવઃ । ન
ચાજ્ઞાનગતાનાદિત્વે મૂલાજ્ઞાનત્વં પ્રયોજકં નત્વજ્ઞાનત્વમાત્રંમિતિ
। વાચ્યં । લાઘવેન તન્માત્રસ્યૈવ પ્રયોજકત્વાદિતિ
પ્. ૧૩૬અ)
ભાવઃ અવસ્થાજ્ઞાનાન્યાદિમંતીતિ દ્વિતીયપક્ષમન્યે સાધયંતિત્યાહ ।
વ્યાવહારિકાવિત્યાદિના । ન ચ સિદ્ધાંત વિરોધઃ
અજ્ઞાનાનાદિત્વાભ્યુપગમસ્ય મૂલાજ્ઞાનવિષયત્વાદિતિ ભાવઃ
વિમતાન્યવસ્થા જ્ઞાનાનિ આદિમંતિ અવસ્થાઽજ્ઞાનત્વાત્ નિદ્રાવત્
સુષુપ્તિવચ્ચ મૂલાજ્ઞાને વ્યભિચારવારણાર્થં । આવૃત્યેતિ । જાગ્રત્કાલીનૌ
જગત્ । જીવૌ યાદૃશૌ પ્રસિદ્ધૌ ન તાદૃશાવેવ સ્વપ્નકાલે ઉપલભ્યેતે
અતસ્તયોર્યથા વદનુપલંભાદાવરણં વક્તવ્યમિતિ ભાવઃ । વિક્ષિપંતીતિ
સૃજંતીત્યર્થઃ । અજ્ઞાનાવસ્થાભેદરૂપેતિ । અજ્ઞાનસ્ય હિ
આવરણવિક્ષેપશક્તિમત્વં લક્ષણં તસ્ય સ્વપ્નકારણી ભૂતનિદ્રાયાં
સત્વાદજ્ઞાનત્વં તાવત્ સિદ્ધં નિદ્રાયાઃ વક્ષ્યમાણરીત્યાસાદિત્વેન
સાક્ષાન્મૂલાજ્ઞાનત્વાયોગાતદવસ્થા વિશેષરૂઉપત્વં સિદ્ધમિતિ
પ્રથમદૃષ્ટાંતેન સાધનવૈકલ્પમિતિ ભાવઃ । તથા સુષુપ્તિકાલે
મૂલાજ્ઞાન વદનુભૂયમાના
સુષુપ્ત્યવસ્થાપ્યજ્ઞાનાવસ્થાભૈદરૂપૈવેતિ સંબંધઃ । નનુ સુષુપ્તિ
કાલે મૂલાજ્ઞાનસુષુપ્ત્યોરનુત્રવોઽસિદ્ધસ્તદા અહમજ્ઞ અહં
સ્વપીમીત્યનુભવા દર્શનાદિતિ નેત્યાહ । સુખમહમિતિ । પરામર્શસ્મરણં ।
તથા ચ ઉત્થિતસ્ય દૃશ્યમાન પરામર્શાન્યથાનુપપત્યા તદા
સુષુપ્તિમૂલાજ્ઞાનયોરનુભવઃ સાક્ષિરૂપઃ કલ્પ્યતે । અહમુલ્લેખે
પ્. ૧૩૬બ્)
હિ આત્મન્યંતઃકરણ સંસર્ગઃ પ્રયોજકઃ તત્કાલે તસ્ય
લીનત્વાન્નાહમુલ્લેખ ઇત્યાશયેનાહ । અંતષ્કરણાદૌ વિલીન ઇતિ ।
ચક્ષુરાદિકમાદિ પદાર્થઃ સુષુપ્તિસ્વરૂપ સાધનાર્થઃ
પરામર્શકલ્પ્યસુષુપ્ત્યનુભવોપન્યાસઃ સુષુપ્તિકાલે મૂલાજ્ઞાનાભાવે
સુષુપ્તેસ્તદવસ્થારૂપત્વં ન સિદ્ધ્યેદતસ્તનુભવોપન્યાસઃ
તદામૂલાજ્ઞાનસત્વ સાધનાર્થઃ સુષુપ્તેસ્તદવસ્થારૂપત્વં
પરિશેષાદવગંતવ્યં । સુષુપ્તિકાલે
મૂલાજ્ઞાનાતિરિક્તાદપ્તંતષ્કરણાદીનાં
વિલીનત્વેનસ્તસ્યાસ્તદવસ્થારૂપત્વાસંભવાદિતિ સૂચનાર્થં
ચાંતઃકરણાદિ વિલયોપન્યાસઃ । તથા ચ સુષુપ્તિ દૃષ્ટાંતેપિ ન
સાધમવૈકલ્પમિતિ ભાવઃ ॥
તયોશ્ચ જાગ્રદ્ભોગપ્રદ કર્મો પરમે સત્યેવોદ્ભવાત્સાદિત્વમિતિ ।
તદ્વદન્યદન્યદપ્યજ્ઞાનમવસ્થારૂપં સાદીત્યન્યે નન્વનાદિત્વ
પક્ષે ઘટે પ્રથમમુત્પન્નેનૈવ જ્ઞાનેન સર્વતદજ્ઞાનનાશો ભવેત્ ।
વિનિગમનાવિરહાતદવછિન્નચૈતન્યાવરક સર્વાજ્ઞાનાનાશે
વિષયપ્રકાશાયોગાગાચ્ચ અતઃ
પાશ્ચાત્યજ્ઞાનાનામાવરણાનભિભાવકત્વં ।
પ્. ૧૩૭અ)
તદવસ્થમેવેતિ ચેત્ । અત્ર કેચિદાહુઃ । યથા
જ્ઞાનપ્રાગભાવાનામનેકેષાં સત્વેપ્યેક જ્ઞાનોદયે એક એવ
પ્રાગભાવો નિવર્તતે । સંશયાદિ જનનશક્તતયા તદાવરણરૂપેષુ
પ્રાગભાવાંતરેષુ સત્સ્વપિ વિષયાવભાસસ્તથૈક જ્ઞાનોદયે
એકમેવાજ્ઞાનં નિવર્તતે । અજ્ઞાનાંતરેષુ સત્સ્વપિ વિષયાવભાસ ઇતિ ॥
દૃષ્ટાંત દ્વયેપિ સાધ્યવૈકલ્પં પરિહરતિ । તયોશ્ચેતિ નિદ્રાસુષુપ્ત્યોરિત્યર્થઃ
। અન્યદષીતિ । ઘટાદિવિષયાવછિન્નચૈતન્યાવરકાજ્ઞાનમપીત્યર્થઃ ।
અવસ્થાજ્ઞાનાનાં સાદિત્વપક્ષે પ્રથમમુત્પન્નેન ઘટજ્ઞાનેન તદુત્પતેઃ
પૂર્વં ઘટાવરકત્વેન સ્થિતા જ્ઞાનસ્ય નાશે સતિ
પશ્ચાદુત્પન્નમવસ્થાજ્ઞાનં પુનસ્તમાવૃણોતીતિ વ્યવસ્થા સિધ્યતિ । તેષા
મનાદિત્વ પક્ષે તુ સાનસિધ્યેદિતિ શંકતે । નન્વિતિ । પ્રાથમિક ઘટજ્ઞાનેન
તદજ્ઞાનાનાં સર્વેષાં નાશોસ્તિ । ન વા દ્વિતીય કલ્પં દૂષયતિ । ઘટ ઇતિ ।
પ્રાથમિક જ્ઞાનેન એકમેવાજ્ઞાનં નશ્યતિ નેતરાણીત્યત્ર વિનિગમકા
ભાવાત્ । સર્વાજ્ઞાનનાશો વક્તવ્યસ્તથા ચ દ્વિતીયકલ્પાનુપપતિરિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયકલ્પ એવ નિવિગમકાભાવવદ્દોષાંતરમાહ । તદવછિન્નેતિ ।
પ્. ૧૩૭બ્)
પ્રથમજ્ઞાનેન સર્વાજ્ઞાનનાશાદિત્યર્થઃ । તદવસ્થમેવેતિ ।
પાશ્ચાત્યજ્ઞાનાનામાવરણાભિભાવકત્વ સિદ્ધ્યયે હિ યાવંતિ જ્ઞાનાનિ
તાવંતિ તન્નિવર્ત્યાજ્ઞાનાનીત્યુપગમ્યતે । તદભ્યુપગમેપિ
પ્રથમજ્ઞાનેનૈવ સર્વાજ્ઞાનનાશે સ દોષસ્તદવસ્થ એવેત્યર્થઃ ।
યથાન્યાયમતે યાવંતિ ઘટજ્ઞાનાનિ તાવંતો
ઘટજ્ઞાનપ્રાગભાવાસ્સંતિ । તત્ર પ્રથમેન જ્ઞાનેન એક એવ
જ્ઞાનપ્રાગભાવો નિવર્તતે । અન્યે યથાપૂર્વં સંત્યેવ તેષાં સત્વેપિ
વિષયપ્રકાશશ્ચોપેયતે તૈરેવમત્રાપિ યોજનીયમિતિ પરિહારતિ । અત્ર કેચિદાહુરિતિ ।
નનુ દૃષ્ટાંતો વિષમઃ જ્ઞાનપ્રાગભાવસ્યાનાવરકત્વાત્ ।
ભાવરૂપાજ્ઞાનસ્ય ચ વિષયાવરકત્વાત્ । આવરણસત્વે ચ ન
વિષયપ્રકાશોપપતિરિતિ નેત્યાહ । સંશયાદીતિ । વિપર્યય આદિ પદાર્થઃ
સિદ્ધાંતે ભાવરૂપાજ્ઞાનસ્યાવરકત્વં હ્યજ્ઞાનવત્વાભિમતે વસ્તુનિ
સંશયાદિ જનનસમર્થત્વં તચ્ચ પરમતે
જ્ઞાનપ્રાગભાવરૂપાજ્ઞાનસ્યાપિ સમાનં તતો ન દૃષ્ટાંત વૈષમ્યમિતિ
ભાવઃ એકમેવેતિ । ફલવલાદિતિ ભાવઃ ॥
અન્યે ત્વાવૃતસ્યાપરોક્ષે વિરુદ્ધમેકજ્ઞાનોદયે ચ પ્રાગભાવાંતર
સત્વેપિ યાવદ્વિશેષ
પ્. ૧૩૮અ)
દર્શનાભાવકૂટરૂપમાવરણં વિશેષદર્શનાન્નાસ્તીતિ
મન્યમાનાવદંતિ । યદા યદજ્ઞાઅનમાવૃણોતિ તદા તેન જ્ઞાનેન
તસ્યૈવ નાશઃ સર્વં ચ સર્વદાનાવૃણોતિ વૈયર્થ્યાત્
કિંત્વાવરકાજ્ઞાને વૃત્યાનાશિતે
તદ્વૃત્યુપરમેઽજ્ઞાનાંતરમાવૃણોતિ । ન ચૈવં સતિ
બ્રહ્માવગમોત્પતિ કાલેઽનાવરકત્વેન સ્થિતાનામજ્ઞાનાનાં
તતોપ્યનિવૃતિ પ્રસંગઃ તેષાં સાક્ષાત્ તદ્વિરોધિત્વાભાવેપિ
તન્નિવર્ત્યમૂલાજ્ઞાન
પરતંત્રતયાઽજ્ઞાનસંબંધાદિવતન્નિવૃત્યૈવનિવૃત્યુપપતેઃ ॥
નન્વનાદિત્વપક્ષે ઇત્યાદિ ગ્રંથેન કૃતાક્ષેપે પ્રકારાંતરેણ
સમાધાનમાહ । અન્યેત્વિતિ । અસ્ય વદંતીત્યનેન સંબંધઃ પૂર્વપરિહારે
અન્યેષામભિપ્રેતમસ્વરસંસ્વયં દર્શયતિ । આવૃતસ્યેતિ । આવૃતસ્યાપિ
પર્વતીય દહનાદેઃ સિદ્ધાંતે
પરોક્ષજ્ઞાનાંગીકારાદપરોક્ષજ્ઞાનમિત્યુક્તં । યાવદિતિ । સ્થાણ્વાદૌ

સંશયાદિ વિરોધિ દર્શન પ્રાગભાવમાત્ર ન સંશયાદિ જનનસમર્થં
સ્થાણુરયમિતિ । નિશ્ચયદશાયામપિ તત્સમાનવિષયક નિશ્ચયાંતર
પ્રાગભાવસત્વેન તદા પુરુષત્વ સ્મૃતિ મતઃ પુનરપિ સંશય પ્રસંગાત્ ।
કેંતુ સંશયાદિ સમાનવિષયક નિશ્ચયાનાં
પ્. ૧૩૮બ્)
યાવંતઃ અભાવાઃ તાવતાં સમુદાયઃ સંશયાદિ જનનસમર્થતયા
પરમેતવિષયાવરણત્વેન વાચ્યઃ । એક નિશ્ચયકાલે ચ યાવદ્વિશેષ
દર્શનાભાવ કૂટરૂપસ્ય પરમતે આવરણત્વેન સંમતસ્ય
વિશેષાઽદર્શનસ્યાઽભાવાત્ । ન પુનઃ સંશયાદિ પ્રસંગઃ ન વા પ્રથમ
ઘટાદિ જ્ઞાને કાલે પરમતે વિષયપ્રકાશાનુપપતિઃ આવરણત્વાભિમત
પ્રાગભાવકૂટાભાવાત્ । તસ્માદાવૃતસ્યાપિ વિષયસ્ય પ્રથમજ્ઞાનસમયે
પ્રકાશઃ સંભવતીત્યત્રનાયં દૃષ્ટાંતઃ સંભાતીત્યર્થઃ । ન ચૈવં
સતીતિ । સર્વદા સર્વેષામવસ્થાઽજ્ઞાનાનામાવરકત્વાભાવે સતીત્યર્થઃ ।
તતોપીતિ । બ્રહ્માવગમાદપીત્યર્થઃ । નિવૃત્યભાવપ્રસંગે હેતુરનાવરકત્વેન
સ્થિતિઃ । યદિ બ્રહ્માવગમોત્પતિ કાલે મૂલાજ્ઞાનવદવસ્થાજ્ઞાનાન્યપિ
બ્રહ્મચૈતન્યં વિષયપ્રદેશેષ્વાવૃત્યતિષ્ઠેયુસ્તદા બ્રહ્માવગમેને
તત્સમાનવિષયકમૂલાજ્ઞાનસ્યેવ ચૈતન્યાવરકત્વેન
સ્થિતાનામવસ્થાઽજ્ઞાનાનામપિ નિવૃતિઃ સ્યાત્સમાનવિષયકત્વાવિશેષાત્ ।
તેષાં તદનાંવરકત્વેન સ્થિતૌ તુ નિવૃતિર્ન સંભવતિ તત્સમાનવિષયકત્વા
ભાવાદિત્યર્થઃ । તતશ્ચ વિદેહ કૈવલ્યે તેષાસનુવૃતિ પ્રસંગ ઇતિ ભાવઃ ।
એવં સત્યનિવૃતિ પ્રસંગ ઇતિ ન ચેતિ સંબંધઃ । તત્ર હેતુમાહ તેષામિતિ ।
અત્ર દ્વિતીય તૃતીય તચ્છબ્દૌ બ્રહ્માવગમપરૌ ચતુર્થ તચ્છબ્દો
મૂલાજ્ઞાનપરઃ યથા
પ્. ૧૩૯અ)
જ્ઞાનનિવૃતૌ ચૈતન્યાજ્ઞાનયોસ્સંબંધો નિવર્તતે તસ્ય સંબંધ્ય
જ્ઞાનપરતંત્રત્વાત્ । તદ્વદિત્યર્થઃ ॥
એતદર્થમેવ તેષાં તદવસ્થા ભેદરૂપતયા તત્પારતંત્ર્યમિષ્યત ઇતિ
। અપરે ત્વજ્ઞાનસ્ય સ વિષય સ્વભાવત્વાદુત્સર્ગતઃ સર્વં
સર્વદાવૃણોત્યેવ । ન ચ વિષયોત્પતેઃ
પ્રાગાવરણિયાભાવેનાવરકત્વં ન યુજ્યત ઇતિ વાચ્યં । તદાપિ
સૂક્ષ્મરૂપેણ તત્સત્વાદિતિ મન્યમાનાઃ કલ્પયંતિ । યથા
બહુજનસમાકુલે પ્રદેશે
કસ્યચિચ્છિરસિપતન્નઃશનિરિતરાનપ્યપસારયતિ । યથા વા
સન્નિપાતહરમૌષધમેકં દોષં નિવર્તયદ્દોષાંતરંદૂરિ કરોતિ ।
એવમેકમજ્ઞાનં નાશયત્ જ્ઞાનમજ્ઞાનાંતરાણ્યપિ તિરરષ્કરાતિ
। તિરસ્કારશ્ચ યાવજ્જ્ઞાનસ્થિતિ તદાવરણશક્તિપ્રતિબંધ ઇતિ ।
નન્વેવં સતિધારાવાહિકસ્યલે દ્વિતીયાદિ
વૃતીનામાવરણાનભિભાવકત્વે વૈફલ્યં સ્યાત્ । પ્રથમજ્ઞાને
નૈવ નિવર્તન તિરસ્કારાભ્યામાવરણમાત્રસ્યાભિ ભવાદિતિ ॥
પ્. ૧૩૯બ્)
નન્વવસ્થાજ્ઞાનાનાં મૂલાજ્ઞાન પરતંત્રત્વમસિદ્ધમિત્યાશંક્યાહ ।
એતદર્થમેવેતિ । યથા સંસારસ્યાજ્ઞાનનિવૃત્યાનિવૃતિ સિદ્ધયે તન્મૂલકતયા
સંસારસ્ય તત્પારતંત્ર્યં કલ્પ્યતે । તદ્વત્ પ્રકૃતેપીતિ ભાવઃ । યદુક્તં ।
મવસ્થાભેદરૂપમિતિ વિશેષણસ્ય પ્રયોજનં વક્ષ્યત ઇતિ તદત્ર દર્શિતમિતિ
મંતવ્યં । નન્વનાદિત્વ પક્ષ ઇત્યાદિનાકૃતાક્ષેપ એવ સમાધાનં
પ્રકારાંતરેણ દર્શયતિ । અપરેત્વિતિ । કલ્પયંતીતિ સંબંધઃ
તેષામાશયં દર્શયતિ । અજ્ઞાનસ્યેતિ । નનુ સર્વમજ્ઞાનં સ્વસ્થિતિકાલે
સર્વદાવિષયમાવૃણીતીતિ નિયમો નાસ્તિ એકજ્ઞાનકાલે । એકસ્યાજ્ઞાનસ્ય
નાશઃ ઇતરેષાં તદા સત્વેપ્યાવરણશક્તિપ્રતિબંધરૂપ તિરસ્કારસ્ય
વક્ષ્યમાણત્વેન એકજ્ઞાનકાલે તેષામાવરકત્વાભાવાદિત્યત આહ ।
ઉત્સર્ગતઃ ઇતિ । નનુ સર્વદા આવૃણોતીત્યુક્તે ઘટાદિવિષયોત્પતેઃ । પૂર્વકાલેપિ
ઘટાદ્યવછિન્ન ચૈતન્યાવરકત્વમવસ્થાજ્ઞાનાનાં પ્રતીયતે ।
તદનુપપન્નં । તદાનીમવછેદક વિષયાભાવેન તદવેછિન્ન
ચૈતન્યસ્યાવસ્થાજ્ઞાનૈરાવરણીયસ્યાભાવાદિતિ શંકામપનુદતિ । ન
ચેત્યાદિના તદાપીતિ । કાર્યમાત્રસ્ય ઉત્પતેઃ પૂર્વકાલે નાશોતરકાલે
ચાનભિવ્યક્તરૂઉપેણાવસ્થાનસ્ય શ્રુતિસ્મૃતિ ન્યાયૈઃ તત્ર તત્ર પૂર્વાચાર્યૈઃ
સાધિતત્વાદિતિ ભાવઃ । એવમિતિ । જ્ઞાનં કર્તૃ યાવાત્ જ્ઞાન
પ્. ૧૪૦અ)
સ્થિતીતિ । સર્વં સર્વદા આવૃણોતીત્યુત્સર્ગસ્ય જ્ઞાનસ્થિતિરયવાદહૈતુરિતિ
ભાવઃ । જ્ઞાનમાત્રમજ્ઞાનનિવર્તકમિતિ નિયમમાક્ષિપતિ । નન્વેવં સતીતિ ।
એકેન જ્ઞાનેન એકાજ્ઞાનસ્ય નાશઃ ઇતરેષાં તિરસ્કાર ઇત્યુપગમે સતીત્યર્થઃ
। વૈફલ્યં સ્યાદિતિ । અજ્ઞાનનાશાદિ પ્રયોજનવત્વં ન સ્યાદિત્યર્થઃ
તત્પ્રયોજનસ્ય પ્રથમજ્ઞાનેનૈવ સિદ્ધત્વાદિત્યાહ । પ્રથમેતિ ॥
અત્રાહુઃ વૃતિ તિરસ્કૃતમપ્યજ્ઞાનં તદુપરમે પુનરાવૃણોતિ પ્રદીપ
તિરસ્કૃતં તમ ઇવ દીપો પરમે વૃત્યુપરમસમયે વૃત્યંતરોદયે તુ
તિરસ્કૃતમજ્ઞાનં તથૈવાવતિષ્ઠતે પ્રદીપો પરમસમયે
પ્રદીપાંતરોદયે તમ ઇવ તથા ચ યસ્મિન્ સત્યગ્નિમક્ષણે યસ્ય સત્વં
યદ્વ્યતિરેકે ચાસત્વં તત્તજ્જન્યમિતિ પ્રાગભાવ પરિપાલનસાધારણ
લક્ષણાનુરોધે નાનાવરણસ્ય દ્વિતીયાદિ વૃતિકાર્યત્વ સ્યાપિ લાભાન્ન
તદ્વૈફલ્યમિતિ । ન્યાય ચંદ્રિકા કૃતસ્ત્વાહુઃ કેનચિદ્જ્ઞાનેન
કસ્યચિદજ્ઞાનસ્ય નાશ એવ તત્વાવરકાણામપ્યજ્ઞાનાંતરાણાં
તિરસ્કારઃ ॥
પ્. ૧૪૦બ્)
પ્રથમજ્ઞાનસિદ્ધસ્યાપિ આવરણ તિરસ્કારસ્ય દ્વિતીયાદિ જ્ઞાન સાધ્યત્વં
સાધ્યલક્ષણવિશેષાનુરોધેન સંભવતિ । અતો ન દ્વિતીયાદિ જ્ઞાનવૈફલ
અજ્ઞાનનાશરૂપપ્રયોજનાભાવેપિ ત તિરસ્કરણ લક્ષણફલસ્ય સત્વાદિતિ
પરિહરતિ । અત્રાહુરિતિ । પ્રથમં ધારાવહનસ્થલે સિદ્ધમર્થં
સદૃષ્ટાંતં દર્શયતિ । વૃતિતિરસ્કૃતમિતિ । ઘટોયમિતિ । પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં
ત્વેકમજ્ઞાનં નાશયદિતરદજ્ઞાનં સર્વં તિરસ્કરોતિ । તચ્ચ
તિરસ્કૃતમજ્ઞાનં ઘટજ્ઞાનોપરમસમયે પુનસ્તમાવૃણોતિ । યદિ
વુભુત્સાદિવશાત્ । પ્રથમમુત્પન્ન ઘટજ્ઞાનનાશક્ષણે
ઘટપ્રત્યક્ષાંતરમુદેતિ । તદા તિરસ્કૃતમજ્ઞાનં । તથૈવાવતિષ્ઠતે
ઇત્યર્થઃ । યસ્મિન્ સત્યગ્નિમક્ષણે યસ્ય સત્વં યસ્મિન્ ન સતિ યસ્યાસત્વં
તતજ્જન્યમિતિ સાધ્યલક્ષણં । ઇદં ચ સાદ્યનાદિ સાધારણં । તથાહિ ।
યસ્મિન્ દંડાદૌ સતિ ઉત્તરક્ષણે ઘટાદિકાર્ય સત્વં દંડાદાવસતિ ચ
ઘટાદિ કાર્યાસત્વં । તતો ઘટાદિકં દંડાદિ જન્યં । તથા પ્રાયશ્ચિતે
સતિ ઉત્તરક્ષણે દુઃખપ્રાગભાવસ્ય સત્વં પ્રાયશ્ચિતે ચાઽસતિ
દુઃખસ્યૈવોદયાત્ દુઃખપ્રાગભાવસ્યાસત્વમિતિરીત્યા અનાદેરપિ દુઃખ
પ્રાગભાવસ્ય પ્રાયશ્ચિત પરિપાલ્યતયાપ્રાયશ્ચિત સાધ્યત્વમુપેયતે । એવં
પ્રકૃતેપિ સાધ્યત્વં દર્શયતિ । તથા ચેતિ । દ્વિતીય વૃત્યુદયે સતિ
પ્રથમજ્ઞાનસિદ્ધસ્યાવરણ તિરસ્કારસ્ય ઉત્તરક્ષણે સત્વં
પ્રથમજ્ઞાનનાશક્ષણે દ્વિતીયવૃત્યુદય વ્યતિરેકે ચ ઉક્ત
તિરસ્કારસ્યાસત્વમિતિ ।
પ્. ૧૪૧અ)
પ્રથમજ્ઞાનકાલ એવ સિદ્ધસ્યોપિ તસ્યં દ્વિતીયવૃતિજન્યતયા
તત્ફલત્વમેવં તૃતીયાદિ વૃતીનામપિ આવરણ તિરસ્કારફલકત્વં
યોજનીયમિત્યર્થઃ । અનાવરણસ્યેતિ । આવરણ તિરસ્કારસ્યેત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનમાત્રમજ્ઞાનવિવર્તકં ન ભવતિ ધરાવાહિક દ્વિતીયાદિ જ્ઞાને
વ્યભિચારાદિત્યત્ર પ્રકારાંતરેણ પરિહારં બ્રૂતે ન્યાયચંદ્રિકાકૃતસ્ત્વિતિ ।
નત્વિતિ । ન ચાજ્ઞાનાંતરાણાં તિરસ્કારાભાવે એકજ્ઞાનકાલેપિ
તૈરતિરસ્કૃતૈર્વિષયસ્યાવૃતત્વાદ્વિષયાનુભવા ભાવપ્રસંગ ઇતિ વાચ્યં ।
પ્રથમજ્ઞાનોદયે એકમેવાજ્ઞાનં વિષયાવરકં ઇતરેષાં તદા
વિષયાવરકત્વમેવ નોપેયતે અતો ન ત તિરસ્કરણાપેક્ષેતિ ભાવઃ ॥
તથા ચ ધારાવાહિક દ્વિતીયાદિ વૃતીનામપ્યેકૈકાજ્ઞાનનાશકત્વેન
સાફલ્યં ન ચૈવં જ્ઞાનોદયેપ્યાવરણ સંભવાદ્વિષયા નવભાસ
પ્રસંગઃ અવસ્થારૂપાણ્યજ્ઞાનાનિ
તતત્કાલકલોપલક્ષિતસ્વરૂપાવરકાણિ જ્ઞાનાનિ ચ યાવત્
સ્વકાલોપલક્ષિત વિષયાવરકાજ્ઞાનનાશકાનિ તથા ચ
કિંચિજ્જ્ઞાનોદયે તત્કાલીન વિષયાવરકાજ્ઞાનસ્ય
નાશાદ્વિદ્યમાનાનામજ્ઞાનાંતરાણામન્યકાલી ન વિષયાવરક
પ્. ૧૪૧બ્)
ત્વાચ્ચ ન તત્કાલીનવિષયાવભાસે કાચિદનુપપતિઃ કારીરીફલે
વૃષ્ટાવાસન્નસમયસ્યેવા જ્ઞાનવિષયે ઘટાટૌ
તત્કાલસ્યોપલક્ષણતયા વિષયકોટાવનનુપ્રવેશેન

સૂક્ષ્મતત્તત્કાલભેદાવિષયૈર્ધારાવાહિકદ્વિતીયાદિ
જ્ઞાનૈરજ્ઞાનાનાં નિવૃતાવપિ ન કાચિદનુપપતિરિતિ ॥
તતઃ કિં તત્રાહુ । તથા ચેતિ આશયમવિદુષશ્શંકામનૂદ્યનિરાકરોતિ । ન
ચૈવમિત્યાદિના । એવં શબ્દસ્ય પ્રથમજ્ઞાનેન
આવરકાજ્ઞાનાંતરાણામતિરસ્કરણે સતીત્યર્થઃ । તત્તત્કાલેતિ ।
અવસ્થાજ્ઞાનાનાં સર્વેષાં મૂલાજ્ઞાનસ્યેવ સર્વદાવિષય
ચૈતન્યાવરકત્વં નાસ્તિ વૈયર્થ્યાત્ । કિં તુ કિંચિદજ્ઞાનં કંચિત્કાલં
વિષય ચૈતન્યમાવૃણોતિ । કિંચિચ્ચ કાલાંતરે તદાવૃણોતીત્યનેન પ્રકારેણ
કાલવિશેષૈરુપલક્ષિત વિષયચૈતન્યાવરકત્વં જ્ઞાનાનામપિ
સ્વસ્વોદયકાલે સ્વસ્વવિષયાવરકત્વેન પ્રસક્તાજ્ઞાનનિવર્તકત્વમિત્યર્થઃ ।
એવમાશયમુદ્વાવ્ય ઇદાનીં વિષયાનવભાસપ્રસંગં પરિહરતિ । તથા ચેતિ
। એકજ્ઞાનકાલે અજ્ઞાનાંતરાણામનાવરકત્વે સિદ્ધે સતીત્યર્થઃ ।
તત્કાલીનેતિ । કિંચિદ્જ્ઞાનોદય કાલીનવિષયસ્યાવરકત્વેન
પ્રસક્તાજ્ઞાનસ્યેત્યર્થઃ । ન તદિતિ । કિંચિદ્જ્ઞાનકાલીનેત્યર્થઃ । નનુ તૈસ્તૈઃ
કાલવિશેષૈર્વિશિષ્ટસ્યૈવ
પ્. ૧૪૨અ)
વિષે યસ્ય તતદજ્ઞાનાવરણિ યત્વમિત્યેવં કાલવિશેષાણાં વિશેષણતયા
આવરણીય કોટ્યવનુપ્રવેશં વિહાય તેષાં કિમિત્યુપલક્ષિણત્વં સ્વીક્રિયત
ઇત્યાશંક્ય તથા સતિધારાસ્થલે આવરકત્વેન પ્રસક્તાજ્ઞાન નિવર્તક
દ્વિતીયાદિ વૃતીનામપિ તતત્કાલવિશેષવિશિષ્ટવિષયકત્વં વાચ્યં ।
સમાનવિષયકત્વં વિના તન્નિવર્તકત્વાનુપપતેસ્તચ્ચ ન સંભવતિ
ક્ષણભેદાનામપ્રત્યક્ષત્વાત્ । અતસ્તેષામુપલક્ષણત્વમાશ્રિતમિતિ
સમાધાનમભિપ્રેત્યસમયવિશેષસ્યોપલક્ષણત્વે દૃષ્ટાંતમાહ ।
કારીરીફલે વૃષ્ટાવિતિ । કારીરીનામકેષ્ટિફલભૂતા વૃષ્ટિરિષ્ટિ
સમાપ્ત્યતરક્ષણ એવ વક્તવ્યા ન તુ કાલાંતરે તદાનીં શુપ્યતસ્સસ્યસ્ય
સંજીવને કાલાંતરીય વૃષ્ટેરનુપયોગા તથા ચાસન્ન સમયસ્ય વૃષ્ટિ
વિશેષણતયા ફલકોટિ પ્રવેશોનોપપદ્યત ઇષ્ટિં વિનાપિ સમયવિશેષ
સંભવાત્ કિં તુ સમયાતરવ્યાવર્તકતયા ઉપલક્ષણત્વમેવાશ્રિતમિત્યર્થઃ
॥
કેચિત્તુ પ્રથમજ્ઞાનનિવર્ત્યમેવાજ્ઞાનં સ્વરૂપાવરકં દ્વિતીયાદિ
જ્ઞાનનિવર્ત્યાનિ તુ દેશકાલવિશેષણાંતરવિશિષ્ટવિષયાણિ અત એવ
સતાનિશ્ચયરૂપેઽજ્ઞાનનિવર્તકે ચૈત્રદર્શને સકૃતે ચૈત્રં ન
જાનામીતિ સ્વરૂપાવરણં નાનુભૂયતે કિંત્વિદાનીં સ કુત્રેતિ
પ્. ૧૪૨બ્)
ન જાનામીત્યાદિરૂપેણ વિશિષ્ટાવરણમેવ વિસ્મરણશાલિનઃ
ક્વચિત્સકૃત્ દૃષ્ટેપિ ન જાનામીતિ સ્વરૂપાવરણં દૃશ્યતે ચેતત્ર
તથાસ્તુ અન્યત્ર સકૃદ્દૃષ્ટે વિષયાણ્યેવાજ્ઞાનાનિ જ્ઞાનાનિ ચ ન
ચૈવં સતિ ધારાવાહિક દ્વિતીયાદિ જ્ઞાનાનામજ્ઞાન નિવર્તકત્વં ન
સ્યાત્ સ્થૂલકાલવિશિષ્ટાજ્ઞાનસ્ય પ્રથમજ્ઞાનેનૈવ નિવૃતેઃ
પૂર્વાપરજ્ઞાનવ્યાવૃતસૂક્ષ્મકાલવિશિષ્ટાજ્ઞાનસ્ય
તદવિષયૈર્દ્વિતીયાદિ જ્ઞાનૈર્નિવૃતી યોગાદિતિ વાચ્યં ॥
ધારાવહનસ્થલે દ્વિતીયાદિ વૃતીનામાવરણાભિભાવકત્વં ન
સ્યાદિત્યાક્ષેપ એવ પરિહારં ત્રેધાદર્શયતિ । કેચિત્વિતિ । પ્રથમં
વસ્તુગતિમાહ । પ્રથમજ્ઞાનેતિ । ઉક્તવ્યવસ્થાયાં પ્રમાણત્વેનાનુભવં
દર્શયતિ । અત એવેતિ । ઉક્ત વિભાગાન્યુપગમાદેવેત્યર્થઃ । નનૂક્તવિભાગો ન
સિધ્યતિ ક્વચિત્સકૃદ્દૃષ્ટેપિ વસ્તુતિ
પૂર્વવત્સ્વરૂપાવરણાનુભવાદિત્યાશંક્યાહ । વિસ્મરણશાલિન ઇતિ । તત્ર
તથાસ્ત્વિતિ પુનઃ સ્વરૂપાવરણાનુભવસ્થલે દ્વિતીયાદિ
જ્ઞાનનિવર્ત્યમપ્યજ્ઞાનં સ્વરૂપાવરકમસ્ત્વિત્યર્થઃ । તથા ચ ઉક્ત
વિભાગ ઔત્સર્ગિક ઇતિ ભાવઃ । અન્યત્રેતિ
પ્. ૧૪૩અ)
વિસ્મરણાભાવસ્થલ ઇત્યર્થઃ । નન્વજ્ઞાનાનાં વિશિષ્ટવિષયકત્વે
તેષામનિવૃતિ પ્રસંગઃ સકૃદ્દૃષ્ટે વસ્તુનિ દ્વિતીયાદિ જ્ઞાનાનામપિ
પ્રથમજ્ઞાનવત્સ્વરૂપમાત્ર વિષયકત્વેન તત્સમાનવિષયકત્વરહિતાનાં
તન્નિવર્તકત્વાનુપપતેરિતિ નેત્યાહ । જ્ઞાનાનિ ચેતિ । સકૃદ્દૃષ્ટે વિષયે
જ્ઞાનાન્યપિ ચૈત્ર ઇદાનીમત્રાસ્ત ઇત્યાકારાણિ સંતિ વિશિષ્ટવિષયાણ્યેવેતિ
સ્વીકારાન્નોક્ત દોષ ઇતિ ભાવઃ નનુ જ્ઞાનાનાં વિશિષ્ટવિષયકત્વં
ધારાસ્થલે દ્વિતીયાદિ વૃતિષુ વ્યભિચારપરિહારાર્થં હિ કલ્પ્યતે । તથા ચ તત્ર
જ્ઞાનાનાં કિં ઘટિકાર્ધ ઘટિકાદ્યાત્મકસ્થૂલકાલવિશિષ્ટઘટાદિ
વિષયકત્વં વિવક્ષિતં કિં વા ક્ષણાત્મક સૂક્ષ્મકાલવિશિષ્ટઘટાદિ
વિષયકત્વં વિવક્ષિતમિતિ વિકલ્પં મનસિ નિધાય ઉભયથાપિ ધારાસ્થલે
દ્વિતીયાદિ વૃતિષુ વ્યભિચારતાદવસ્થ્યમિતિ શંકતે । ન ચૈવં સતીતિ । દ્વિતીયાદિ
જ્ઞાનાનાં તન્નિવર્ત્યાજ્ઞાનાનાં ચ ઉત્સર્ગતો વિશિષ્ટવિષયકત્વે
સતીત્યર્થઃ । પ્રથમજ્ઞાનેનૈવેતિ । સ્થૂલકાલવિશિષ્ટવિષયકેણેતિ શેષઃ
પૂર્વાપરેતિ । ધારાસ્થલે હિ જ્ઞાનાનિ ક્ષણસ્થિતિકાનિ તતશ્ચ
પૂર્વાપરજ્ઞાનકાલેભ્યો વ્યાવૃતાયે સૂક્ષ્મકાલાઃ
ક્ષણાત્મકાસ્તૈર્વિશિષ્ટસ્ય વિષયસ્થાવરકં યદજ્ઞાનં તસ્યેત્યર્થઃ ।
તદવિષયૈરિતિ સૂક્ષ્મકાલવિશિષ્ટાવિષયકૈરિત્યર્થઃ ।
ધારાવહનસ્થલે પ્રથમોત્પન્નાયા એવ વૃતેસ્તાવત્કાલાવસ્થાયિત્વ
સંભવેન વૃતિભેદાનભ્યુપગમાત્તદભ્યુપગમેપિ
પ્. ૧૪૩બ્)
સ્થૂલકાલાવસ્થાપિ પંચષટ્વૃતિરૂપત્વં સંભવેન
પરસ્પરવ્યાવૃતસ્થૂલકાલાદિ વિશેષણભેદવિષયત્વોપપતેઃ ।
પ્રતિક્ષણોદ્યદનેકવૃતિસંતાનરૂપત્વાભ્યુપગમેપિ દ્વિતીયાદિ
વૃતીનામધિગતાર્થમાત્રવિષયતયા
પ્રામાણ્યાભાવેનાવરણાનિવર્તકત્વેપ્યહાનેશ્ચ । ન હિ
વિષયાવાધમાત્રં પ્રામાણ્યં પ્રાગવગતાનધિગતયોઃ
પર્વતતદ્વૃતિપાવકયોરનુમિતિ
વિષયયોરબાધસ્યાવિશેષેણોભયત્રાપ્યનુમિતેઃ પ્રામાણ્યપ્રસંગાત્ ।
ન ચેષ્ટાપતિઃ વહ્નાવનુમિતિઃ પ્રમાણમિતિ વત્યર્વતેપ્યનુમિતિઃ
પ્રમાણમિતિ વ્યવહારાદર્શનાત્ ॥
યત્ર એકસ્મિન્નેવ શ્રીમૂર્ત્યાદૌ દીર્ઘકાલનૈરંતર્યેણ સ્ફુરણમસ્તિ તત્ર
શ્રીમૂર્ત્યાદિ ગોચરવૃતિરૈકૈવ તદ્ભેદે માનાભાવાત્ । સિદ્ધાંતે વૃતેઃ
ક્ષણસ્થિતિકત્વાનભ્યુપગમાત્ । તથા ચ ન તત્ર વ્યભિચારશંકેત્યાહ ।
ધારાવહનસ્થલ ઇતિ । નનુ તત્ર વૃતેરેકત્વે ધારાવહનત્વ પ્રસિદ્ધિ વિરોધઃ
એકસ્યાંતદસંભવાત્ । ધ્યાનસમાધ્યોરપિ ઉક્તરીત્યા
પ્. ૧૪૪અ)
એકવૃતિરૂપત્વાપતૌતયોઃ પ્રત્યયસંતતિ રૂપત્વપ્રતિપાદક ભાષ્યાદિ વિરોધ
પ્રસંગાચ્ચેત્યાશંક્યધારાયાઃ અનેકવૃતિરૂપત્વમંગીકૃત્યવ્યભિચારં
પરિહરતિ । તદભ્યુપગમેપીતિ । સંભવેનેતિ । ધારાયા ઇતિ શેષઃ । ઉપપતૈરિતિ ।
દ્વિતીયાદિ વૃતીનામજ્ઞાનાનિવર્તકત્વ દોષો નાસ્તીતિ શેષઃ
ધારાવાહકવૃતીનાં ન્યાયમત ઇવ ક્ષણસ્થિતિકત્વમુપેત્યાપિ વ્યભિચારં
પરિહરતિ । પ્રતિક્ષણોદ્યદિતિ પ્રતિક્ષણમુદ્યંતઃ અનૈકાશ્ચ યાવૃતયઃ
તત્સંતાનેત્વર્થઃ । અભ્યુપગમેપીતિ । ધારાયા ઇતિ શેષઃ અહાનેશ્ચેતિ ।
જ્ઞાનમજ્ઞાન નિવર્તકમિતિ નિયમભંગરૂપાયાઃ હાનેરભાવાદિત્યર્થઃ ।
હાન્યાભાવે હેતુમાહ । પ્રાસાણ્યાભાવેનેતિ । તત્ર હેતુમાહ ।
અધિગતાર્થમાત્રેતિ । અનધિગતાર્થ વિષયકત્વાભાવો માત્રપદાર્થઃ । તથા
ચ દ્વિતાયાદિ વૃતીનાં પ્રમાત્વં નાસ્તિ સ્મૃતિ વદધિગતાર્થ
માત્રવિષયકત્વાદિત્યર્થઃ । નન્વનધિગતાવાધિતાર્થાનુભવત્વં
પ્રમાત્વં ન ભવતિ । અવાધિતાનુભવ
પદવ્યાવૃત્યયોર્ભુમસ્મૃત્યોરિવાનધિગતપદવ્યાવર્ત્યા ભાવા તથા
ચાવાધિત્વાર્થાનુભવત્વ માત્રં પ્રમાત્વં તચ્ચ દ્વિતીયાદિ વૃતિષ્વક્ષતમિતિ
તત્ર નિયમભંગરૂપાહાનિઃ સ્યાદૈવેતિ નેત્યાહ । નહીતિ ।
પ્રામાણ્યમિત્યનંતરં તથા સતીતિ શેષઃ નૈયાયિકશ્શંકતે । ન
ચેષ્ટાપતિરિતિ । ઇષ્ટાપતિરિતિ । ન ચેતિ સંબંધઃ વ્યવહારાદર્શનાદિતિ । તથા ચ
પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યવ્યવસ્થાયાઃ વ્યવહારાનુસારિત્વાદનુમિતેઃ
પર્વતાંશે પ્રમાત્વાભાવેનાલક્ષ્યત્વે સિદ્ધે પર્વતાંશાનુમિતૌ પ્રમાત્વ
લક્ષણસ્યાતિ વ્યાપ્તિ પરિહારાયાનધિગતત્વવિશેષણં
પ્. ૧૪૪બ્)
તલ્લક્ષણેદેયમેવ । તતશ્ચ ધારા દ્વિતીયાદિ વૃતીનાં ન પ્રામાણ્યમિતિ
ભાવઃ ॥
વિવરણે સાક્ષિસિદ્ધસ્યાજ્ઞાનસ્યાભાવ વ્યાવૃતિ

પ્રત્યાયનાર્થાનુમાનાદિ વિષયત્વેપિ પ્રમાણાવેદ્યત્વોક્તેશ્ચ તસ્મા
દ્વિતીયાદિ વૃતીનાં પ્રામાણ્યાભાવાદુપાસનાદિ
વૃતીનામિવાજ્ઞાનાનિવર્તકત્વેપિ ન હાનિઃ પ્રામાણવૃતીનામેવ
તન્નિવર્તકત્વાભ્યુપગમાત્ ॥
અજ્ઞાતત્વસ્ય પ્રમાલક્ષણે પ્રવેશોસ્તીત્યત્ર હેત્વંતરમાહ । વિવરણ ઇતિ ।
વિવરણે અજ્ઞાનસ્ય પ્રમાણાવેદ્યત્વોક્તેશ્ચેતિ સંબંધઃ ।
અત્રાનુમાનપદમનુમિતિ પરં પ્રમાણપદમપિ પ્રસિતિ પરં
પ્રમાલક્ષણસ્ય પ્રકૃત્વત્વાદિતિ બોધ્યં નન્વજ્ઞાનસ્યાનુમિતિ
શાબ્દાર્થાપતિરૂપવૃતિવિષયત્વે કથં તસ્ય પ્રમાણાવેદ્યત્વમત આહ ।
સાક્ષિસિદ્ધસ્યેતિ । અજ્ઞોહમિત્યનુભવરૂપેણસાક્ષિણાઽજ્ઞાનસ્વરૂપસ્ય
જ્ઞાતત્વાદજ્ઞાનાનુમિત્યાદેરજ્ઞાનસ્વરૂપે વિષયે અજ્ઞાતત્વ
ઘટિતપ્રમાત્વં નાસ્તીતિ મત્વાપ્રમાણાવેદ્યત્વં તસ્યોક્તં । ન ચ સાક્ષિણ
એવ પ્રમાણત્વાત્કથં સામાન્યતઃ પ્રમાણાવેદ્યત્વમુક્તમિતિ વાચ્યં ।
સાક્ષ્યતિરિક્ત પ્રમાણાવેદ્યત્વસ્યૈવ વિવક્ષિતત્વાત્ । સાક્ષિણોતિત્યત્વેન
પ્રમાકરણા જન્મતયા પરાભિમતેશ્વર જ્ઞાનવત્સાક્ષિણઃ
પ્. ૧૪૫અ)
પ્રમાપ્રમાબહિર્ભૂતત્વેન પ્રમાણત્વાભાવાદ્વા તદવેદ્યત્વ વચનમિતિ
ભાવઃ । નનુ સાક્ષિપ્રત્યક્ષસિદ્ધં ચેદજ્ઞાનં કિમર્થં તર્હિ
તત્રાનુમાનાદ્યુપન્યસ્યતે તત્રાહ । અભાવ વ્યાવૃતીતિ । અજ્ઞાનસ્ય
પરાભિમતાજ્ઞાનાદભાવરૂપાત્ યા વ્યાવૃતિસ્તત્પ્રત્યાયનમર્થઃ
પ્રયોજનં યેષામનુમાનાદીનાંતાનિ તથેત્યર્થઃ । એતદુક્તં ભવતિ ।
અહમજ્ઞ ઉભ્યનુભવસિદ્ધમજ્ઞાનં ભાવરૂપમિતિ સિદ્ધાંતિનઃ । તદા
ન પ્રાગભાવરૂપમિતિ વૈશેષિકાદયઃ
તતશ્ચાનુમાનાદિભિરજ્ઞાનસ્યાભાવ પ્રતિયોગિક ભેદસ્સાધ્યત ઇતિ ન તેષાં
વૈયર્થ્યં । ન ચ તસ્ય ભાવરૂપત્વ સાધનેના કિં લભ્યત ઇતિ વાચ્યં ।
માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાદિત્યાદિ શાસ્ત્રસિદ્ધસ્ય
પ્રપંચપરિણામ્મુપાદાનત્વસ્ય સિદ્ધેસ્તત્સાધનફલત્વાત્ । તસ્માદિતિ ।
અનધિગતત્વ ઘટિત પ્રમાલક્ષણા ભાવાદિત્યર્થઃ । ઉપાસનાદિ વૃતીનામિવેતિ ।
ઉપાસનારૂપાવૃતિર્નજ્ઞાનં કૢપ્ત તત્કારણાજન્યત્વાત્ । મનસો
જ્ઞાનકરણત્વસ્ય નિરસ્તત્વાન્નિરશિષ્યમાણત્વાચ્ચ કિં તુ
ગમનાદિવત્ક્રિયારૂપા પુરુષ કૃતિ સાધ્યત્વા તસ્માન્નોપાસ્ય
સ્વરૂપાજ્ઞાનનિવર્તિકામવમિછાદ્વેષાદિ વૃતયોપિ ન
સ્વવિષયાજ્ઞાનનિવીર્તકાઃ જ્ઞાનરૂપત્વાભાવાત્ । દ્વિતીયાદિ વૃતીનાં તુ
સ્મૃતિવદ્જ્ઞાઅનરૂપત્વેપિ નાજ્ઞાન નિવર્તકત્વમુપેયતે
પ્રમાત્વાભાવાદિત્યર્થઃ । નનુ કથં ન હાનિસ્તાસાં પ્રમાત્વાભાવેપિ
જ્ઞાનત્વાભ્યુપગમેન જ્ઞાનમાત્રમજ્ઞાન નિવર્તકમિતિતિ યમસ્ય
વ્યભિચારરૂપહાનેરાવશ્યકત્વાદિત્યાશંક્યાહ । પ્રમાણવૃતીનામેવેતિ
પ્. ૧૪૫બ્)
નત્વધિગતાર્થમાત્રગોચરવૃતીનામપીત્યેવ કારાર્થઃ । તથા ચ
જ્ઞાનમાત્રમજ્ઞાનનિવર્તકમિતિ નિયમાનાંગી ક્રિયતે યેનોક્તદોશઃ સ્યાદિતિ
ભાવઃ અભ્યુપગમાદિત્યનંતરં ઇત્યાહુરિતિ શેષઃ કેચિત્વિત્યુપક્રમાત્ ॥
નનુ નાયમપિ નિયમઃ પરોક્ષવૃતેર્નિયમેનાજ્ઞાનાનિવર્તકત્વાદિતિ ચેત્ ।
અત્ર કેચિદાહુઃ દ્વિવિધં વિષયાવરકમજ્ઞાનં । એકં વિષયાશ્રિતં
રજ્વાદિવિક્ષેપોપાદાનભૂતં કાર્યકલ્પ્યં પુરુષાશ્રિતમન્યત્ ।
વિષયમહં ન જાનામીત્યાનુભવિકં પુરુષાશ્રિતસ્ય
વિષયસંભિન્નવિક્ષેપોપાદાનત્વાસંભવેન વિષયાશ્રિતસ્ય
વિષયમહં ન જાનામીતિ સાક્ષિરૂપપ્રકાશસંસર્ગાયોગેન
દ્વિવિધસ્યાપ્યાવશ્યકત્વાત્ । એવં ચ પરોક્ષસ્થલે
વૃતેર્નિર્ગમનાભાવાત્ । દૂરસ્થવૃક્ષે આપ્તવાક્યાત્
પરિમાણવિષાવગમેપિ તદ્વિપરિત પરિમાણવિક્ષેપદર્શનાચ્ચ
વિષયગતાજ્ઞાનાનિ વૃતાવપિ પુરુષગતાજ્ઞાનનિવૃતિરસ્ત્યેવ
પ્. ૧૪૬અ)
પ્રમામાત્રમજ્ઞાનનિવર્તકમિતિ નિયમસ્યાપિ વ્યભિચારં શંકતે । નન્વિતિ ।
પરોક્ષજ્ઞાનસ્યાપિ તન્નિવર્તકત્વ સત્વાન્ન વ્યભિચાર ઇતિ વક્તુમજ્ઞાનસ્ય
દ્વૈવિધ્યમાહ । દ્વિવિધમિત્યાદિના । રજ્વાદીતિ રજ્વાદેર્યો વિક્ષેપઃ
સર્પાદિરૂપો વિવર્તઃ । તદુપાદાનભૂતમિત્યર્થઃ । કાર્યકલ્પ્યમિતિ ।
વિક્ષેપાખ્યકાર્યાનુપપતિ કલ્પ્યં ન ત્વનુભવ સિદ્ધમિત્યર્થઃ । નનુ રજ્વાદિ
ગતાજ્ઞાનસ્ય રજું ન જાનામીત્યનુભવસિદ્ધત્વાત્ । કથં તસ્ય કાર્યૈક
કલ્પ્યત્વમિત્યાશંક્યાનુભવસ્ય વિષયગતાજ્ઞાનં ન વિષય ઇત્યાહ ।
અન્યદિતિ । અત્ર વિષયાવરણમજ્ઞાનં દ્વિવિધં । એકં
વિષયાશ્રિતમન્યત્પુરુષાશ્રિતમિતિ સંબંધઃ તથા ચ વિષયાશ્રિતં સ
પ્રમાણં પ્રદર્શ્ય પુરુષાશ્રિતં સ પ્રમાણં દર્શયતીતિ વા
અન્યદિત્યસ્યાવતરણં બોધ્યં । નન્વેકેનૈવાજ્ઞાનેન સર્પાદિ વિક્ષેપસ્ય ન
જાનામીત્યનુભવસ્ય ચ સિદ્ધેઃ । કિંમજ્ઞાનદ્વૈવિધ્યેન અત આહ ।
પુરુષાશ્રિતસ્યેતિ વિષયોરજ્વાદિરધિષ્ઠાનં તત્સંભિન્નો
વિષયતાદાત્મ્યાપન્નો યો વિક્ષેપસ્તદુપાધાનત્વાસંભવેનેત્યર્થઃ । ન
જ્ઞાનામીત્યાકારકોપસ્સાક્ષીરૂપઃ પ્રકાશસ્તત્સંસર્ગાયોગેનેત્યર્થઃ ।
ઇદાનીં વ્યભિચારં પરિહરતિ । એવં ચેતિ । અજ્ઞાનદ્વૈવિધ્યે સતીત્યર્થઃ ।
એવં ચ પરોક્ષસ્થલે વિષયગતાજ્ઞાનાનિવૃતાવપિ
પુરુષગતાજ્ઞાનનિવૃતિરસ્ત્યેવેતિ સંબંધઃ । તથા ચ ન વ્યભિચાર ઇતિ
ભાવઃ । પરોજ્ઞાનસ્ય વિષયગતાજ્ઞાનનિવર્તકત્વાભાવે હેતુદ્વયમાહ ।
વૃતેરિત્યાદિના । નિર્ગમના ભાવાદિતિ ।
પ્. ૧૪૬બ્)
વિષયચૈતન્યસંસૃષ્ટાયા એવતેતેર્વિષયચૈતન્યગતાજ્ઞાન નિવર્તકત્વસ્ય
વક્ષામાણતયા નિર્ગમનાભાવે વૃતિવિષય ચૈતન્ય સંસર્ગો ન સિધ્યતીતિ
ભાવઃ । તદ્વિપરીતેતિ । દૂરે દૃશ્યમાનો વૃક્ષઃ સન્નિહિતવૃક્ષ ઇવ
મહાનિત્યાપ્તવાક્યજન્ય પરોક્ષજ્ઞાનવિષયભૂતાદ્રદૂરસ્થવૃક્ષગતા
તસ્માત્પરિમાણવિશેષાદ્વિપરીતો યઃ પરિમાણરૂપવિક્ષેપ વિશેષઃ તસ્ય
દર્શનાદિત્યર્થઃ । યદિ પરોક્ષ જ્ઞાનં રિષયગતા જ્ઞાનનિવર્તકં સ્યા
તદાપ્તવાક્યજન્યાવગમેન પરિમાણવિશેષાજ્ઞાનનિવૃત્યાપત્યાવિપરીત
પરિમાણાત્મક વિક્ષેપોત્યન્નિર્મસ્યાત્ । ઉપાદાનાભાવાદિતિ ભાવઃ ॥
શાસ્ત્રાર્થં ન જાનામીત્યનુભૂતાજ્ઞાનસ્ય તદુપદેશાનંતરં
નિવૃત્યનુભવાત્ । અત એવાનુમેયાદૌ સુષુપ્તિ વ્યાવૃતિરિતિ વિવરણસ્ય
તદ્વિષયાજ્ઞાનનિવૃતિરર્થ ઇત્યુક્તં તત્વદીપને ઇતિ । અન્યે તુ
નયનપટલં વત્પુરુષાશ્રિતમેવાજ્ઞાનં વિષયાવરણં ન
તદતિરેકેણ વિષયગતાજ્ઞાને પ્રમાણમસ્તિ । ન ચ પુરુષાશ્રિતસ્ય
વિષયં ગતવિક્ષેપ પરિણામિત્વં ન સંભવતિ તત્સંભવે વા
દૂરસ્થવૃક્ષપરિમાણે પરોક્ષ
પ્. ૧૪૭અ)
જ્ઞાનાદજ્ઞાનનિવૃતૌ વિપરીતપરિમાણ વિક્ષેપો ન સંભવતીતિ
વાચ્યં ॥
પરોક્ષજ્ઞાનેન પુરુષગતા જ્ઞાનનિવૃતૌ હેતુમાહ । શાસ્ત્રાર્થમિતિ ।
શાસ્ત્રાર્થં ન જાનામિત્યનેન પ્રકારેણ યચ્છાસ્ત્રાર્થાજ્ઞાનમનુભૂતં
તસ્ય શાસ્ત્રાર્થોપદેશાનંનતરં શાસ્ત્રાર્થાજ્ઞાનમિદાનીં નિવૃતમિતિ
નિવૃતિરનુભૂયતે । તત્ર શાસ્ત્રાર્થો દ્વિવિધઃ ધર્મરૂપો બ્રહ્મરૂપશ્ચ
ધર્મરૂપશાસ્ત્રાર્થે ઉપદેશ જન્યજ્ઞાનં પરોક્ષમેવ ન તુ કદાચિદધ્ય
પરોક્ષં તસ્ય સાક્ષાત્કારાયોગ્યત્વા તથા ચ તત્ર વિષયગતાજ્ઞાનનિવૃતિ
પ્રસક્તિરેવ નાસ્તીતિ પુરુષગતા જ્ઞાનમેવ નિવર્તતે ઇતિ વક્તવ્યં । ઇતરથા
તન્નિવૃત્યનુભવવિરોધાત્ બ્રહ્મરૂપે ચ શાસ્ત્રાર્થે । ઉપદેશ જન્યજ્ઞાનં
પરોક્ષં તાવન્માત્રાન્નવિષયાવરકં મૂલાજ્ઞાનં વિષયગતં નિવર્તતે
મનનાદિ વિધિવૈયર્થ્ય પ્રસંગાત્ । અતઃ પુરુષગતાજ્ઞાનમેવ નિવર્તત ઇતિ
વક્તવ્યમન્યથા તત્રાપિ તન્નિવૃત્યનુભવવિરાધાદેવેતિભાવઃ ।
પરોક્ષજ્ઞાનસ્યાજ્ઞાનનિવર્તકત્વે વિવરણાદિ સંમતિ આહ । અત એવેતિ ।
ઉક્તાનુભવ બલાદેવેત્યર્થઃ । તદ્વિષયેત્યત્ર તત્પદમનુમેયાદિ પરં
સુષુપ્તિપદમજ્ઞાન પરં વ્યાવૃતિ પદં નિવૃતિ પરમિતિ વ્યાખ્યાતં
તત્વદીપને । તથા ચ અનુમેયાદૌ વિષયગતા જ્ઞાનનિવૃત્યભાવસ્ય
વક્ષ્યમાણતયા તત્ર પુરુષગતાજ્ઞાનનિવૃતિરનુમિત્યાદિ પરોક્ષજ્ઞાનેન
જાયત
પ્. ૧૪૭બ્)
ઇત્યયમર્થસ્તત્ર વિવક્ષિત ઇતિ પ્રતીયતે ઇત્યર્થઃ । અજ્ઞાનદ્વૈવિધ્યાભાવેપિ

પ્રમામાત્રમજ્ઞાનનિવર્તકમિતિ નિયમસ્ય ન વ્યભિચાર ઇતિ મતં દર્શયતિ ।
અન્યેત્વિતિ । પુરુષગતાજ્ઞાનાપેક્ષવ્યા અન્યદ્વિષયગતમજ્ઞાનં કિં
વિષયાવરણાર્થમુપેયતે । કિં વા શુક્તિરજતાદિ વિક્ષેપોત્યત્યર્થં નાદ્ય
ઇત્યાહ । નયનપટલવદિતિ । નયનગતકાચાદિવદિત્યર્થઃ । ન દ્વિતીય ઇત્યાહ । ન
તદતિરેકેણેતિ । વિષયગતાજ્ઞાનાભાવેપિ વક્ષ્યમાણ વિધયા વિક્ષેપોત્પતિ
સંભવાદિતિ ભાવઃ । પ્રમાણાભવોઽ અસિદ્ધ ઇતિ શંકતે । ન ચેતિ । ન
સંભવતીતિ । પુરુષગતાજ્ઞાનસ્ય શુક્ત્યાદ્યવછિન્નચૈતન્યગતસત્વા
ભાવાદિતિ ભાવઃ । પુરુષગતસ્યૈવાજ્ઞાનસ્ય વિષયગતવિક્ષેપોપાદાનત્વે
દોષમાહ । તત્ સંભવેવેતિ । પુરુષગતાજ્ઞાનસ્ય વિષયગતવિક્ષેપ
પરિણામિત્વં તચ્છબ્દાર્થઃ । ન સંભવતીતિ । વિષયગતાજ્ઞાનસ્યા
નભ્યુપગમાત્પુરુષગતાજ્ઞાનસ્ય ચ આપ્નોપદેશજન્ય પરોક્ષજ્ઞાનેન
નિવૃતત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ ॥
વાચસ્પતિમતે સર્વસ્ય પ્રપંચસ્ય જીવાશ્રિતાજ્ઞાનવિષયીકૃત
બ્રહ્મવિવર્તત્વેન તદ્વચ્છુક્તિરજતાદેઃ પુરુષાશ્રિતાજ્ઞાનવિષયીકૃત
બ્રહ્મવિવર્તત્વોપપતેઃ ।
પરોક્ષવૃત્યૈકાવસ્થાનિવૃતાવપ્યવસ્થાંતરેણ
પ્. ૧૪૮અ)
વિપરીત પરિમાણવિક્ષેપોપપતેશ્ચેત્યાહુઃ । અપરે તુ શુક્તિરજતાદિ
પરિણામોપપત્યાંજસ્યાદ્વિષયાવગુંઠન
પટવદ્વિષયગતમેવાજ્ઞાનં તદાવરણં ॥
આદ્યં દોષં પરિહરતિ । વાચસ્પતિમત ઇતિ । શુક્તિરજતાદિ વિક્ષેપસ્યાજ્ઞાન
પરિણામત્વપક્ષે અજ્ઞાનસ્ય વિષયચૈતન્યગતત્વં વક્તવ્યં
તસ્યાજ્ઞાનપરિણામત્વાનંગીકાર પક્ષે તુ તસ્ય વિષય ચૈતન્યગતત્વં
નાપેક્ષિતમિતિ ભાવઃ । દાર્ષ્ટાંતિકે બ્રહ્મપદં શુક્ત્યાદ્યવછિન્ન
ચૈતન્યરૂપ બ્રહ્મપરં ન તુ પૂર્ણબ્રહ્મપરં અવછિન્નચૈતન્યસ્યૈવ
શુક્તિરજતાદ્યધિષ્ઠાનત્વોપગમાદિતિ ભાવઃ વિપરીતપરીમાણરૂપો વિક્ષેપો
ન સંભવતીત્વિદ્વિતીયં દોષં પરિહરતિ । પરોક્ષ વૃત્યેતિ ।
પરોક્ષજ્ઞાનાદજ્ઞાનનિવૃતિર્યથા અનુભૂયતે । તથા ઉદાહૃતસ્થલે સત્યપિ
પરોક્ષજ્ઞાને વિપરીત પરિમાણોત્પતિરનુભૂયતે તથા
ચાનુભવદ્વયાનુરોધેન પુરુષાશ્રિતસ્યૈવ વા જ્ઞાનસ્ય વિષયાવરકસ્ય
એકદેશમપરોક્ષજ્ઞાનેન વિવર્તત એકદેશાંતરમનુવર્તત ઇતિ કલ્પ્યતે ન
ત્વજ્ઞાનહૈવિધ્યમુપગમ્યને ગૌરવાદિતિ ભાવઃ ।
અવસ્થાંતરેણેત્યનંતરં પુરુષાશ્રિતાજ્ઞાનસ્યૈવેતિ શેષઃ વસ્તુ તસ્તુ
પરોક્ષજ્ઞાનનિવર્તકત્વમતેપિ પ્રતિવેધરહિત મેઘ
પરોક્ષજ્ઞાનમજ્ઞાનનિવર્તકં
પ્. ૧૪૮બ્)
પ્રકૃત ચ ભ્રમાનુરોધેન દૂરત્વાદિ દેશ પ્રતિવદ્ધત્વાદાપ્તવાક્યજન્યમપિ
જ્ઞાનં પુરુષગતાજ્ઞાનનિવર્તકં ન ભવતિ । અતો ન વિપરીત
પરિમાણોન્યનુપપતિ શંકાવકાશઃ ન ચતુથ સત્યાપ્તોપદેશાનંતરં
દૂરસ્થ વૃક્ષગત પરિમાણવિશેષનનાનામિત્યનુભવાપતિરિતિ વાચ્યં ।
સતાનિશ્ચયરૂપપરોક્ષ જ્ઞાનસ્ય સત્યપ્યજ્ઞાને
તદનુભવપ્રતિબંધકત્વોપપતેર્ન ચ પ્રમામાત્રમજ્ઞાનનિવર્તકમિતિ
નિયમસ્ય પ્રતિવદધ પરોક્ષપ્રમાયાં વ્યભિચાર ઇતિ વાચ્યં ।
અપ્રતિવદ્ધસ્ય પ્રમાવિશેષણત્વોપપતેરિતિ બોધ્યં । એવમપ્રતિવદ્ધ
પ્રમામાત્રમજ્ઞાનનિવર્તકમિતિ નિયમમનુસૃત્ય તદવ્યભિચારાય
પરોક્ષજ્ઞાનસ્યાજ્ઞાનનિવર્તકત્વમુપયાદિતમિદાનિં તથા નિયમો નાસ્તિ
કિંતુ પ્રતિવદ્ધાપરોક્ષજ્ઞાનમેવાજ્ઞાનનિવર્તકમતો ન પરોક્ષજ્ઞાન
વ્યભિચાર શંકેતિ મતમવતારયતિ । અપરેત્વિતિ । લોકે ઘટાદેર્મૃદાદિ ।
પરિણાંમત્વસ્ય પ્રસિદ્ધત્વા તદ્વત્ શુક્તિરજતાદેરપિ પરિણામત્વં સિધ્યતિ
તત્પરિણામિ ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં પરિશેષ સહકૃતાન્યામજ્ઞાનમેવ
સિધ્યતિ શુક્ત્યાદેઃ । પ્રાતિભાસિક રજતાદિ પરિણામિત્વા સંભવાદજ્ઞાનસ્ય
ચ વિષયચૈતન્યગતસ્ય યથા રજતા ॥
ન ચ તથા સત્યજ્ઞાનસ્યાંતઃકરણોપહિત સાક્ષ્યસંસર્ગેણ તતઃ
પ્રકાશાનુપપતિઃ
પ્. ૧૪૯અ)
પરોક્ષવૃતિનિવર્ત્યત્વાસંભવશ્ચ દોષ ઇતિ વાચ્યં ।
અવસ્થારૂપાજ્ઞાનસ્ય સાક્ષ્યં સંસર્ગેપિ
તત્સંસૃષ્ટમૂલાજ્ઞાનસ્યૈવ શુક્તિમહં ન જાનામીતિ
પ્રકાશોપપતેઃ । શુક્ત્યાદેરપિ મૂલાજ્ઞાનવિષયચૈતન્યાભિન્નતયા
તદ્વિષયત્વાનુભવાવિરોધાત્ । વિવરણાદિષુ મૂલાજ્ઞાનસાધન
પ્રસંગ એવ ઇદમહં ન જાનામીતિ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણોપદર્શનાચ્ચ ॥
દિ વિક્ષેપપરિણામિત્વમાંજસ્યેનોપપદ્યતે ન તથા પુરુષાશ્રિતસ્યોપપદ્યતે
અતસ્તદુપપત્યાંજસ્યનુરોધેન
વિષયગતમેવાવસ્થારૂપમજ્ઞાનમાસ્થેયં ન તુ
પુરુષગતમપ્યવસ્થારૂપમજ્ઞાનાંતરી વૈયર્થ્યાત્ । માનાભાવાચ્ચેતિ
ભાવઃ । યદ્યપિ પુરુષાશ્રિતસ્યાપ્યજ્ઞાનસ્ય પુરુષમપરિત્યજ્યૈવ
દીર્ઘપ્રભાન્યાયેન વૃતિદ્વારાબહિર્નિગત્યવિષયચૈતન્યમાશ્રિતસ્ય રજતાદિ
પરિણામિત્વમુપપદ્યતે તથાપિ સા ઉપપતિર્નાજસી
મૂલાજ્ઞાનવદવસ્થાજ્ઞાનસ્યાપિ નિષ્ક્રિયત્વેન
પ્રભાન્યાયાનવતારાદિત્યભિપ્રેત્પરિણામોપપત્યાંજસ્યાદિત્યુક્તં । તથા
સતીતિ । વિષયાવરકાજ્ઞાનસ્ય વિષયગતત્વે સત્વે સતીત્યર્થઃ । તત ઇતિ । પંચમી
સાક્ષિણ
પ્. ૧૪૯બ્)
ઇત્યર્થઃ । અસંભવશ્ચેતિ । પરોક્ષવૃતેર્વિષયદેશે નિર્ગમનાભાવાદિતિ ભાવઃ
આદ્યદોષં પરિહરતિ અવસ્થારૂપાજ્ઞાનસ્યેતિ । શુક્તિં ન
જાનામીત્યાદ્યનુભવસ્ય નાવસ્થાજ્ઞાનં વિષયગતં વિષયઃ કિં તુ
મૂલાજ્ઞાનં તસ્યૈવ સાક્ષિસંસૃષ્ટત્વાદિત્યર્થઃ । નનુ મૂલાજ્ઞાનસ્ય
બ્રહ્મવિષયકત્વાત્ કથં તસ્ય શુક્તિવિષયકત્વાનુભવઃ સંભવતિ ।
અવસ્થાઽજ્ઞાનસ્ય વા કથં શુક્તિવિષયકત્વાનુભવસ્સંભવતિ । તસ્યાપિ
શુક્ત્યવછિન્નચૈતન્યમાત્રવિષયકત્વાત્ । શુક્તેરવસ્થાઽજ્ઞાનવિષયચૈતન્ય
તાદાત્મ્યેન શુક્તિવિષયકત્વાનુભવો ન વિરુધ્યત ઇતિ
ચેતુલ્યમુતરમિત્યભિપ્રેત્યાહ । શુક્ત્યાદેરપીતિ । અભિન્નતયેતિ । જડમાત્રસ્ય
મૂલાજ્ઞાનવિષયચૈતન્યેધ્યસ્તતયા શુક્ત્યાદેરપિ તતાદાત્મ્યરૂપં
તદભિન્નત્વમસ્તીતિ ભાવઃ । શુક્તિં ન જાનામીત્યાદ્યનુભવસ્ય
મૂલાજ્ઞનવિષયકત્વે વિવરણાદિ સંમતિમાહ । વિવરણાદિષ્વિતિ । નનુ
મૂલાજ્ઞાનસાધનપ્રકરણેઽ અહમજ્ઞ ઇત્યાકરો યોનુભવઃ પ્રદર્શિતસ્સ
એવ મૂલાજ્ઞાન સાધક । ઇદમહં ન જાનામીત્યનુભવસ્તુ અવસ્થાજ્ઞાન
વિષયક એવ ન ચ પ્રકરણવિરોધશ્શંકનીયઃ શુક્તિરજતાદિ
લક્ષણપરિણામોપપતે યે અવસ્થાજ્ઞાનસ્યાપિ સાધનીયત્વેન
મૂલાજ્ઞાનસાધનપ્રકરણેપિ પ્રસંગા તત્સાધનોપપતેઃ । યથાદ્રદં ન
જાનામીત્યનુભવસ્તતદ્વિષયાવછિન્ન-
પ્. ૧૫૦અ)
ચૈતન્યાઽજ્ઞાનગોચરઃ એવ મહમજ્ઞસ્તત્વં ન જાનામીત્યનુભવો
મૂલાજ્ઞાનગોચર ઇતિ દૃષ્ટાંતવિધ ॥
અહમજ્ઞ ઇતિ સામાન્યતોઽજ્ઞાનાનુભવ એવ મૂલાજ્ઞાનવિષયઃ
શુક્તિમહં ન જાનામીત્યાદિ વિષયવિશેષાલિંગિતા
જ્ઞાનાનુભવસ્ત્વવસ્થાજ્ઞાનવિષય ઇતિ વિશેષાભ્યુપગમેપિ અવસ્થા
અવસ્થાવતોરભેદેન મૂલાજ્ઞાનસ્ય સાક્ષિસંસર્ગાદ્વા
સાક્ષિવિષયચૈતન્યયોર્વાસ્તવૈક્યાદ્વા વિષયગતસ્યાપ્યવસ્થાજ્ઞાનસ્ય
સાક્ષિવિષયત્વોપપતેઃ પરોક્ષજ્ઞાનસ્યાજ્ઞાનાનિવર્તકત્વેપિ
તતસ્તન્નિવૃત્યનુભવસ્ય સતાનિશ્ચયરૂપપક્ષવૃતિપ્રતિબંધક
પ્રયુક્તા
નનુભવનિબંધનભ્રાંતિત્વોપપતેરપરરોક્ષજ્ઞાનસ્યૈવા-
જ્ઞાનનિવર્તકત્વ નિયમાભ્યુપગમાદિત્યાહુઃ । નનુ નાયમપિ નિયમઃ
અવિદ્યાહંકાર સુખદુઃખાદિ તદ્ધર્મ પ્રત્યક્ષસ્યાજ્ઞાન
નિવર્તકત્વાનભ્યુપગમાદિતિ ચેત્
પ્. ૧૫૦બ્)
ન અવિદ્યાદિ પ્રત્યક્ષસ્ય સાક્ષિરૂપત્વેન
વૃતિરૂપાપરોક્ષજ્ઞાનસ્યાવરણં નિવર્તકત્વનિયમાનપાયાત્ ॥
યા મૂલાજ્ઞાનસાધનપ્રસ્તાવેપિ વિષયવિશેષાલિંગિતાજ્ઞાનાનુભવ
પ્રદર્શનોપપતેશ્ચ તસ્માદિદં ન જાનામીત્યાદ્યનુભવાનાં
મૂલાજ્ઞાનવિષયકત્વે પ્રમાણાભાવદવસ્થાજ્ઞાનવિષયકત્વસ્યૈવ
તત્સાધનાર્થતયા વક્તવ્યત્વાચ્ચ તસ્ય વિષયગતત્વે સિદ્ધે
સાક્ષિસંસર્ગાભાવાન્ન તદનુભવસ્સંભવતીત્યાશયવતી
શંકામનુવદતિ । અહમજ્ઞ ઇતિતિ । વિષયગતાજ્ઞાનસ્ય સાક્ષિણા
સહસાક્ષાત્સંબંધાભાવેપિ પરંપરાસંબંધ
સંભવાન્નતદનુભવાનુપપતિરિતિ પરિહરતિ । અવસ્થાવસ્થાવતોરિતિ । અભેદેનેતિ ।
તાદાત્મ્યમભેદઃ । તથા ચ
સાક્ષિસંસૃષ્ટમૂલાજ્ઞાનાવસ્થાત્વાદ્વિષયગતા જ્ઞાનસ્ય

મૂલાજ્ઞાનદ્વારા સાક્ષિ સંસર્ગ ઇત્યર્થઃ । સાક્ષીતિ । સાક્ષિ
ચૈતન્યસ્યાવસ્થાજ્ઞાનાશ્રયવિષયચૈતન્યસ્ય ચ વસ્તુત
એકત્વાદ્ધસ્તતસ્સાક્ષ્યભિન્નચૈતન્યાશ્રિત તં સાક્ષિણા સહ
વિષયગતાજ્ઞાનસ્ય સંસર્ગ ઇત્યર્થઃ । યદુક્તં પરોક્ષવવૃતૌ
વ્યભિચારાદિતિ । તન્નાઽપરોક્ષજ્ઞાનસ્યાજ્ઞાનનિવર્તકત્વાભ્યુપગમેન
તથા નિયમાનભ્યુપગમા તથા નિયમે હ્યભ્યુપગમે પરૌક્ષવૃતૌ
વ્યભિચારદોષો ભવેત્ । નનુ તર્હિ શાસ્ત્રાર્થં
પ્. ૧૫૧અ)
ન જાનામીત્યનુભૂતાજ્ઞાનસ્ય તદુપદેશાનંતરં તન્નિવૃત્યનુભવવિરોધ
ઇતિ નેત્યાહ । પરોક્ષજ્ઞાનસ્યેતિ । તત ઇતિ । પરોક્ષજ્ઞાનાદિત્યર્થઃ
ભ્રાંતિત્વોપપતેરિતિ । ન ચાત્ર બાધકાભાવાત્ કથં ભ્રાંતિત્વ કલ્પનમિતિ
વાચ્યં । વિષયગતાજ્ઞાનાપેક્ષયા
પુરુષગતાનંતાવસ્થાજ્ઞાનાંતરકલ્પના ગૌરવસ્ય બાધકસ્ય સત્વાદિતિ
ભાવઃ । કથં તર્હિ પ્રમાણવૃતીનાં તન્નિવર્તકત્વાભ્યુપગમસ્તત્રાહ ।
અપરોક્ષજ્ઞાનસ્યૈવેતિ । ન તુ
પરોક્ષજ્ઞાનસાધારણપ્રમાણજ્ઞાનમાત્રસ્યાતો ન પરોક્ષજ્ઞાને
વ્યભિચાર ઇત્યેવ કારાભિપ્રાયઃ । તદ્ધર્મેતિ । તચ્છબ્દોહંકારપરઃ
અનભ્યુપગમાદિતિ । અવિદ્યાહંકારાદીનાં સ્વસતાકાલેભન નિયમેન
તેષામાવરણાનંગીકારાદિત્યર્થઃ । નિયમસ્ય સંકોચં વદન્ પરિહરતિ નેતિ
॥
અથ કોયં સાક્ષી જીવાતિરેકેણ વ્યવહ્રિયતે । અત્રોક્તં કૂટસ્થ દીપે ।
દેહદ્વયાધિષ્ટાનભૂતં કૂટસ્થચૈતન્યં સ્વાવછેદકસ્ય
દેહદ્વયસ્ય સાક્ષાદીક્ષણાન્નિર્વિકારત્વાચ્ચ સાક્ષીત્યુચ્યતે લૌકેપિ
હ્યૌદાસીન્યબોધાભ્યામેવ સાક્ષિત્વં પ્રસિદ્ધં યદ્યપિ જીવસ્ય
વૃતયઃ સંતિ દેહદ્વયનાસિકાસ્તથાપિ ॥
પ્. ૧૫૧બ્)
સુખાદિ ધર્મિણોહંકારસ્ય સાક્ષિપ્રત્યક્ષવિષયત્વોક્ત્યા
અહમર્થજીવાપેક્ષયાભિન્નસ્તત્સાક્ષીનિર્દિષ્ટઃ સુખાદિ
ધર્મિણોહંકારસ્યૈવ લોકે જીવત્વ પ્રસિદ્ધેસ્તથા ચ યોર્યજીવભિન્ન સાક્ષી
વ્યવહ્રિયતે સ નાસ્તિ માનાભાવાદિત્યાક્ષિપતિ । અથેતિ । યસ્સાક્ષીજીવાતિરેકેણ
વ્યવહ્રિયતે । અયં ક ઇતિ સંબંધઃ કિં શબ્દો આક્ષેપાર્થઃ ।
નિર્વિકારત્વાચ્ચેતિ નનુ દ્રષ્ટૃત્વં દૃષ્ટિક્રિયાકર્તૃત્વં નિર્વિકારત્વં ચ
કર્તૃત્વાદિ વિકારરાહિત્યં તથા ચ તયોઃ પરસ્પરવિરોધ ઇતિ ચેન્ન દૃષ્ટિસ્વરૂપ
એવ કૂટસ્થે તત્કર્તૃત્વસ્ય સાક્ષાદ્દ્રષ્ટરિ સંજ્ઞાયામિતિ સૂત્રાનુસારેણ
સાક્ષિશબ્દાત્પ્રતીતસ્ય સવિતરિ પ્રકાશાત્મકે પ્રકાશત ઇતિ પ્રકાશ
કર્તૃત્વવદુપચારમાત્રત્વાત્સાક્ષાત્પદાદ્દ્રષ્ટયાર્થે ઇતિઃ પ્રત્યયો ભવતિ
સાક્ષિપદસ્ય સંજ્ઞાત્વ ઇતિ સૂત્રાર્થઃ । નનુ સાક્ષિપદાત્ સાક્ષિલક્ષણં
બોદ્ધત્વમાત્રં પ્રતીયતે ન તુ નિર્વિકારશ્યમૌદાસીન્યમપિ તત્કથં
સાક્ષિલક્ષણે નિર્વિકારત્વમપિ પ્રક્ષિપ્યતે । તત્રાહ । લોકેપિ હીતિ ।
અપિશબ્દવ્યાખ્યાનમવધારણં તચ્ચ ઔદાસીન્ય બોદ્ધત્વયોઃ પ્રત્યેકં
લક્ષણત્વ શંકા વ્યવછેદાર્થં હિ શબ્દવ્યાખ્યાનં પ્રસિદ્ધપદં લોકે
હિ
પ્. ૧૫૨અ)
દ્વયોર્વિવદમાનયોસ્સતોસ્તાભ્યામન્યસ્તયોર્વિવાદસ્યાપરોક્ષતયા વોદ્ધા
ઉદાસીનશ્ચ યો ભવતિઽસસ્સાક્ષીત્યુચ્યતે । અતઃ
ઉદાસીનત્વવિશેષણમાવશ્યકં ઔદાસીન્યમાત્રમુક્ત વિવાદસ્થલે
સ્તંભાદેરપ્યસ્તીતિ તદ્ધારણાય બોદ્ધત્વ વિશેષણમિતિ મંતવ્યં
સ્થૂલસૂક્ષ્માત્મક દેહદ્વયાવછિન્નં સ્વાવછેદકહદ્વય
ભાસકચૈતન્યં સાક્ષીતિ યદુક્તં । ન તત્સંભવતિ । તથા ભૂતચૈતન્યે
માનાભાવાત્ । ન ચ તદભાવ દેહ દ્વયાવભાસા સિદ્ધિરિતિ વાચ્યં ।
પ્રકાશાત્મકાંતઃકરણવૃતિભિરેવ તત્સિદ્ધેરિતિ મત્વાશંકતે । યદ્યપીતિ ।
જીવપદમહંકારાત્મકાંતઃકરણપરંતિત્ય ચૈતન્યસ્યાનંગીકારપક્ષે
જડાહંકારાતિરિક્ત જીવાભાવાત્ । વૃતીનામંતઃકરણપરિણામતાયાઃ
કામઃ સંકલ્પ ઇત્યાદિ શ્રુતિ સિદ્ધત્વાચ્ચેતિ બોધ્યં વૃતીનાં
દીપાદિવત્પ્રકાશાત્મકત્વેપિ તાસાં જડત્વાદ્દેહદ્વયાભાસકત્વં ન
સંભવતિ સ્વપ્રકાશનિત્યચૈતન્યાભ્યુપગમે તુ તત્પ્રતિબિંબયુક્તાનાં
તાસાં દેહદ્વયાનુભવરૂપત્વં સંભવતિ અતસ્તાદૃશ
ચૈતન્યમુપેયમિત્યભિપ્રાયેણાહ તથાપીતિ ॥
સર્વતઃ પ્રસૃતેન સ્વાવછિન્નેન કૂટસ્થ
ચૈતન્યેનેષત્સદાભાસ્યમેવદેત્વદ્વયં જીવચૈતન્ય
પ્. ૧૫૨બ્)
રૂપ પ્રતિબિંબ ગર્ભાંતઃકરણાદ્ધિછિદ્ય
વિછિદ્યોદ્ગછદ્ભિર્વૃતિર્જ્ઞાનૈર્ભાસ્યતે । અંતરાલકાલે તુ
સહવૃત્યભાવૈઃ કૂટસ્થ ચૈતન્યેનૈવભાસ્યતે । અત
એવાહંકારાદીનાં સર્વદાપ્રકાશ
સંસર્ગાત્સંશયાદ્યગોચરત્વં ॥
કિં ચ વૃતીનામંતરાલદશાસુદેહદ્વયસ્યાસ્પષ્ટં ભાનં
દેહદ્વયગોચર વૃતીનાં સદ્ભાવકાલેત્વહંકર્તાસ્થૂલોહમિત્યાદિ
રૂપેણસ્પષ્ટં ભાનતિત્યનુભવસિદ્ધંત તન્નાસ્પષ્ટભાનોપપતયે
વૃત્તિજ્ઞાનાતિરિક્તં નિત્યસાક્ષિચૈતન્યમુપેયમિત્યાશયેનાહ । સર્વતઃ
પ્રસૃતેનેતિ । વ્યાપ્તેનેત્યર્થઃ દેહદ્વયં કૂટસ્થ ચૈતન્યેન ઈષત્સદાભાસ્ય
માનમેવ વૃતિજ્ઞાનૈઃ સ્ફુટમવભાષ્યત ઇતિ સંબંધઃ જીવ ચૈતન્યરૂપો
યઃ પ્રતિબિંબસ્તદ્ગર્ભા તદ્યુક્તાદિત્યર્થઃ । અનેનાંતઃકરણપ્રતિબિંબો
જીવઃ બિંબચૈતન્યરૂપઃ કૂટસ્થઃ સાક્ષીતિ જીવસાક્ષિણોર્ભેદો દર્શિતઃ
યથાગ્નિતપ્તાયઃ પિંડાદુદ્ગછંતો વિસ્ફુલિંગાઃ સાગ્નય એવોદ્ગછંતિ ।
એવં ચૈતન્ય પ્રતિબિંબોપેતાદંતષ્કરણાદુત્પદ્યમાનઽવૃતયોપિ
તત્પ્રતિબિંબગર્ભા એવોત્પદ્યંતે અતસ્તાસાં દેહાદ્યનુભવ રૂપત્વં
સંભવતીતિ સૂચયિતુમંતષ્કરણસ્ય
પ્. ૧૫૩અ)
પ્રતિબિંબગર્ભત્વમુક્તં જાગ્રદવસ્થાયાં દેહદ્વયસ્ય સાક્ષિ
ચૈતેન્યમાત્રાદસ્પષ્ટતયાભાનાવસરં દર્શયિતું વિછિદ્યવિછિદ્યેત્યુક્તં ।
તમેવાવસરં સ્પષ્ટમાહ । અંતરાલકાલે ત્વિતિ તુ શબ્દસ્ય
વ્યાખ્યાનમેવકારઃ દેહદ્વયંવૃત્યભાવૈઃ સહાઽવભાસ્યત ઇતિ
સંબંધઃ વૃત્યભાવૈરિત્યસ્ય વૃતીનાં ધ્વંસૈરિત્યર્થઃ । ઉપલક્ષણં
ચૈતત્ વૃતીનામુત્પતિભિઃ વૃતિભેદૈશ્ચ સહેત્યર્થઃ । અયં ભાવઃ
નિત્યચૈતન્યાનભ્યુપગમે વૃત્યુત્પતિ વિનાશ તદ્ભેદાદેરપરોક્ષતયા ભાનં
ન સ્યાત્ સ્વોત્પતિ વિનાશયોઃ સ્વગ્રાહ્યત્વાસંભવાત્
વૃતિગોચરાપરોક્ષવૃતીનાં નિરશિષ્યમાણતયા
તયોર્તૃત્યંતરગ્રાહ્યત્વાસંભવાચ્ચ । તસ્માદ્વૃતિનાશાદિ સાક્ષિતયાપિ
નિત્યચૈતન્યમુપેયમિતિ । અત્રૈવોપપત્યંતરં દર્શયતિ । અત એવેતિ ।
નિત્યચૈતન્યરૂપસાક્ષિસદ્ભાવાદેવેત્યર્થઃ । અહંકારપ્રાણશરીરાદીનાં
યોગ્યતદ્ધર્મ સુખદુઃખાદીનાં ચ સદાહંકારાદિ સતાકાલે
સંશયાદિનિવૃતિલક્ષણફલભાક્તં તાવદનુભવસિદ્ધં ન હિ કદાચિદપિ
અહમાસં ન વા અહં વર્તેન વા અહં પ્રાણિમિનવાહહં બ્રાહ્મણો ન
વેત્યાદિ પ્રકારેણાહંકારા હિ સતાસશયઃ । કસ્યચિદપ્યસ્તિ તચ્ચ તેષાં
સદાપ્રકાશસંસર્ગવિના ન સંભવતિ । ઘટાદીનાં
પ્રકાશસંસર્ગદશાયામેવ સંશયાદ્યગોચરત્વ દર્શનાત્ સદાપ્રકાશ
સંસર્ગિત્વં ત્વઽહંકારાદીનાં જન્યજ્ઞાનપક્ષે ન સંભવતિ ।
તેષામુત્પતિ વિનાશવત્વાત્
પ્. ૧૫૩બ્)
પ્રાયેણ બાહ્યવિષયગોચરત્વાચ્ચ તસ્માદહંકારાદીનાં
સદાસંશયાદ્યગોચરત્વ નિર્વાહાય તેષાં સદાસ્વાંક્ષિ
ચૈતન્યરૂપપ્રકાશસંસર્ગો વાચ્ય ઇતિ ભાવઃ ॥
અન્ય જ્ઞાનધારાકાલીનાહંકારસ્યૈતાવંતં કાલમિદમહં
પશ્યન્નેવાસમિત્યનુસંધાનં ચ ન ચ કૂટસ્થ પ્રકાશિતે કથં
જીવસ્ય વ્યવહાર સ્મૃત્યાદિકમિતિ શંક્યં । અન્યોન્યાધ્યાસેન
જીવૈકત્વાપત્યાકૂટસ્થસ્ય જીવાંતરંગત્વાત્ । ન ચ જીવચૈતન્યમેવ
સાક્ષી ભવતુ કિં કૂટસ્થેનેતિ વાચ્યં ॥
સાક્ષિસદ્ભાવે ઉપપત્યંતરમાહ । અન્યજ્ઞાનેતિ । અહંકારગ્રહણં
ધારાંતર્ગતવૃતીનામપ્યુપલક્ષણં નિત્યાનુભવરૂપસાક્ષ્યનંગીકારે
દિવ્યમંગલ શ્રીકૃષ્ણમૂર્તિગોચરવૃતિ સંતતિ । કાલીનાહમર્થસ્ય તત્કાલીન
વૃત્તીનાં ચ તત્કાલે જન્યાનુભવાસંભવૈ ન સંસ્કારા
સંભવાદુતરત્રાનુસંધાનં ન સ્યાન્ન હિ ધારાકાલે । અહંકારગોચરો
વા પ્રત્યેકં વૃત્તિ ગોચરો વા જન્યાનુભવસ્સંભવતિ ધારાવિછેદ
પ્રસંગાદ્વૃતિ સંતતેરિછા ઘટિત સામગ્રીકત્વેન તદ્વિછેદાસંભવાચ્ચ
તસ્માદન્યજ્ઞાનધારા કાલીનાહમર્થાદિ સાક્ષિતયા

પ્. ૧૫૪અ)
નિત્યાનુભવો વાચ્ય ઇતિ ભાવઃ । અનુસંધાનં ચેતિ સંગછત ઇતિ શેષઃ । નનુ
સાક્ષિ ચૈતન્યેનાનુભૂતાહમર્થ તદ્વૃતીનાં કથમહં પશ્યન્નેવાસુમિતિ
સ્સરણં જીવસ્ય સંભવતિ । અહમર્થ ભૂતપ્રતિબિંબ જીવાપેક્ષયા
બિંબભૂતસ્ય કૂટસ્થચૈતન્યાત્મક સાક્ષિણ્યે ભિન્નત્વાદન્યાનુભૂતે અર્થે
અન્યસ્ય સ્મરણા યોગાદિતિ શંકતે । ન ચ કૂટસ્થેતિ ।
સ્વેનસ્વતાદાત્મ્યાષન્નૈન વા અનુભૂતાર્થે સ્વસ્ય સ્મરણં
ભવતીત્યંગીકારાન્નાતિ પ્રસંગઃ ન હિ દેવદત્ત યજ્ઞદત્ત જીવયોઃ
પરસ્પરં તાદાત્મ્યમસ્તિ । યેન દેવદતાનુભૂતેર્થે યજ્ઞદત્તસ્ય
સ્મરણપ્રસંગ ઇતિ દોષો ભવેદિત્યાશયેન પરિહરતિ । અન્યોન્યાધ્યાસેનેતિ ।
તાદાત્મ્યાધ્યાસેનેત્યર્થઃ । જીવસ્ય કૂટસ્થે કલ્પિતત્વસ્ય પ્રાગેવ નિરૂપે
તત્વાદિતિ ભાવઃ ન ચૈવમપિ સર્વદેહેષુ સાક્ષિણ એકત્વાદ્દેવદત
સાક્ષિણાનુભૂતદેવદતાહંકારાદિષુ
યજ્ઞદત્વાદેરપ્યનુસંધાનપ્રસંગઃ યજ્ઞદતાદેરપિ દેવદતસાક્ષિણ્યે
બાધ્યસ્તતયા તદૈકત્વાપતેસ્સત્વાદિતિ વાચ્યં । દેહદ્વયરૂપાવછેદક
ભેદેન તતજ્જીવતાદાત્મ્યાપન્ન સાક્ષિણોભેદાભ્યુપગમાત્ ।
એવમવછેદકભેદેન સાક્ષિભેદં જ્ઞાપયિતુમેવ સ્વાવછેદકસ્યેતિ
વિશેષણં પૂર્વમવદતમિતિ બોધ્યં । નન્વસ્તુ જીવકૂટસ્થ નામક
ચૈતન્યદ્વયં તથાપિ જીવ એવ સાક્ષી કિં ન સ્યાદિતિ
પ્. ૧૫૪બ્)
શંકતે । ન ચેતિ । કિં કૂટસ્થેનેતિ કિં કૂટસ્થસ્ય સાક્ષિત્વેનેત્યર્થઃ । ન તુ
કૂટસ્થસ્યૈવાક્ષેપઃ તસ્ય સાધિતત્વાત્ ॥
લૌકિક વૈદિક વ્યવહારકર્તુસ્તસ્યોદાસીન દ્રષ્ટત્વાસંભવેન
સાક્ષીચેતાકેવલો નિર્ગુણશ્ચેતિ શ્રુત્યુક્ત સાક્ષિત્વાયોગાત્ તયોરન્યઃ
પિપ્પલં સ્વાદ્ધત્યનશ્નન્યો અબિચાકશીતીતિ કર્મફલ
ભોક્તુર્જીવાદુદાસીન પ્રકાશરૂપસાક્ષિણઃ પૃથગામ્નાનાચ્ચેતિ ।
નાટકદીપેપિ નૃત્યશાલાસ્થ દીપદૃષ્ટાંતેન સાક્ષીજીવા દ્વિવિચ્ય
દર્શિતઃ । તથાહિઃ । નૃત્યશાલાસ્થિતો દીપઃ પ્રભું સભ્યાંશ્ચ
નર્તકીં । દીપયેદવિશેષેણ તદભાવેપિ દીપ્યતે । તથા
ચિદાભાસવિશિષ્ટાહંકારરૂપં જીવં
વિષયભોગસાકલ્પવૈકલ્પાભિમાનપ્રયુક્તહર્ષવિષાદવત્વાન્નૃત્યાભિ
માનિ પ્રભુતુલ્યં ॥
ઉદાસીનાસ્યૈવ લોકે સાક્ષિત્વસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ તદનુરોધેન
પ્. ૧૫૫અ)
શ્રુત્યનુરોધેન ચ કૂષસ્થસ્યૈવ સાક્ષિત્વં ન જીવસ્યેતિ પરિહરતિ । લૌકિકેતિ ।
સાક્ષિણો લક્ષણમાહ શ્રુતિઃ ચેતાકેવલ ઇતિ । ચેતાવોદ્વા કેવલઃ અકર્તા ઉદાસિન
ઇતિ યાવત્ જ્ઞાનાદિ ગુણક આત્મેતિ વૈશેષિકાદિ મતં શ્રુતિઃ સ્વયમેવ
નિરાકરોતિ । નિર્ગુણશ્ચેતિ । મધ્યમપરિમાણસ્સક્રિય આત્મેતિ દિગંબરમત
નિરાસાર્થશ્ચકારઃ નિષ્ક્રિયશ્ચેત્યર્થઃ સાક્ષિણો જીવાદ્ભિન્નત્વે શ્રુતિમપ્યાહ
તયોરન્યા ઇતિ જીવકૂટસ્થયોર્મધ્યે કૂટસ્થાદન્યો જીવઃ પિપ્પલં
કર્મફલં સ્વાદુયથા ભવતિ તથા અતિભુઽઽન્ક્તે શરીરસ્યાશ્વત્થવૃક્ષત્વેન
નિરૂપિતત્વાત્કર્મફલસ્ય પિપ્પલ્લત્વેન નિરૂપણમિતિ દ્રષ્ટવ્યં સ્વાદ્ધિતિ
વિશેષણં પુણ્યફલાભિપ્રાયં જીવાદન્યઃ કૂટસ્થઃ અનશ્રન્ અશનં
કર્મફલભોગમકુર્વન્નભિચાકશીતિ અભિ આભિમુખ્યેનાપરોક્ષતયા
ચાકશીતિ બુધ્યાદિ સાક્ષિતયા પ્રકાશત ઇતિ યાવત્ । અત્રાનશ્રન્નિત્યનેન
ભોકૃત્વે નિષિદ્ધે સતિ કર્તૃત્વમપિ નિષદ્ધં ભવતિ । તથા ચાન
શ્રન્નભિચાકશીતીતિ પદાભ્યામુદાસીનત્વે સતિ બોદ્ધત્વરૂપં સાક્ષિત્વં
પ્રદર્શિતમિત્યર્થઃ । કૂટસ્થ દીપે નિરૂપિતસ્સાક્ષી અન્યત્રાપિ દૃષ્ટાંત
વિશેષ પૂર્વકં સુષુપ્તિ સાધારણો નિરૂપિત ઇત્યાહ । નાટકદીપેપીતિ ।
દૃષ્ટાંત પ્રતિપાદકં તત્રત્યશ્લોકં પઠતિ । નૃત્યશાલાસ્થિત ઇતિ । પ્રભું
નૃત્યાભિમાનિનં સંભ્યાંસ્તત્પરિસરવર્તિનઃ અવિશેષેણેતિ । દીપોહિ
પ્. ૧૫૫બ્)
વૃદ્ધિં પ્રાપ્ય પ્રભું પ્રકાશયતિ । મધ્યમાવસ્થાં પ્રાપ્યસભ્યાન્ । તતો
નિકૃષ્ટાવસ્થાં પ્રાપ્યનર્તકીમિતિ પ્રકાશતારતમ્યાનુસારેણ
વૃધ્યાદિવિકારં પ્રાપ્ય ન દીપપ્યેત્ । કિં તુ એકરૂપેણૈવ સ્થિતસ્સન્
પ્રકાશયેદિત્યર્થઃ । ઇદં ચ વિશેષણં દાર્ષ્ટાંતિકે નિર્વિકારસ્ય
કૂટસ્થસ્ય સાક્ષિત્વજ્ઞાપનાર્થમિતિ મંતવ્યં । તદભાવેપીતિ ।
પ્રભુસભ્યાદ્યભાવેપીત્યર્થઃ । અહંકારઃ પ્રભુઃ સભ્યાવિષયા
નર્તકીમતિઃ તાલાદિધારીણ્યક્ષાણિ દીપસ્સાક્ષ્યવભાસક ઇતિ દાર્ષ્ટાંતિક
સંગ્રાહકં શ્લોકં મનસિ નિધાયાહ । તથેતિ જીવસ્ય નૃત્યાભિમાનિ
પ્રભુતુલ્યત્વકલ્પનાપ્રયોજકં સામ્યમાહ । વિષયેતિ
તત્પરિસરવર્તિત્વેપિ તદ્રાહિત્યાત્સભ્યપુરુષતુલ્યાન્વિષયાન્નાનાવિધ
વિકારવર્તિત્વાન્નર્તકી
તુલ્યાંધિપંચદીપયન્સુષુપ્ત્યાદાવહંકારાદ્યભાવેપિ
દીપ્યમાનશ્ચિદાભાસવિશિષ્ટાહંકારરૂપજીવભ્રમાધિષ્ઠાન
કૂટસ્થચૈતન્યાત્માસાક્ષી એવં જીવાદ્વિવૈચિતોયં સાક્ષીન
બ્રહ્મકોટિરપિ કિં ત્વસ્મૃષ્ટજીવેશ્વર વિભાગં ચૈતન્યમિત્યુક્તં
કૂટસ્થદીપે ॥
પ્. ૧૫૬અ)
નૃત્યસાકલ્પવૈકલ્પપ્રયુક્ત હર્ષાદિમત્વં પ્રભોરભિમાનપદેન સૂચિતં ।
યથા સભ્યાઃ પ્રભુપરિસરવર્તિનઃ તથા રૂપાદયો વિષયાઃ
જીવપરિસરવર્તિનસ્તથા ચ વિષયાણાં સભ્યસામ્યાત્ સભ્યત્વ કલ્પનં
યુક્તમિત્યાશયેનાહ । તત્પરિસરવર્તિત્વેપીતિ । તત્પદં જીવપરં નનુ
જીવપરિસરવર્તિનામપિ વિષયાણાં જીવવત્ પ્રભુતુલ્યત્વમેવ કુતો ન કલ્પ્યત
ઇત્યાશંક્ય તત્પ્રયોજકાભાવાદિત્યાશયેનાહ । તદ્રાહિત્યાદિતિ ।
પ્રભુતુલ્યત્વકલ્પકહર્ષવિષાદાદેરભાવાદિત્યર્થઃ । યદ્વા વિષયાણાં
સભ્યપુરુષસામ્યમાહ । તદ્રાહિત્યાદિતિ । બુદ્ધેર્નર્તકી સામ્યમાહ ।
નાનાવિધેતિ । યથા તાલાદિધારિણઃ પુરુષાઃ નર્તકી મનુવર્તંતે
એવમિંદ્રિયાણ્યપિ ધિયમનુવર્તંત ઇત્યનેન સામ્યેન ઇંદ્રિયાણાં
તાલાદિધારિપુરુષસામ્યંશ્લોકોપાતં ધિયં ચેત્યત્રવશબ્દાર્થઃ
જીવાદીનામવભાસક સાક્ષીદીપતુલ્ય ઇતિ ચરમપાદાર્થઃ તં સંગૃહ્ણાતિ
દીપયન્નિત્યાદિના । પ્રકાશયન્નિત્યર્થઃ । દીપયન્નિત્યતઃ
પ્રાકજાગ્રદાદાવિતિશેષઃ નાટકદીપે નિરૂપિતઃ સાક્ષીકૂટસ્થ
દીપોક્તકૂટસ્થ એવ નાન્ય ઇત્યાશયેનાહ । ચિદાભાસવિશિષ્ટેતિ । કૂટસ્થ દીપે
હિ જિવભ્રમાધિષ્ટનભૂતકૂટસ્થ ચૈતન્યં જીવાદેરવભાસકમિત્યુક્તં ।
નાટકટીપે ચ । ચિદાભાસવિશિષ્ટાહંકારં જીવં કલ્પયિત્વાતદવભાસક
પ્. ૧૫૬બ્)
ચૈતન્યં સાક્ષીત્યુક્તં તતશ્ચ તત્રોક્ત કૂટસ્થ એવાન્ન સાક્ષીત્વવગમ્યતે ।
અંતષ્કરણપ્રતિબિંબરૂપ જીવાધિષ્ઠાનત્વતદવભાસકત્વાદિ નિશસામ્યા
તથા ચ નાટકદીપંપિ નૃત્યશાલાસ્થ દીપદૃષ્ટાંતેન સાક્ષી
જીવાદ્દિવિચ્યદર્શિત ઇતિ પૂર્વગ્રંથે કૂટસ્થદીપે યસ્માક્ષીજીવાદ્ભેદેન
દર્શિતસ્સ એવ નાટકદીપેપિ તતો ભેદેન દર્શિત ઇતિ વિવક્ષિતાર્થસ્સિદ્ધ ઇતિ
ભાવઃ સાક્ષી યથા જીવકોટિર્ન ભવતિ । જીવસ્ય ઉદાસીનત્વાભાવા તથા
ઈશ્વરકોટિરપિ ન ભવતિ જગત્સૃષ્ટિનિયમનાદિ વ્યાપાર કર્તુસ્તસ્ય ઉદાસીનત્વા
ભાવાદીશ્વરસ્ય પરોક્ષતયા । જીવં પ્રતિબુધ્યાદિ સાક્ષિતયાનિત્યાપરોક્ષ
સાક્ષિરૂપત્વાસંભવાચ્ચેત્યાશયેનાહ । એવં જીવાદિતિ ।
બ્રહ્મપદમાશ્વરપરં નત્ દીસીન ચૈતન્યપરં । કસ્તર્હિ સાક્ષીતિ પૃછતિ ।
કિંત્વિતિ । ઉત્તરમસ્પૃષ્ટેતિ । ઉક્તમિતિ । ઇતિ શૈવપુરાણેષુ કૂટસ્થઃ પ્રવિવેચિતઃ
જીવેશત્વાદિ રહિતઃ કેવલઃ સ્વપ્રભઃ શિવ ઇતિ શ્લોકેનેતિશેષઃ
જગદ્રૂપત્વમાદિપદાર્થઃ । કેવલ ઉદાસીનઃ શિવઃ શુદ્ધઃ
પરમાત્મેત્યર્થઃ ॥
તત્વપ્રદીપિકાયામપિ શવલિતે સગુણે પરમેશ્વરે કેવલો નિર્ગુણ ઇતિ ।
વિશેષણાનુપપતેઃ સર્વપ્રત્યગ્ ભૂતં વિશુદ્ધં
પ્. ૧૫૭અ)
બ્રહ્મજીવાભેદેન સાક્ષીતિ પ્રતિપદ્યત ઇતિ નિવદિતં । કૌમુદ્યાં ત્વેકો
દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી
સર્વભૂતાંતરાત્માકર્માધ્યક્ષઃ સર્વભૂતાધિવાસઃ
સાક્ષિચેતાકેવલો નિર્ગુણશ્ચેતિ દેવત્વાદિ શ્રુતઃ પરમેશ્વરસ્યૈવ
રૂપભેદઃ કશ્ચિજ્જીવ પ્રવૃતિનિવૃત્યોરનુમંતા સ્વયમુદીસીનઃ
સાક્ષીનામ ॥
ઈશ્વરત્વાદિ ધર્મરહિતશ્ચિદાત્મૈવાન્યત્રાપિ સાક્ષિત્વેનોક્ત ઇતિ

સંવાદાર્થમાહ । તત્વપ્રદીપિકાયામપીતિ । સર્વેષાં
જીવાનામંતઃકરણગત ચિત્પ્રતિબિંબાત્મકાનાં
પ્રત્યગ્ભૂતમધિષ્ઠાનતયા આંતરં સ્વરૂપભૂતં વિશુદ્ધં
જીવત્વેશ્વરત્વ જગદૂપત્વરહિતં બ્રહ્મજીવાભેદેન
તતજ્જ્જિવાધિષ્ઠાનત્વાદેવ તતજ્જીવતાદાત્મ્યાપત્યાપ્રતિશરીરં પ્રાપ્તભેદં
સત્સાક્ષીતિ પ્રતિપદ્યતે । ઇતિ શબ્દઃ પ્રકારવાઘીસત્સાક્ષિત્વમાહ તથા ચ
સાક્ષિત્વં પ્રતિપદ્યતે । પરમેશ્વરસ્યૈવ કશ્ચિદ્રૂપભેદઃ સાક્ષીનામકુતઃ
દેવત્વાદિ શ્રુતેર્નત્વીશ્વર વિલક્ષણઃ સાક્ષીદેવત્વાદિ
શ્રુતિવિરોધાદિત્યેવકારાર્થઃ દેવત્વાદીત્યાદિ પદેન
સર્વભૂતાંતરાત્મત્વાદિ ધર્માગૃહ્યંતે । એતદુક્તં ભવતિ । દેવત્વાદયો
ધર્માઃ શ્રુતિસ્મૃત્યાદિષુ પરમેશ્વર ધર્મત્વેન પ્રસિદ્ધા ઇતિ નાન્યસ્ય
પ્. ૧૫૭બ્)
સાક્ષિત્વં દેવત્વાદિ શ્રવણવિરોધાત્ । યદ્યપિ દેવત્વં હિરણ્યગર્ભેદ્રાદિ
જીવ સાધારણં
તથાપીતરધર્માણામીશ્વરાસાધારણત્વાદ્દેવત્વમપીશ્વર ગતમેવ
ગ્રાહ્યમિતિ ભાવઃ । પરમેશ્વરસ્ય શિવવિશ્વાત્મના પ્રાપ્તં ભેદં
નિરાચષ્ટે । એક ઇતિ । બિંબભૂતસ્ય પરમેશ્વરેસ્ય મૂર્તિભેદેન શિવવિષ્ણુ
સંજ્ઞાનત્વીશ્વરભેદોસ્તીત્યર્થઃ । તથા ચ શ્રુત્યંતરં શાસ્વતં
શિવમચ્યુતમિતિ । અચ્યુત પદસ્ય વિષ્ણૌરૂઢત્વાત્ આવયોરંતરં નાસ્તિ
શબ્દૈરર્થૈજગત્યત ઇત્યાદિ સ્મૃતયોપ્યત્ર શતશો દ્રષ્ટવ્યાઃ શ્રુતૌ
સર્વભૂતેષ્વિત્યનંતરં વર્તત ઇતિ શેષઃ । તથા ચ સ્મૃતિઃ ઈશ્વરઃ
સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેર્જ્જનતિષ્ઠતીતિ । તર્હિ કિમિતિ સર્વેષાં નોપલભ્યતે ।
તત્રાહ ગૂઢ ઇતિ । તથા સ્મૃતિર્તાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય યોગમાયા સમાવૃત
ઇતિ । શ્રીકૃષ્ણોત્રાહં શબ્દાર્થઃ પ્રકાશઃ પ્રકાશમાન ઇત્યર્થઃ ।
પરમાત્મનો ભૂતેષુ અવસ્થાનાભ્યુપગમેધિકરણ ભેદા તસ્યાપિ ભિન્નત્વ
શંકાસ્યાતાંવારયતિ । વ્યાપીતિ । વ્યાપિત્વેપિ નભો વદ્વસ્તુતો જીવભિન્નત્વં
વારયતિ । સર્વભૂતાંતરાત્મેતિ । સર્વભૂતાનાં બ્રહ્માદિસ્તંવપર્યંત
સંઘાતાનામંતરવસ્થિત આત્માસર્વજીવસ્વરૂપ ઇતિ । યાવત્ । પરમેશ્વરસ્ય
કર્મકર્તૃજીવાભિન્નત્વે તસ્યાપિ તત્કર્તૃત્વસ્યાદિતિ નેત્યાહ । કર્માધ્યક્ષ ઇતિ ।
જીવકર્તૃકર્મણાં સાક્ષીનસ્વય તત્કર્તેત્યર્થઃ જીવપરમાત્મનોરૌપાધિક-
પ્. ૧૫૮અ)
ભેદેન ધર્મવ્યવસ્થા સંભવતીતિ ભાવઃ । સર્વભૂતેષ્વિત્યાદિના
પરમાત્માપેક્ષયાભેદેન ભૂતાનાં નિર્દે ॥
સ ચ કારણત્વાદિ ધર્માનાસ્પદત્વાદપરોક્ષો
જીવગતમજ્ઞાનાદ્યવભાસયંશ્ચ જીવસ્યાંતરંગઃ સુષુપ્ત્યાદૌ ચ
કાર્યકારણો પરમે જીવગતા જ્ઞાનમાત્રવ્યંજકઃ પ્રાજ્ઞ શબ્દિતઃ
॥
શાતસ્ય સદ્વિતીયત્વમાશંક્યાહ । સર્વભૂતાધિવાસ ઇતિ । અધિ
ઉપરિવસંત્યસ્મિન્ ભૂતાનીત્યધિવાસોઽ અધિષ્ઠાનં સર્વેષાં
ભૂતાનામધિવાસસ્સર્વભૂતાધિવાસઃ ન ચાધિષ્ઠાનાતિરેકેણરોપિતાનાં
પૃથક્ સત્વમસ્તીતિનાદ્વિતીયત્વ વિરોધ ઇતિ ભાવઃ । ન કેવલં
જીવગતકર્મણામેવ સાક્ષી કિં તુ જીવાનામપીત્યાશયેનાહ । સાક્ષીતિ ।
અવશિષ્ટા શ્રુતિઃ પ્રાગેવ વ્યાખ્યાતા અનુમંતાનૈરંતર્યેણ
બોદ્ધાસ્વયમિતિ । જીવે વ્યાપારવત્યપિ સ્વયં તદ્રહિતઃ
રૂપવિશેષસાક્ષિલક્ષણમુક્તા સાક્ષિપદં તત્ર વર્તયતિ । સાક્ષી નામેતિ ।
નામપદં શ્રુતિપ્રસિદ્ધિ દ્યોતકં । નનુ સાક્ષીજીવસ્યાપરોક્ષઃ
તસ્યાજ્ઞાનાંતષ્કરણાદ્યનુભવરૂપત્વાંગીકારાત્ । ઈશ્વરસ્તુ નિત્યં
પરોક્ષઃ કારણત્વસર્વજ્ઞત્વ સર્વનિયંતૃત્વાદેર્જીવં પ્રત્યયોગ્યત્વેન
તદ્વિશિષ્ટ બિંબચૈતન્યરૂપેશ્વરસ્યાયોગ્યત્વાદિતિ ચેન્ન ।
પ્. ૧૫૮બ્)
તસ્ય રૂપવિશેષત્વાંગીકારેણાપરોક્ષત્વોપપતેરિત્યાશયેનાહ । સ ચેતિ ન
ચેશ્વરસ્યૈતાદૃશરૂપભેદેમાનાનાવઃ શંકનીયઃ એકોદેવ ઇતિ મંત્રસ્ય
અનશ્રનન્યો અભિચાકશીતિ મંત્રભાગસ્ય ચ ઉદાસીને પરમેશ્વરરૂપભેદે
માનત્વાત્ । કારણત્વાદિ ધર્માસ્પદે ચેશ્વરે સૃષ્ટિવાક્યાનાં
સર્વેષામેવમાનત્વાદિતિ ભાવઃ । સ ચ જીવસ્યાપરોક્ષોં અંતરંગશ્ચેતિ
સંબંધઃ ઉભયત્ર હેતુમાહ । જીવગતમજ્ઞાનાદ્યવભાસયન્નિતિ ।
અંતઃકરણ તદ્ધર્મ સુખદુઃખાદિ સંગ્રહાર્થમાદિપદં
સાક્ષિચૈતન્યમજ્ઞાનાદ્યવભાસનુદ્વારા અહમજ્ઞઃ અહં
સુખીદુઃખીત્યાદિ વ્યવહારનિર્વાહકં ભવતિ । અતઃ સાક્ષી
જીવઽસ્યાંતરંગઃ લોકે રાજાદિ વ્યવહાર નિર્વાહકપુરુષે
રાજાંતરંગત્વસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાદિતિ ભાવઃ । નનુ સુષુપ્ત્યાદૌ
સાક્ષ્યસ્યાંતઃકરણતદવૃત્યાદેરુપરતત્વા તદા ચિદાત્મનસ્સાક્ષિત્વં ન
સ્યા તથા ચ તેભ્યો વિલક્ષણસ્સાક્ષી ચિન્માત્રોહં સદાશિવ ઇત્યાદૌ
સુષુપ્ત્યાદાવપિ તસ્ય સાક્ષિત્વ વ્યવહાર વિરોધ ઇત્યત આહ । સુષુપ્ત્યાદૌ ચેતિ ।
તેભ્યો ઇતિ । ભોક્ત્રાદિભ્ય ઇત્યર્થઃ । તદાપિ મૂલાજ્ઞાનસ્ય સાક્ષ્યસ્ય સત્વાન્ન
વિરોધ ઇતિ ભાવઃ પરમેશ્વરસ્યૈવ રૂપવિશેષાત્મકે સાક્ષિણિ
સુષુપ્ત્યક્રાંતિવિષયકવાક્યદ્વયમપિ પ્રમાણમિત્યાશયેનાહ ।
પ્રાજ્ઞશબ્દિત ઇતિ
પ્. ૧૫૯અ)
સુષુપ્તિવિષયકવાક્યે ઉત્ક્રાંતિવિષયકવાક્યે ચ પ્રાજ્ઞશબ્દેન યથોક્ત
સાક્ષિણ એવ પ્રતિપાદિતત્વાદિતિભાવઃ ॥
તદ્યથા પ્રિયયાસ્ત્રિયાસંપરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિંચન
વેદનાંતરમેવમેવાયં પુરુષઃ પ્રાજ્ઞનાત્મનાસંપરિષ્વક્તોત
બાહ્યં કિંચન વેદનાંતરં પ્રાજ્ઞેનાત્મનાન્વારૂઢ ઉત્સર્જન્
યાતીતિ શ્રુતિ વાક્યાભ્યાં સુષુપ્ત્યક્ત્રાંત્યવસ્થયોર્જીવભેદેન
પ્રતિપાદિતઃ પરમેશ્વર ઇતિ સુષુપ્ત્યુત્ક્રાંત્યધિકરણનિર્ણયોપિ
સાક્ષિપર ઇત્યુપવર્ણિતં તત્વશુદ્ધાવપિ યથેદં રજતમિતિ
ભ્રમસ્થલે વસ્તુતઃ શુક્તિ કોટ્યંતર્ગતોપીદમંશઃ પ્રતિભાસતો
રજતકોટિઃ તથા બ્રહ્મકોટિરેવ સાક્ષીપ્રતિભાસતો જીવકોટિરિતિ । જીવસ્ય
સુખાદિ વ્યવહારે તસ્યોપયોગ ઇત્યુક્ત્વાયમેવ પક્ષઃ સમર્થિતઃ ॥
નનુ સુષુપ્ત્યુત્ક્રાંત્યોર્ભેદેનેત્યધિકરણે સુષુપ્ત્યાદિ વિષયક
શ્રુતિગતપ્રાજ્ઞશબ્દસ્ય સર્વેશ્વરત્વ ભૂતાધિપતિત્વાદિ
પ્. ૧૫૯બ્)
વિશિષ્ટપરમાત્મપ્રતિપાદકત્વાયા ઉક્તત્વાત્કથં પ્રાજ્ઞશબ્દસ્ય
ઉદાસીનેશ્વર પરત્વમત આહ । તદ્યથેતિ । દૃષ્ટાંત વાક્યે બાહ્યં રથાદિ
વૃતાંતમાતરં ગ્રાહક્યં? પુરુષો જીવઃ પ્રાજ્ઞઃ પરમાત્મા તેન
સંપરિષ્વક્તઃ સુષુપ્ત્યાદાવુપાધિલયાદેકી ભાવં પ્રાપ્તઃ બાહ્યં
જાગ્રત્પ્રપંચં કિંચન કિંચિદપિ ઉત્ક્રાંતિ વાક્યમુદાહરતિ ।
પ્રાજ્ઞેનાત્મનાન્વારૂઢ ઇતિ અન્વારૂઢો અધિષ્ઠિતઃ
ઉત્સર્જત્વેદનાવશાચ્છબ્દં કુર્વન્ । યાતિ શરીરાદ્બહિર્નિર્ગછતિ ।
ઉત્ક્રામતીત્યર્થઃ । અવસ્થયોરિતિ । સપ્તમી પ્રતિપાદિત ઇત્યનંતરં પ્રાજ્ઞ ઇતિ
શેષઃ તથા ચ વાક્યાભ્યાં જીવભેદેન પ્રતિપાદિતઃ પ્રાજ્ઞઃ પરમેશ્વર
ઇતિ નિર્ણયોપિ સાક્ષિ પર ઇત્યુપવર્ણિતં કૌમુદ્યામિતિ સંબંધઃ
બૃહદારણ્યક ષષ્ટાધ્યાયો જીવાનુવાદમાત્રરૂપઃ ન તદતિરિક્તેશ્વર પર
ઇતિ પૂર્વપક્ષે પ્રાપ્તે સિદ્ધાંતઃ તદ્યથા પ્રિયયેત્યાદિ વાક્યયોઃ
સુષુપ્ત્યવસ્થાયામુત્ક્રાંત્યવસ્થાયાં ચ પુરુષશબ્દિત
જીવાપેક્ષયાભેદેન પરમેશ્વરસ્ય તૃતીયાંત પ્રાજ્ઞશબ્દેન
વ્યપદેશાન્ન ષષ્ટાધ્યાયો જીવાનુવાદમાત્રરૂપઃ કિં તુ તદતિ રિક્તેશ્વર
પ્રતિપાદનપરઃ તત્પ્રતિપાદનં ચ લોકસિદ્ધજીવાનુવાદેન તસ્યેશ્વરાભેદ
પ્રતિપાદનાર્થં
પ્. ૧૬૦અ)
તથા ચ વાક્યશેષો દૃશ્યતે । સ વા એષ મહાનત આત્માયોયં વિજ્ઞાનમય ઇતિ
યો વિજ્ઞાનમયો જીવસ્મ એષ મહાનાત્માપૂર્ણઃ પરમાત્મેત્યર્થઃ ઇતિ
તદધિકરણનિર્ણયઃ । નન્વસ્ય નિર્ણયસ્ય ઉદાસીનેશ્વર રૂપસાક્ષિ
પરત્વાપ્યનુપપન્નં સ વા એષ મહાનત આત્મેત્યેતદનંતરં એષ સર્વેશ્વર
એષ ભૂતાધિપતિરિત્યાદિના તસ્ય સર્વેશ્વરત્વાદિ ગુણજાત પ્રતિપાદનાદિતિ ચેન્ન
જ્ઞેય બ્રહ્મપ્રકરણગતસર્વેશ્વરત્વાદિ વચનસ્ય સ્તુતિ માત્રપરત્વાદિતિ
ભાવઃ । કૌમુદીકાર મતસ્ય સંવાદાર્થં મતાંતરમુપન્યસ્યતિ
તત્વશુદ્ધાવપીતિ । ઇદં રજતમિતિ ભ્રમસ્થલે રજતાભેદેન
પ્રતિભાસમાનોપીરમંશઃ રજતાંતરર્ભૂતો ન ભવતિ રજતવત તસ્ય

બાધાભાવાત્ । નાપિ શુક્તાવવાંતર્ભવતિ તસ્ય શુક્ત્યંશવદજ્ઞાતત્વ
પ્રસંગાત્ । અતો યથા ઇદમંશસ્ય વસ્તુતઃ શુક્તિરૂપત્વં પ્રતિભાસતો રજ ॥
કેચિત્વવિદ્યોપાધિકો જીવ એવ સાક્ષાદ્દ્રષ્ટ્વત્વાત્સાક્ષીલોકેપિ હ્યકર્તૃત્વે
સતિ દ્રષ્ટૃત્વં સાક્ષિત્વં પ્રસિદ્ધં તચ્ચાસંગોદાસીન પ્રકાશરૂપે
જીવ એવ સાક્ષાત્સંભવતિ । જીવસ્યાતઃકરણતાદાત્મ્યાપત્યા કર્તૃ
પ્. ૧૬૦બ્)
દ્યારોપભાત્કેપિ સ્વયમુદાસીન ત્વાત્ । એકોદેવ ઇતિ મંત્રસ્તુ બ્રહ્મણો
જીવભાવામિ પ્રાયેણ સાક્ષિત્વ પ્રતિપાદકઃ દ્વાસુપર્ણેતિ મંત્રો
ગુહાધિકરણન્યાયેન જીવેશ્વરૌભયપરઃ ॥
નાભિન્નાત્વમેવં સાક્ષિણોપિ વસ્તુગત્યા ઈશ્વર રૂપાભેદત્વં કલ્પિત
તલ્લજીવાધિષ્ઠાનરૂપસ્ય સાક્ષિણસ્સુખાદ્યનુભવિતુઃ । અહં
સુખમનુભવામીત્યાદિ પ્રતિભાસતસ્ત તજ્જીવાભિન્નત્વં । અતો જીવસ્ય સુખાદિ
વ્યવહારે તસ્ય સુખાદ્યનુભવિતુઃ । જીવૈકત્વમાપન્નસ્યોપયોગ ઇત્યર્થઃ ।
અયમેવેતિ સાક્ષિણો વસ્તુતોપિ જીવાંતર્ભાવે તસ્ય બ્રહ્મકોટિત્વોક્તિ વિરોધાત્ ।
તસ્યેશ્વરરૂપાભેદત્વં તત્વશુદ્ધિકારાભિમતમિતિ ગમ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
જીવસાક્ષિણોર્ભેદપક્ષાનુપન્યસ્ય તયોરભેદપક્ષાનુપન્યસ્યતિ
કેચિદિત્યાદિના જીવ એવ સાક્ષીતિ સંબંધઃ । નત્વોશ્વરસ્ય રૂપભેદસ્સાક્ષી
તત્ર માનાભાવાદિત્યેવકારાભિપ્રાયઃ જીવસ્ય સાક્ષીત્વાભ્યુપગમે
હેતુમાહ । સાક્ષાદ્દ્રષ્ટૃત્વાદિતિ । તસ્યૌદાસીન્યં સૂચયતિ અવિદ્યોપાધિક ઇતિ
એતદેવ પ્રપંચયિતું ઇદમેવ સાક્ષિલક્ષણં નાન્યદિતિ પૂર્વોક્તં સ્મારયતિ ।
લોકેપિ હીતિ । પૂર્વં સંગ્રહેણોક્તે જીવસ્યૈવ સાક્ષિત્વં પ્રપંચયતિ । તચ્ચેતિ ।
સાક્ષાદિતિ । અવિદ્યા પ્રતિબિંબ રૂપજીવસ્ય
પ્. ૧૬૧અ)
સ્વતઃ સંભવતીત્યર્થઃ । અનેન કૢપ્તસ્ય જીવસ્યૈવ સાક્ષિત્વ સંભવે
તદતિરિક્ત સાક્ષીન કલ્પનીયઃ ગૌરવાદિતિ સૂચિતં । નનુ લૌકિક વૈદિક
વ્યવહાર કર્તું
રૌદાસીન્યમસિદ્ધમિત્યુક્તમિત્યાશંક્યબુદ્ધિતાદાત્મ્યયુક્તમેવ
કર્તૃત્વાદિકં સ્વતસ્તુ ઉદાસિનત્વમિત્યુપગમાતસ્ય સાક્ષિત્વં
સંભવતીત્યાહ । જીવસ્યાંતઃકરણેતિ । નન્વીશ્વરસ્ય સાક્ષીત્વાઉપગમે
મંત્રવિરોધ ઇત્યત આહ । એકોદેવ ઇતિ । મંત્રસ્ત્વિતિ સાક્ષી તાવજ્જીવસ્યાપરોક્ષ
ઇત્યુક્તં ઈશ્વરસ્ય તૂદાસીનસ્યાર્પ્યપરોક્ષત્વં ન સંભવતિ
બિંબભૂતેશ્વરસ્ય જીવાદૌપાધિકભેદસત્વેન જીવં પ્રતિજીવાંતર
ચૈતન્યસ્યેવાપરોક્ષત્વાયોગાદતો જીવભાવાપન્ન બ્રહ્માભિપ્રાયો
મંત્રગતસાક્ષિ પ્રતિપાદકભાગ ઇતિ ભાવઃ
ઈશ્વરરૂપભેદસ્યાપરોક્ષત્વાનુપપતિ રૂપહેતુઃ મંત્રસ્ત્વિતિ તુ શબ્દેનોક્ત ઇતિ
ધ્યેયં । નનુ ગુહાધિકરણે યથા ગુહાં પ્રવિષ્ટા ઇતિ મંત્રો જીવેશ્વરો
ભયપરઃ તથા દ્વાસુપર્ણેતિ મંત્રોપિ જીવેશ્વરો ભયપર ઇત્યુક્તં ભાષ્યે
તથા ચ દ્વાસુપર્ણેતિ મંત્રે તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વતીતિ વાક્યં
જીવિષયમનશ્રન્નન્યોભિચાકશીતીતિ વાક્યં પરમેશ્વરવિષયમિતિ
પર્યવસ્યતિ તતશ્ચ જીવસ્ય સાક્ષિત્વ પક્ષે ઈશ્વરસ્ય સાક્ષિત્વ પ્રતિપાદકે
નાનશ્રન્નન્ય ઇતિ મંત્રભાગેન વિરોધ ઇત્યાશંક્યાહ । દ્વાસુપર્ણેતિ મંત્ર
ઇતિ । યદા મંત્રઃ જીવપરોભયપરસ્તદાપિ ન
પ્. ૧૬૧બ્)
વિરોધઃ કશ્ચિત્ એકોદેવ ઇતિ મંત્રવત્ દ્વાસુપર્ણેતિ મંત્રસ્યાપિ
જીવભાવાપન્નપરમાત્મપરત્વાદ્યુપગમાદિત્યર્થઃ ॥
ગુહાધિકરણભાષ્યોદાહૃતપૈંગીરહસ્ય બ્રાહ્મણ વ્યાખ્યા તેન
પ્રકારેણ જીવાંતઃકરણોભય પરોવેતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધ ઇત્યાહુઃ । અન્યે
તુ સત્યે જીવ એવ સાક્ષીનત્વસર્વગતેનાવિદ્યોપહિતેન રૂપેણ
પુરુષાંતરાંતષ્કરણાદીનામપિ પુરુષાંતરં પ્રતિ
સ્વાંતઃકરણભાસક સાક્ષિસંસસર્ગાવિશેષણ પ્રત્યક્ષત્વાતતેઃ
નનુ ગ્રહાધિકરણ ભાષ્યેપૈંગિરહસ્ય બ્રાહ્મણમુદાહૃતં । તચ્ચેદં
બ્રાહ્મણં તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્ધતીતિ સત્વં । અનશ્રન્નન્યો
અભિચાકશીતિ । અનશ્રન્નન્યોધિ પશ્યતિજ્ઞઃ ત્વાવેતૌ સત્વક્ષેત્રજ્ઞાવિતિ । અનેન
બ્રાહ્મણેનાદનવાક્યમંતષ્કરણવિષયં અનથન્ વાચ્યં
ક્ષેજ્ઞવિસયમિતિ વ્યાખ્યાતં ન ચ બ્રાહ્મણેનૈવ સત્વક્ષેત્રજ્ઞપરત્વેન
મંત્રે વ્યાખ્યાયમાને કથં ભાષ્યકારૈરસ્ય જીવેશ્વર પરત્વમુક્તમિતિ
વાચ્યં । તદુક્તેઃ કૃત્વા ચિંતામાત્રત્વેન વિરોધાનાવા તથા
ચાંતષ્કરણપ્રતિબિંબરૂપોપદિપૈંગિ
પ્. ૧૬૨અ)
બ્રાહ્મણાભિમતઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ્યાતદા તસ્યૈવા ન શ્રન્નિતિવાક્યોક્તં
સાક્ષિત્વં સ્યાન્નાવિદ્યાપ્રતિબિંબસ્ય તથા ચાવિદ્યાપ્રતિબિંબરૂપસ્ય
બ્રહ્મસ્વભાવસ્ય જીવસ્ય સાક્ષિત્વપક્ષઃ
પૈંગિબ્રાહ્મણનિર્ણિતાર્થકદ્વાસુપર્ણેતિ મંત્રભાગવિરુદ્ધઃ
પ્રસજ્યેતેત્યાશંક્યાહ ગુહાધિકરણભાષ્યોદાહૃતેતિ । ન કશ્ચિદ્વિરોધ ઇતિ
પૈંગિ બ્રાહ્મણાભિપ્રેતઃ ક્ષેત્રજ્ઞોનાં તષ્કરણગતચૈતન્ય
પ્રતિબિંબરૂપજીવસ્તસ્ય કર્તૃત્વં ભોક્તત્વ સ્વભાવત્વેનાનશ્રન્નિતિ વાક્યોક્ત
સાક્ષિત્વાસંભવાત્ । કિં ત્વસંગોદાસીન
પ્રકાશરૂપાવિદ્યાપ્રતિબિંબરૂપજીવ એવ બ્રાહ્મણાભિપ્રેતઃ
ક્ષેત્રજ્ઞસ્તસ્યાનશ્યન્ વાક્યોક્ત સાક્ષિત્વ
સંભવસ્યોપપાદિતત્વાદતોઽવિદ્યાપ્રતિબિંબજીવસ્યૈવ સાક્ષિત્વ પક્ષેન
પૈંપીરહસ્ય બ્રાહ્મણાનુરોધિમંત્રવિરોધ ઇત્યર્થઃ । અવિદ્યાયાં
ચૈતન્યપ્રતિબિંબરૂપજીવસ્યૈવ સાક્ષિત્વમુપેત્યત્ર કિંચિદ્વિશેષં વક્તું
મતાંતરમવતારયતિ । અન્યે ત્વિતિ નત્વવિદ્યાયાં ચિદ્બિંબભૂતેશ્વર
સાક્ષીતસ્યાપરોક્ષત્વાનુપપતેરિત્યેવ કારાભિપ્રાયઃ રૂપેણેતિ
સાક્ષીત્યનુષંગઃ સર્વશરીરસાધારણાવિદ્યોપાધિકસ્ય સાધારણરૂપેણ
સાક્ષિત્વાભાવે હેતુમાહ । પુરુષાંતરેતિ । યજ્ઞદતાંતષ્કરણં
તદ્વૃતીનામિત્યર્થઃ પુરુષાંતરં પ્રતીતિ । દેવદતં પ્રતીત્યર્થઃ સ્વેતિ સ્વસ્ય
દેવદતસ્યાંતઃકરણભાસકોપસ્સાક્ષી તેન સાક્ષિણા સહ દેવદતાં
તષ્કરણસ્યેવ યજ્ઞદતાં તષ્કરણાદીનામપિ
પ્. ૧૬૨બ્)
સંસર્ગાવિશેષાદ્દેવદતસ્ય યથા સ્વાંતષ્કરણં પ્રત્યક્ષં તથા યજ્ઞ
દતાંતષ્કરણ તદ્વૃતયોપિ દેવદતસ્ય પ્રત્યક્ષાઃ સ્યુરિત્યર્થઃ । અત્ર
પુરુષાંતરં પ્રતિપુરુષાંતરાંતષ્કરણાદીનામપિ પ્રત્યક્ષત્વાપતેરિતિ
સંબંધઃ । તત્ર હેતુઃ સ્વાંતષ્કરણેત્યાદિરિતિ વિભાગઃ । સર્વશરીરેષુ
સાક્ષિણ એકત્વેપિ પ્રતિશરીરં પ્રમાતૃભેદાન્નોક્તદોષ ઇત્યાશંકતે । ન ચેતિ ।
દેવદતં પ્રતિ તદંનંતષ્કરણાદેઃ પ્રત્યક્ષત્વે હિ દેવદત સાક્ષિસંસ
ન ચાંતષ્કરણભેદેન પ્રમાતૃભેદાત્ તદનાપતિઃ
સાક્ષિભાસ્યેંતષ્કરણાંદૌ સર્વત્ર સાક્ષ્યભેદે સતિ
પ્રમાતૃભેદસ્યાપ્રયોજકત્વાત્ તસ્માદંતષ્કરણોપધાનેન જીવઃ સાક્ષી
તથા ચ પ્રતિપુરુષં સાક્ષિભેદાત્પુરુષાંતષ્કરણાદેઃ પુરુષાંતરસાક્ષ્ય
સંસર્ગાદ્વાંતદયોગ્યત્વાદ્વાઽપ્રકાશઃ ઉપપદ્યતે । સુષુપ્તાવપિ
સૂક્ષ્મરૂપેણાંતઃકરણસદ્ભાવાત્તદુપહિતઃ સાક્ષી તદાપ્યસ્ત્યેવ ન
ચાંતઃકરણોપહિતસ્ય પ્રમાતૃત્વેન ન તસ્ય સાક્ષિત્વં સુષુપ્તૌ પ્રમાત્રઃ
ભાવેપિ સાક્ષિ સત્વેન તયોર્ભેદશ્ચાવશ્યં
પ્. ૧૬૩અ)
વક્તવ્ય ઇતિ વાચ્યં ॥
ર્ગઃ પ્રયોજકઃ તથા ચ યજ્ઞદતાંતષ્કરણાદીનામપિ દેવદતં
પ્રત્યપરોક્ષત્વ પ્રયોજકસ્ય દેવદત સાક્ષિ સંસર્ગસ્યાવિશેષેણ તં
પ્રત્યપરોક્ષત્વાપાદનાત્મકો દોષઃ પ્રત્યક્ષત્વ પ્રયોજકં સાક્ષિ
સંસર્ગભેદેનૈવ પરિહર્તવ્યોનાપ્રયોજક પ્રમાતૃભેદેનેતિ દૂષયતિ ।
સાક્ષિભાસ્ય ઇતિ સાક્ષ્યભેદ ઇતિ સાક્ષિણ એકત્વે સતીત્યર્થઃ । અપ્રયોજકત્વાદિતિ ।
દેવદતં પ્રતિતદીયાંતષ્કરણાદિકમેવ પ્રત્યક્ષં
નાન્યદીપાંતષ્કરણાદિકમિતિ વ્યવસ્થાયામિતિ શેષઃ તસ્માદિતિ ।
અવિદ્યોપાધિકજીવસ્ય સાધારણરૂપેણ સાક્ષિત્વાસંભવાદિત્યર્થઃ । તથા
ચેતિ । સાક્ષિ ભેદ પ્રયોજકોપાધિભેદ વિવક્ષાયાં સત્યામિત્યર્થઃ ।
તદયોગ્યત્વાદ્વેતિ પુરુષાંતરં પ્રત્યયોગ્યત્વકલ્પનાદ્વા પ્રત્યક્ષત્વાભાવ
ઉપપદ્યત ઇત્યર્થઃ । નનુ અવિદ્યાપ્રતિબિંબરૂપજીવસ્યાવિદ્યોપાધિકત્વેનૈવ

રૂપેણ સાક્ષિત્વે સતિ તસ્ય સુષુપ્તિ સાધારણ્યં સંભવતિ પ્રતિશરીરં
સાક્ષિભેદસિધ્યર્થં તસ્યાંતષ્કરણોપહિતત્વેન રૂપેણ સાક્ષિત્વે તુ સુષુપ્તિ
સાધારણ્યં તસ્ય ન સંભવતિ । સુષુપ્તાવંતઃકરણલય
શ્રવણાદિત્યાશંક્યાહ । સુષુપ્તીંવપીતિ શંકતે । ન
ચાંતઃકરણોપહિતસ્યેતિ અવિદ્યાપ્રતિબિંબસ્ય જીવસ્યેતિશેષઃ । તતસ્યેતિ ।
અંતઃકરણોપહિત જીવસ્ય સાક્ષિત્વં ન સંભવતિ તસ્ય પ્રમાતૃત્વાદન્યથા
પ્રમાતુરેવ
પ્. ૧૩૬બ્)
સાક્ષિત્વાપત્યાસાક્ષિપ્રમાત્રોર્ભેદો ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
ઇષ્ટાપતિમાશંક્યાહ । સુષુપ્તાવિતિ । અભાવેપીતિ । અથાસ્મિન્ પ્રાણ એકધા
ભવતીતિ શ્રુતૌ સુષુપ્તિકાલે પ્રાણશબ્દિતે પરમાત્મનિ એકીભાવલક્ષણસ્ય
પ્રમાતૃ લયસ્ય શ્રવણાદિતિ ભાવઃ સાક્ષિ સત્વેનેતિ । સુષુપ્તિકાલે
સાક્ષિણસ્સત્વમવશ્યં વાચ્યં તત્કાલે તત્સત્વસ્ય ત્રિષુ ધામસ્વિત્યાદિ
બહુશ્રુતિ સિદ્ધત્વાત્ । ધામસુ અવસ્થાસ્વિત્યર્થઃ । તત્કાલે
સાક્ષિણાનુભૂતાનામજ્ઞાનસુખસુષુપ્તીનામુત્થિતસ્ય ન કિંચિદવેદિષં
સુખમસ્વાપ્સમિતિ સ્મરણ દર્શનાચ્ચ । ન ચાહમસ્વાપ્સમિતિ
સ્વાણદિવદહમર્થસ્ય પ્રમાતુરપિ સુષુપ્તિકાલીનત્વેન સ્મરણ દર્શનાત્ ।
તસ્યાપિ તદાસત્વં વાચ્યમેવેતિ વાચ્યં સુષુપ્તૌ પ્રસાતૃ લય
પ્રતિપાદકબહુશ્રુતિ વિરોધેન શ્રહમસ્વાપ્સમિત્યાદિ
સ્મરણસ્યાહમર્થાંશે અનુભવરૂપત્વ કલ્પનાન્ન પ્રમાતુસ્તદા
સત્વમાવશ્યક તથા ચ સુષુપ્તિકાલે સદસતોસ્સાક્ષિપ્રમાત્રોરનેદાયોગાત્
પ્રમાતુસ્સકાશાત્ સાક્ષીભિન્ન એવ વાચ્ય ઇત્યર્થઃ । પ્રમાતૃ
સાક્ષિણોરભેદપક્ષે પ્રમાતુરુદાસીનત્વાભાવેન સાક્ષિત્વા
સંભવરૂપદોષ સંગ્રહાર્થશ્ચકાર ઇતિ બોધ્યં ॥
વિશેષણોપાધ્યોર્ભેદસ્ય સિદ્ધાંત સંમતત્વેનાંતષ્કરણવિશિષ્ટઃ
પ્રમાતા તદુપહિતઃ સાક્ષીતિભેદોપપતેરિત્યાહુઃ ॥
પ્. ૧૬૪અ)
ન ચ વાચમિત્યત્ર હેતુમાહ અંતષ્કરણવિશિષ્ટ ઇતિ
અંતષ્કરણસ્યાવિદ્યોપાધિકે જીવે વિશેષણત્વેન પ્રમાતૃત્વ
પ્રયોજકત્વમુપાધિત્વેન સાક્ષિત્વપ્રયોજકત્વં તથા ચ વિશિષ્ટોપહિતયોઃ
પ્રમાતૃસાક્ષિણોર્ભેદઃ વિશિષ્ટસ્ય પ્રમાતુઃ કર્તૃભોક્તસ્વભાવત્વેપિ
ઉપહિતસ્યોદાસીનત્વાત્સાક્ષિત્વં ચ સંભવતિત્યર્થઃ । નનુ વિશેષણત્વસ્ય
ઉપાધિત્વસ્ય ચ ભેદે સતિ એકસ્યાપ્યંતષ્કરણસ્ય
વિશેષણત્વાદિરૂપેણભેદં કલ્પયિત્વા તદ્વિશિષ્ટસ્ય પ્રમાતૃત્વં
તદુપહિતસ્ય સાક્ષિત્વમિતિ વ્યવસ્થા સિધ્યતિ । તયોર્ભેદ એકથમિત્યત આહ ।
વિશેષણોપાધ્યોરિતિ કાર્યાન્વપિત્વે સતિ વ્યાવર્તકત્વં વિશેષણત્વં યથા
નીલોત્પલમાનયેત્યાદૌ નૈલ્યસ્યણાતસ્ય રક્તોત્પલાદિ
વ્યાવર્તકત્વાદુત્પલદ્વારા આનયનરૂપકાર્યાન્વયિત્વાચ્ચ । લક્ષણે
કાર્યપદં વિધેયપરં તથા ચ યત્કાકવત્ તદ્દેવદત ગ્રહમિત્યાદૌ
વિધેયસ્ય દેવદતગૃહત્વસ્ય કાર્યસ્ય ઉપલક્ષણેકાકેનાસ્ત્યન્વયઃ
ગૃહાંતરવ્યાવર્તકત્વં ત્વસ્તીતિ તત્રાતિ વ્યાપ્તિવારણાય સત્યં તં
કાર્યાન્વયિનિ વિશેષ ઉત્પલાદાવતિ વ્યાપ્તિવારણાય
વિશેષ્યદલંકાયાનન્વયિત્વે સતિ વ્યાવર્તકત્વે સતિ
કાર્યાન્વયકાલવિદ્યમાનત્વમુપાધિત્વં
યથાલોહિતસ્ફટિકમાનયેત્પાદૌસ્ફટિક સન્નિહિતસ્ય જપાકુસુમસ્ય
પ્. ૧૬૪બ્)
ઉપાધિત્વં તસ્યાનયનલક્ષણકાર્યાન્વયાભાવાત્
સ્ફટિકાંતરવ્યાવર્તકત્વાદાનયનાન્વયકાલે વિદ્યમાનત્વાચ્ચ । તત્ર
પ્રથમં સત્યં તં વિશેષણૈનૈલ્પાદાવતિવ્યાપ્તિ વારણાય ન ચ
વિશેષણત્વેનાભિમતં નૈલ્પાદિકમપ્યત્ર લક્ષ્યમેવેતિ વાચ્યં ।
જપાકુસુમાદાવુપાધિત્વ વ્યવહારવન્નૈલ્પાદૌ તથા વ્યવહારાભાવાત્ ।
જપાકુસુમાદૌ સ્ફટિકાદિ વિશેષણત્વસ્ય વ્યવહારાભાવાચ્ચ । તથા ચ
વિશેષણોપાધ્યોર્ભેદાવશ્યં ભાવે સતિ વિશેષણત્વાભિમત
નૈલ્પાદેરલક્ષ્યત્વા તત્રાતિ વ્યાપ્તિવારણં યુક્તમેવ કાકવદ્ગ્રહં
પ્રવિશેત્યત્ર પ્રવેશરૂપકાર્યાન્વયકાલે યદિ
દૈવયોગાદુપલક્ષણભૂતકાકસ્યાન્યત્ર ગમનં કાકાંતરસ્ય તદ્ગહે
આગમનં તદા તત્રાગતકાકસ્ય પૂર્વસ્થિત કાકવદ્વ્યાવર્તકત્વં નાસ્તિ
તથા ચ તત્રાગત કાકે પ્રવેશાનન્વપિ નિવિદ્યમીને ઉપાધિત્વરહિતે
અતિવ્યાપ્તિવારણાય દ્વિતીય સત્યં તં ઉક્તસ્થલ એવ ઉપલક્ષણીભૂત કાકે અતિ
વ્યાપ્તિવારણાય વિશેષ્યદલં ન ચ યત્ર ઉપલક્ષણી ભૂતકાકસ્યૈવ કાર્ય
કાલેપિ દૈવાદ્વિદ્યમાનત્વં તંત્રોપલક્ષણકાકે કૃત્સ્નં લક્ષણમસ્તીત્યતિ
વ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યં । કાર્યકાલે નિયમેન વિદ્યમાનત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્
નન્વેવમપિ લોહિત સ્ફુટિકમાનયેત્યત્ર ક્વચિદ્ધામશ્રવણકાલે સત એવ
જપાકુસુમસ્ય
પ્. ૧૬૫અ)
સ્ફટિકાનયનકાલે દૈવાદવિદ્યમાનત્વ સંભવાત્ જપાકુસુમસ્યાપિ
કાર્યકાલે વિદ્યમાનત્વનિયમો નાસ્તીતિ ચેતર્હીદં લક્ષણં
શ્રોત્રત્વોપાધિકર્ણશષ્કુલ્યામંતષ્કરણાદૌ ચ વિવક્ષિતમસ્તુ
જપાકુસુમસ્યાન્યસ્ય વાતતુલ્યસ્વનિષ્ટધ ॥
નનૂક્તરૂપસ્ય
સાક્ષિણશ્ચૈતન્યમાત્રાવરકેણાજ્ઞાનેનાવરણમવર્જનીયમિતિ
કથમાવૃતેનાવિદ્યાહંકારાદિભાનમિતિ ચેત્ । રાહુવદવિદ્યાસ્વાવૃત
પ્રકાશ પ્રકાશેતિ કેચિત્ । વસ્તુતો
વિદ્યાંતષ્કરણતદ્ધર્માવભાસકં સાક્ષિ ચૈતન્યં વિહાયૈ
વાજ્ઞાનચૈતન્યમાવૃણોત્યનુભવાનુસારેણ કલ્પનાન્ન કશ્ચિદ્દોષઃ
॥
ર્મા સંજકત્વરૂપં પ્રસિદ્ધમેવોપાધિત્વમસ્તુ । ન ચાનનુગમઃ
સ્વનિષ્ઠત્યાદિલક્ષણોપાધિત્વસ્ય પ્રસિદ્ધોપાધૌ કર્ણવલયે
બિંબપ્રતિબિંબપક્ષે દર્પણાદૌ સ્વોપહિત બિંબસુખાદો
સ્વધર્માનાસંજકે ચ વાધિત્વેન
તત્સંગ્રાહકલક્ષણાંતરકણસ્યાવશ્યકતયા
તસ્યાદોષત્વાદનુગતલક્ષણસંભવે હિ તસ્ય દોષત્વં પ્રસિદ્ધં । તથા ચ ।
પ્રકૃતેંતષ્કરણસ્ય ઉભયવિધોપાધિત્વસંભવાત્
પ્. ૧૬૫બ્)
કાર્યાનન્વપિત્વે સતીત્યાદિલક્ષણાનુરોધેનાંતુષ્કરણોપહિતો
જીવસ્સાક્ષીત્યુપગમે સાક્ષિત્વં જીવચૈતન્યમાત્રનિષ્ટં પર્યવસ્યતિ
જીવચૈતન્યમાત્રં તૂદાસીનમેવેતિ નોપહિતસ્ય સાક્ષિત્વાનુપપતિર્ન્ન વા
પ્રમાતૃસાક્ષિણોસ્સાંકર્યમિતિ સંક્ષેપઃ । અવિદ્યાહંકારાદીનાં
પૂર્વોક્તં સાક્ષિ ભાસ્યત્વમાક્ષિપતિમન્વિતિ ચૈતન્યમાત્રેતિ કૃત્સ્ન
ચૈતન્યાવરકેણેત્યર્થઃ । કથમિતિ । ન ચ સાક્ષિ ગોચરાપરોક્ષવૃત્યાતદાવરણ
નિવૃતૌ નિવૃતાવરણેન સાક્ષિણા અવિદ્યાદિભાનં સંભવતીતિ વાચ્યં ।
તેષાં કેવલ સાક્ષિભાસ્યત્વ સિદ્ધાંતવિરોધપ્રસંગાઃ સનસઃ
કરણત્વસ્ય નિરસિષ્યમાણતયા સાક્ષિ
ચૈતન્યગોચરાપરોક્ષવૃત્યસંભવાચ્ચાહંકારાદીનાં સ્વસતાકાલે
તત્સતાપ્રકારકસંશયાદ્ય ભાવૈ ન સદા તેષાં સંશયાદિ નિવૃતિ
પ્રયોજકતયા સદા પ્રકાશસંસર્ગે વક્તવ્યે સતિ કાદાચિત્કવૃત્યા તેષાં
સદાભાનાસંભવાચ્ચ । સાક્ષિ ગોચરવૃતિસંતત્યુપગમે યુગપદ્વૃતિ
દ્વયાનભ્યુપગમેન બાહ્ય ઘટાદિ પ્રતીત્યુછેદ પ્રસંગાચ્ચ તસ્માત્
સાક્ષિમાત્રભાસ્યત્વમવિદ્યાહંકારાદીનાં વક્તવ્યં । તચ્ચ ન સંભવતિ
તસ્યાવૃતત્વાન્ન ચ સાક્ષિ ચૈતન્યં વિહાયાન્પદેવચૈતન્યમાવૃતમિતિ વાચ્યં
અજ્ઞાનસ્ય ચૈતન્યમાત્રાવરકત્વાદન્યથા
સાક્ષિચૈતન્યાદન્યચૈતન્યેપ્યાવરણાભાવપ્રસંગાદિત્યાક્ષેપાભિપ્રાયઃ
આવૃતસ્યાપિ સાક્ષિણોઽવિદ્યાપ્રકાશકત્વં દૃષ્ટાંતેન દર્શયન્ પરિહરતિ
રાહુવદિતિ રાહુણા સર્વાત્મનાવૃતસ્ય ચંદ્રમંડલાદેઃ
પ્. ૧૬૬અ)
સ્વાવરકરાહુમાત્ર પ્રકાશકત્વેપિ તદતિરિક્ત
પ્રકાશકત્વાદર્શનાદત્રાપ્યાવૃતસ્ય સાક્ષિણઃ
કથંચિદવિદ્યામાત્રાવભાસકત્વં સ્યાન્નાહંકારાદિ
ભાસકત્વમિત્યસ્વરસાદાહ । વસ્તુત ઇતિ । અનુભવાનુસારેણંતિ ।
અહંકારાદિષૂક્તરીત્યાકાદાચિત્કવૃત્યા સદા જ્ઞાનાસંભવેનપિ સદા
પ્રકાશસંસર્ગ ફલસ્ય સંશયનિવૃત્યાદેસ્સત્વાનુસારેણેત્યર્થઃ ॥
અત એવ સર્વદા તેષામનાવૃત પ્રકાશસંસર્ગાદજ્ઞાનવિપરીત
જ્ઞાનસંશયાગોચરત્વં સાક્ષિ ચૈતન્યસ્યાનાવૃતત્વે
તત્સરૂપભૂતસ્યાનંદસ્યાપિ પ્રકાશાપતિરિતિ ચેન્ન । ઇષ્ટાપતેઃ
આનંદરૂપપ્રકાશ પ્રયુક્તસ્યાત્મનિ નિરુપાધિકપ્રેમણો દર્શનાત્ ।
ભાસત એવ પરમપ્રેમાસ્પદત્વલક્ષણં સુખમિતિ વિવરણાચ્ચ ।

સ્યાદેતદિદાનીમપ્યાનંદ પ્રકાશે મુક્તિ
સંસારયોરવિશેષપ્રસંગઃ
અનુભવફલમેવોપદર્શયતિ । અત એવેતિ । અજ્ઞાનસ્ય સાક્ષિ ચૈતન્યં
વિહાયૈવાવરકત્વ સ્વભાવકલ્પનાદેવેત્યર્થઃ । અગોચરત્વમિતિ ।
નન્વવિદ્યાયાભાવરૂપત્વાદૌ અહંકારસ્યાનાત્મત્વાદૌ
સુખદુઃખવૃતીનાં અનાત્મધર્મત્વાદાવજ્ઞાનવિપરીત
પ્. ૧૬૬બ્)
જ્ઞાનસંશયાનાં સત્વેન તેષાં સદાસંશયાદ્યગોચરત્વમસિદ્ધમિતિ
ચેન્ન અવિદ્યાદિ સત્વકાલે
કદાચિદપ્યવિદ્યાદિસત્વપ્રકારકાજ્ઞાનાદ્યભાવસ્ય વિવક્ષિતત્વં તથા ચ
તદ્ગતવિશેષગોચરાજ્ઞાનવિપરીતજ્ઞાનાદેરભ્યુપગમૈપિ ન દોષ ઇતિ ભાવઃ ।
શંકતે । સાક્ષિ ચૈતન્યસ્યેતિ । નન્વિષ્ટાપતેરિતિ વક્તું ન શક્યતે
સંસારદશાયાં સ્વરૂપાનંદપ્રકાશપ્રયુક્તકાર્યાદર્શનાદિત્યત આહ ।
આનંદરૂપેતિ લોકે હિ તસ્ય તસ્યાનુભૂયમાને આનંદે પ્રીતિરનુભવસિદ્ધા
તથા ચ પ્રીતેઃ પ્રકાશમાનાનંદવિષયકત્વે સિદ્ધે પ્રાણિમાત્રસ્ય
સ્વસ્વાત્મનિ દુઃખદશાયામપિ પ્રીતિ દર્શનાદાત્મગોચર પ્રીતેરપિ
પ્રકાશમાનાત્માનંદવિષયકત્વં સિધ્યતિ । પુત્રાદિ ગોચરપ્રીતિઃ
તાવદૌપાધિકી ઉપાધિશ્ચ આત્મસુખાભિવ્યક્તિ
સાધનત્વમુપાધિત્વવ્યતિરેકદશાયાં તેષુ પ્રીતેરદર્શનાદાત્મનિ તુ
પ્રીતિર્નિરુપાધિકી પુત્રાદિષ્વિવાત્મનિ પ્રીતેરન્યાર્થત્વાભાવા । તથા ચ
શ્રુતિરાત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિ । તથા તદેતત્પ્રેયઃ પુત્રાત્પ્રેયો
વિતાત્પ્રેયોન્યસ્માત્સર્વસ્માદંતરતરમિતિ । અંતરતરમિત્યનેન
સર્વાંતરમુચ્યતે । તથા ચ યત્સર્વાંતરમાત્મચૈતન્યં તત્ એતત્ અપરોક્ષં
પ્રીતિવિષયત્વેન સંભાષિતાત્પુત્રાદેસ્સર્વસ્સાદતિશયેન પ્રિયમિતિ દ્વિતીય
શ્રુત્યર્થઃ તથા ચ આત્માનંદોયદિનપ્રકાશેત તદા આત્મનિ
પ્. ૧૬૭અ)
શ્રુત્યનુભવસિદ્ધાનિરુપાધિકપ્રીતિર્ન સ્યાત્ પ્રીતેઃ પ્રકાશમાનાનંદ
વિષયકત્વનિયમાદતઃ સાક્ષ્યાનંદપ્રકાશાપાદને ઇષ્ટાપત્યભિધાનં
યુક્તમેવ ઉક્તાર્થે વૃદ્ધ સંમતિમપ્યાહ । ભાસત એવેતિ
પરમપ્રેમવિષયત્વં પરમપ્રેમાસ્પદત્વં તલ્લક્ષણં યસ્ય સુખસ્ય
તતથા સુખં ભાસત એવ પરમપ્રેમાસ્પદત્વાદન્યથા તત્ર સ્યાદિત્યેવ
કારાભિપ્રાયઃ । તચ્ચ સુખં સાક્ષિ ચૈતન્યાભિન્નમિતિ
સ્વરૂપાનંદપ્રકાશે સમ્મતિર્ભવત્યેવ સંસારદશાયાં
સ્વરૂપાનંદસ્ફુરણાભ્યુપગમે બાધકમાશંકતે । સ્યાદેતદિત્યાદિના ।
તસ્માત્સાક્ષ્યાં નદસ્યાનાવૃતત્વકલ્પનમયુક્તમિત્યંતેન
નનુ કલ્પિતભેદસ્ય સાક્ષ્યાનંદસ્ય પ્રકાશેપ્યનવછિન્નસ્ય
બ્રહ્માનંદસ્યાવૃતસ્ય સંસારદશાયામપ્રકાશેન વિશેષોસ્તીતિ ચેત્ ।
ન આનંદેઽનવછેદાંશસ્યાપુરુર્ષાર્થત્વાત્ ।
આનંદાપરોક્ષમાત્રસ્ય ચેદાનીમપિ સત્વાત્ । નન્વવછિન્નઃ
સાક્ષ્યાનંદઃ સાતિશયઃ સુષુપ્તિસાધારણાદનુતિ સ્પષ્ટા તતૌ
વૈષપિકાનંદેષ્વતિશયાનુભવાત્ । અનવછિન્નો
બ્રહ્માનંદસ્તુનિરતિશયઃ ॥
પ્. ૧૬૭બ્)
સિદ્ધાંતી વિશેષં શંકતે । નન્વિતિ । અવિદ્યાયામાનંદ
પ્રતિબિંબસ્સાક્ષ્યાનંદઃ તસ્ય બિંબભૂતાનંદાદ્ભેદઃ કલ્પિતસ્તથા ચ
સંસારદશાયામનાવૃતસાક્ષ્યભિન્ન પ્રતિબિંબાનંદ પ્રકાશેપિ
બિંબભૂતબ્રહ્માનંદો ન પ્રકાશતે । તથા પ્રકાશમાનોપિ
સાક્ષ્યાનંદઃ પ્રતિશરીરં ભિન્ન એવ પ્રકાશતે ન ત્વનવછિન્ન ઇતિ
વિશેષોસ્તીત્યર્થઃ । બિંબભૂતબ્રહ્માનંદાપ્રકાશે હેતુઃ । આવૃતસ્યેતિ । અત્ર
યદ્યપિ મૂલાજ્ઞાનં શુદ્ધ ચિન્માત્રાશ્રયં તદ્વિષયકંચન તુ
બિંબભૂતેશ્વરવિષયકં તસ્યાનાવૃતત્વેપિ જીવાપેક્ષયા કલ્પિત ભેદવત્વાત્
। તસ્ય જીવં પ્રત્યપ્રકાશમાનત્વં સંભવતિ । તથા મુક્તૌ બિંબભૂત
બ્રહ્માનંદસ્ફુરણમપ્યસિદ્ધં મૂલાજ્ઞાનનિવૃતૌ
તત્પ્રયુક્તપ્રતિબિંબભાવસ્યેવ બિંબભાવસ્યાપિ નિવૃત્યવશ્યંભાવા
તથાપિ પૂર્વપક્ષિમુખપિધાનમાત્રે સિદ્ધાંતિનસ્તાત્પર્યમિતિ બોધ્યં ।
કિમનવછિન્નાનંદસ્ફુરણં મોક્ષે વિશેષઃ આનંદસ્ફુરણમાત્રં વા
ઉભયથાપિ વિશેષો વક્તું ન શક્ય ઇત્યાહ પૂર્વવાદીનેતિ । અવછેદો હિ ભેદસ્સ
ચ આત્મનિ કલ્પિતસ્તથા ચાવછેદાભાવોયદ્યાનંદાદતિ રિક્તસ્તદા દોષમાહ ।
અનવછેદાંશસ્યેતિ । યદ્યાનંદ એવ
પ્. ૧૬૮અ)
કલ્પિતાભાવસ્યાધિષ્ઠાનાત્મકત્વા તદા તસ્ય દ્વિતીય પ્રકાર એવાંતર્ભાવ
ઇતિ મત્વાતં પ્રકારં દૂષયતિ । આનંદાપરોક્ષ્ય માત્રસ્ય ચેતિ । તથા ચ ન
મુક્તિ સંસારયોર્વિશેષ ઇતિ ભાવઃ । સિદ્ધાંતીપ્રકારાંતરેણ
વિશેષમાશંકતે નન્વછિન્ન ઇતિ । પ્રતિશરીરમવછિન્નત્વેન
પ્રકાશમાનસ્સાક્ષ્યાનંદસ્સાતિશયઃ ઉત્કર્ષાપકર્ષ રૂપાતિશય વા
નિત્યર્થઃ સાક્ષ્યાનંદસ્યાતિશયત્વે હેતુમાહ । સુષુપ્તિ સાધારણાદિતિ ।
સ્પષ્ટતા ઉત્કર્ષઃ અતિ સ્પષ્ટતા અત્યુત્કર્ષઃ સુષુપ્તિકાલે પ્રકાશમાન
સાક્ષ્યાનંદઃ સ્પષ્ટ એવ ઇતરથા તસ્ય સુખમસ્વાપ્સમિતિ
પરામર્શનીયત્વાભાવપ્રસંગાત્ । લોકે હિ યઃ આનંદઃ સ્પષ્ટમનુભૂતઃ
સ એવ પુનઃ પરામર્શયોગ્યોનાનુભૂતાનંદમાત્રમિતિ પ્રસિદ્ધં । તથા ચ
તતઃ સાક્ષ્યાનંદાન્ સુષુપ્ત્યાવતિ સ્પષ્ટતારહિત્વાત્ । સક્ચંદનાદિ
વિષયપ્રયુક્તાનંદેષૂત્કર્ષવિશેષાનુભવાદિત્યર્થઃ । અનવછિન્ન ઇતિ ।
કલ્પિતાવછેદાભાવાત્મા બ્રહ્માનંદો મુક્તિકાલે પ્રકાશમાનોતિશય
સામાન્યરહિત એવેત્યક્ષરાર્થઃ મુક્તૌ બ્રહ્માનંદ એકરૂપેણ પૂર્ણતયા
ચ પ્રકાશતે । ઇદાની તાદૃશ બ્રહ્માનંદપ્રકાશો નાસ્તિ કિંતૂત્કર્ષપિ
કર્ષોપેતાનંદપ્રકાશ એવાસ્મિ અતઃ સ્વરૂપાનંદસ્ફુરણેપિતતદુત્કૃષ્ટાં
નંદાભિલાષારૂપપિશાચીગ્રસ્તતયાકસ્યાપિ નિર્વૃતિર્નાસ્તીતિ
સંસારમોક્ષયોર્વિશેષ ઇતિ ભાવઃ ॥
પ્. ૧૬૮બ્)
આનંદવલ્લ્યાં માનુષાનંદાદ્યુતરોતરશતગુણોત્કર્ષોપવર્ણસ્ય
બ્રહ્માનંદે સમાપનાદિતિ ચેત્ । ન સિદ્ધાંતે
સાક્ષ્યાનંદવિષયાનંદ બ્રહ્માનંદાનાં વસ્તુત એકત્વેનોત્કર્ષા
સંભવાત્ । માનુષાનંદાદીનામુતરોતરમુત્કર્ષં શ્રુતિર્વદતીતિ ચેત્
। કો વા બ્રૂતે શ્રુતિર્ન વદતીતિ । કિં ત્વદ્વૈતવાદે
તદુપપાદનમશક્યમિત્યુચ્યતે । નન્વેકસ્યૈવ સૌરાલોકસ્ય
કરતલસ્ફટિકદર્પણાદ્યભિવ્યંજકવિશેષોપધાનેનાભિવ્યક્તિ-
તારતમ્યદર્શનાદેકત્વેપ્યાનંદસ્યાભિવ્યંજકસુખવૃતિભેદો-
પધાનેનાભિવ્યક્તિ તારતમ્યરૂપમુત્કર્ષાપકર્ષવત્વં યુક્તમિતિ ચેત્
॥
અવિદ્યાપ્રતિબિંબરૂપસાક્ષ્યાનંદસ્ય લોકે વિષયાનંદત્વેન ગૃહીતસ્ય
સાતિશયત્વે બ્રહ્માનંદસ્યૈક રૂપત્વૈ ચ શ્રુતિં પ્રમાણયતિ ।
આનંદવલ્લ્યામિતિ । માનુષાનંદસ્સાર્વભૌમાનંદસ્સ ચ શતગુણિતસ્સન્
મનુષ્યગંધર્વાનંદો ભવતિ । સોપિ શતગુણિતસ્સન્ દેવગંધર્વાનંદો
ભવતિ । એવમેવપિત્રાનંદાદિષુ સ
પ્. ૧૬૯અ)
એકો બ્રહ્મણ આનંદ ઇત્યુક્ત હિરણ્યગર્ભાનંદાં
તેષૂત્કર્ષાપકર્ષયોરુપવર્ણનં યોજનીયં સમાપનાદિતિ સ યશ્ચાયં
પુરુષે પશ્ચા સાવાદિત્યે સ એક ઇતિ વાક્યેનેતિ શેષઃ પુરુષો મનુષ્યઃ આદ્ય
ચકારસ્ત્વિર્યગાદિ સંગ્રહાર્થઃ । આદિત્યપદં મંડલાભિમાનિ
દેવતાપરં દ્વિતીયચકારસ્તદિતરસકલદેવતા સંગ્રહાર્થઃ । તથા ચ દેવ
મનુષ્ય તિર્યક્ષુ સર્વત્રવિદ્યમાનો બ્રહ્માનંદઃ એકઃ એકરૂપ એવ ન તુ
સાક્ષ્યાનંદવત્ સાતિશય ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ । સાક્ષાનંદવિષયાનંદ
બ્રહ્માનંદાનાં સતિ ભેદે ઉક્તરીત્યામુક્તિ સંસારયોર્વિશેષો વક્તું
શક્યતે । સ એવતવા સિદ્ધ ઇતિ પૂર્વવાદી દૂષતિ । નેતિ અસંભવાદિતિ ।
ઉત્કર્ષાપકર્ષયોર્જાતિવિશેષરૂપયોરેકસ્યાં વ્યક્તાવસંભવાદિત્યર્થઃ ।
નન્વાનંદવ્યક્તેર્વસ્તુગત્યા એકત્વેપિ કલ્પિતભેદવત્યાં
તસ્યામુત્કર્ષાદિસ્સંભવતીત્યભિસંધિમાન । સિદ્ધાંતી શંકતે ।
માનુષાનંદાદીનામિતિ । અનુભવાનુસારિ
શ્રુતિસિદ્ધાનંદોત્કર્ષાદેરપલાપકરણમયુક્તં પૂર્વવાદિ ન ઇત્યર્થઃ ।
અભિસંધિમવિદ્વાનિવપૂર્વવાદી દૂષયતિ । કોવેતિ । કાત્વર્હાનુપપતિરિતિ
સિદ્ધાંતી શંકતે । કિં ત્વિતિ તામાહ । અદ્વૈતવાદ ઇતિ । આનંદૈકત્વમત
ઇત્યર્થઃ । અશક્યમિતિ । ઔપાધિકભેદેમપિ ।
તદુપપાદનમશક્યમનુરૂપદૃષ્ટાંતાભાવાદિતિ

પૂર્વવાદિનોપ્યભિસંધિઃ । એકસ્યામપ્યાનંદવ્યક્તાં ઔપાધિભેદેન
શ્રુત્યનુભવસિદ્ધાનંદોત્કર્ષાદેરુપપાદનં કર્તુ
પ્. ૧૬૯બ્)
શક્યમિતિ સ્વાભિસંધિમુદ્ઘાટયન્ । સિંદ્ધાંતી શંકતે । નન્વેકસ્યૈવેતિ ।
આલોકસ્ય કરતલાદિ સંબંધરહિતસ્ય યા હિ અભિવ્યક્તિસ્તદપેક્ષયાકરતલે
ઈષદધિકાભિવ્યક્તિ તદપેક્ષયા સ્ફટિકે
અધિકાભિવ્યક્તિસ્તદપેક્ષયાપ્યધિકાદર્પણાદાવભિવ્યક્તિરનુભવસિદ્ધા
તદ્વત્પ્રકૃતેપિ સ્વરૂપાનંદવ્યંજકવૃતિતારતમ્યેન તત્તદ્વૃત્યુપહિત
સાક્ષ્યાનંદેવુત્કર્ષાદિકમુપપદ્યત ઇત્યર્થઃ
ન દૃષ્ટાંતા સંપ્રતિપતેઃ સર્વતઃ પ્રસૃમરસ્ય સૌરાલોકસ્ય ગગને
વિના કરતલાદિ સંબંધમસ્પષ્ટં પ્રકાશમાનસ્ય નિમ્નતલે
પ્રસૃમરસ્ય જલસ્યેવ કરતલસંબંધેન ગતિ પ્રતિહતૌ
વહલીભાવાદધિક પ્રકાશઃ ભાસ્વરદર્પણાદિ સંબંધેન
ગતિપ્રતિહતૌ બહલીભાવા તદીય દીપ્તિ સંબલનાચ્ચ તતોપ્યધિક
પ્રકાશ ઇતિ । તત્રાભિવ્યંજકોપાધિકાભિવ્યક્તિ
તારતમ્યાનભ્યુપગમાત્ । દૃષ્ટાંતસંપ્રતિપતૌ ચ ગગનપ્રસૃત
સૌરાલોકવદનુવછિન્નાનંદસ્યાસ્પષ્ટતા
પ્. ૧૭૦અ)
કરતલાવ્યવછિન્ન
સૌરાલોકવત્સુખવૃત્યવછિન્નાનંદસ્યાધિકાભિવ્યક્તિરિતિ । મુક્તિતઃ
સંસારસ્યૈવાભ્યર્હિ તત્વાપતેશ્ચ । એતેન સંસારદશાયાં
પ્રકામાનોપ્યાનંદો મિથ્યાજ્ઞાન તત્સંષ્કાર વિક્ષિપ્તતયા
તીવ્રવાયુવિક્ષિપ્તદીપપ્રભાવન્ન સ્પષ્ટં પ્રકાશતે મુક્તૌ
તદભાવાત્ । યથા વદવભાસત ઇત્યપિતિ રસ્તં
પયાલોક એકવ્યક્તિરેક રૂપશ્ચ સ્વતો ભવેત્ તદા તથાવિધ સ્વરૂપાનંદસ્ય
દૃષ્ટાંતો ભવેન્નત્વાલોકસ્યૈક વ્યક્તિત્વમસ્તિ તસ્ય નાનાકિરણસમૂહ
રૂપત્વાન્નાપ્યેક રૂપત્વં તસ્યાસ્તિ તત્ર તત્ર સૌરકિરણાનામલ્પત્વ
બાહુલ્યરૂપ નાનારૂપત્વાવગમાદિતિ પૂર્વવાદી સ્વાભિસંધિમુદ્ઘાટયન્
દૂષયતિ । અસંપ્રતિપતેરિતિ । મમાસમ્મતત્વાદિત્યર્થઃ । પ્રસૃમરસ્યેતિ ।
ગમનશીલસ્યેત્યર્થઃ । ગતિ પ્રતિહતાવિતિ સૂર્યકિરણાનાં ગતિપ્રતિબંધે
સતીત્યર્થઃ । અત એવ યત્ર ભૂભાગે કરતલાદિ કૃતપ્રતિબંધવશાત્ ।
સૂર્યકિરણા ન પ્રસરંતિ તત્ર તમોરૂપાછાયા દૃશ્યતે । આલોકસ્ય
ગતિપ્રતિહત્યાવહલીભાવે દૃષ્ટાંતમાહ । નિમ્નતલ ઇતિ । યથાનિમ્નતલે
પ્રસૃમરસ્ય જલસ્ય કરતલ સંબંધેન ગતિ પ્રતિ
પ્. ૧૭૦બ્)
હતૌ જલસ્ય બહલીભાવસ્તથેત્યર્થઃ । અધિકેતિ । કરતલાદિ સંબંધરહિત
ગગનેય આલોકસ્ય સ્ફુટમપ્રકાશસ્તદપેક્ષયા અધિકેત્યર્થઃ । તદીપ દીપ્તિ
સંબલનાદિતિ । દર્પણાદેર્યાદીપ્તિઃ પ્રભાતયામિ અણાદિત્યર્થઃ । તતોપીતિ ।
કરતલગતપ્રકાશાદપીત્યર્થઃ । તત્રેતિ । એકરૂપસ્યાલોકસ્ય ઉપાધિગત
તારતમ્યકૃતાભિવ્યક્તિ તારતમ્યાસંપ્રતિપતેર્ન્ન તસ્ય દૃષ્ટાંતત્વં
સંભવતીત્યર્થઃ । ઉક્ત દૃષ્ટાંતાંગીકારે સિદ્ધાંતિતિનોબાધકમપ્યાહ ।
દૃષ્ટાંત સંપ્રતિપતૌ ચેતિ મુક્તિત ઇતિ । તથા ચ સિદ્ધાંતે મુક્તિમુદ્દિશ્ય
તત્સાધનેષુ કસ્યાપિ પ્રવૃતિર્ન સ્યાદિતિ ભાવઃ । મુક્તિસંસારયો
વિશેષપ્રસંગ ચોદ્યે સમાધાન પ્રકારવિશેષોપિ વક્ષ્યમાણહેતુના નિરસ્ત
ઇત્યાહ । પૂર્વવાદી । એતેનેતિ । અનાત્મનિ દેહાવાત્મત્વજ્ઞાનં વસ્તુત
આત્મસંબંધશૂન્યે દેહાવાત્મીયત્વ જ્ઞાનં ત્વં ચ મિથ્યાજ્ઞાનં ।
તચ્ચ જાગ્રદાદિ કાલે સ્વરૂપાનંદસ્ય પ્રકાશમાનસ્યાપિ
વિક્ષેપકમસ્પષ્ટતાપાદકં મિથ્યાજ્ઞાનજન્ય સંસ્કારશ્ચ સુષુપ્તૌ
પ્રકાશમાનસ્યાપ્યાનંદસ્ય વિક્ષેપકઃ પુરુષાર્થત્વવિઘટકઃ
પુનર્ભાગપ્રદકર્મવિશેષોદ્બોધિત મિથ્યાજ્ઞાનસંસ્કારવશાદેવ હિ
સર્વોજંતુસ્સૌષુપ્તમાનંદાનુભવપરિત્યજતિ તતશ્ચ
સૌષુપ્તાનંદપ્રકાશસ્યાધ્રુવસ્યમુમુલ્વભિલષિતત્વાભાવાદપુરુષાર્થ-
ત્વમિતિભાવઃ ॥
પ્. ૧૭૧અ)
નિર્વિશેષ સ્વરૂપાનંદે પ્રકશમાને તત્ર
વિક્ષેપદોષાદપ્રકાશમાનસ્ય મુક્ત્યન્વપિ નોતિ પાયસ્યાસંભવાત્ ।
તસ્માત્સાક્ષ્યાનંદસ્યાનાવૃતત્વ કલ્પનમયુક્તં ।
અત્રાહુરદ્વૈતવિદ્યાચાર્યાઃ યથાત્યુત્કૃષ્ટસ્યૈકસ્યૈવ ધવલરૂપસ્ય
માલિન્ય તારતમ્ય યુક્તૈષ્વનેકેષુ દર્પણેષુ પ્રતિબિંબે
સત્યુપાધિમાલિન્ય તારતમ્યા તત્ર તત્ર તત્ર
પ્રતિબિંબેધાવલ્યાપકર્ષસ્તારતમ્યેનાધ્યસ્યતે । એવં વસ્તુતો
નિરતિશયસ્યૈવ સ્વરૂપાનંદસ્યાંતષ્કરણ પ્રતિબિંબિતતયા
સાક્ષ્યાનંદભાવે પ્રાકૃતન સુકૃત સંપત્યધીન વિષયવિશેષ
સંપર્ક પ્રયુક્તસત્વોત્કર્ષાપકર્ષરૂપશુદ્ધિતારતમ્યયુક્ત
સુખરૂપાંતઃકરણવૃતિબિંબિતતયાવિષયાનંદભાવે ચ ॥
દૃષ્ટાંતે પ્રભાયાસ્સાવયવત્વાતીવ્રવાયુનાકેષ્યં ચિદવયવાનાં
નાશરૂપાદ્વાપ્રભારૂપગતભાસ્વરત્વસ્ય તેન
પ્રતિબંધરૂપાદ્વાવિક્ષેપાત્પ્રકાશમાનાયામપિ
દીપપ્રભાયામસ્પષ્ટપ્રકાશતા ઉપપદ્યતે ।
પ્. ૧૭૧બ્)
અવયવગુણાદિવિશેષરહિતસ્ય બ્રહ્માનંદસ્ય તુ ન તથા વિશેષ ઉપપદ્યત
ઇત્યાહ નિર્વિશેષેતિ પ્રકાશમાન ઇતિ । સતિ સપ્તમી । તત્રેત્યધિકરણસપ્તમી
મુક્ત્યન્વપિ ન ઇતિ । મુક્તિ દશાયાં પ્રકાશમાનસ્યેત્યર્થઃ । અતિશયસ્યેતિ ।
દૃષ્ટાંત ઇવાવયવરૂપસ્ય જાતિવિશેષરૂપસ્ય વેત્યર્થઃ । તસ્માદિતિ । મુક્તિ
સંસારયોરવિશેષપ્રસંગાદિત્યર્થઃ । સ્યાદેતદિત્યાદિના પ્રાપ્તં
પૂર્વપક્ષં નિરાકરોતિ । અત્રાહુરિત્યાદિના । એકરૂપસ્ય
સ્વરૂપાનંદસ્યાભિવ્યક્તિ તારતસ્યાનુરૂપં દૃષ્ટાંતં વદન્
સ્વરૂપાનંદે શ્રુત્યનુભવસિદ્ધં
તારતમ્યશબ્દોક્તંમુત્કર્ષાપકર્ષવત્વમુપપાદયતિ । યથેતિ । અત્યુત્કૃષ્ટસ્યેતિ
। ધવલરૂપાણાં મધ્યે સર્વોતમસ્યેત્યર્થઃ । એકસ્યેતિ અનેન વક્ષ્યમાણૌ
ઉત્કર્ષાપકર્ષૌ તત્ર સ્વતોનસ્ત ઇતિ સૂચિતં । તત્ર તત્ર પ્રતિબિંબ ઇત્યેતાનિ પદાનિ
સામાનાધિકરણ્યતિ । ધાવલ્યાપકર્ષ ઇતિ । ઈષન્મલિન દર્પણ પ્રતિબિંબે
અપકર્ષોધ્યસ્યતે । મધ્યમવિધમલિનદર્પણપ્રતિબિંબે ચ તદપેક્ષયા
અધિકોપકર્ષોધ્યસ્યતે । અત્યંતમલિનદર્પણપ્રતિબિંબે
ચાત્યંતાપકર્ષોધ્યસ્યતે । તતશ્ચ તાદૃશ દર્પણેષુ પ્રતિબિંબિત
ધવલરૂપં તારતમ્યેનાભિવ્યજ્યતે । વસ્તુત એકરૂપમપિ સ્વરૂપેણ
પ્રકાશમાનમપીત્યર્થઃ । અંતષ્કરણેતિ । સુષુપ્તાવપ્યંતઃકરણં
સૂક્ષ્મરૂપેણ તિષ્ઠતીતિ સાક્ષ્યાનંદસ્ય સુષુપ્તિ સાધારણ્યં બોધ્યં
મતાંતરેષુ ત્વવિદ્યાયાં પ્રતિબિંબિતતયા સાક્ષ્યાનંદભાવો દ્રષ્ટવ્યઃ
આનંદભાવ ઇતિ પ્રાપ્તે સતીતિ શેષઃ
પ્. ૧૭૨અ)
સંપતિઃ પરિપાકઃ ફલજનનૌન્મુખ્યમિતિ યાવત્ । પ્રાકૃત ન
સુકૃતસંપત્યધીનો યો વિષયવિશેષસંપર્કઃ તત્પ્રયુક્તૌયૌ
સત્વસ્યોત્કર્ષાપકર્ષૌતદ્રપં યચ્છુદ્ધિ તારતમ્યં તદ્યુક્તોસુ
સુખરૂપાસંતઃકરણવૃતિષુ પ્રતિબિંબિતતયા વિષયાનંદભવે ચ પ્રાપ્તે
સતીત્યર્થઃ । વૃતીનાં સ્વરૂપસુખવ્યંજકતયા સુખરૂપત્વમુક્તં ।
એતદુક્તં ભવતિ । પૂર્વજન્મસુસંપાદિત
પુણ્યકર્મપરિપાકવશાદંતઃકરણસ્ય સ્રકચંદનાદિ
રૂપવિષવિશેષગોચરવૃતિદ્વારાવિષયવિશેષૈસ્સહસંબંધે સતિ તદ્ગત
સત્વગુણસ્ય ઉત્કૃષ્ટવિષયસંબંધાદુત્કર્ષો ભવતિ
નિકૃષ્ટવિષયસંબંધાન્નિકર્ષો ભવતિ ।
તતશ્ચાંતષ્કરણગતસત્વાંશપરિણામરૂપાઃ વૃતયાઃ
સ્વરૂપાનંદગોચરા જાયંતે જાયમાનાશ્ચતા અપ્યુત્કર્ષાપકર્ષોપેતા એવ
જાયંતેતાસ્વાનંદપ્રતિબિંબો વિષયાનંદ ઉચ્યત ઇતિ ॥
તમોગુણરૂપોપાધિમાલિન્ય
તારતસ્યદોષાદપકર્ષસ્તારતમ્યેનાધ્યસ્ત ઇતિ સંસારદશાયાં
પ્રકાશમાનેપ્યાનંદેધ્યસ્તાપકર્ષ તારતમ્યેન
સાતિશાયિત્વાદતૃપ્તિઃ વિદ્યોદયે નિખિલાપકર્ષાધ્યાસ
નિવૃતેરારોપિતસાતિશયત્વાપાયાત્ । કૃતકૃત્યેતેતિ
વિશેષોપપતેર્નિરુપાધિકપ્રેમગોચરતયા
પ્. ૧૭૨બ્)
પ્રકાશમાનઃ સાક્ષ્યાનંદોનાવૃત એવેતિ ॥
નનુ સ્વરૂપાનંદગોચરસત્વવૃતિગતાપકર્ષવશાત્ પ્રતિબિંબરૂપે
વિષયાનંદે અપકર્ષાધ્યાસો વક્તવ્યઃ
મલિનદ્રવ્યકૃતદર્પણોપાધિનિષ્ટાપકર્ષવશાત્ તત્પ્રતિબિંબે અપકર્ષાધ્યાસ
દર્શનાત્ । તથા ચ સ્વરૂપાનંદગોચરા સુવૃતિષુ સત્વગુણપરિણામભૂતાસુ
અપકર્ષપ્રયોજકં મલિનદ્રવ્યં કિંચિદવશ્યં વક્તવ્યં
સાક્ષાદ્દર્પણસંયુક્તસ્યૈવ મલિનદ્રવ્યસ્ય
દર્પણેપકર્ષાધાયકત્વદર્શનાદિત્યત આહ । તમોગુણરૂપેતિ

અંતઃકરણસ્ય સત્વરજસ્તમોગુણાત્મકત્વાત્તદ્વૃતિષ્વપિ
તમોગુણરૂપોપાધિરનુવર્તતે । તત્કૃતો યો માલિન્યતારતમ્ય દોષઃ । અપકર્ષ
તારતમ્યાત્મકો વૃતિગતદોષ ઇતિ યાવત્ । તસ્માદોષાદપકર્ષસ્સત્વવૃતિ
પ્રતિબિંબરૂપે વિષયાનંદેધ્યસ્યત ઇત્યર્થઃ । પૂર્વં વિષયસંપર્કઃ
સુખરૂપવૃતિ કારણત્વેન નિર્દિષ્ટઃ તત્ર વિષયવિશેષેતિ વિશેષપદં
વિષયગતોત્કર્ષ તારતમ્યપરં તત્તારતમ્યં ચ સુખરૂપવૃતિગતોત્કર્ષ
તારતમ્યપ્રયોજકત્વેન નિર્દિષ્ટં । ઇહ તુ સુખરૂપ વૃતિષ્ટે વાપકર્ષ
પ્રયોજકતયા અપકર્ષ તારતમ્ય પ્રયોજકતયા ચ તારતમ્યોપેતં
તમોગુણાત્મકં મલિનદ્રવ્યં નિર્દિષ્ટમિતિ વિભાગો બોધ્યઃ । તતઃ કિં
તત્રાહ । ઇતિ સંસારદશાયામિતિ । પ્રકાશમાનેપ્યાનંદે
પદધ્યસ્તમપકર્ષતારતમ્યં તેન સાતિશયત્વાત્ । વિષયાનંદસ્યેત્યર્થઃ ।
પ્. ૧૭૩અ)
તથા ચ નિકૃષ્ટમાનંદમનુભવતઃ ઉત્કૃષ્ટાનંદ તૃષ્ણાભિભૂતસ્ય
તત્સંપાદનાય પ્રયતમાનસ્ય તત્સાધનત્વભ્રાંત્યા કદાચિત્
દુઃખસાધેનેષ્વપિ પ્રવર્તમાનસ્ય દેવમનુષ્યતિર્યગાદિ યોન્યાપતિલક્ષણો
ભવત્યનર્થ ઇતિ નાસ્તિ નિર્વૃતિરિત્યર્થઃ । નિવૃતેરિતિ । મૂલાજ્ઞાન નિવૃતૌ
તત્કાર્યોપાધિનિવૃત્યા તત્કૃતાપકર્ષાદ્યધ્યાસનિવૃતેરિત્યર્થઃ । કૃતકૃત્યતેતિ ।
કૃત્યે કર્તવ્યજાતં કૃતં યેન સઃ કૃતકૃત્યઃ તસ્ય ભાવસ્તતાપુરુષસ્ય હિ
વિદ્યોદયાત્ । પૂર્વે દુઃખનિવૃતયે સુખાવાપ્તયે ચ બહુકર્તવ્યજાત
માસીદ્વિદ્યોદયે તુ દુઃખમાત્રસ્ય નિવૃતત્વાદત્યુત્કૃષ્ટં ધવલરૂપસ્ય
નિર્મલદર્પણ ઇવ નિરશય સ્વરૂપાનંદાવિર્ભાવાચ્ચ તન્નિવૃતયે તત્પ્રાપ્તયે
વા ન કિંચિત્ કર્તવ્યમસ્તીતિ કૃતકૃત્યતેતિભાવઃ । તદાહ ભગવાન્ શ્રીકૃષ્ણઃ
એતદ્બુધ્વા બુદ્ધિમાન્ સ્યાત્ કૃતકૃત્યશ્ચ ભારતેતિ ।
એતન્નિરતિશયાનંદરૂપબ્રહ્માપરોક્ષતયા બુધ્વા બુદ્ધિમન ભવતિ ।
પંડિતો ભવતિ કૃતકૃત્યંશ્ચ ભવતિ । હે ભારત અર્જુન યતસ્તત્વજ્ઞાનં
વિનાપ્પંડિત્યાદિકં ન લભ્યતે । તસ્માતદેવસંપાદયાન્યત્સર્વં પરિત્યજેતિ
ભાવઃ । વિશેષોપપતેરિતિ । મુક્તિસંસારયોરિતિશેષઃ । નનુ
બ્રહ્માનંદવત્સાક્ષ્યાનંદોપિ આવૃતોસ્તુ તથા ચ
મુક્તિસંસારયોર્વિશેષસ્સાવ ચ ઇતિ નેત્યાહ । નિરુપાધિકેતિ । એવં ભૂતઃ
પ્રેમાસ્વરૂપાનંદાવરણસત્વેન સંભવતિ લોકે પ્રકાશમાન સુખ એવ
પ્રીતેરનુભવ સિદ્ધત્વાદિતિભાવઃ ॥
પ્. ૧૭૩બ્)
અન્યે તુ પ્રકાશમાનોપ્યાનંદો નાસ્તિ ન પ્રકાશત
ઇત્યાવરણાનુભવાદાવૃત એવ એકસ્મિન્નપિ સાક્ષિણ્ય વિદ્યાકલ્પિત
રૂપભેદસંભવેન ચૈતન્યરૂપેણસ્યાનંદરૂપેણાવરણસ્ય
ચાવિરોધાત્ । સ્વરૂપ પ્રકાશસ્યાવરણા નિવર્તકતયા પ્રકાશમાને
આવરણસ્યાવિરોધા ચ ॥
સાક્ષિ ચૈતન્યસ્યાનાવૃતત્વે તદભિન્નસ્યાનંદસ્યાપ્યમાવૃતત્વાપત્યા
મુક્તિસંસારયોરવિશેષપ્રસંગ ઇતિ પૂર્વપક્ષે પ્રાપ્તે
સ્વરૂપાનંદસ્યાનાવૃતત્વેપિ તયોર્વિશેષસ્સંભવતીતિ સિદ્ધાંતો દશિતઃ ।
ઇદાનીં તસ્યાવૃતત્વમુપેત્યૈવ વિશેષં મુક્તિસંસારયોર્વદન્ સિદ્ધાંતં
દર્શયતિ । અન્યે ત્વિતિ વિદાંત પ્રતિપાદ્ય સ્વરૂપાનંદો મે નાસ્તિ ન પ્રકાશતે ।
ઇતિ વ્યવહારદર્શનાતદ્ધેતુભૂતમાવરણં તાવદસ્ત્યેવ
સંસારદશાયામ્મુક્તૌ તુ તદાવરણનાશાત્સ્વરૂપાનંદસ્ફુરણમસ્તીતિ
ન તયોરવિશેષપ્રસંગ ઇત્યર્થઃ । અત્ર પ્રકાશમાનોપ્યાનંદ આવૃત એવેતિ
સંબંધઃ નત્વનાવૃતઃ તસ્યાનાવૃત્વે ઉક્ત
વ્યવહારવિરોધપ્રસંગાદિત્યેવકારાભિપ્રાયઃ । નન્વેવમાત્મનિ
સદાનિરુપાધિક પ્રેમાનસ્યાદનાવૃતસ્વરૂપાનંદસ્ફુરણસ્યાભાવાત્
વૃતિકૃતાનંદસ્ફુરણસ્ય ચ કાદાચિત્કત્વાદિતિ ચેન્ન ફલબલેન આવૃતસ્યાપિ
સ્વરૂપાનંદપ્રકાશસ્ય
પ્. ૧૭૪અ)
નિરુપાધિક પ્રેમ હેતુત્વકલ્પનાત્ ભાસત એવ પરમપ્રેમાસ્પદત્વ લક્ષણં
સુખમિતિ વિવરણસ્યાપ્યત્રેવ તાત્પર્યોપપતેશ્ચ । અનેનૈવાધિપ્રાયેણ
પ્રકાશમાનોપીત્યુક્તમન્યથા પ્રકાશમાનત્વવિશેષણસ્યાવૃતત્વકલ્પને
ઉપયોગાભાવેન વૈયર્થ્યપ્રસંગાદિતિ બોધ્યં સાક્ષિ ચૈતન્યાભિન્નસ્ય
સાક્ષ્યાનંદસ્યાવૃતત્વે સાક્ષિ ચૈતન્યમપ્યાવૃતં સ્યાદેકત્ર
આવૃતત્વાનાવૃતત્વયોર્યુગપદ્વિરોધાદિત્યત આહ । એકસ્મિન્નપીતિ યથા વસ્તુત
એકસ્મિન્નેવ ચૈતન્યે જીવેશ્વરત્વાખ્યૌ રૂપભેદૌ કલ્પે તેનાહમીશ્વરઃ કિં
તુ સંસારીતિ વ્યવહારબલાત્ । તથા અહંસુખી જ્ઞાનમાનંદો ન
ભવતીત્યાદિરૂપેણાહંકારાદ્યવનાસક જ્ઞાનસ્યાનંદાત્ ભેદવ્યવહાર
દર્શનાત્ । તદનુરોધેન ચિત્વાનંદત્વાખ્યૌ રૂપભેદાવનાદિ સિદ્ધૌ કલ્પ્યેતે
। યથા ચ એકસ્મિન્નેવં ચૈતન્યે
જીવત્વાવછેદેનાજ્ઞત્વાદિકમીશ્વરત્વાવછેદેન તદભાવશ્ચ કલ્પ્યતે ।
તથૈવાનંદત્વાવછેદેનાવૃતત્વં ચિત્વાવછેદેનાહંકારાદ્યવભાસક
ચૈતન્યે તદભાવશ્ચ કલ્પ્યતે ફલવલાદિતિ ન વિરોધઃ
જીવત્વાદિરૂપભેદસ્યાપ્યવિદ્યાકલ્પિતત્વાભ્યુપગમાન્નાદ્વૈત
વિરોધશ્ચેત્યર્થઃ । નન્વેકસ્મિત્ સાક્ષિણિ
રૂપભેદેનાવૃતત્વદભાવયોર્વિરોધાભાવેપ્યાનંદઃ
પ્રકાશમાનોપ્યાવૃત ઇતિ વિરુદ્ધે પ્રકાશસ્યાવરણવિરોધિત્વાદિતિ નેત્યાહ ।
સ્વરૂપપ્રકાશસ્યેતિ । આગંતુકવૃતિ રૂપ
પ્. ૧૭૪બ્)
પ્રકાશસ્યાવરણવિરોધિત્વકલ્પનાન્નસ્વરૂપપ્રકાશસ્તદ્વિરોધી તસ્યાવરણ
સાધકત્વાદિત્યર્થઃ । નન્વેવં પ્રકાશમાનોપ્યાનંદ આવૃત ઇતિ ગ્રંથે
પ્રકાશમાનત્વવિશેષણં
સ્વરૂપપ્રકાશસ્યાવરણાવિરોધિત્વજ્ઞાપનાર્થમિતિ તત્પ્રયોજનસંભવાત્
તદ્વિશેષણં આત્મનિ નિરુપાધિકપ્રેમસંભવ જ્ઞાપનપ્રયોજનકમિતિ
યદુક્તં તત્ર સંભવતીતિ ચેતર્હિ વિનિગમકાભાવેન
તદ્વિશેષણસ્યોભયપ્રયોજનકત્વમસ્તુ સ્વરૂપપ્રકાશે
આવરણાવિરોધિત્વસ્યેવ આનંદાવરણપક્ષે આનંદરૂપે આત્મનિ
નિરુપાધિકપ્રેમસંભવસ્યાપ્યવશ્યં જ્ઞાપનીયત્વાત્ ॥
ત્વદુક્તમર્થં ન જાનામીતિ પ્રકાશમાન એવાવરણ દર્શનાત્ । ન ચ
તત્રાનાવૃત સામાન્યાકારાવછેદેન વિશેષાવરણમેવાનુભૂયત ઇતિ
વાચ્યં । અન્યાવરણસ્યાન્યાવછેદેન ભાનેઽતિપ્રસંગાત્ । ન ચ
સામાન્યવિશેષભાવોનિયામક ઇતિ નાતિ પ્રસંગ ઇતિ વાચ્યં ।
વ્યાપ્યવ્યાપકભાવાતિ રિક્તસામાન્યવિશેષભાવાભાવેન વહ્નિ ન
જાનામીતિ ધૂમાવરકાજ્ઞાનાનુભવપ્રસંગાત્
તસ્માદ્યદવછિન્નમજ્ઞાનં પ્રકાશતે તદાવૃતમિતિ
પ્રકાશમાનેપ્યજ્ઞાનં યુજ્યતે
પ્. ૧૭૫અ)
અજ્ઞાનં ચ યથા સાક્ષ્યં શંવિહાય ચૈતન્યમાવૃણોતિ ।
એવમાનદમપિ તત્તત્સુખતિતતત્સુખરૂપકૃતિકવલી ॥
સ્વરૂપપ્રકાશસ્યાવરણાવિરોધિત્વે હેત્વંતરમાહ । ત્વદુક્તમિતિ ।
એવકારાનંતરમાપ્રોક્તાર્થ ઇતિ શેષઃ । શ્રીકૃષ્ણ એવ વેદાંતવેદ્યઃ
પરમાત્મા દુર્વિજ્ઞેયોયમકૃતાત્મભિરિત્યાપ્તોપદેશાનંતરં મંદસ્ય
વાક્યાર્થબોધો ન ભવતિ સ ચ મંદસ્ત્વદુક્તમર્થં ન
જામીત્યજ્ઞાનમનુભવતીતિ પ્રસિદ્ધં લોકે તત્ર ત્વદ્વાક્યસ્યાસ્તિ કશ્ચિદર્થ ઇતિ
જ્ઞાનામિ । આપ્તવાક્યત્વાદ્વિશેષં તુ ન જાનામીતિ વ્યવહારદર્શનાદવગતો
યસ્ત્વદ્વાક્યાર્થ ત્વલક્ષણસ્સામાન્યાકારસ્સ એવ વ્ ઇશેષાવરકાજ્ઞાનસ્ય
વિષયતયા પ્રકાશતે । તથા ચ ત્વદુક્તમર્થં ન જાનામીત્યનુભવે
અજ્ઞાનવિશેષણતયા પ્રકાશમાન
સામાન્યાકારસ્યાવરણવિષયત્વાભાવાદાવરણવિષયસ્ય વિશેષસ્ય
પ્રકાશમાનત્વાભાવાત્ । પ્રકાશમાનસ્યાવૃતત્વેનાયમનભવાઃ ।
શંકકારસ્યાવરણવિષયત્વાભાવાદાવરણવિષયસ્ય વિશેષસ્ય
પ્રકાશમાનત્વાભાવાત્ । પ્રમાણમિતિ શંકતે । ન ચ તત્રેતિ ।
અન્યાવારકાજ્ઞાનસ્યાન્યાવછેદેન પ્રકાશાભ્યુપગમે ચૈત્રં ન
જાનામીત્યનુભૂયમાના જ્ઞાનસ્ય વિષ્ણુમિત્રવિષ્યકત્વ પ્રસંગ ઇતિ
દૂષયતિ । અન્યાવરણસ્યેતિ । નનુ ત્વદ્વાક્યાર્થ
પ્. ૧૭૫બ્)
ત્વલક્ષણ આકારસ્તાવત્સામાન્યરૂપઃ આપ્તૌપદિષ્ટે શ્રીકૃષ્ણ
ઇવત્વદુપદિષ્ટેષુ શ્રીકૃષ્ણ પ્રતિપત્યુપાયેષ્વપિ ત્વદ્વાક્યાર્થત્વસ્ય સત્વાત્ ।
વેદાંતવેદ્યત્વાદિ લક્ષણાકારસ્તુ વિશેષરૂપઃ તસ્ય
શ્રીકૃષ્ણસ્વરૂપમાત્ર વૃતિત્વા તથા ચ વિશેષાવરકાજ્ઞાનં
સામાન્યાકારોવછેદેન પ્રકાશત ઇત્યુપગમેનાતિ પ્રસંગઃ । ચૈત્રત્વ

વિષ્ણુમિત્ર ત્વયોસ્સામન્યવિશેષભાવાભાવાદિતિ શંકતે । ન ચ સામાન્યેતિ ।
કિં સામાન્યૈ વિશેષભાવાઃ શ્રીકૃષ્ણમૂર્તિત્વવિષ્ણુમૂર્તિત્વયોરિવ
વ્યાપ્યવ્યાપકભાવઃ । તદતિરિક્તો વા ન
દ્વિતીયસ્તસ્યાનિરૂપણાદિત્યાશયેનાહ । વ્યાપ્યેતિ । આદ્યે દોષમાહ । વહ્નિમિતિ ।
તસ્માદજ્ઞાનાનુભવે અજ્ઞાનવિશેષણતયા યદ્વપ્રકાશતે
તદેવાવરણવિષય ઇતિ વક્તવ્યં નવત્વદુક્ત ન જાનામીતિ ।
જ્ઞાનસ્યત્વદુક્તાર્થ પ્રકારકત્વે સત્યજ્ઞાનવિશેષ્યકત્વેન
ત્વદુક્તાર્થોવિશેષણરૂપ એવેત્યુપગમે તદ્જ્ઞાનસ્ય
વિશેષણજ્ઞાનરૂપકારણસ્યાભાવાતદ્વિશિષ્ટાજ્ઞાત્વાનુભવો ન સ્યાદિતિ
વાચ્યમજ્ઞાનુભવસ્ય નિત્યસાક્ષિરૂપત્વોપગમેન તત્ર વિશેષણ
જ્ઞાનાનપેક્ષણાન્ન ચ પ્રકાશમાનત્વમાવૃતત્વં ચ વિરુદ્ધં
પ્રકાશસ્યાવરણવિરોધિત્વાદિતિ વાચ્ય । વિરોધસ્ય પ્રાગેવ
પરિહૃતત્વાદિત્યાશયેનોપસંહરતિ । તસ્માદિતિ
અન્યાવરકાજ્ઞાનસ્યાન્યાવછિન્નતયાભાના સંભવાદિત્યર્થઃ ।
યદવછિન્નમિતિ । યેન વસ્તુનાવિશેષિતમિત્યર્થઃ
પ્. ૧૭૬અ)
નન્વાનંદસ્યાવૃતત્વે વિષયસંપર્કદશાયાં વિશિષ્યાનંદ
પ્રકાશીનસ્યાદિત્યત આહ । અજ્ઞાનં ચેતિ । કવલીકૃતં વિહાયૈ વા વૃણોતિ ॥
સ એષ વૈષયિકાનંદસ્યાવરણાભિભવઃ સ ચાવરણાભિભવઃ
પ્રત્યૂષસમયે બાહ્યાવરણાભિભવવત્ કારણવિશેષ
પ્રયુક્તવૃતિવિશેષવશાતરતમભાવેન ભવતિ । અતઃ
સ્વરૂપાનંદવિષયાનંદયોર્વિશયાનંદાનાં ચ પરસ્પરં
ભેદસિદ્ધિરિતિ વદંતિ । સર્વથ્યાપિ
સાક્ષિચૈતન્યસ્યાનાવૃતત્વાદાવરણાભિભવાર્થં વૃતિમનપેક્ષ્યૈવ
તેનાહંકારાદિ પ્રકાશનમિતિ તુલ્યમેવ । નન્વેવં
કથમહંકારાદીનામનુસંધાનં જ્ઞાનસૂક્ષ્માવસ્થારૂપસ્ય
સંસ્કારસ્ય જ્ઞાને સત્યયોગેન નિત્યેન સાક્ષિણા તદાધાનાસંભવાત્
॥
નનુ વૃતેરાવરણાભિભાવકત્વોપગમાદજ્ઞાનસ્ય
સુસ્વવૃતિવિષયીકૃતાનંદાનાવરકત્વમિતિ કથમુચ્યતે તત્રાહ । સ એષ ઇતિ ।
સુખવૃતિવિષયત્વપ્રયુક્તાનાવરકત્વસ્વભાવ એવ વૃતિકૃતાવરણાભિભવ
ઇત્યર્થઃ । નનુ સુખરૂપ વૃતેરેકરૂપત્વાત્ । તત્કૃતા વરણાભિભવોપ્યેકરૂપ
એવ સ્યા તથા ચ વિષયસંબંધદશાયામાનંદોપ્યેકરૂપતયૈવ
પ્. ૧૭૬બ્)
પ્રકાશેતનતૂત્કૃષ્ટાપકૃષ્ટરૂપેણેત્વિનેત્યાહ । સ ચેતિ । યથા પ્રત્યૂષસમયે
આલોકતારતમ્યેન બાહ્યતમસ્તારતસ્યયુક્તાભિબવો ભવતિ તતશ્ચ
તત્તત્તમસાવૃતાનાં પદાર્થાનાં તારતમ્યયુક્તં પ્રકાશનં ભવતિ ।
એવં વિષયવિશેષરૂપકારણવિશેષપ્રયુક્તોયો વૃતિષુવિશેષઃ
ઉત્કર્ષતારતમ્યરૂપસ્તદ્વશાતારતમ્યભાવપ્રયુક્ત એવ
આવરણાભિભવોભવતિ । તતશ્ચાનંદોપિ તરતમભાવયુક્ત એવ પ્રકાશત
ઇત્યર્થઃ । એવમપ્યાનંદસ્યૈકત્વાભ્યુપગમા તદ્ભેદપ્રથાકથં સિદ્ધ્યતિ
તત્રાહ । અત ઇતિ વસ્તુત એકસ્મિન્નપ્યાનંદે ઉપાધિપ્રયુક્ત
ભેદાભ્યુપગમાદિત્યર્થઃ । તથા ચ વિદ્યયા આવરણ નિવૃતૌ સત્યાં
પ્રકાશમાનાનંદઃ સ્વરૂપાનંદસ્તદનિવૃતિદશાયાં વૃતિસંબંધાત્
પ્રકાશમાનાનંદો વિષયાનંદ ઇતિ સ્વરૂપાનંદવિષયાનંદયોર્ભેદો
જ્ઞાતવ્યસ્તથા વૃતિભેદેનાનંદ ભેદાભ્યુપગમાદ્વિષયાનંદાનાં
પરસ્પરં ભેદ પ્રસિદ્ધિશ્ચાવકલ્પ્યત ઇત્યર્થઃ । અહંકારાદીનાં કેવલ
સાક્ષિભાસ્યત્વં પરમપ્રકૃતં સિદ્ધમિત્યાશયેનાહ । સર્વથાપીતિ ।
સ્વરૂપાનંદસ્યાનાવૃતત્વપક્ષે તસ્યાવૃતત્વપક્ષે ચેત્યર્થઃ । તેનેતિ । સાક્ષિ
ચૈતન્યેનેત્યર્થઃ । નનુ સિદ્ધાંતે સંસ્કારસ્યાનુભવતાશરૂપત્વોપગમેન
સંસ્કારાર્થં સાક્ષિ ચૈતન્યસ્યાહંકારાદિ ગોચરવૃત્યપેક્ષાસ્ત્યેવેતિ
શંકતે । નન્વેવમિતિ ।
પ્. ૧૭૭અ)
અહંકારાદિ સાક્ષિણો વૃત્યનેપેક્ષત્વે સતીત્યર્થઃ । અનુસંધાનં સ્મૃતિઃ
તદાધાનેતિ સંસ્કારોત્પાદનેત્યર્થઃ । તદાધાનાસંભવે હેતુમાહ ।
જ્ઞાનસૂક્ષ્માવસ્થારૂપસ્યેત્યાદિના । નનુ યદિ સાક્ષિ ચૈતન્યસ્થિતિ
દશાયાં તત્યૂક્ષ્માવસ્યારૂપસંસ્કારોન્યન્યયોગસ્તર્હિ તત્રાશદશાયાં
તદુત્પતિરસ્તુનેત્યાહ । નિત્યેનેતિ । તથા
ચાહંકારાદ્યવછિન્નસાક્ષિચૈતન્યસ્યાનાવૃતત્વેન તદભિભવાર્થં
વૃત્યનપેક્ષણેપિ સંસ્કારાર્થં તદપેક્ષા
સત્વાત્કેવલસાક્ષિભાસ્યત્વમહંકારાદીનામિતિ સિદ્ધાંતવ્યાકોપ ઇતિ
ભાવઃ ॥
અત્ર કેચિદાહુઃ સ્વસંસૃષ્ટેન
સાક્ષિણાસદાભાસ્યમાનોહંકારસ્તતતદઘટાદિવિષયવૃત્યાકારપરિણતુ
સ્વાવછિન્નેનાપિ સાક્ષિણાભાસ્યત ઇતિ । તસ્યાનિત્ય ત્વાત્ સંભવતિ
સંસ્કારાધાનં ઘટાદૌ વિષય ઇવ ન હિ સ્વાકારવૃત્યવછિન્ન સાક્ષિણૈવ
સ્વગોચરસંસ્કારાધાનમિતિ નિયમોસ્તિ । તથા સતિ
વૃતિગોચરસંસ્કારાસંભવેન વૃતેરસ્મરસ્મરણ પ્રંસંગાત્ ।
અનવસ્થાપત્યાવૃતિગોચરવૃત્યંતરસ્યાનુવ્યવસાયનિરાસેન નિરસ્તત્વાત્ । કિં તુ
યદ્વૃત્યવછિન્નચૈતન્યે
પ્. ૧૭૭બ્)
યત્પ્રકાશતે તદ્વૃત્યાતદ્ગોચરસંસ્કારાધાનમિત્યેવ નિયમઃ ॥
અહંકારાદિ ગોચરવૃતિં વિનૈવ સંસ્કારોપપતેર્ન સિદ્ધાંતવિરોધ ઇતિ
સમાધત્તે । અત્ર કેચિદાહુરિતિ । સ્વયદદ્વયમહંકાર
પરંસ્વસંસૃષ્ટેનેત્યાદિનાભાસ્યત ઇત્યંતેન ગ્રંથેન અહંકારસ્ય
યથાહંકારાવછિન્ન સાક્ષિભાસ્યત્વં તથા ઘટપટાદિવિષય
ગોચરવૃત્યવછિન્નસાક્ષિભાસ્યત્વમપ્યસ્તીતિ દર્શિતં ભવતિ । તતઃ કિં
તત્રાહ । તસ્યેતિ । ઘદાદિગોચરવૃત્યવછિન્નસાક્ષિચૈતન્યસ્યાનિત્યત્વાત્ । તેન
યથા ઘટાદૌ વિષયે સસ્કારાધાનં સંભવતિ । તથા તેનૈવ વૃત્યવછિન્ન
સાક્ષિચૈતન્યેનાહંકારાદાવપિ સંસ્કારાધાનં સંભવતીતિ
નાહંકારગોચરવૃત્યપેક્ષેતિભાવઃ । નન્વહંકારવ્યતિરિક્તેષુ ઘટાદિષુ
સર્વત્રસ્વાકારવૃત્યવછિન્નચૈતન્યેનૈવ ઘટાદિગોચરસંસ્કારાધાન
દર્શનાત્સ્વગોચરવૃત્યૈવ સ્વગોચરસંસ્કારાધાનમિતિ નિયમોવસીયતે । તથા
ચાહંકારમાત્ર એવ કથમન્યગોચરવૃત્યાતદાધાનમિત્યાશંક્યાહ ।
નહીતિ । તથા નિયમે માનાભાવાદપ્રયોજકત્વાચ્ચેતિભાવઃ ।
નિયમાભ્યુપગમે બાધકમાહ । તથા સતીતિ । નનુ જ્ઞાનરૂપવૃતેઃ
સંસ્કારાદિ લાભાય વૃતિગોચરવૃત્યંતરમપ્યસ્તુ નેત્યાહ । અનવસ્થાપત્યેતિ ।
ઘટાદિ ગોચરવૃતિસ્મરણસિધ્યર્થ તદ્ગોચરવૃત્યંતરોપગમે
દ્વિતીયવૃતિસ્મરણાય તૃતીયાપિ
પ્. ૧૭૮અ)
તદ્ગોચરાવૃતિર્વ્યક્તવ્યાસ્યાદેવં તતદ્વૃતિગોચર
વૃત્યભ્યુપગમાપત્યાવૃત્યનવસ્થા પ્રસજ્યેત । ન ચ દ્વિતીયત્રિતીયાદિ વૃતીનાં
મધ્યે કાસાંચિદજ્ઞાતાનામેવ
નાશાભ્યુપગમસંભવન્નાનવસ્થાપ્રસક્તિરિતિવાચ્યં । ઉત્પન્નાયાઃ
વૃતેરવશ્યજ્ઞાતવ્યત્વાદન્યથા સત્યામેવ ઘટાદ્યાકારવૃતૌ
કદાચિન્મયેદં જ્ઞાયતે ન વા ઘટાદિ વૃતિનાશાનંતરં મયેદં
જ્ઞાતં ન વેતિ વા સંશય પ્રસંગાતસ્માદ્વૃતેરવશ્યજ્ઞાતવ્યત્વં
વૃતેર્વૃત્યાવેદ્યત્વપક્ષે પ્રાપયે દેવાનવસ્થામનેનૈવ ન્યાયેન
નિબંધનેષુનુવ્યવસાયો નિરસ્તરં તતશ્ચ સ્વગોચરવૃત્યૈવ
સ્વગોચરસંસ્કારાધાન નિયમો નાસ્તિ વૃતિષ્વસંભવાદિત્યર્થઃ ।
નન્વન્યગોચરવૃત્યાન્યગોચરસંસ્કારાધાનોપગમે
ઘટગોચરવૃત્યાપટાદાવપિ તદાધાનપ્રસંગ ઇતિ શંકતે । કિંત્વિતિ । અતિ
પ્રસંગપરિહારાય પ્રયોજકમાહ । યદ્વૃત્યેતિ । યદ્વસ્તુ ગોચરવૃત્યવછિન્ન
ચૈતન્યે યાવંતઃ પદાર્થાઃ પ્રકાશંતે તદ્વસ્તુ ગોચરવૃત્યા
તાવત્સુપદાર્થેષુ સંસ્કારાધાનમિતિ નિયમે ઘટગોચરવૃત્યવછિન્નચૈતન્યે
ચ પટાદેરપ્રકાશનાન્નાતિ પ્રસંગઃ । નનુ સ્વગોચરવૃત્યૈવ
સ્વગોચરસંસ્કારાધાનમિતિ નિયમ ઇત્યેવ કારાર્થઃ ॥
એવં ચ જ્ઞાનસુખાદયોપ્યંતષ્કરણવૃતયસ્તપ્તાયઃ
પિંડાદ્વ્યુચ્ચરંતો વિસ્ફુલિંગા ઇવ સ્વાવછિન્નેન
પ્. ૧૭૮બ્)
વહ્નિનેવ સ્વસ્વાવછિન્નેનાનિત્યેન સાક્ષિણાભાસ્યંત ઇતિ યુક્તં તેષ્વપિ
સંસ્કારાધાનં યસ્તુ ઘટૈકાકારધીસ્થા ચિદ્ઘટમેવાવભાસયેત્
। ઘટસ્ય જ્ઞાતતા બ્રહ્મચૈતન્યેનાવભાસ્યત ઇતિ કૂટસ્થ દીયોક્તો
વિષયવિશેષણસ્ય જ્ઞાનસ્ય વિષયાવછિન્ન
બ્રહ્મચૈતન્યાવભાસ્યત્વપક્ષઃ યશ્ચ તત્વ પ્રદીપિકોક્તો
જ્ઞાનેછાદીનામનવછિન્ન
શુદ્ધચૈતન્યરૂપનિત્યસાક્ષિભાસ્યત્વપક્ષઃ ॥
નનુ ઘટાદિવૃત્યવછિન્નચૈતન્યે ઘટાદિ પ્રકાશનં નિર્વિવાદં તત્ર
ચૈતન્યેહંકારસ્યાપિ પ્રકાશનં ઘટાદિવિષયવૃત્યાકાર પરિણત

સ્વાવછિન્નેનાપિ સાક્ષિણાભાસ્યત ઇતિ પૂર્વગ્રંથે દર્શિતં । તથા ચ
ઘટાદિ વૃત્યાહંકારેપિ સંસ્કારાધાનમસ્તુ તથાપિ ઘટાદિ
જ્ઞાનરૂપાયાવૃતેઃ સ્વાવછિન્નચૈતન્યે પ્રકાશનસ્યાસિદ્ધત્વા તસ્યાઃ
સ્વગોચરસંસ્કારજનકત્વં ન સ્યાત્ તથા
સુખદુઃખેછદ્વેષાદીમામહંકારધર્માણાં ઘટાદિ વૃત્યવછિન્ન
ચૈતન્યે પ્રકાશન પ્રસત્મ ભાવાતયાતેષુ સંસ્કારાધાનં ન સ્યાન્ન ચ
સુખાદિરૂપવૃતિષુ ઘટાદિ વૃત્યાસંસ્કારાનાધાનેપિ સુખ
પ્. ૧૭૯અ)
દુઃખાદિગોચરાંતઃકરણવૃતિભિરેવ તાસુ તદાધાનમસ્તજ્ઞાનરૂપાસુ
ઘટાદિ વૃતિષુ તધાનાર્થં વૃત્યંતરોપગમ ઇવાનવસ્થા
પ્રસક્ત્યભાવાદિતિ વાચ્યં । સુખદુઃખાદિગોચરાવૃતિરભ્યુપગમ્યમાના
કિં જ્ઞાનરૂપા કિં વા ઇછાદિવૃતિવત્ક્રિયારૂપા
નાદ્યસ્તદુત્પાદકકરણાભાવાત્મનઃ કરણતાયાનિરશિષ્યમાણત્વાન્ન
દ્વિતીયસ્તસ્યા અપિ વૃતેસ્સંસ્કારાધાનાય તદ્ગોચર વૃત્યંતરોપગમે
સૈવાનવસ્થા પ્રાપ્નોતિ તસ્માદ્જ્ઞાનરૂપાસુઘટાદિ વૃતિષુ
જ્ઞાનભિન્નાસુખદુઃખાદિ રૂપવૃતિષુ ચ કથં
સંસ્કારાધાનમિત્યાશંક્યાહ । એવં ચેતિ । ઉક્ત નિયમે સતીત્યર્થઃ ।
અંતષ્કરણેયાયાવૃતયઃ ઉત્પદ્યંતે જ્ઞાનરૂપાવાતુદ્ભિન્નાવાતાસ્સર્વા
અપિ સ્વસ્વાવછિન્નાનિત્યચૈતન્યભાસ્યા એવ તથા ચ ચૈતન્યસ્ય નિત્યતેપિ
તદ્ભાસ્યતયા તદવછેદકતયા
ચોત્પદ્યમાનાનામહંકારધર્માણામનિત્યતયા તતદ્ધર્મવિશિષ્ટસ્ય
તતદવભાસકસ્ય ચૈતન્યસ્ય નાશરૂપસ્તદ્ધર્મગોચરસ્સંસ્કારઃ
સંભવતીતિ ન જ્ઞાનસુખાદિષુ સંસ્કારાનુપપતિરિતિભાવઃ । દૃષ્ટાંતે
સ્વપદં વિસ્ફુલિંગ પરં ઘટસ્યૈકસ્યાકાર ઇવાકારોપસ્યાસ્સાઘટૈકારા
સા ચાસૌધીશ્ચ તસ્યાં સ્થિતા ચિત્ ચિદાભાસઃ ઘટાકારવૃતિ
પ્રતિબિંબરૂપં ઘટજ્ઞાનમિતિ યાવત્ । ઘટમેવ ન ઘટસ્ય
જ્ઞાતતામપીત્યેવ કારાર્થઃ । જ્ઞાતતાનામજ્ઞાનવિષયત્વં વિષયતા
સંબંધેન વિષયનિષ્ટં જ્ઞાનમિત્યર્થઃ । તચ્ચ જ્ઞાનં વિષયસ્ય
વિશેષણં જ્ઞાતો ઘટ ઇત્યનુભવાદિતિભાવઃ । નન્વનયોઃ
પક્ષયોજ્ઞાંનેછાદિ
પ્. ૧૭૯બ્)
ભાસકચૈતન્યસ્ય નિત્યત્વાત્ કથં જ્ઞાનેછાદિષુ સંસ્કારઃ ન ચ
પૂર્વોક્તરોત્યાજ્ઞાનેછાદિ વૃતીનાં સ્વસ્વાવછિન્નસાક્ષિચૈતન્ય
પ્રકાશ્યત્વમાદાપાનયોરપિ પક્ષયોઃ સંસ્કારાધાનમિતિ વાચ્યં ।
ઘટાદિ ગોચરવૃતિ પ્રતિબિંબરૂપજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાતતા
શબ્દિતસ્યાતદ્વૃત્યનવછિન્ન ॥
તયોરપિ ચૈતન્યસ્ય સ્વસંસૃષ્ટાપરોક્ષરૂપત્વાદ્વૃતિસંસર્ગોવશ્યં
વાચ્ય ઇતિ તત્સંસૃષ્ટાનિત્યરૂપસદ્ભાવાન્ન તેષુ
સંસ્કારાધાનેકાચિદનુપપતિરિતિ । અન્યે તુ
સુષુપ્તાવવિદ્યાદ્યનુસંધાનસિદ્ધયે
કલ્પિતામવિદ્યાવૃતિમહમાકારામંગીકૃત્યાહમર્થે
સંસ્કારમુપપાદયંતિ ॥
વિષયાધિષ્ઠાન બ્રહ્મચૈતન્યભાસ્યત્વોક્તિ વિરોધા તથા દ્વિતીયપક્ષે
જ્ઞાનેછાદિ વૃતીનામ નવછિન્ન સાક્ષિભાસ્યત્વોક્તિ વિરોધપ્રસંગાદતઃ
કથં તયોઃ પક્ષયોસ્તદાધાનમત આહ । તયોરપીતિ । વિષયાવછિન્ન
બ્રહ્મચૈતન્યસ્ય જ્ઞાતતાભાસકત્વમતે તદ્બ્રહ્મચૈતન્યં જ્ઞાતતાયા
અપરોક્ષજ્ઞાનરૂપમેવોપૈયતે જ્ઞાતોયં ઘટ ઇતિ જ્ઞાતતાયા
અપરોક્ષત્વાનુભવાત્ । અનવછિન્ન
શુદ્ધચૈતન્યમપીછાજ્ઞાનાદીનામપરોક્ષજ્ઞાનરૂપમેવોપેયતે । ઇછાદિ
વૃતિનામપ્યપરોક્ષત્વાનુભવાત્
પ્. ૧૮૦અ)
તથા ચાપરોક્ષજ્ઞાનરૂઉપ દ્વિવિધચૈતન્યસ્ય
સ્વવિષયભૂતૈર્જ્ઞાનેચ્છાદિભિસ્સંસર્ગોવશ્યંભાવી અપરોક્ષજ્ઞાનસ્ય
સ્વતાદાત્મ્યાપન્નવિષયાનુભવરૂપત્વનિયમા તતશ્ચ
સ્વવિષયભૂતજ્ઞાનેછાદિ નાશસમયે જ્ઞાનાદિ વિશિષ્ટરૂપેણ
દ્વિવિધચૈતન્યસ્યાપિ નાશલક્ષણસંસ્કારોપપતિરિત્યર્થઃ । તયોરપીતિ સપ્તમી
ચૈતન્યસ્યેતિ દ્વિવિધસ્યેતિ શેષઃ । તત્પદં જ્ઞાનેછાદિ રૂપવૃતિપરં યદિ ચ
સ્વગોચરવૃત્યૈવ સ્વસંસ્કારાધાનમવશ્યં વાચ્યં તદાપિ
નાનુપપતિરવિદ્યાવૃતિભિરહંકાર તદ્ધર્મગોચરાભિરહંકારાદિષુ
સંસ્કારાધાનસંભવાન્ન ચ વૃત્તિગોચરવૃત્યુપગમે પ્રાગુક્તાનવસ્થા
પ્રસક્તિરિતિ વાચ્યમવિદ્યાવૃતિનામનુભવાયોગ્યત્વેન તાસુ જ્ઞાનાય
સંસ્કારાય વા જ્ઞાનેછાદ્યનુભવકાલેઽવિદ્યાવૃત્યંતરાનુપગમાત્ । ન
ચાવિદ્યાવૃતીનામકૢપ્ત સંસ્કારજનકલ્પને ગૌરવમિતિ વાચ્યં । સુષુપ્તૌ
તાસાઅં તદ્જ્ઞાનકત્વસ્ય કૢપ્તત્વાદિત્યાશયેન મતાંતરમાહ । અન્યે ત્વિતિ
ઉત્થિતસ્યાવિદ્યાંદ્યનુસંધાનસિદ્ધયે સુપ્તૌ કલ્પિતામવિદ્યાદિ
ગોચરામવિદ્યાદિ વૃતિમિવાહમાકારામવિદ્યાવૃતિમંગીકૃત્યેતિ વાક્યં
યોજનીયં યથા શ્રુતે સુષુપ્તૌ યદવિદ્યાદ્યનુસંધાનં તત્સિદ્ધય ઇતિ
ભ્રાંતિઃ સ્યાત્ । સન્નિધાના તથા સુષુપ્તૌ કલ્પિતાયા
એવાવિદ્યાવૃતેરહમાકારત્વમંગીકૃત્યેતિ ભ્રાંતિઃ સ્યાદિતિ બોધ્યં
અવિદ્યાદીત્યાદિ પદં સુખસુપ્ત્યૌસ્સંગ્રહાર્થ સુખમહમ
પ્. ૧૮૦બ્)
સ્વાપ્સં ન કિંચિદવેદિષમિતિ સુષુપ્તિકાલીનાનાં
સુખસુષુપ્ત્યવિદ્યાદીનામુત્થાનાનંતરમનુસંધાન દર્શના તત્કાલીના
વિદ્યાદ્યનુભવસ્ય નિત્યસાક્ષિરૂપતયા તસ્યાવિદ્યાવૃતિરૂપાવછેદકાકલ્પને
સંસ્કારાસંભવેનોક્તાનુસંધાનાભાવપ્રસંગાત્ ।
નન્વજ્ઞાનાહંકારાદિ ગોચરાવિદ્યાવૃત્યુપગમે તેષાં કેવલસાક્ષિ
વેદ્યત્વસિદ્ધાંતવ્યા કોપ ઇતિ ચેન્નાવિદ્યાવૃતીનાં કૢપ્તજ્ઞાનકારણ
જન્યત્વા ભાવેન જ્ઞાનાત્મકવૃતિત્વાભાવાત્ । જ્ઞાનાત્મક વૃત્યનુપહિત
સાક્ષિણ એવકેવલ સાક્ષિશબ્દાર્થત્વાંગીકારાદિતિભાવઃ । અહમર્થ
ગ્રહણં તદ્ધર્માણામપ્યુપલક્ષણં તુલ્યન્યાયતયા બાધકાભાવેન ચ
તદ્ધર્મેષ્વપિ અવિદ્યાવૃતિભિસ્સંસ્કારસ્યોપપાદિતત્વાદિતિ ધ્યેયં ॥
ન ચાસ્મિન્ પક્ષે એતાવંતં કાલમિદમહં પશ્યન્નેવા
સમિત્યન્યજ્ઞાનધારાકાલિનાહમર્થાનુસંધાનાનુપપતિઃ ।
અવછેદકભેદેન સુખદુઃખયૌગપદ્યવદ્વૃતિદ્વય
યૌગપદ્યસ્યાપ્યવિરોધેનાન્યજ્ઞાનધારાકાલેપ્યહમાકારા
વિદ્યાવૃતિ સંતાનસંભવાદિતિ । અપરે તુ
અહમાકારાવૃતિરંતષ્કરણવૃતિરેવ કિં તૂપાસનાદિ વૃતિવન્ન
પ્. ૧૮૧અ)
જ્ઞાનં કૢપ્ત તત્કારણા જન્યત્વાત્ । ન હિ તત્ર ચક્ષુરાદિ
પ્રત્યક્ષલક્ષણં સંભવતિ । ન વા લિંગાદિકં લિંગાદિ
પ્રતિસંધાનશૂન્યસ્યાપ્યહંકારાનુસંધાન દર્શનાત્ । નાપિ
મનઃ કરણં તસ્યોપાદાન ભૂતસ્ય ક્વચિદપિ કરણત્વાકૢપ્તેઃ ।
તર્હ્યહમર્થ પ્રત્યભિજ્ઞાપિ જ્ઞાનં ન સ્યાદિતિ ચેન્ન તસ્યા અહમંશે
જ્ઞાનત્વાભાવેપિ તતાંશે સ્મૃતિકરણત્વેન
કૢપ્તસંસ્કારજન્યતયાજ્ઞાનત્વાત્ । અંશભેદેન જ્ઞાને
પરોક્ષત્વાપરોક્ષત્વવત્ । પ્રમાત્વાપ્રમાત્વવચ્ચ
જ્ઞાનત્વાજ્ઞાનત્વયોરપ્ય અવિરોધાદિત્યાહુઃ ॥
નન્વસ્મિન્ પક્ષેન્યજ્ઞાનધારાકાલીનાહમર્થાદિષુ અહમર્થાદિ
ગોચરાવિદ્યાવૃત્યસંભવેન સંસ્કારાધાનં ન સ્યાત્ ધારાકાલે
અવિદ્યાવૃત્યંપિકારે યુગપત્ વૃતિદ્વય પ્રસંગાદિતિ
શંકામનૂદ્યદૃષ્ટાંતેન પરિહરતિ । ન ચાસ્મિન્ પક્ષ ઇતિ ।
અવિદ્યાવૃતિભિસ્સંસ્કારાધાનપક્ષ ઇત્યર્હઃ । અવછેદકભેદેનેતિ । શિરસિ મે
વેદનાપાદે મે સુખમિત્યનુભવ દર્શનાદિતિ ભાવઃ । વૃતિદ્વયેતિ
અન્યજ્ઞાનધારા કાલેપિ અન્ય વસ્તુગોચરાંતષ્કરણવૃતિરહમર્થગોચરા
વિદ્યાવૃતિશ્ચ યુગપત્પ્રમાતર્યવછેદકભેદેન ન વિરુધ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સંતાનેતિ । નન્વન્ય
પ્. ૧૮૧બ્)
જ્ઞાનધારાકાલે એકૈવાવિદ્યાવૃતિરિતિ વક્તું શક્યતે તર્દતન્નાનાત્વે
માનાભાવાલ્લાઘવાચ્ચેતિ ચેત્ । સત્યં તથાપ્યંતઃકરણવૃતિસંતતિ
રૂપત્વાદ્વારાયાસ્તત્કાલીનાવિદ્યાવૃતેરપિ સંતતિ રૂપત્વં સંભવતીતિ
સંભાવનામાત્રેણ તથોક્તમત એવાહ । સંતાનસંભવાદિતિ ।
અહમર્થાંશે અંતઃકરણવૃત્યૈવ સંકારાધાનં સંભવતીતિ ન
તદંશેપ્યવિદ્યાવૃતિઃ કલ્પનીયાંતઃકરણવૃતિસંભવે તત્કલ્પનાયોગાત્ । ન
ચાન્યજ્ઞાનધારાકાલે અહમર્થ ગોચરાંતઃકરણવૃતિર્ન સંભવતિ ।
સુખદુઃખ યૌગપદ્યવત્ જ્ઞાનદ્વયયૌગપદ્યાયોગાદિતિ વાચ્યં ।
સંસ્કારાર્થાહં વૃતેર્જ્ઞાનરૂપત્વાનુપગમાદિતિ મતમાહ । અપરે ત્વિતિ ।
તર્હ્યસૌ વૃતિર્ઘટાદિ વૃતિવત્ જ્ઞાનરૂપાપિ સ્યા તથા ચ જ્ઞાનાત્મક
વૃત્યુપહિત સાક્ષિ વેદ્યત્વાપત્યા અહમર્થસ્ય કેવલ સાક્ષિ ભાસ્યત્વસિદ્ધાંત

હાનિરિત્યાશયેન શંકતે । કિંત્વિતિ । પરિહરતિ । ઉપાસનાદીતિ । ઇછાદિ
સંગ્રેહાર્થમાદિ પદં । અનુસંધાનમનુભવઃ ક્વચિદપીતિ વૃતિજ્ઞાનં
પ્રત્યુપાદાનભૂતસ્યાંતષ્કરણસ્યાહમાકારવૃતેસ્સકાશાદન્યત્ર
ક્વચિદપિ વૃતૌ તસ્ય કરણત્વાકૢપ્તેરિત્યર્થઃ । તર્હીતિ । યોહં સ્વપ્ને
સાક્ષાદ્ભગવંતં શ્રીકૃષ્ણમન્વભૂવં સોહમિદાનીં તં સ્મરામીતિ
પ્રત્યભિજ્ઞા અહમર્થાંશે જ્ઞાનં ન સ્યાત્ જ્ઞાનકારણા
જન્યત્વાદિત્યર્થઃ । ઇષ્ટાપત્યાપરિહરતિ । નેતિ તર્હિ પ્રત્યભિજ્ઞાનંતતાંશેપિ
જ્ઞાનં ન સ્યાદેકસ્યાં પ્રત્યભિજ્ઞાયાં
પ્. ૧૮૨અ)
જ્ઞાનત્વ તદભાવત્વયોર્વિરોધેનાયોગાદિત્યત આહ । તસ્યા ઇતિ । પ્રત્યભિજ્ઞાયા
ઇત્યર્થઃ । અંશભેદેનેતિ । વિષયૈક દેશોત્રાંશઃ સ ચ પ્રાગેવ દર્શિતઃ ।
અહમંશ ઇતિ । તતાંશ ઇતિ ચ । પરોક્ષત્વેતિ । પર્વતો વહ્નિમા નિત્યનુમિતેઃ
સિદ્ધાંતે વહ્ન્યંશે પરોક્ષત્વં સન્નિકૃષ્ટપર્વતાંશે
ત્વપરોક્ષત્વમુપેયતે । મત દ્વય સમ્મત દૃષ્ટાંતમાહ । પ્રમા ત્વેતિ ॥
ઇતરે ત્વહમાકારાપિ વૃતિર્જ્ઞાનમેવ માસહંજાનામિત્યનુભવાત્ । ન
ચ કરણાસંભવઃ અનુભવાનુસારેણ મનસ એવાંતરિંદ્રિયસ્ય
કરણત્વસ્યાપિ કલ્પનાદિત્યાહ । એવં સતિ
બાહ્યવિષયાપરોક્ષવૃતીનામેવાવરણાભિભાવકત્વનિયમઃ
પર્યવસન્નઃ । નનુ નાપમપિ નિયમઃ । શુક્તિરજતસ્થલે
ઇદમાકારવૃતેરજ્ઞાનાનભિભાવકત્વાત્ । અન્યથોપાદાનાભાવે ન
રજતોત્પત્યયોગાદિતિ ચેત્ અત્રાહુઃ
ઇદમાકારવૃત્યેદમંશાજ્ઞાનનિવૃતાવપિ ॥
પૂર્વોપદર્શિત પ્રત્યભિજ્ઞાયા અહમર્થાંશેપિ જ્ઞાનત્વમુપેય મન્યથા હિ
પ્રત્યભિજ્ઞા પ્રામાણ્યેનાંતષ્કરણોપહિત ચૈતન્યરૂપસ્ય
જીવસ્યાહમુર્થસ્ય સ્થાપિત્વસાધનં । સૂત્રભાષ્યયોર્દૃશ્યમાનં
વિરુધ્યેત તથા ચ સૂત્ર
પ્. ૧૮૨બ્)
મનુસ્મૃતેશ્ચેતિ । અનુસ્મૃતિઃ પ્રત્યભિજ્ઞા તથા ચ તત્સૂત્રસ્થં ભાષ્યંય
એવાહં પૂર્વેદ્યુરદ્રાક્ષં સ એવાહમદ્યસ્મરામીતિ । તથા ચ
પ્રત્યભિજ્ઞાયા અહમંશે જ્ઞાનત્વાભાવાભિધાનમયુક્તમિતિ
મન્યમાનાનાં મતમાહ । ઇતરે ત્વિતિતિ । અનુભવાદિતિ । અહમર્થગોચરાવૃતૌ
જ્ઞાનત્વાનુભવાદિત્યર્થઃ । મનસ ઇતિ । અત એવ વિયત્યાદે ભાષ્યં બુદ્ધેઃ
કારણત્વાભ્યુપગમાદિતિ । અત એવ ચ અહંકાર ધર્માણાં
જ્ઞાનસુખાદીનાં કેવલસાક્ષીભાસ્યત્વેપ્યહમર્થરૂપસ્ય મનઃ
પ્રત્યસાધારણવિષયસ્ય સત્વાન્તસ્યેંદિયત્વં પ્રાણપાદે
ચક્ષુરાદરિવભાષ્યકારૈરેવ વ્યવસ્થાપિતમિતિ મંતવ્યં ।
કેવલસાક્ષિભાસ્યત્વસિદ્ધાંતોપ્યંત એવાહમર્થ
વ્યતિરિક્તાજ્ઞાનસુખાદિમાત્રવિષય ઇત્યપિ મંતવ્યં નનુ મનસ
ઈદ્રિયત્વપક્ષે રૂપાદૌ ચક્ષુરાદેરિવ તસ્યાહમર્થે પ્રમાણત્વં વાચ્યં ।
તચ્ચ ન સંભવતિ । અહમર્થસ્યાનાવૃત સાક્ષિ ચૈતન્યે ધ્યસ્તસ્યા
જ્ઞાતત્વાભાવેન મનસ અજ્ઞાતજ્ઞાપકત્વા ભાવાદિતિ ચેન્ન । તદ્વૃતિ
તત્પ્રકારાનુભવત્વમવાધિતાનુભવત્વં વા પ્રમાત્વમિતિ ।
મતાનુરોધેનાહમાકારજ્ઞાનસ્ય પ્રમાત્વોપપતૌ તત્કારણસ્ય મનસોપિ
ચક્ષુરાદેરિવ પ્રમાણત્વ સંભવાત્ ઇતિ ભાવઃ । નનુ તર્હ્ય
પરોક્ષવૃતીનામાવરણાભિભાવકત્વ નિયમસ્યાહમાકારાપરોક્ષવૃતૌ
વ્યભિચાર ઇત્યાશંક્યનિયમસ્ય સંકોચં દર્શયતિ । એવં સતીતિ ।
અહમાકારાપરોક્ષવૃત્યુપગમે સતીત્યર્થઃ ।
પ્. ૧૮૩અ)
ઉક્તનિયમમપ્યાક્ષિપતિ । નન્વિતિ । ઇદં રજતમિતિ । ભ્રમસ્થલે
પ્રથમમિદમાકારાપરોક્ષવૃતિરુદેતિ । પશ્ચાદિદં રજતમિતિ ભ્રમો ભવતિ ।
તત્રેદમાકારાયાઃ પ્રથમોત્યત્રવૃતેરજ્ઞાનનિવર્તકત્વં । કિં નાસ્તિ । અસ્તિ વા
આદ્યે નિયમસ્ય વ્યભિચારમાહ । નાયમપીતિ યથાશ્ચ
પરોક્ષવૃતિમાત્રમજ્ઞાનનિવર્તકમિતિ નિયમો નાસ્તિ અક્લમાકારવૃતૌ
વ્યભિચારાત્ । તથા બાહ્યગોચરાપરોક્ષવૃતિમાત્રમજ્ઞાનનિવર્તકમિતિ
નિયમોપિ નાસ્તિ । ઇદમાંકારવૃતૌ વ્યભિચારાદિત્યર્થઃ । દ્વિતીયે બાધકમાહ
। અન્યથેતિ । ઇદમાકારવૃતેરજ્ઞાનાભિભાવકત્વ ઇત્યર્થઃ ।
ઇદનાકારવૃતિનિવર્ત્યાજ્ઞાનમન્યદ્રજતોપાદાન ભૂતાજ્ઞાનમન્ય તથા ચ
ન વ્યભિચારઃ । ન વા રજતોત્પત્યયોગ ઇતિ પરિહતિ અત્રાહુરિતિ ॥
શુક્તિત્વાદિવિશેષાંશાજ્ઞાનાનિવૃતેસ્તદેવરજતો પાદાનં
શુક્તિત્વાદ્યજ્ઞાનેરજતાધ્યાસસ્ય
તદ્જ્ઞાનેતભાવસ્યાનુભૂયમાનત્વાત્
અધ્યાસભાષ્યટીકાવિવરણેનુભૂયમાનાન્વયવ્યતિરેકસ્યૈવા-
જ્ઞાનસ્ય રજતાદ્યધ્યાસૌપાદાનત્વોક્તેઃ । અત એવ
શુક્ત્યંશોધિષ્ટાનં । ઇદમંશ આધારઃ
સવિલાસાજ્ઞાનવિષયોધિષ્ઠાનં । અતદૂપોપિ તદૂપેણારોપ્ય
બુદ્ધૌસ્ફુરન્નાધાર ઇતિ સંક્ષેપ શારીરકે વિષેચનાદિતિ ।
પ્. ૧૮૩બ્)
અપરે ત્વિદં રજતમિતીદમંશસંભિન્નત્વેન પ્રતીયમાનસ્ય
રજતસ્યેદમંશાજ્ઞાનમેવૌપાદાનં તસ્ય
ચેદમાકારવૃત્યાવરણશક્તિમાત્રનિવૃતાવપિ વિક્ષેપ શક્ત્યા સહ
તદનુવૃતેર્નોપાદાનત્વાસંભવઃ
શુક્તિત્વાદિવિશેષાંશાવરકાજ્ઞાનમેવ રજતોપાદાનમિત્યત્રમાનમાહ ।
શુક્તિત્વાદ્યજ્ઞાન ઇતિ । નીલપૃષ્ટત્વાદિકમાદિપદાર્થઃ । રજતમેવાધ્યસ્યત ઇતિ
। અધ્યાસ ઇત્યર્થઃ । પ્રથમ તત્પદં વિશોષાંશપરં દ્વિતીય
તત્પદમધ્યાસપરં । તત્ર સમ્મતિમાહ અધ્યાસેતિ ટીકા પંચપાદિકા
અનુભૂયેમાનાવન્વયવ્યતિરેકૌ યસ્યેતિ વિગ્રહઃ । નનુ પુરોવર્તિ દ્રવ્યસ્ય
શુક્તિત્વાદિ વિશેષરૂપ વિશિષ્ટસ્યૈવરજ્ઞતકારણાજ્ઞા
ચાવૃતત્વાભ્યુપગમે તસ્યૈવાધિષ્ઠાનત્વં સ્યાત્ । નત્વિદં
ત્વરૂપવિશિષ્ટસ્યેદમંશસ્ય સ વિલાસાજ્ઞાનવિષયસ્યૈવાધિષ્ઠાનત્વા
તથા ચાધિષ્ઠાનારોપ્યયોરેક જ્ઞાનવિષયત્વનિયમાચ્છુક્તિરજતમિતિ
ભ્રમાકારઃ સ્યાત્ । ન સ્યાચ્ચેદં રજતમિતિ પ્રતીત્યાકારઃ
ઇદમંશસ્યાધિષ્ઠામત્વા ભાવાદિત્યત આહ । અત એવેતિ ।
અધ્યાસોપાદાનાજ્ઞાનવિષયત્વા દેવેત્યર્થઃ શુક્ત્યંશ ઇતિ । શુક્તિત્વ
વિશેષરૂપેણ પુરોવર્ત્યવછિન્નચૈતન્યમિત્યર્થઃ ।
ઇદમંશસ્યાધિષ્ઠાનત્વાભાવ ઇષ્ટ ઇત્યાશયેનાહ । ઇદમંશ ઇતિ । નનુ
તસ્યાધારત્વે આગતમેવાધિષ્ઠાનત્વં તયોર્ભેદાભાવાદિતિ
પ્. ૧૮૪અ)
નેત્યાહ । સ વિલાસેતિ । વિલાસો રજતાદિ વિક્ષેપઃ વિષયેત્વમાવૃતત્વં ।
અતદ્રૂપીપીતિ । તત્પદમધ્યસ્ત રજતાદિ પરં તથા ચાધ્યસ્તરજતાદ્ય
ભેદરહિતોપિ તદભિન્નત્વેન સ્ફુરન્નિત્યર્થઃ । અધિષ્ઠાનસ્યૈવારોપિત
રજતતાદાત્મ્યાદ્વસ્તુગત્યા ઇદમંશસ્યાતદ્રૂપત્વમિતિ બોધ્યમસ્મિન્મતે ।
અધિષ્ઠાનારોપ્યયોરેકજ્ઞાનવિષયત્વં નાસ્તિ । કિં તુ આધારારોપ્યેરેવ તદિતિ
ન ભ્રમસ્ય શુક્ત્યંશોલ્લેખાપતિરિતિભાવઃ । નન્વધિષ્ઠાનારોપ્યયોરારોપે
પ્રકાશમાનત્વસ્ય સંભાવના ભાષ્યટીકાવિવરણાદિષુ સમર્થિતત્વા
તદ્વિરોધત્વમાશંક્યમતાંતરં તદવિરુદ્ધમાહ । અપરે ત્વિતિ ।
સંભિન્નત્વં તાદાત્મ્યમિતિ યાવત્ । અજ્ઞાનમેવેતિ । ન તુ
વિશેષાંશાજ્ઞાનમિત્યેવકારાર્થઃ । વિશેષાંશસ્યારોપે સ્ફુરણાભાવેન
તસ્યાધિષ્ઠાનત્વાસંભવાદિતિ ભાવઃ । શુક્તિત્વાદિરૂપવિશેષ
દર્શનસ્યાધ્યાસ પ્રતિબંધકત્વા તદભાવવિષયૌ પૂર્વોક્તાન્વય
વ્યતિરેકાવિતિભાવઃ । નન્વિદમાકારવૃત્યા ઇદમંશાજ્ઞાનસ્ય
નિવૃતત્વાત્કથં ઇદમંશસ્યાધિષ્ઠાનત્વમત આહ । તસ્ય ચેતિ ।
ઇદમંશાજ્ઞાનસ્યેત્યર્થઃ ।
જલપ્રતિબિંબિતવૃક્ષાધોગ્રુત્વાધ્યાસે
જીવન્મુક્તાનુવૃતપ્રપંચાધ્યાસે ચ સર્વાત્મનાધિષ્ઠાન
સાક્ષાત્કારાનંતરભાવિન્યાવરણનિવૃતાવપિ વિક્ષેપક્તિસહિતા
જ્ઞાનમાનસ્યોપાદાનત્વસંપ્રતિપતેરિત્યાહુઃ । કવિતાર્કિક
પ્. ૧૮૪બ્)
ચક્રવર્તિનૃસિંહભટ્ટોપાધ્યાયાસ્ત્વિદં રજતમિતિ ભ્રમરૂપવૃતિ
વ્યતિરેકેણ રજતોત્પતેઃ । પ્રાગિદમાકારાવૃતિરેવ નાસ્તીતિ તસ્યા
અજ્ઞાનનિવર્તકત્વ સદ્ભાવવિચારં નિરાલંબનં મન્યંતે । તથા
દ્વિનતાવદ્ભ્રમરૂપવૃતિચ્યતિરેકેણેદમાકારાવૃતિરનુભવસિદ્ધા-
જ્ઞાનદ્વિત્વા નનુ ભવાત્ ।
નાપ્યધિષ્ઠાનસામાન્યજ્ઞાનમધ્યાસકારણમિતિ કાર્યકલ્પ્યા
તસ્ય તત્કારણત્વે માનાભાવાત્ ॥
નનુ જ્ઞાનસ્યાવરણાંશમાત્રનિવૃતિર્વિક્ષેપશક્ત્યાસહા અનુવૃતિશ્ચ ક્વાપિ
ન દૃષ્ટાત આહ । જલપ્રતિબિંબિતેતિ । પ્રપંચેતિ । જીવન્મુક્તસ્યાપ્યંતષ્કરણાદિ

પ્રપંચ પ્રતીતેસ્સત્વાદિતિભાવઃ । સર્વાત્મનેતિ । રજતાદિભ્રમસ્થલે હિ
સર્વાત્મનાધિષ્ઠાનસાક્ષાત્કારો નાસ્તિ શુક્તિત્વાદિ વિશેષરૂપેણ શુક્તિ
સાક્ષાત્કારાભાવાદતસ્તત્ર ઇદમંશાજ્ઞાનનિવૃતાવપિ
વિશેષાંશાજ્ઞાનનિવૃત્યભાવા તસ્યાધ્યાસો પાદો નત્વપ્રસક્તિરસ્તિ
પ્રતિબિંબભ્રમસ્થ તુ જલે વૃક્ષો નાસ્ત્યેવ ઊર્ધ્વાગ્ર એવાયં વૃક્ષ ઇતિ
સર્વાત્મનાવિશેષદર્શનસ્ય સત્વાત્સામાન્યાંશાજ્ઞાનં નિવૃતં
વિશેષાંશાજ્ઞાનમનિવૃતમિતિ
પ્. ૧૮૫અ)
વિભાગાસંભવેન વિશેષાં જ્ઞાનમુપાદાનમિતિ વક્તુમશક્યં
તસ્માદત્ર વૃક્ષાધોગ્રત્વાદ્યધ્યાસાનુરોધેન
એકસ્યૈવાજ્ઞાનસ્યાવરણાંશ નિવૃતાવપિ
વિક્ષેપશક્તિમદજ્ઞાનાંશાનુવૃતિરુપયા તથા જીવન્મુક્ત્યવસ્થાયામપિ
બ્રહ્મતત્વસાક્ષાત્કારાદાવરણમાત્ર
નિવૃતિર્વિક્ષેપશક્તિમદજ્ઞાનાંશાનુવૃતિશ્ચ વાચ્યા તથા
રજતાધ્યાસસ્થલેપિ ઇદમંશાજ્ઞાનસ્ય ઉપાદાનત્વં સંભવતીતિભાવઃ ।
એવં બાહ્યગોચરાપરોક્ષવૃતીનાં સર્વાસામેવાવરણાભિભાવકત્વ
નિયમસ્ય ભ્રમસ્થલીયેદમાકારવૃતૌ યા વ્યભિચારશંકાસા તત્રાપિ
ઇદમંશાજ્ઞાનનિવર્તકત્વસ્ય ઇદમંશાવરણમાત્રનિવર્તકત્વસ્ય
વાસત્વાદિત્યુપપાદનેન નિરસ્તા ઇદાનીં પ્રથમમિદમાકારવૃતિરેવ
ભ્રમસ્થલે નાસ્તિ તત્ર ન વ્યભિચારશંકા તત્સમાધાનં તુ દૂરત એવ
નિરસ્તં ઇત્યાહ । કવિતાર્કિકેતિ । ભ્રમરૂપવૃતીતિ । પૂર્વમતદ્વયે
ઇદમાકારવૃતિસત્વાતદભિવ્યક્ત ચૈતન્યરૂપમેવ શુક્તિરજતાદિ જ્ઞાનં ન તુ
વૃતિરૂપમસ્મિન્મતે તદભાવાદ્વૃતિરૂપમેવ તદ્જ્ઞાનમિતિ મંતવ્યં ।
એતચ્ચાગ્રે સ્ફુટં ભવિષ્યતિ । ધર્મિજ્ઞાનરૂપામિદમાકારવૃતિં નિરાકરોતિ ।
તથાહીત્યાદિના । સા કિમનુભવસિદ્ધા ઉતકાર્યં કલ્પ્યા અથવા સામગ્રી
કલ્પ્યાનાદ્ય ઇત્યાહ । ન તાવદિતિ જ્ઞાનદ્વિત્વેતિ । ઇદમિત્યેકં જ્ઞાનમિતિ
જ્ઞાનમપરમિત્યનુભવાદિત્યર્થઃ । દ્વિતીયં નિરાકરોતિ । નાપ્યધિષ્ઠાનેતિ ।
પ્. ૧૮૫બ્)
અધ્યાસરૂપં કાર્યં સ્વકારણમધિષ્ઠાનગોચર
સામાન્યજ્ઞાનમંતરેણાનુપપદ્યમાનં સત્ । તત્કલ્પયતિ ।
તતશ્ચાધિષ્ઠાનસામાન્યજ્ઞાનરૂપા ઇદમાકારાવૃતિઃ સિધ્યતીત્યપિ ન
મંતવ્યમધિષ્ઠાન સામાન્યજ્ઞાનસ્યાધ્યાસકારણત્વે માના
ભાવાદિત્યર્થઃ ॥
ન ચાધિષ્ઠાન સંપ્રયોગાભાવે રજતાદ્યનુત્પતિસ્તત્રમાનં । તતો
દુષ્ટેંદ્રિય સંપ્રયોગસ્યૈવાધ્યાસકારણત્વપ્રાપ્તેઃ । ન ચ
સંપ્રયોગો ન સર્વત્ર ભ્રમવ્યાપી અધિષ્ઠાનસ્ફુરણં તુ સ્વતઃ
પ્રકાશમાને પ્રત્યગાત્મન્યહંકારાદ્યધ્યાસમપિ વ્યાપ્નોતીતિ
વાચ્યં તસ્યાપિ ઘટાદ્યધ્યાસાવ્યાપિ ત્વાત્ ઘટાદિ
પ્રત્યક્ષાત્પ્રાક્તદધિષ્ઠાનભૂતનીરૂપ બ્રહ્મમાત્રગોચર
ચાક્ષુષવૃત્યસંભવાત્ । સ્વરૂપપ્રકાશસ્યાવૃતત્વાત્ । આવૃતાનાવૃત
સાધારણ્યેનાધિષ્ઠાન પ્રકાશમાત્રસ્યાધ્યાસકારણત્વે
શુક્તીદમંશ સંયોગાત્પ્રાગપિ તદવછિન્ન
ચૈતન્યસ્વરૂપપ્રકાશસ્યાવૃતસ્ય સદ્ભાવેન તદાપ્યધ્યાસાપતેઃ ।
માનાભાવો સિધ ઇતિ શંકતે । ન ચેતિ । ઇદમર્થસ્ય ચક્ષુસ્સંપ્રયોગે સતિ
પ્. ૧૮૬અ)
રજતાદિરૂપસ્યાધ્યાસસ્યોત્પતિર્નાન્યથેત્યનુભવસિદ્ધં । તથા ચ ઉક્તાન્વય
વ્યતિરેકાભ્યામધિષ્ઠાન સામાન્યજ્ઞાનસ્ય રજતાદિવ્યધ્યાસં
પ્રતિકારણત્વં સિધ્યતિ । ન ચ
ઉક્તાન્વયાદિનાસંપ્રયોગસ્યૈવાધ્યાસકારણત્વં સિધ્યતિ ન
ધર્મિજ્ઞાનસ્યેતિ વાચ્યં । તથા સતિ । અહંકારાદ્યધ્યાસે
સંપ્રયોગાસંભવેન વ્યભિચારાપતેરતસ્સંપ્રયોગસ્યાધ્યાસં
પ્રતિકારણત્વગ્રાહકાભ્યામેવાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં
શુક્તિરજતાદ્યધ્યાસસ્થલે ધર્મિજ્ઞાનસ્યૈવ સંપ્રયોગ સાધ્યસ્ય
કારણત્વં કલ્પતે તથા ચાધિષ્ઠાન સામાન્યજ્ઞાનસ્યાધ્યાસકારણત્વે
ઉક્તાન્વય વ્યતિરેકૌ પ્રમાણં ભવત એવેતિ ગૂઢાભિસંધિઃ ।
અભિસંધિમજ્ઞાત્વા દૂષયતિ । તત ઇતિ । ઉક્તાન્વયાદિત ઇત્યર્થઃ ।
સંપ્રયોગમાત્રસ્ય પ્રમાસ્થલસાધારણત્વાદૃષ્ટેત્યુક્તં । ધર્મિ
જ્ઞાનકારણવાદીસ્વાભિસંધિમાવિષ્કરોતિ । ન ચ સંપ્રયોગ ઇતિ । અધિષ્ઠાન
સામાન્યજ્ઞાનસ્ય સંપ્રયોગસ્યેવ ન વ્યભિચાર ઇત્યાહ । અધિષ્ઠાન
સ્ફુરણં ત્વિતિ । સંપ્રયોગ વૈલક્ષણ્યાર્થસ્તુ શબ્દઃ । અધિષ્ઠાન સ્ફુરણં
કર્તૃ શુક્તિરજતાદ્યધ્યાસમિવાહંકારાદ્યધ્યાસમપિ વ્યાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
સ્વત ઇતિ બાહ્ય ચૈતન્યસ્યાવૃતત્વાદ્વૃતિ કૃતં તત્રાધિષ્ઠાન સ્ફુરણં સાક્ષિ
ચૈતન્યસ્યાનાવૃતત્વાદહંકારાદ્યધ્યાસે સ્વપ્ન પ્રપંચાદ્યધ્યાસે ચ
તત્સ્વતસ્સિદ્ધમિત્યર્થઃ । અધિષ્ઠાન સામાન્યજ્ઞાનસ્યાપિ વ્યભિચારમાહ
પ્. ૧૮૬બ્)
તસ્યાપીતિ । ઉક્તજ્ઞાનં તચ્છબ્દાર્થઃ ઘટાદ્યધ્યાસવ્યાપિત્વા
ભાવાદિત્યર્થઃ । તથા ચ ધર્મિજ્ઞાનં નાધ્યાસ કારણમિતિભાવઃ ।
અવ્યાપિત્વ શબ્દિતં વ્યભિચારમુપપાદયતિ । ઘટાદીત્યાદિના ।
ઘટાદ્યધ્યાસસ્થલે શુક્તિરજતાદ્યધ્યાસસ્થલ ઇવ કિં વૃતિકૃતમધિષ્ઠાન
સ્ફુરણમહંકારાદ્યધ્યાસસ્થલ ઇવ સ્વતસ્સિદ્ધં વા નાદ્ય ઇત્યાહ ।
ઘટાદિ પ્રત્યક્ષાદિતિ । તત્પદં ઘટાદિ પરં ન દ્વિતીય ઇત્યાહ । સ્વરૂપેતિ ।
નન્વધિષ્ઠાન પ્રઃકાશમાત્રં અધ્યાસે કારણં
લાચદાન્નત્વભિવ્યક્તાધિષ્ઠાન પ્રકાશસ્તથા ચ સન્ ઘટસ્સન્ । પટ ઇત્યાદિ
રૂપેષ્વધ્યાસેષુ ઘટાદ્યધિષ્ઠાનસ્ય સદ્રૂપસ્ય
બ્રહ્મણસ્સ્વપ્રકાશત્વાદધિષ્ઠાન પ્રકાશમાત્રં તત્રાપ્યસ્તીતિ ન
વ્યતિચાર ઇત્યાશંક્યાહ । આવૃતાનાવૃતેતિ । તદાપીતિ ।
સંપ્રયોગાત્પ્રાક્કાલેપીત્યર્થઃ ॥
નવાધ્યાસ સામાન્યેધિષ્ઠાન પ્રકાશસામાન્યં હેતુઃ ।
પ્રાતિભાસિકાધ્યાસેભિવ્યક્તાધિષ્ઠાનપ્રકાશ ઇતિ નાતિ
પ્રસંપ્રસંગઃ સામાન્યે સામાન્યસ્ય વિશેષે વિશેષસ્ય હેતુત્વૌ
ચિત્યાદિતિ વાચ્યં । એવમપિ પ્રાતિભાસિક
શંખપીતિમકૂપજલનૈલ્પાદ્યધ્યાસા વ્યપનાત્ । રૂપાનુપહિત
ચાક્ષુષ પ્રત્યયા
પ્. ૧૮૭અ)
યોગેન તદાની શંખાદિગતશૌક્લ્યોપાલંભાભાવેન
ચાધ્યાસાત્પ્રાક્ શંખાદિનીરૂપાધિષ્ઠાનગોચરવૃત્યસંભવાત્ ॥
ધર્મિજ્ઞાનકારણવાદીશંકતે । ન ચાધ્યાસ સામાન્ય ઇતિ । પ્રાતિભાસિકેતિ ।
અભિવ્યક્તાધિષ્ઠાન સ્ફુરણં
પ્રાતિભાસિકાધ્યાસેષ્વેવકારણમાચાર્યાણામભિપ્રેતં તેષ્વેવ
દોષસંપ્રયોગસંસ્કારરૂપકારણત્રય જન્યતાયા
અધ્યાસટીકાવિવરણાદિષુ વ્યવસ્થાપિતત્વેન સંપ્રયોગકારણતાગ્રાહક
પ્રમાણલભ્યાધિષ્ઠાનાપદોક્ષસ્ય તેષ્વેવ કારણત્વ સિદ્ધેરિત્યર્થઃ ।
પ્રકાશપદાનંતરં હેતુપદમનુષંજનીયં નાતિ પ્રસંગ ઇતિ । ન
સંપ્રયોગાત્પ્રાક્ રજતાદ્યધ્યાસપ્રસંગ ઇત્યર્થઃ । રજતાદ્યધ્યાસસ્ય
પ્રાતિભાસિક ત્વેન તદધિષ્ઠાનાપરોક્ષાય
સંપ્રયોગાધીનવૃતેરપેક્ષિતત્વાદિતિ ભાવેઃ ઔચિત્યાદિતિ । તથા ચ
ધર્મિજ્ઞાનસ્યાધ્યાસકારણત્વે સંપ્રયોગકારણતા ગ્રાહકાન્વયાદેઃ
પ્રમાણસ્ય સત્વાત બાધકાભાવાચ્ચ
તસ્યાધ્યાસકારણત્વસિદ્ધાવિદમાકારાવૃતિસ્સિદ્ધેતિભાવઃ ।
અભિવ્યક્તાધિષ્ઠાન પ્રકાશસ્ય પ્રાતિભાસિકાધ્યાસેષ્વપિ
સર્વત્રવ્યાપ્તિનીસ્તીતિ કવિતા કિં કમતાનુવંતી દૂષયતિ । એવમપીતિ ।
અધિષ્ઠાનાપરોક્ષસ્ય પ્રાતિભાસિકાધ્યાસમાત્ર હેતુત્વે સ્વીકૃતેપીત્યર્થઃ ।
ધર્મિજ્ઞાનકારણ વા દેહિ પ્રથમમિદમિત્યેવમાકારાવૃતિરુદેતિ
પ્. ૧૮૭બ્)
તયા ચ વૃત્યા અભિવ્યક્તે શંખજલાદ્યવછિન્નચૈતન્યેપિત
નીલરૂપાદેરધ્યાસ ઇતિ પ્રક્રિયા તથા ચ તત્રેદમાકારાવૃતિઃ કિં
શંખાદિદ્રવ્યમાત્રં વિષયી કરોતિ કિં વા રૂપવિશિષ્ટં દ્રવ્યં નાદ્ય
ઇત્યાહ । રૂપાનુપહિતેતિ । રૂપાવિષયક દ્રવ્ય ચાક્ષુષવૃતિર્ન સંભવતિ
ઇતરથા વાગ્વાદેરપિ ચાક્ષુષત્વાપતેરિતિ ભાવઃ । દ્વિતીયેપિ કિં
શુક્લરૂપવિશિષ્ટં દ્રવ્યં વિષયી કરોતિ કિં વા આરોપ્યરૂપવિશિષ્ટં । ન
દ્વિતીયઃ આરોપ્યરૂપવિશિષ્ટશંખાદિ વૃતેરેવભ્રાંતિત્વેન તસ્યાઃ
ધર્મિજ્ઞાનત્વા ભાવાત્ । નાદ્ય ઇત્યાહ । તદાનીમિતિ । અધ્યાસાત્પૂર્વકાલે
ઇત્યર્થઃ । તદાનીં શૌક્લ્યોપલંભે ચાધ્યાસાભાવ પ્રસંગાદિતિ ભાવઃ
અસંભવાદિતિ । તથા ચાભિવ્યક્તાધિષ્ઠાન સ્ફુરણસ્ય
તત્રાસંભવાદ્વ્યભિચારેણ ધર્મિજ્ઞાનં નાધ્યાસકારણમિતિભાવઃ ।

નન્વધ્યાસાત્પૂર્વં દ્રવ્યમાત્રરૂપેણ શંખાદિગોચર
ચાક્ષુષવૃતિરુદેત્યેવ દ્રવ્યગોચરચાક્ષુષવૃતૌ રૂપવિષયકત્વનિયમસ્યા
પ્રયોજકત્વાન્ન ચૈવં વાપ્વાદેરપિ ચાક્ષુષત્વપ્રસંગઃ દ્રવ્યચાક્ષષે
દ્રવ્યગતોદ્ભૂતરૂપસ્યતિયામકત્વાદધ્યાસાત્પૂર્વકાલે દ્રવ્યગ્રહણેપિ
શુક્તિત્વાદેરિવ દોષબલાત્સન્નિકૃષ્ટસ્યાપિ શુક્લરૂપમાત્રસ્યાગ્રહણોપપતેશ્ચ
। તદુક્તં ભામત્યાં ॥
પ્. ૧૮૮અ)
ન ચ પ્રાતિભાસિકેષ્વપિ રજતાધ્યાસમાત્રે નિરુક્તો વિશેષહેતુરાસ્તામિતિ
વાચ્યં । તથા સતિ સંપ્રયોગાત્પ્રાક્પીત
શંખાદ્યધ્યાસાપ્રસંગાયતદધ્યાસે દુષ્ટેંદ્રિય સંપ્રયોગઃ
કારણમિત્યવશ્યં વક્તવ્યતયા તસ્યૈવ સામાન્યતઃ
પ્રાતિભાસિકાધ્યાસમાત્રે લાઘવાન્ કારણત્વસિદ્ધૌ તત એવ
રજતાધ્યાસકાદાચિત્કત્વસ્યાપિ નિર્વાહાદધિષ્ઠાન પ્રકાશસ્ય
સામાન્યતો વિશેષતૌ વા ધ્યાસકારણત્વસ્યાસિદ્ધેઃ ॥
શંખં ચ દોષાછાદિત શુક્લિમાનં દ્રવ્યમાત્રસ્વરૂપં ગૃહીત્વેતિ
શુક્લિમાશુક્લરૂપમિત્યર્થઃ । અસ્તુ વા તત્ર શુક્લરૂપવિશિષ્ટશંખાદિ
ગ્રહણે તથાપિ નાધ્યાસાનુપપતિઃ દોષબલેન રૂપગત
શુક્લતર્જ્જાતિગ્રહણપ્રતિવદ્ધં માત્રેણાપિ તદુપપતેસ્તથા ચ
પ્રાતિભાસિકાધ્યાસેષુ અભિવ્યક્તાધિષ્ટાન સ્ફુરણસ્ય
વ્યભિચારાભાવાદ્ધર્મિજ્ઞાનરૂપા ઇદમાકારાવૃતિસ્સિદ્ધા ભવતિ ।
તત્સિદ્ધૌ ચ તસ્યામાવરણનિવર્તકત્વ સદસદ્ભાવ
ચિંતાસાલંબનૈવાચાર્યાણાં ન નિરાલંબનેતિ ચેત્સત્યમસ્મિન્મતે
અયમેવાસ્વરસઃ ઉપાધ્યાયામન્યંતૈ ઇત્યનેન સૂચિતે ।
પીતશંખાદિભ્રમસ્થલે વસ્તુતો વ્યભિચારા ભાવેપિ
પ્. ૧૮૮બ્)
તમભ્યુપગમ્યધર્મિજ્ઞાનકારણવાદી શંકતે । ન ચ પ્રાતિભાસિકૈષ્વપીતિ
। નિરુક્ત ઇતિ વ્યક્તાધિષ્ઠાન પ્રકાશ ઇત્યર્થઃ । તથા સતીતિ ।
પીતશંખાદ્યધ્યાસેષુ અભિવ્યક્તાધિષ્ઠાનપ્રકાશસ્ય હેતુત્વાનુપગમ
ઇત્યર્થઃ । અધિષ્ઠાનાપરોક્ષ્યવત્સંપ્રયોગસ્યાપિ પીતસંખાદ્યધ્યાસેષુ
કારણત્વાનુપગમે સંપ્રયોગાત્પ્રાગપિ પીતશંખાદ્યધ્યાસપ્રસંગઃ
અતસ્તત્પરિહારાય તત્ર સંપ્રયોગસ્ય કારણત્વમવશ્યં વાચ્યંમિત્યર્થઃ ।
તતઃ કિં તત્રાહ । તસ્યૈવેતિ । દુષ્ટેંદ્રિય સપ્રયોગસ્યૈવેત્યર્થઃ । સામાન્યત
ઇત્યુક્તં સામાન્યમેવ દર્શયતિ । પ્રાતિભાસિકાધ્યાસમાત્ર ઇતિ ।
પ્રાતિભાસિકાધ્યાસત્વમેવ દુષ્ટેંદ્રિય સંપ્રયોગકાર્યતાવછેદકં
લાઘવાન્નતુ પીતશંખાદ્યધ્યાસત્વં ગૌરવાદિત્યર્થઃ । તતોપિ કિં તત્રાહ
। તત એવેતિ સંપ્રયોગાત્ । પ્રાક્પીતશંખાદ્યધ્યાસપ્રસંગપરિહારાય તત્ર
સામાન્યત સૂકૢપ્તાત્ દુષ્ટેંદ્રિય સંપ્રયોગાદેવેત્યર્થઃ ।
કાદાચિત્કત્વસ્યાપીતિ । સદા રજતાદ્યધ્યાસપરિહારાયાભિવ્યક્તાધિષ્ઠાન
પ્રકાશસ્ય રજતાદ્યધ્યાસકારણત્વં વાચ્યં । તથા સતિ
શુક્ત્યવછિન્નચૈતન્યરૂપસ્યાધિષ્ઠાન પ્રકાશસ્યાવૃતતયા સદા
તદભિવ્યક્તેરભાવેન સદારજતાદ્યધ્યાસપ્રસંગપરિહારોપપતેરિતિ હિ
ધર્મિજ્ઞાનકારણવાદિનસ્તવાભિપ્રાયઃ સ ચાતિ પ્રસંગપરિહારઃ
પીતશંખાદ્યધ્યાસસ્થલે
પ્. ૧૮૯અ)
કૢપ્તાત્સંપ્રયોગાદેવ લભ્યત ઇત્યર્થઃ । સામાન્યત ઇતિ । અધિષ્ઠાન
પ્રકાશમાત્ર મધ્યાસમાત્રે કારણમભિવ્યક્તાધિષ્ઠાન પ્રકાશઃ ।
પ્રાતિભાસિકાધ્યાસૈકારણમિતિ । પૂર્વોક્તકાર્યકારણભાવદ્વયમપિ ન
સિધ્યતીત્યર્થઃ । નનુ તસ્યૈવ સામાન્યતઃ પ્રાતિભાસિકાધ્યાસમાત્રે
લાઘવાત્કારણત્વ સિદ્ધાવિત્યયુક્તમહંકારાદ્યધ્યાસે સાક્ષિ ચૈતન્યે
સ્વપ્નાધ્યાસે ચ સંપ્રયોગાસંભવેન વ્યભિચારાન્ન ચાહંકારાદ્ય ॥
નનુ ચ સાદૃશ્યનિરપેક્ષે ધ્યાસાંતરેઽકારણત્વેપિ તત્સાપેક્ષે
રજતાદ્યધ્યાસે રજતાદિ સાદૃશ્યભૂતરૂપવિશેષાદિ
વિશિષ્ટધર્મિજ્ઞાનરૂપમધિષ્ઠાન સામાન્યજ્ઞાનં
કારણમવશ્યં વાચ્યં દુષ્ટેંદ્રિય સંપ્રયોગમાત્રસ્ય કારણત્વે
શુક્તિવદિંગાલેપિ રજતાધ્યાસપ્રસંગાત્ । ન ચ સાદૃશ્યમપિ
વિષયદોષત્વેન કારણમિતિ વાચ્યં । વિસદૃશેપિ સાદૃશ્યભ્રમે
સત્યધ્યાસ સદ્ભાવાત્ । જલધિ સલિલપૂરે દૂરે નીલશિલારોપ દર્શનાત્ ॥
ભ્યાસસ્ય વ્યાવહારિકત્વમતે તત્ર વ્યભિચારો ન દોષ ઇતિ વાચ્યં । તથાપિ
તત્પ્રાતિભાસિકત્વમતે દોષ
પ્. ૧૮૯બ્)
પરિહારા સંભવાત્ । સાક્ષિણિ સ્વપ્નાધ્યાસે પ્રાતિભાસિકત્વસ્ય
સંપ્રતિપન્નતયા તત્રોક્ત વ્યભિચારસ્ય દૃઢત્વાચ્ચ । ન ચ
સ્વપ્નાધ્યાસેભિવ્યક્તાધિષ્ઠાન સ્ફુરણં કારણમન્યથા
સ્વપ્નપ્રપંચસ્યાપરોક્ષ્યાભાવપ્રસંગાત્ । બાહ્યપ્રાતિભાસિકાધ્યાસેષુ તુ
દુષ્ટેંદિર્ય સંપ્રયોગઃ કારણમિતિ ન તસ્ય વ્યભિચાર ઇતિ વાચ્યં ।
પ્રાતિભાસિકાધ્યાસમાત્રેત્વદુક્ત લાઘવેનાભિવ્યક્તાધિષ્ઠાન પ્રકાશસ્ય
કારણત્વૌચિત્યાત્ । બાહ્યાધ્યાસેષુ સંપ્રયોગસ્યાધિષ્ઠન
ચૈતન્યાભિવ્યંજક વૃત્યુત્પાદકતયા ચારિત્યાર્થ્ય સંભવાચ્ચ
પીતશંખાદ્યભ્યાસસ્થલેપિ અધિષ્ઠાન ચૈતન્યાભિવ્યંજકવૃતિ
સંભવસ્ય દર્શિતત્વાચ્ચેતિ ચેત્સત્યં સૂક્ષ્મદૃષ્ટ્યાવિચાર્યમાણો એવમેવ
સ્થૂલદૃષ્ટ્યા તુ સંપ્રયોગસ્ય લાઘવાત્પ્રાતિભાસિકાધ્યાસમાત્રે
કારણત્વમુક્તમિતિ મંતવ્યં
શુક્તિરજતાદ્યભ્યાસાત્પ્રાગિદમાક્યરવૃતિસિદ્ધય પ્રકારાંતરેણ
ધર્મિજ્ઞાનસ્ય કારણત્વં શંકતે । નનુ ચ સાદૃશ્યેતિ અધ્યાસાંતર ઇતિ
પીતશંખાદ્યધ્યાસ ઇત્યર્થઃ । શંખાદેઃ પીતરૂપાદેશ્ચ સાદૃશ્યા
ભાવાદિતિ ભાવઃ । તત્પદં સાદૃશ્યપરં રજતાદિના સહ શુક્ત્યાદેઃ
સાદૃશ્યભૂતો યો રૂપવિશેષાદિસ્તદ્વિશિષ્ટધર્મીત્યર્થઃ । સ્થાણ્વાદૌ
પુરુષાદ્યધ્યાસાપેક્ષિતમૂર્ધત્વાદિકમાદિ શબ્દાર્થઃ ।
સંપ્રયોગમાત્રસ્યેતિ । સાદૃશ્યાનપેક્ષાયામિતિ માત્ર શબ્દાર્થઃ ।
અગ્નિદગ્ધં નીલ
પ્. ૧૯૦અ)
રૂપવત્કાપૃમિંગાલ શબ્દાર્થઃ । નન્વપેક્ષિતમપિ સાદૃશ્યં
સ્વરૂપસદેવાધ્યાસકારણં તાવતા ઉક્તાતિ પ્રસંગનિરાસાન્ન જ્ઞાતં સ
તત્કારણં તથા ચ ન ધર્મિજ્ઞાનસ્ય કારણત્વસિદ્ધિરિતિ મત્વાશંકતે । ન
ચ સાદૃશ્યમિતિ । સ્વરૂપ સ તત્કારણત્વે સાદૃશ્યભ્રમાદધ્યાસો ન સ્યાત્ ।
સાદૃશ્યભ્રમસ્થલે સરૂપ સ તસ્સાદૃશ્યસ્યાભાવાત્ । અતસ્સાદૃશ્યજ્ઞાનં
ભ્રમપ્રમાસાધારણમધ્યાસકારણં વાચ્યમિતિ
તદ્વિશિષ્ટધર્મિજ્ઞનસિદ્ધિરિતિ ધર્મિજ્ઞાનકારણવાદીપરિહરતિ । વિસદૃશેપીતિ
। તત્રોદાહરણમાહ । જલધિ સલિલપૂર ઇતિ પ્રવાહઃ પૂરશબ્દાર્થઃ જલસ્ય
વસ્તુતઃ શુક્લરૂપત્વાન્નીલશિલાતલ સાદૃશ્યં નાસ્તિ । અતસ્સાદૃશ્ય
ભ્રમાન્નીલશિલાતલત્વારોપ ઇતિ ભાવઃ ॥
ન ચ તદ્ધેત્વોરેવેતિ ન્યાયાત્ સાદૃશ્ય જ્ઞાનસામગ્ર્યે
વાધ્યાસકારણમસ્ત્વિતિ યુક્તં । જ્ઞાનસામગ્ર્યા અર્થકારણત્વસ્ય
ક્વચિદપ્યદૃષ્ટેઃ તતઃ સાદૃશ્ય જ્ઞાનત્વસ્યૈવ ન લઘુત્વાચ્ચ ન ચ
સ્વતઃ શુભ્રેપિ શુભ્રકલધૌત ભૃંગારગતેપિ સ્વચ્છે
જલેંપવનૈલ્યાધ્યાસઃ । ન મુક્તાફલ ઇતિ વ્યવસ્થાવદ્ધસ્તુ
સ્વભાવાદેવશુક્તૌ રજતાધ્યાસોનેંગાલાદોવિતિ વ્યવસ્થા ન તુ
સાદૃશ્ય જ્ઞાનપેક્ષણાદિતિ વાચ્યં । સ્વતઃ
પ્. ૧૯૦બ્)
પટખંડેપુંડરીક મુકુલુત્વાનધ્યાસેપિ તત્રૈવ કર્તનાદિ ઘટિત
તદાકારે તદધ્યાસદર્શનેન તદધ્યાસસ્યનુસ્તુ
સ્વભાવમનનુરુધ્ય સાદૃશ્યજ્ઞાનભાવાભાવાનરોધિત્વ
નિશ્ચયાત્ । અન્યથાન્યદાપિ તત્ર તદધ્યાસ પ્રસંગાત્
નનુ ધર્મિજ્ઞાનકારણતાપક્ષેપિ તત્સામગ્રીત્વેન દુષ્ટેંદ્રિય સંપ્રયોગો
વશ્યં વાચ્યઃ । તથા ચ આવશ્યકત્વાદધ્યાસવિશેષકારણતાવછેદકં
સાદૃશ્યજ્ઞાનસામગ્રીત્વમેવ ન તુ સાદૃશ્યજ્ઞાનત્વં । તતશ્ચ ન
ધર્મિજ્ઞાનસિદ્ધિરિત્યાશયેન ઇંગાલે રજતાધ્યાસપ્રસંગં
વિસ્મૃત્યશંકતે । ન ચ તદ્વેલ્લોરેવેતિ । તદ્વેતોરેવાસ્તુ તદ્ધેતુત્વં મધ્યે કિં
તેનેતિ ન્યાયાદિત્યર્થઃ । ધર્મિજ્ઞાન વાદિઓતિરાકરોતિ । જ્ઞાનસામગ્ર્યા ઇતિ
ધર્મે જ્ઞાનકારણતા મતે હિ ધર્મિજ્ઞાનં
રજતાદિરૂપાર્થોત્યતૌકારણમિષ્યતે । તથા ચ તદ્વેતોરેવેતિ ન્યાયેન
ધર્મિજ્ઞાનસામગ્રીભૂતસંપ્રયોગસ્ય કારણત્વમુચ્યમાનં
રજતાદ્યર્થોત્યતાવેવ ભવે તચ્ચ ન સંભવતિ સન્નિકર્ષસ્ય જ્ઞાન ઇવ

વિષયોત્પતૌકારણતાયાઃ ક્વચિદપ્ય કૢપ્તત્વાદિત્યર્થઃ । તત ઇતિ ।
સાદૃશ્યજ્ઞાનસામગ્રીત્વાપેક્ષયા
સાદૃશ્યજ્ઞાનત્વસ્યૈવકારણતાવછેદકત્વે લાઘવાદિત્યર્થઃ । તથા ચ
ધર્મિજ્ઞાનસિદ્ધિરિતિભાવઃ । સાદૃશ્યજ્ઞાનસ્યાધ્યાસવિશેષે
કારણત્વાભાવેપિ વ્યવસ્થાસંભવાઅન્ન ધર્મિજ્ઞાનસિદ્ધિરિતિ મત્વા પુનઃ
શંકતે । ન ચ સ્વત ઇતિ । જલસ્ય મુક્તાફલસ્ય ચ નૈલોન
પ્. ૧૯૧અ)
સાદૃશ્યાભાવે સમાનેપિ । જલ એવ નૈલ્યાધ્યસો દૃશ્યતે ન મુક્તાફલ ઇતિ
વ્યવસ્થાયાં જલદિવસ્તુ સ્વભાવ એવ હેતુર્નાન્ય ઇત્યર્થઃ । નનુ
પત્રગતનૈલ્યસન્નિધાનં જલે તદધ્યાસે નિયામકં ન સ્વભાવ ઇત્યત આહ ।
શુભ્રકલધૌતેતિ । નિર્મલસૌવર્ણપાત્રવિશેષગતેપીત્યર્થઃ । નન્વેવમપિ
જલગતનીલરૂપવત્ દ્રવ્યસંસગીત્ ત્વત્રૈવતદધ્યાસ ઇતિ નેત્યાહ । સ્વતઃ
શુભ્રેપીતિ જલવિશેષણં સ્વતઃ શુભ્રપદવ્યાખ્યાનં સ્વછ ઇતિ પદં ।
એવં ક્વચિત્સ્વભાવસ્યૈવાધ્યાસપ્રયોજકત્વે કૢપ્તે ફલિતમાહ ।
વસ્તુસ્વભાવાદેવેતિ । ઉક્તપીતશંખાધ્યાસ ઇવ ભૃંગારાદિ
ગતજલેનૈલ્યાધ્યાસે સાદૃશ્ય જ્ઞાના ન પેક્ષત્વેપિ
પુંડરીકમુકુલત્વાધ્યાસે તદપેક્ષાયા અન્વયવ્યતિરેક સિદ્ધત્વેન ।
તદ્વચ્છુક્તિરજતાધ્યાસેપિ સાદૃશ્યભાનભાવાભાવાભ્યાસેવવ્યવસ્થા ન
તુ વસ્તુ સ્વભાવાદગતિકગતિત્વાદ્વસ્તુ સ્વભાવાશ્રયણસ્ય । તથા ચ
ધર્મિજ્ઞાનકારણતાસિદ્ધિરપ્રત્યૂહેતિ મત્વાદૂષયતિ । સ્વતઃ પટખંડ ઇતિ
। પુંડરીકસ્ય કમલસ્ય યામુકલત્વાવસ્થા તસ્યાઃ અનધ્યાસેપીત્યર્થઃ ।
અત્રૈવ પટખંડ એવ કર્તનાદિનાઘટિતઃ સંપાદિતઃ તદાકારઃ
પુંડરીકમુકમલત્વાકારૌ યસ્ય પટખંડસ્ય સ તથા તસ્મિન્નિત્યર્થઃ ।
તદધ્યાસેતિ પુંડરીકમુકુલત્વાધ્યાસેત્યર્થઃ ।
તદધ્યાસસ્યાનુરોધિત્વનિશ્ચયાદિતિ સંબંધ । અન્યથેતિ । વસ્તુ સ્વભાવસ્યૈવ
તદધ્યાસકારણત્વ ઇત્યર્થઃ । અન્યદાપીતિ કર્તનાદિના તદાકાર સંપાદનાત્
પ્રાગપીત્યર્થઃ ॥
પ્. ૧૯૧બ્)
ઉચ્યતે । સાદૃશ્યજ્ઞાનસ્યાધ્યાસકારણત્વ વાદેપિ
વિશેષદર્શનપ્રતિબધ્યેષુ રજતાદ્યધ્યાસેષ્વેવ તસ્ય કારણત્વં
વાચ્યં । ન તુ તદપ્રતિબધ્યેષુ પીતશંખાદ્યધ્યાસેષુ
શ્રસંભવાત્ વિશેષદર્શનપ્રતિબધ્યેષુ ચ
પ્રતિબંધકજ્ઞાનસામગ્ર્યાઃ પ્રતિબંધકત્વનિયમેન
વિશેષદર્શનસામગ્ર્યવશ્યં પ્રતિબંધિકા વાચ્યેતિ । તત એવ
સર્વવ્યવસ્થોપપતેઃ । કિં સાદૃશ્યજ્ઞાનસ્ય કારણત્વકલ્પનયા ।
તથાહિ । ઇંગાલાદૌ ચક્ષુસ્સંપ્રયુક્તે
તદીયનૈલ્યાદિરૂપવિશેષદર્શનસામગ્રી સત્વાન્ન રજતાધ્યાસઃ
શુક્ત્યાદાવપિ નાલભાગાદિવ્યાપિ ચક્ષુઃ સંપ્રયોગે તત્સત્વાન્ન
તદધ્યાસઃ સદૃશભાગમાત્રસંપ્રયોગે તદભાવાદધ્યાસઃ ॥
નનુ સાદૃશ્ય નિરપેક્ષે ધ્યાસાંતરે અકારણત્વેપીત્યાદિના પ્રાપ્તં
સાદૃશ્યજ્ઞાગ્નસ્યાધ્યાસવિશેષેકરણતા પ્રસાધનદ્વારાધર્મિજ્ઞાનસ્ય
કારણત્વમાવશ્યકમિતિ પૂર્વપક્ષં કચિતાર્કિકમતાનુવર્તી નિરાકરોતિ
ઉચ્યતે ઇત્યાદિના । નત્વિતિ પીતત્વા ભાવવ્યાપ્યશંખત્વવાનયં
નૈલ્યાભાવવ્યાપ્યજલત્વવદિદમિત્યાદિરૂપવિશેષદર્શના-
પ્રતિબધ્યેષ્વિત્યર્થઃ । ઉક્તવિશેષદર્શને સત્યપિ પીતઃ શંખઃ નીલં
જલમિત્યધ્યાસદર્શનાદિતિભાવઃ ।
પ્. ૧૯૨અ)
અસંભવાદિતિ । વસ્તુ તસ્માદૃશ્યસ્ય તત્રાસંભવાત્ ।
પુંડરીકમુકુલત્વભ્રમવત્સાદૃશ્યજ્ઞાનાનનુરોધિત્વાચ્ચેત્યર્થઃ । તતઃ
કિં તત્રાહ । વિશેષદર્શનપ્રતિબધ્યેષુ ચેતિ । પ્રતિબંધકસામગ્ર્યાઃ
પ્રતિબંધકત્વે દાહપ્રતિબંધકમેકત્વોક્તૌ ધર્મિજ્ઞાનસામગ્રી
ભૂતસંપ્રયોગસ્યાધ્યાસ પ્રતિબંધકત્વપંગઃ । તદ્વારણાય
પ્રતિબંધકેતિ જ્ઞાનવિશેષણં ધર્મિજ્ઞનસ્ય ચાધ્યાસાનુગુણત્વેન
પ્રતિબંધકરણ્યાદિ સામગ્ર્યાઃ દાહપ્રતિબંધકત્વ પ્રસંગઃ
તદ્ધારણાય જ્ઞાનપદં મણ્યાદેઃ પ્રતિબંધકજ્ઞાનત્વાભાવાન્નાતિ
પ્રસંગઃ જ્ઞાનસામગ્ર્યાઃ પ્રતિબંધ ત્રુટજ્ઞાનત્વાભાવાન્નોક્તાતિ
પ્રસંગઃ તથા ચ પક્ષે સાધ્યાભાવવતાજ્ઞાનં
ગ્રાહ્યાભાવાવગાહિત્વાદનુમિતિ પ્રતિસાક્ષાત્પ્રતિબંધકં તત્ર
સાધ્યાભાવવ્યાપ્યવતાજ્ઞાનં પ્રતિબંધકજ્ઞાનસ્ય સામગ્રીત્વે
નાનુમિતિ પ્રતિબંધકમિતિ વ્યવસ્થા પ્રસિદ્ધેત્યર્થઃ । તત એવેતિ ।
પ્રબંધકજ્ઞાનસામગ્ર્યાઃ પ્રતિબંધકત્વસ્વીકારાદેવેત્યર્થઃ । કિમિતિ ।
તથા ચ ધર્મિજ્ઞાનરૂપા ઇદમાકારાવૃતિર્ન સિધ્યતીતિભાવઃ ।
સાદૃશ્યજ્ઞાનસ્યાકારણત્વે પૂર્વોક્તપ્રસંગં પરિહરતિ । ઇંગાલાદાવિતિ ।
ઇંગાલગતં નૈલ્યાદિર્વિશેષઃ । તદ્દર્શનસામગ્રી ચ ચક્ષુઃ
સંયુક્તેંગાલતાદાત્મ્યરૂપા તસ્યાઃ સત્વાન્નાસ્તીતિ બોધ્યં । નીલભાગાદીતિ
। ત્રિકોણભાગસંગ્રહાર્થમાદિપદં । તત્સત્વાદિતિ । વિશેષદર્શનસામગ્રી
સત્વાદિત્યર્થઃ । નતદિતિ । તત્પદં રજતાદિપરં । નનુ યદિ શુક્તિસંપ્રયોગકાલે
રજતાધ્યાસાભાવસ્તર્હિ સંપ્રયોગોપ્યધ્યાસકારણં ન
પ્. ૧૯૨બ્)
સ્યાદિતિ નેત્યાહ । સદૃશભાગમાત્રેતિ । તદભાવાદિતિ
નૈલ્યાદિદર્શનસામગ્ર્યભાવાદિત્યર્થઃ ॥
તદાપિ શુક્તિત્વરૂપવિશેષદર્શનસામગ્રીસત્વાદનધ્યાસપ્રસંગ ઇતિ
। ચેન્ન । અધ્યાસસમયે શુક્તિત્વદર્શનાભાવેન તત્પૂર્વં
તત્સામગ્ર્યભાવસ્ય ત્વયાપિ વાચ્ય ત્વાત્ । મમ
સાદૃશ્યજ્ઞાનરૂપાધ્યાસકારણદોષેણ પ્રતિબંધાત્
તદાશુક્તિત્વદર્શનસામગ્ર્યભાવાભ્યુપગમઃ તવ તથા ભ્યુપગમે
તુ ઘટ્ટકુટ્ટીપ્રભાતવૃતાંત્વ ઇતિ ચેત્ ન સમીપોપસર્પણાનંતરં
રજતસાદૃશ્યરૂપે ચાકચિક્યે દૃશ્યમાન એવં શુક્તિત્વોપલંભેન
તસ્ય તત્સામગ્રી પ્રતિબંધકત્વાસિદ્ધૌ દૂરત્વાદિ
દોષેણપ્રતિબંધાદ્વા
શંકતે । તદાપીતિ । સદૃશભાગમાત્રસંપ્રયોગકાલેપીત્યર્થઃ ।
અનધ્યાસપ્રસંગ ઇતિ । તથા ચાધ્યાસાભાવપ્રસંગપરિહારાય
સાદૃશ્યજ્ઞાનં દોષત્વેનાધ્યાસકારણં બાધ્યં । તતશ્ચ ઉક્તદોષ ઇય
પ્રતિબંધક સત્વાદપ્રતિબદ્ધાશુક્તિત્વદર્શનસામગ્રી નાસ્તિ અતો
રજતાધ્યાસ ઉપપચત ઇતિ ધર્મિજ્ઞાનકારણવાદિનોભિસંધિઃ
અનધ્યાસપ્રસંગં પરિહર્તુમુભયસંમતમર્થે
ધર્મિજ્ઞાનાપલાપીદર્શયતિ । નેત્યાદિના । ત્વયાપીતિ
સાદૃશ્યજ્ઞાનકારણતાવાદિનાપીત્યર્થઃ । વાચ્યત્વાદિતિ । સદૃશભાગમાત્ર
સંપ્રયોગકાલે શુક્તિત્વદર્શન સામગ્ર્યાં
પ્. ૧૯૩અ)
ચક્ષુસ્સંયુક્ત તાદાત્મ્યલક્ષણાયાં સત્યામપ્યધ્યાસદર્શનેન
તદનુરોધાચ્છુક્તિત્વ રૂપવિશેષદર્શનસામગ્ર્યાઃ પ્રતિબંધકો દોષો
વશ્યં વાચ્ય ઇતિ તાવત્ સત્યં સ ચ દોષો ન સાદૃશ્ય જ્ઞાનં કિં તુ
દૂરત્વાદિરેવાતો દોષત્વેનાપિ ન સાદૃશ્યજ્ઞાનમધ્યાસકારણમિતિ । ન
ધર્મિજ્ઞાનસિદ્ધિરિતિ તદપલાપિનોપ્યભિસંધિઃ
ધર્મિજ્ઞાનવાદીસ્વાભિસંધિમુદ્ઘાટયન્ આશંકતે । મમેતિ તવેતિ ।
ધર્મિજ્ઞાનાપલાપે પ્રવૃતસ્ય કવિતાર્કિકમતાનુવર્તિન ઇત્યર્થઃ ।
સાદૃશ્યજ્ઞાનસ્યાધ્યાસકારણત્વં ત્વદનિષ્ટં દૂરં ગતસ્યાપિ તવ
પ્રસજ્યેતેતિભાવઃ । ધર્મિજ્ઞાનાપલાપવાદ્યપિ સ્વાભિસંધિમુદ્ઘાટયન્
અનધ્યાસપ્રસંગં પરિહરતિ । તેત્યાદિના તસ્યેતિ સાદૃશ્ય દર્શનસ્યેત્યર્થઃ ।
તત્સામગ્રીતિ । શુક્તિત્વદર્શનસામગ્રીત્યર્થઃ ।
રજતરાગાદીદીષસંગ્રહાર્થમાદિપદં । નનુ દૂરસ્થસ્યાપિ પુંસઃ
કદાચિચ્છુક્તૌ શુક્તિપ્રમાયાઃ દર્શનેન દૂરત્વસ્યાપિ । સાદૃશ્ય જ્ઞાનસ્યેવ
વ્યભિચારસ્તુલ્યઃ તથા રજતે રાગવતોપિ સમીપોપસર્પણાનંતરં
શુક્તિદર્શનેન તસ્યાપિ વ્યભિચારસ્તુલ્યઃ તથા ચ દૂરત્વાદેરપિ દોષત્વં ન
સ્યાત્ । યદિ ચ ક્વચિદધ્યાસે કદાચિત્ કશ્ચિત્ દોષ
ઇતિરિત્યાદૂરત્વાદેર્દોષત્વેનાધ્યાસકારણત્વં સમર્થ્યતે । તદા જ્વાલાદૌ
સાદૃશ્ય જ્ઞાનરૂપેણૈવ દોષેણ સેય દીપજ્વાલેત્યાદિભ્રમસ્ય
સર્વાનુભવસિદ્ધતયા તસ્યાપિ કદાચિદ્રજતાધ્યાસાદૌ દોષત્વેન
કારણત્વં દુર્વારં સાદૃશ્ય જ્ઞાનસ્ય દોષત્વ ભાષ્યસંમતં ચ તથા
ચ દેવતાધિકરણે ભાષ્યં સાદૃશ્યાત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનં
પ્. ૧૯૩બ્)
કેશાદિષ્વિવેતિ । તથા બૌદ્ધાધિકરણેપિ સાદૃશ્યનિમિતં પ્રતિસંધાનમિતિ ।
પ્રતિસંધાનં પ્રત્યભિજ્ઞાનં તથા ચ સાદૃશ્યજ્ઞાનસ્ય

દોષત્વેનાધ્યાસકારણત્વમત નિરાકરણમયુક્તમિતિ ચેત્સત્યં તથાપિ
સ્થૂલબુદ્ધિમાશ્રિત્યેદમિતિ ધ્યેયં ॥
વ્યજકનીલપૃષ્ટત્વાદિ ગ્રાહકાસમવધાનાદ્વા તત્સામગ્ર્યભાવસ્ય
વક્તવ્યત્વાત્ । એવં જલધિજલે નિયતનીલરૂપાધ્યાસ પ્રયોજક દોષેણ
દૂરે નીલત્વવ્યંજકતરંગાદિ ગ્રાહકાસમવધાનેન ચ શૌક્લ્ય
જલરાશિત્વાદિ વિશેષદર્શનસામગ્ર્યભાવાચ્છિલાતલત્વાદ્યિધ્યાસઃ ।
વિસ્તૃતે પટે પરિણાહરૂપવિશેષદર્શનસામગ્રીસત્વાન્નપુંડરિક-
મુકુલત્વાધ્યાસઃ કર્તનાદિ ઘટિત તદાકારે તદભાવાત્ તદધ્યાસ ઇતિ
॥
સહકાર્યભાવાત્સામગ્ર્યભાવમાહ । વ્યંજકેતિ । શુક્તિત્વ વ્યંજકેત્યર્થઃ
ગ્રાહકપદં નીલભાગવ્યાપિ ચક્ષુસ્સંપ્રયોગપરં । તત્સામગ્રીતિ ।
શુક્તિત્વવિશેષદર્શનસામગ્ર્યાભાવસ્યોભાભ્યાં વક્તવ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
શુક્તિ રજતભ્રમસ્થલોક્ત ન્યાયમન્યત્રાપિ યોજયતિ । એવમિતિ
સાદૃશ્યજ્ઞાનરૂપદોષં દિનં જલરાશિત્વાદિ રૂપવિશેષદર્શનં ચ
પ્રતિબંધક તતઃ શુક્લરૂપાદિ દર્શનસામગ્ર્યપિ તત્ર પ્રતિબંધકા તથા
ચ પ્રતિબંધક
પ્. ૧૯૪અ)
જ્ઞાનસામગ્ર્યભાવાદેવ તત્ર નીલશિલાતલત્વારોપઃ ન તુ પ્રથમં જલે
નૈલ્યાધ્યાસેન સાદૃશ્યજ્ઞાનસંપતૌ
સત્યાંતદ્દોષાન્નીલશિલાતલત્વાધ્યાસ ઇત્યર્થઃ । નનુ જલધિ સલિપૂરે
શુક્લરૂપાત્મકવિશેષદર્શનસામગ્ર્યં ભાવો સિદ્ધઃ
નીલશિલાતલત્વારોપાત્પૂર્વકાલે ચક્ષુઃ સંપ્રયુક્તે જલે શુક્લરૂપસ્ય
તાદાત્મ્યાભ્યુપગમેન ચક્ષુઃ સંયુક્ત તાદાત્મ્યરૂપસન્નિકવસ્ય
આલોકાદેશ્ચ સત્વા તથા જલરાશિત્વાદિ
રૂપવિશેષદર્શનસામગ્ર્યભાવોપ્યસિદ્ધઃ । જલરાશિત્વવ્યંજકતરંગાદિ
પ્રત્યક્ષસ્યાપિ તત્ર સત્વાદિત્યત આહ । નિયતેતિ । જલધિ સલિલં દૂરે
નૈલ્યાધ્યાસવત્સમીપોપસર્પણાનંતરમપિ તદધ્યાસો દૃશ્યતે । અતસ્તસ્ય
નિયતત્વં । એતદુક્તં ભવતિ । શુક્લરૂપાત્મ વિના રજતાધ્યાસવત્ ।
નીલશિલાતલત્વાદ્યધ્યાસઃ સંભવતીત્યર્થઃ । જલે નીલશિલાતલત્વાધ્યાસે હિ
શુક્લરૂપાત્મકવિશેષદર્શ ૫૯ ત્રુટત્કવિશેષદર્શનસામગ્રીનિયત
નીલશિલારૂપાધ્યાસ પ્રયોજકદોષેણપ્રતિબદ્ધા અતસ્સા અપ્રતિવદ્ધા નાસ્તિ
દૂરત્વદોષાજ્જલરાશિત્વ વ્યંજકતરંગાદેગ્નીહકસમવધાનં નાસ્તિ તેન
જલરાશિત્વ રૂપવિશેષદર્શનસામગ્રી ચ નાસ્તિ । તથા ચ દ્વિવિધ
પ્રતિબંધકજ્ઞાનસામગ્ર્યભાવાજ્જલધિ સલિલે નીલશિલાતલત્વાદ્યધ્યાસ
ઉપપદ્યત ઇતિ । અત્રેદં બોધ્ય જલિધિ સલિલપૂરે નીલશિલાતલત્વારોપે
ઉક્તવિધયાવિશેષદર્શનસામગ્ર્યભાવસ્યાપેક્ષિતત્વેપિ
પ્. ૧૯૪બ્)
ન તાવન્માત્રાત્ । તદધ્યાસઃ । કિં તુ જલે નીલરૂપાધ્યાસેન
નીલશિલાતલસાદૃશ્ય સંપત્યનંતરમેવ તદધ્યાસસ્તથા ચ દૂરે
નીલશિલાતલત્વાધ્યાસવત્વાં જલધિ સલિલપૂરસમીપોપસર્પણાનંતરં
વ્યવહારઃ અસ્મિનજલધિસલિલપૂરે મમ દૂરે નૈલ્યનૈશ્ચલ્યાદિ સામ્યેન
નીલશિલાતલત્વભ્રમ આસીત્ । ઇદ્ધાંની સભુમો નિવૃત ઇતિ । એવં તત્ર તત્ર
સાદૃશ્ય દોષાન્મમ પૂર્વમન્યથા ભ્રમ આસીત્ ઇદાનીં સનિવૃત ઇતિ
લોકવ્યવહાર એવ સાદૃશ્ય જ્ઞાનસ્ય દોષત્વેનાધ્યાસ
વિશેષકારણત્વસાધકો દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ સાદૃશ્ય જ્ઞાતસ્યાધ્યાસકારણતા
ગ્રાહકાન્વય વ્યતિરેકો દાહરણાંતરમપ્યન્યથયતિ । વિસ્તૃત ઇતિ પરિણાહો
વિસ્તારસ્તદ્દર્શનં પુંડરીકમુકુલત્વાધ્યાસપ્રતિબંધકં
તત્સામગ્રીસત્વાદિત્યર્થઃ ॥
નન્વેવં કરસ્પૃષ્ટે લોહશકલે
તદીયનીલરૂપવિશેષદર્શનસામગ્ર્યભાવાદ્રજતાધ્યાસઃ । કિં ન
ભવેત્ સાદૃશ્ય જ્ઞાના ન પેક્ષણાદિતિ ચેત્ । ભવત્યેવ કિં તુ તામ્રાદિ
વ્યાવર્તકવિશેષદર્શનસામગ્ર્યા અપ્યભાવાતદધ્યાસેનાપિ
ભાવ્યમિતિ ક્વચિદનેકાધ્યાસે સંશયગોચરો ભવતિ । ક્વચિતુરજતપ્રાયે
કોશગ્રહાદૌરજતાધ્યાસ એવ ભવતિ ।
પ્. ૧૯૫અ)
ક્વચિત્ સત્યપિ સાદૃશ્ય જ્ઞાને શુક્તિકાદૌ
કદાચિત્કરણદોષાદ્યભાવેનાધ્યાસાનુદયવદધ્યાસાનુદયેપિ ન
હાનિઃ તસ્માન્ન કાર્યકલ્પ્યેદમાકારવૃતિર્નાપ્યપ્રતિબદ્વેદમર્થ
સંપ્રયોગકારણકલ્પ્યા ॥
સાદૃશ્યજ્ઞાનકારણમતે હિ ચક્ષુસ્સંપ્રયોગસ્થલે ચાક્ષુષં સાદૃશ્ય
જ્ઞાનં ધર્મિ જ્ઞાનત્વેન દોષત્વેન ચ રજતાદ્યધ્યાસોત્પતૌ કારણં
ત્વગિંદ્રિય સંપ્રયોગસ્થેલે ચ સ્યાર્શનં સાદૃશ્યજ્ઞાનમુક્તવિધયા
રજતાદ્યધ્યાસોત્પતાવેકારણં કવિતાર્કિકમતે તુ
ધર્મિજ્ઞાનપ્રસંગભીત્યાસાદૃશ્યજ્ઞાનં કુત્રાપ્યધ્યાસે કારણં
નાભ્યુપેયતે ઇતિ વ્યવસ્થા તથા ચ ત્વગિંદ્રિયેદમર્થ સંપ્રયોગસ્થલે
ત્વદભિમતાધ્યાસકારણ સત્વાત્ સ કિ ન સ્યાદિતિ શંકતે । નન્વેવમિતિ ।
સાદૃશ્યજ્ઞાનં વિનાપિ અધ્યાસ
પ્રતિબંધકવિશેષદર્શનસામગ્ર્યભાવમાત્રેણાધ્યાસોપગમ ઇત્યર્થઃ ।
કિં તત્ર રજતાધ્યાસ આપાદ્યતે । કિં વા રજતાધ્યાસ એવ આપાદ્યતે આદ્યે
ઇષ્ટાપતિરિત્યાહ । ભવત્યેવેતિ । દ્વિતીયં શંકતે । કિં ત્વિતિ । તત્ર
વિશેષદર્શનસામગ્ર્યભાવસ્ય તામ્રાદ્યધ્યાસ
સાધારણત્વાદ્રજતાદ્યધ્યાસ એવસ્યાદિત્યત્રાપાદકં નાસ્તીતિ મત્વા
પરિહરતિ । તામ્રાદીતિ । રંગસુવર્ણશકલાદિ સંગ્રહાર્થમાદિ પદં ક્વચિદિતિ
। કરતલસ્પૃષ્ટલોહ શકલસ્થલેપિ ક્વચિદિત્યર્થઃ । ગોચર ઇતિ ।
લોહશકલરૂપેદમર્થઃ ।
પ્. ૧૯૫બ્)
કિમિદં રજતં કિં વા તામ્રં કિં વા સુવર્ણાદીતિ સંશયવિષયો
ભવતીત્યર્થઃ । તામ્રાદિ વ્યાવર્તકવિશેષદર્શનસ્થલે તુ રજતાધ્યાસ એવષી
ભવતીત્યાહ । ક્વચિત્વિતિ । યસ્મિન્ કોશગ્રહાદૌ પ્રાયેણ
રજતશકલાનામેવાવસ્થાનં તત્ર પ્રવિષ્ટસ્ય દૈવાદયઃ શકલે
કરતલસ્પૃષ્ટે સતિ તત્ર રજતાધ્યાસ એવ ભવતિ । રજતકોશગ્રહમિતિ બુદ્ધેસ્તસ્ય
સત્વાદિત્યર્થઃ । નનુ ક્વચિત્કરતલસ્પૃષ્ટલોહશકલે રજતાધ્યાસાભાવોપિ
દૃશ્યતે । સ ચ તવમતે ન સંભવતિ । વિશેષદર્શનસામગ્ર્યભાવસ્ય તત્રાપિ
સત્વેન રજતાધ્યાસાપતેરાવશ્યકત્વાન્ મમ તુ
સાદૃશ્યજ્ઞાનરૂપકારણાભાવાત્ । સ ન ભવતીતિ વક્તું શક્ય ઇત્યત આહ ।
ક્વચિત્સત્યપીતિ । સમીપોપસર્પણાનંતરં સત્યપિ સાદૃશ્ય જ્ઞાને યથા
રજતાધ્યાસાભાવઃ । તવમતે ઉપેયતે । તથા મમ મતેપિ
ક્વચિદધ્યાસાભાવો ન દોષાવહ ઇત્યર્થઃ । તસ્માદિતિ । કથમપિ
ધમિધર્મિજ્ઞાનસ્યાધ્યાસકારણત્વાસિદ્ધેરિત્યર્થઃ । ઇદમાકાર
વૃતિરનુભવસિદ્ધાવાકાર્યકલ્પ્યાવાકારણકલ્પ્યાવેતિ વિકલ્પ ત્રયે
પ્રથમદ્વિતીયૌ નિરસ્ય તૃતીયં નિરાકરોતિ । નાપ્યપ્રતિબદ્ધેતિ । ઇદમર્થસ્ય
ચક્ષુસ્સંપ્રયોગકાલે અન્યત્ર વ્યાસંગે સતિ
ઇદમર્થગોચરજ્ઞાનાનુદયાદપ્રતિબદ્ધેતિ વિશેષણં ॥
પ્. ૧૯૬અ)
તતો ભવંત્યા એવેવં વૃતેર્દુષ્ટેંદ્રિય
સંપ્રયોગક્ષુભિતાવિદ્યાપરિણામ સ્વસમાનકાલ
રજતવિષયત્વસ્યાપ્યસ્માભિરુચ્યમાનત્વાત્ । તત્ર ચ
જ્ઞાનસમાનકાલોત્પતિકે પ્રતિભાસમાત્ર વિપરિવતિનિરજતેઃ । તત્પ્રાચીન
સંપ્રયોગાભાવેપિ । તત્તાદાત્મ્યાશ્રયેદમર્થ સંપ્રયોગાદેવ
તસ્માપિ ચક્ષુગ્ની હ્યત્વોપપતેશ્ચક્ષુષા રજતં પશ્યામીતિ
પ્રાતિભાસિકરજતસ્ય સ્વસંપ્રયોગાભાવેપિ ચાક્ષુષત્વાનુભવાત્ । ન ચ
સ્વસપ્રયોગાભાવાદેવવાધકાન્ન તચ્ચાક્ષુષં નાપિ દુષ્ટેંદ્રિય
સંપ્રયોગજન્યમિદં વૃતિસમકાલં । જ્ઞાનકારણસ્યેંદ્રિય
સંપ્રયોગસ્યાર્થકારણત્વાકૢપ્તેઃ ॥
યથોક્ત સંપ્રયોગવશાજાયમાનાવૃતિર્ભ્રાંતિ રૂપૈવ જાયતે ન તુ
ભ્રાંતેઃ પ્રાચીના ઇદમર્થમાત્રગોચરા પ્રમારૂપા તત્ર
માનાભાવાદિત્યાશયેનાહ । તત ઇતિ ઇદમર્થાવછિન્ન ચૈતન્યે વિદ્યમાના
રજતપરિણામિન્ય વિદ્યા દુષ્ટેંદ્રિય
સંપ્રયોગરૂપાદધ્યાસનિમિતકારણભૂતાત્ ક્ષોભં કાર્યાભિમુખ્યં
પ્રાપ્નોતિ । ઉતરક્ષણે ચ રજતરૂપેણ પરિણમતે દુષ્ટેંદ્રિય
સંપ્રયોગાદ્વૃતિરપિ તદૈવ જાયતે । તથા પ્રતિબદ્ધાત્ દુષ્ટોંદ્રિય
સંપ્રયોગાદ્ભવંતીદમર્થગોચરવૃતિઃ સ્વકાલોત્પન્નરજત
પ્. ૧૯૬બ્)
વિશિષ્ટેદમર્થં વિષયી કરોતીત્યર્થઃ । સ્વપદં વૃત્તિપરં
ધર્મિજ્ઞાનપક્ષે ઇદમાકારવૃતિરવિદ્યાક્ષોભિકા તદભાવપક્ષે
ધર્મિજ્ઞાનહેતુ સંપ્રયોગો વિદ્યાક્ષોભક ઇતિ વિભાગ ઇતિ સ્થિતે ।
તત્રાંતિમપક્ષો નષુક્તઃ । ઇદમર્થ સંપ્રયોગસ્ય

ઇદમાકારવૃતાવિવરજતગોચરવૃતાવહેતુ ત્વાત્ જ્ઞાનસમકાલોત્યત્ર રજતસ્ય
જ્ઞાનાત્પૂર્વં ચક્ષુસ્સન્નિકર્ષાભાવાચ્ચ । તથા ચ રજતગોચરવૃતૌ
સામગ્ર્યભાવ એવ ઇદં વૃતેર્ધર્મિમાત્રગોચરતાં
વ્યવસ્થાપયતીત્યાશંક્યાહ । તત્ર ચેતિ ભ્રમસ્થલે ઇત્યર્થઃ
પ્રતિભાસકાલમાત્રે વિપરિવર્તિની સતા યસ્ય તત્પ્રતિભાસમાત્રવિપરિવર્તિતસ્મિન્
પ્રતીતિ વ્યાપ્યમુતાક ઇતિ યાવત્ । ઇદમર્થ સંપ્રયોગસ્ય
રજતગોચરવૃત્યુત્પતાવપિ હેતુત્વં સંભવતિ । ન
ચાન્યસંપ્રયોગાદન્યગોચરવૃત્યુપગમે ઘટેંદ્રિયસંયોગાત્ ।
પટગોચરવૃત્યાપતિરિતિ વાચ્યં । સ્વગોચરવૃતૌ સ્વસ્ય સ્વતાદાત્મ્યાશ્રયસ્ય
વા ઇંદ્રિયેણ સહસંપ્રયોગઃ કારણમિતિ કલ્પના તાવત્યા ઉક્તાતિ
પ્રસંગપરિહારોપપતેરિત્યાશયેનાહ । તત્પ્રાચીનેતિ ।
રજતપ્રતિભાસાન્પાચીનેત્યર્થઃ । તતાદાત્મ્યેતિ । રજતસ્યેદમર્થે
કલ્પિતત્વાદ્રજતતાદાત્મ્યાશ્રયત્વમિદમર્થસ્ય પટતાદાત્મ્યાશ્રયત્વં તુ
ઘટસ્તિ પટસ્ય તત્રા ન ધ્યસ્તત્વાદિતિભાવઃ । ચક્ષુઃ
સંપ્રયોગાનાશ્રયસ્યાપિ રજતસ્ય ચાક્ષુષવૃતિવિષયત્વકલ્પને હેતુમાહ ।
પ્. ૧૯૭અ)
ચક્ષુષેતિ । ધર્મિજ્ઞાનવાદી ચાક્ષુષત્વાનુભવસ્યાન્યથા સિદ્ધિં વદન્ ।
ધર્મીંદ્રિયસંપ્રયોગજન્યાવૃતિર્ધર્મિમાત્રગોચરેત્યાશયેન શંકતે । ન
ચેતિ । તદ્રજતમિદં વૃતિસમકાલં સ ત દુષ્ટેંદ્રિય સંપ્રયાગજન્યેમપિ ન
ભવતીત્યત્ર હેતુમાહ । જ્ઞાનકારણસ્યેતિ । તથા ચ પ્રાતિભાસિકરજતસ્ય
ઐંદ્રિયકત્વપક્ષે અન્યસંપ્રયોગસ્યાન્યગોચરવૃતિજનકત્વમેકં કલ્પનીયં
તથા જ્ઞાનકારણસ્ય સન્નિકર્ષસ્ય રજતાદ્યર્થોત્પતૌકારણત્વમપરં
કલ્પનીયમિતિ ગૌરવમિતિ ભાવઃ ॥
કિં ત્વિદં વૃત્યનંતરભાવિતજ્જન્યં । તદભિવ્યક્ત સાક્ષિણ્ય
ધ્યાસાત્ । તદ્ભાસ્યં ચાક્ષુષત્વાનુભવસ્તુ
સ્વભાસકચૈતન્યાભિવ્યંજકેદં વૃતિજનકત્વેન પરંપરયા
ચક્ષુરપેક્ષામાત્રેણેતિ । તથા સતિપીતશંખભ્રમે
ચક્ષુરનપેક્ષાપ્રસંગાત્ । ન હિ તત્ર શંખગ્રહણે ચક્ષુરપેક્ષા
રૂપં વિના કેવલ શંખસ્ય ચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વાયોગાત્ । નાપિ
પીતિમગ્રહણે આરોપ્યે ઐંદ્રિયકત્વાનભ્યુપગમાત્ । ન ચ
પીતિમાસ્વરૂપતો નાધ્યસ્યતે કિં તુ
નયનગતપિતપીતિમ્નોનુભૂષમાનસ્ય શંખે
સંસર્ગમાત્રમધ્યસ્યત ઇતિ પીતિ સાનુભવાર્થમેવ ચક્ષુરપેક્ષેતિ
વાચ્યં ॥
પ્. ૧૯૭બ્)
પરિસંપ્રયોગો ન રજતાદ્યર્થે કારણં તર્હિ કિં તત્ર
કારણમવિદ્યામાત્રસ્ય સદા સત્વેન રજતાદ્યધ્યાસસ્ય
કાદાચિત્કત્વપ્રતીતસ્ય પ્રયોજકત્વાનુપપતેરિતિ શંક્યતે । કિં ત્વિતિ । ઉતરમાહ ।
ઇદં વૃત્યનંતરભાવીતિ । ઇંદ્રિયસંપ્રયોગાદિદમર્થમાત્રગોચરવૃતિરુદેતિ ।
તયાચાધ્યાસંપ્રતિનિમિત્વકારણભૂતયાક્ષુબ્ધાસતી । અવિદ્યારજતાકારેણ
પરિણમતે । રજતસ્ય ચ ઇદમાકારવૃત્યભિવ્યક્તમિદમર્થાવછિન્ન
ચૈતન્યમધિષ્ટાનં । તથા ચ રજતં સ્વગોચરવૃતિં વિનૈવ
ચૈતન્યભાસ્યમહંકારાદિ વદિત્યર્થઃ । તજ્જન્યમિત્યત્ર તદભિવ્યક્ત ઇત્યત્ર ચ
તત્પદમિદં વૃતિપરં તદ્વૃતેશ્ચ કાદાચિત્ કત્વાત્ । રજતાદ્યધ્યાસસ્ય
કાદાચિત્કત્વમિતિભાવઃ । તદ્ભાસ્યમિતિ સાક્ષિભાસ્યમિત્યર્થઃ । ન ચ
બાહ્યચૈતન્યાવભાસ્ય શુક્તિરૂપ્યાદેરહંકારાદિવત્ કથં
સાક્ષિભાસ્યત્વમિતિ વાચ્યં । સ્વગોચરજ્ઞાનરૂપવૃત્યનુપહિત
ચૈતન્યભાસ્યસ્યૈવ સાક્ષિભાસ્ય શબ્દાર્થત્વાત્ । તથા ચ યથા
અવિદ્યાહંકાર તદ્ધર્માણામવભાસકચૈતન્યમવિદ્યાદિગોચરયા
જ્ઞાનાત્મકવૃત્યા ઉપહિતં ન ભવતિ । એવં શુક્તિ રજતાદિ
ભાસકચૈતન્યમપિ શુક્તિરજતાદિ ગોચરજ્ઞાનાત્મકવૃત્યુપહિતં ન ભવતીતિ
તસ્ય સાક્ષિભાસ્યત્વમુક્તમિતિ મંતવ્યં । નનુ શુક્તિ રજતસ્ય સાક્ષિભાસ્યત્વે
ચાક્ષુષત્વાનુભવવિરોધ ઇતિ નેત્યાહ । ચાક્ષુષત્વાનુભવસ્ત્વિતિ
પ્. ૧૯૮અ)
સ્વંશુક્તિ રજતં તદ્ભાસકસ્ય ઇદમંશાવછિન્નસ્યાભિવ્યંજકામિદં
વૃતિસ્તત્ર ચક્ષુષો જનકત્વેન શુક્તિરજતસ્ય ચક્ષુરપેક્ષાવર્તતે ।
સાચાપેક્ષાપરંપરયૈવ સ્વાધિષ્ઠાનગોચરવૃત્યર્થમપેક્ષિતત્વાન્નતુ
સાક્ષાત્સ્વગોચરવૃત્યર્થમનપેક્ષિતત્વાત્ । યથા
કથંચિચ્ચક્ષુરપેક્ષામાત્રેણ તત્ર ચાક્ષુષત્વાનુભવ ઉપપદ્યતે
ઇત્યક્ષરાર્થઃ । નનુ ચક્ષુષારજતં પશ્યામીત્યનુભવો હિ રજતગતં
ચાક્ષુષવૃતિવિષયત્વમવગાહતેન તુ શુક્તિરજતગતં
ચાક્ષુષવૃત્યભિવ્યક્તચૈતન્યવિષયત્વમિતિ વસ્તુગતિઃ તથા ચ પરંપરયા
ચક્ષુરપેક્ષામાત્રેણેતિ ગ્રંથેન ચાક્ષુષત્વાનુભવસ્ય
ચાક્ષુષવૃત્યભિવ્યક્તચૈતન્યવિષયત્વં રજતયતં વિષય ઇતિ તદનુભવસ્ય
ગતિઃ કલ્પિતેતિ પ્રતિભાતિ । તદયુક્તં । શબ્દવદનુભવસ્ય
વ્યાખ્યાનાનહંત્વાદિતિ ચેત્ । ન વસ્તુત ઇદમર્થ ગતસ્યેદં ત્વસ્ય
તત્રાનુભૂયમાનસ્ય યથા શુક્તિરજતે સંસર્ગારોપસ્તથા ઇદમર્થગતસ્ય
તત્રાનુભૂયમાનસ્ય ચાક્ષુષત્વસ્ય શુક્તિરજતૈ સંસર્ગારોપ ઇત્યસ્યર્થસ્ય
પ્રકૃતે વિવક્ષિતત્વાત્ । તથા ચ સ્વસ્મિન્નારોપણિયં
યચ્ચાક્ષુષવૃતિવિષયત્વમિદમર્થગતં તલ્લાભાય શુક્તિરજતસ્ય
ચક્ષુરપેક્ષા વર્તતે ઇત્યયમર્થઃ પરંપરયા ચક્ષુરપેક્ષામાત્રેણેતિ
ગ્રંથસ્ય દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
તથા સતિશંખ તત્સંસર્ગયોરપ્રત્યક્ષત્વ પ્રસંગાત્ ।
નયનપ્રદેશગતપિતપીતિ માકારવૃત્યભિવ્યક્તસાક્ષ્યસંસર્ગેણ
તયોસ્તદ્ભાસ્યત્વાભાવાત્ ।
પ્. ૧૯૮બ્)
પીતિસસંસૃષ્ટ શંખગૌચરૈક વૃત્યનભ્યુપગમાચ્ચ । ન ચ
નયનપ્રદેશસ્થસ્ય પિતપીતિમ્નોદોષાચ્છંખે સંસર્ગાધ્યાસોનોપેયતે
કિં તુ નયનરશ્મિભિઃ સહનિર્ગતસ્ય વિષયવ્યાઅપિનસ્તસ્ય તત્ર
સંસર્ગાધ્યાસઃ કુસંભારુણિત ઇવ કૌસુંભ ઇતિ । સંભવતિ ।
તદાકારવૃત્યભિવ્યક્તસાક્ષિસંસર્ગ ઇતિ વાચ્યં ॥
પ્રાતિભાસિકરજતાદેસ્સાક્ષિભાસ્યત્વમેવ ન ત્વૈંદ્રિયકત્વમિતિ મતં
દૂષયતિ । તથા સતીતિ અધિષ્ઠાનસ્યૈંદ્રિયકત્વ લાભાયૈવેંદ્રિયાપેક્ષા
નત્વારોપ્યસ્ય । તદર્થમિંદ્રિયાપેક્ષેત્યુપગમે સતીત્યર્થઃ । ન હીતિ । ઇદં
ચાપાતતઃ પીતશંખભ્રમાદિ સ્થલેપ્યધ્યાસ
પ્રાચીનધર્મિગોચરચાક્ષુષવૃતેઃ પ્રાગુપપાદિ નત્વાદિતિ મંતવ્યં ।
નાપિપીતિમગ્રહણ ઇતિ । ચક્ષુરપેક્ષેત્યનુસંગઃ રૂપં વિના કેવલશંખસ્ય
ચક્ષુઃ ગ્રાહ્યત્વાયોગમુપેત્યારોપિતસ્ય સાક્ષિભાસ્યત્વવાદીશંકતે । ન ચ
પ્રીતિમેતિ । પીતરૂપમિત્યર્થઃ । યથા શુક્તૌરજતં સ્વરૂપેણાધ્યસ્યતે તથા
શંખે પીતરૂપં નાધ્યસ્યત ઇત્યર્થઃ । નયનગતં યત્પિતં
પીતરૂપયુક્તદ્રવ્યવિશેષસ્તસ્ય યઃ પીતિમાતસ્ય પિતદ્રવ્ય
એવાનુભૂયમાનસ્ય શંખે સંસર્ગ એવાધ્યસ્યતે । યથા
કુસુમાદાવનુભૂયમાનસ્ય લૌહિત્યસ્ય સ્ફટિકમણ્યાદૌ
સંસર્ગાધ્યાસસ્તદ્વત્ ।
પ્. ૧૯૯અ)
ન ચાન્યગતસ્યાન્યત્રારોપાભ્યુપગમમે અન્યથાખ્યાતિ પ્રસંગ ઇતિ વાચ્યં ।
અધ્યસ્ય માનસંસર્ગસ્યાનિર્વચનીયસ્યોત્પત્યુપગમેનાન્યથા ખાતિ
વૈલક્ષણ્ય સત્વાદિતિભાવઃ । પીતિ માનુભવાર્થમેવેતિ । શંખે
પીતરૂપસંસર્ગાધ્યાસાત્પ્રાચીનો યઃ પિતદ્રવ્યે
પીતરૂપાનુભવસ્તદર્થમિત્યર્થઃ । તત્ર કિં નયનપ્રદેશગત એવ
પિતદ્રવ્યેપીતિ માનુભવઃ । કિં વા શંખદેશં પ્રાપ્ય
તત્રસ્થેપિતદ્રવ્યેપીતિમાનુભવઃ આદ્યં દૂષયતિ । તથા સતીતિ । નયનગત એવ
પિતદ્રવ્યે પીતરૂપાનુભવાંગીકાર ઇત્યર્થઃ । શંખ તત્સંસર્ગયોરિતિ ।
શંખસ્ય શંખપીતરૂપયોસ્સંસર્ગસ્ય ચેત્યર્થઃ । શંખ
તત્સંસર્ગયોર્ભાનં કિં પિતિમગોચરવૃત્યભિવ્યક્તે ન સાક્ષિણા કિં વાપીતિ
સસંસૃષ્ટશંખગોચરવૃત્યભિવ્યક્તેન સાક્ષિણાનાદ્ય ઇત્યાહ ।
નયનપ્રદેશ ઇતિ । નયનપ્રદેશગતપિતપીતિમાકારવૃત્યા
તત્પ્રદેશસ્થપીતિમાવછિન્નચૈતન્યમભિવ્યજ્યતે તેન
ચાભિવ્યક્તચૈતન્યલક્ષણસાક્ષિણા સહ શંખસ્ય શંખે સમારોપિત
પીતરૂપસંસર્ગસ્ય ચાસંબંધાચ્છંખ તત્સંસર્ગયોરાપરોક્ષ્યં ન
સ્યાદિત્યર્થઃ । ન દ્વિતીય ઇત્યાહ । પીતિમસંસૃષ્ટેતિ । અનભ્યુપગમાચ્ચેતિ ।
સાક્ષિભાસ્યત્વવાદિનેતિશેષઃ । શંખદેશં પ્રાપ્તેપિતદ્રવ્યે પીતિમાનુભવ
ઇતિ દ્વિતીયં શંકતે । ન ચેતિ વિષયવ્યાપિનસ્તસ્યેતિ ।

શંખરૂપમધિષ્ઠાનં વ્યાપ્તસ્ય પિતદ્રવ્યસ્યેત્યર્થઃ । તથા ચ
પિતપીતિમાકારવૃત્યાશંખદેશસ્થસ્યૈવ ચૈતન્યસ્યાભિવ્યક્ત્યાશંખ
તત્સં
પ્. ૧૯૯બ્)
સર્ગયોરાપરોક્ષ્યં સંભવતીતિભાવઃ કુસુંભસ્તુ દ્રવ્યવિશેષઃ તદ્યાપ્તે
પટે યથા કુંસુભે અનુભૂયમાનસ્ય રક્તરૂપસ્ય
સંસર્ગારોપસ્તથેત્યર્થઃ ॥
તથા સતિ સુવર્ણલિપ્ત ઇવપિતોપહતનયતેન વીક્ષ્યમાણે શંખે
તદિતરેષાં પીતિમધીપ્રસંગાત્ । ન ચ સપીતિ માસમીપે ગૃહીત એવ દૂરે
ગૃહીતું શક્યે વિહાયસ્યુપર્યુત્યતન્ વિહંગમ ઇવ ઇતરેષાં ચ સમીપેન
ગ્રહણમિતિ વાચ્યં । ઇતરેષામપિ તચ્ચક્ષુર્નિકટન્યસ્ત
ચક્ષુષાંપીતિમસામીપ્યસત્વેન તદ્ગ્રહણસ્ય દુર્વારત્વાત્ । એવમપ્યતિ
યવલસિકતામષતલં પ્રવહદછનદીજલ નૈલ્યાધ્યાસે
ગગનનૈલ્યાધ્યાસે ચ રક્તવસ્ત્રેષુ નિશિ ચંદ્રિકાયાં નૈલ્યાધ્યાસે
ચાનુભૂયમાનારોપસ્ય વક્તુમશક્યત્વેન તત્ર
નૈલ્યસંસૃષ્ટાધિષ્ઠાનગોચર ચાક્ષુષ વૃત્યનભ્યુપગમે
ચક્ષુરનુપયોગસ્ય દુઃપરિહરત્વાચ્ચ અનાસ્વાદિતતિક્તરસસ્ય વાલસ્ય
મધુરે તિક્તતાવભાસો જન્માંતરાનુભવસંસ્કારહેતુક ઇતિ
પ્રતિપાદયતાં પચપાદિકાગ્રંથેન સ્વરૂપતોધ્યસ્ય સાન
પ્. ૨૦૦અ)
સ્યૈવતિક્તરસસ્યેંદ્રિયકત્વ સ્ફુટીકરણાચ્ચ ॥
નયનગપિતદ્રવ્યસ્ય નયને સર્વૈરનુભૂયમાનસ્ય
નયનરીશ્મદ્વારાનિર્ગત્યશંખવ્યાપિત્વોપગમે બાધકમાહ । તથા સતીતિ ।
પિતોપહતનયનઃ પુરુષઃ યદા શંખં પશ્યતિ તદા તદિતરેષામપિપીતઃ
શંખ ઇત્યનુભવપ્રસંગાદિત્યર્થઃ । નનુ પિતદ્રવ્યસ્ય
નયનપ્રદેશાદ્વિષયદેશં પ્રતિગમનાવસરે પથાપિતોપહત નયને
નયનદેશમારભ્યવિષયવ્યાપ્તિપર્યંતં પીતિમાગૃહ્યતે તથાન્યૈરપિ
નયનસમીપે મધ્યે ચ પીતિ માગહીતશ્ચેચ્છંખદેશેપિ ગૃહિતું શક્યતે
નાન્યથેત્યત્ર દૃષ્ટાંતમાહ । વિહાયસીતિ । યથા વિહંગમઃ પક્ષીગને
ઉત્પતન્ ઉત્પતનાવસરે ભૂપ્રદેશમારભ્ય યેન પુંસાગૃહ્યતે તેનૈવ
ગગનોપરિભાગે દૂરંગતોપિ ગૃહ્યતે નાન્યૈસ્તથા પ્રકૃતેપીત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટાંત વૈષમ્યમાહ । ઇતરેષમપીતિ । દૃષ્ટાંતે હિ ગગનોપરિભાગે દૂરે
વિહંગમં પશ્યન્ કશ્ચિદન્યં પ્રત્યુપદિશતિ । મમ
ચક્ષુર્નિકટેત્વચ્ચક્ષુર્ન્યસ્તં ચેત્ । ત્વયાપિ સ વિહંગમો દ્રષ્ટં શક્યત ઇતિ સ
ચાન્યસ્તથા કૃત્વા તં પશ્યતિ ન તથા પ્રકૃતે સંભવતીત્યર્થઃ । અસ્તુ વા
અનુભૂયમાનરોપસ્થલે
કથંચિચ્ચક્ષુરપેક્ષાસ્સર્યમાણનૈલ્યાદ્યધ્યાસસ્થલે તુ તદપેક્ષા
સર્વાત્મના વક્તુમશક્યેત્યાહ । એવમપીતિ । જલાધારભૂન્નાગે વા
જલમિશ્રિતદ્રવ્યવિશેષે વા યદિ નીલરૂપમસ્તિ । તદા તત્રૈવાનુભૂયમાન
નૈલ્યસ્ય જલે ધ્યાસ ઇતિ શંકાભવે તન્નિવર્તયે સિકતા
પ્. ૨૦૦બ્)
મયતલસ્યાતિ ધવલત્વં નદીજલસ્ય ચાછત્વં વિશેષણમુપાતં । અછત્વં
નિર્મલત્વં નિશિરાત્રૌ ચંદ્રિકાયામિત્યસ્યાપિ પૂર્વોક્તમેવ પ્રયોજનં
દ્રષ્ટવ્યં । દુષ્પરિહરત્વાચ્ચેતિ । અત્ર પીતશંખજલનૈલ્યાદ્યધ્યાસેષુ
આરોપ્યપીતિમનૈલ્યાદિ સંસૃષ્ટાધિષ્ટાનગોચરચાક્ષુષવૃત્યનુપગમેપિ
ચક્ષુરનુપયોગો ન દુષ્પરિહરઃ શંખાદિધર્મિમાત્રગોચર
ચાક્ષુષવૃતિસંભવસ્ય પ્રાગ્દર્શિતત્વાદિતિ મંતવ્યં ।
આરોપ્યસ્યેંદ્રિયજન્યવૃતિવિષયત્વે સસ્સમતિમાહ । અનાસ્વાદિતેતિ ॥
અન્યથા તત્ર રસનવ્યાપારાપેક્ષાનુપપતેઃ તસ્માદુદાહૃત
નૈલ્યાધ્યાસસ્થલેષુધિષ્ઠાનસંપ્રયોગાદેવ ॥
અસ્મિન્ જન્મનિ અનાસ્વાદિતઃ રસનેંદ્રિયેણાનનુભૂતસ્તિક્તરસો યેન વાલેન સ
તથા તસ્યેત્યર્થઃ । મધુરેસ્તનયાનાદૌ તિક્તતાવભાસસ્તિક્તતા સાક્ષાત્કારઃ
સ ચ જન્માંતરીયતિક્ત રસાનુભવજન્યસંસ્કારજન્યઃ આરોપે આરોપ્ય
સજાતીય પૂર્વાનુભવજન્મસંસ્કારસ્ય કારણત્વાદિત્યક્ષરાર્થઃ । અત્ર
ગ્રંથે તિક્તત્વાવભાસસ્ય સસ્કારસહકૃતરસનેંદ્રિયજન્યત્વં ભાતિ । તસ્ય
સંસ્કારમાત્રજન્યત્વે સ્મૃતિત્વ પ્રસંગાત્ । તથા ચ
તિક્તતાધ્યાસાધિષ્ઠાનસ્ય મધુરદ્રવ્યસ્ય રસનેંદ્રિયાયોગ્યતયા
પ્. ૨૦૧અ)
પરિશેષાત્ સ્વરૂપતોધ્યસ્ય માનસ્ય તિક્તરસસ્યૈવ
રસનેંદ્રિયજન્યવૃતિવિષયત્વં સ્પષ્ટીકૃતમિતિ ભવતિ ।
સમારોપ્યસ્યૈંદ્રિયકત્વે સંમતિરયં ગ્રંથ ઇતિ ભાવઃ । અન્યથેતિઃ આરોપ્ય
તિક્તરસસ્યેંદ્રિયકત્વાનુપગમે તત્ર બાલસ્ય તિક્તતાવભાસસ્થલે
રસનેંદ્રિયવ્યાપારો ન સ્યાન્ મધુરદ્રવ્યસ્યા તદયોગ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
વસ્તુતસ્તુ તિક્તતાવભાસ ઇત્યત્રતિક્તતાપદાવભાસપદયૌઃ કર્મધારયઃ
અવભાસપદં ચાવભાસ્યત ઇતિ વ્યુત્પત્યાધ્યસ્ય માનતિક્ત રસપરં
પંચપાદિકાયામેવાવભાસપદસ્યાવભાસમાનતાપદેન તથા
વ્યાખ્યાતત્વાત્ । જન્માંતરીય સંસ્કારોપિ અધ્યસ્ય માનતિક્ત રસોત્પતૌ હેતુઃ ।
પ્રાતિભાસિકાધ્યાસસ્થલેષુ દોષસંસ્કારાધિષ્ઠાન
સામાન્યજ્ઞાનરૂપકારણત્રયસ્યાધ્યસ્ય
માનપદાર્થોત્પતાવેવકારણતાયાઃ ટીકાવિવરણાદિષ્વેવ સ્પષ્ટત્વા તથા
ચ કથમનેન ગ્રંથેન સ્વરૂપતોધ્યસ્ય માનસ્યૈવ
તિક્તરસસ્યૈંદ્રિયકત્વસ્ય સ્પષ્ટીકરણં ન ચ તિક્તરસયૈંદ્રિયકત્વાભાવે
રસનવ્યાપારાપેક્ષાનુપપતિરિતિ વાચ્યં । વાલસ્યાન્યેષાં
વાતિરસાધ્યાસકાલે રસનેંદ્રિયવ્યાપારસત્વે માના ભાવાત્ । ન ચ તથા
સતિતિક્તતાનવભાસપ્રસંગ ઇતિ વાચ્યં ।
ત્વગિંદ્રિયજન્યમધુરદ્રવ્યગોચરવૃત્યા અભિવ્યક્તે
મધુરદ્રવ્યાવછિન્નચૈતન્યે તિક્તતાધ્યાસાંગીકારેણ તિક્તતાયાઃ
સ્વગોચરવૃતિં વિનૈવ સ્વાધિષ્ઠાન ચૈતન્યભાસ્યત્વ સંભવાત્ । અસ્તુ વા
તિક્રતાધ્યાસસ્થલે રસનેંદ્રિયાપેક્ષા ।
તથાપિતાધ્યસ્યમાનતિક્તરસસ્યેંદ્રિયકત્વ
પ્. ૨૦૧બ્)
સિદ્ધિરધ્યસ્ય માનતિક્તતાં પ્રતિમધુરદ્રવ્યનિષ્ટ
મધુરરસસ્યાધિષ્ઠાનત્વસંભવેન તદધિષ્ઠાન
ભૂતમધુરરસગ્રહણે તદપેક્ષોપપતેઃ । પંચપાદિકાગતમધુરપદસ્ય
મધુરરસસાધારણત્વેન તદ્વિરોધાભાવાચ્ચ । ન ચ મધુરરગ્રહણે
તિક્તતાધ્યાસાનુપપતિરિવાચ્યં । રસગ્રહણેપિ દોષવિશેષેણ
મધુરરસત્વજાતિસાક્ષાત્કારપ્રતિબંધે સતિ
તિક્તાધ્યાસોપપતેસ્તસ્માદારોપ્યસ્ય સાક્ષિમાત્રભાસ્યત્વં
પૂર્વાંર્યાણાં સાર્વત્રિકવ્યવહારસિદ્ધન્નિરપવાદમિતિ મંતવ્યમિતઃ
પરંકવિતા કિં કમતાનુસારેણ યત્પંચપાદિકા ગ્રંથવ્યાખ્યાનં
કૃતં તદેવાનુવર્ત્યતે । તસ્માદિતિ । અધ્યસ્યમાનપદાર્થસ્ય
સાક્ષિભાસ્યત્વમતે પીતશંખાદ્યધ્યાસેષુ ચક્ષુરનુપયોગસ્ય
દુષ્પરિહરત્વાદિત્યર્થઃ ॥
તદ્ગોચર ચાક્ષુષવૃતિસમકાલોદયોધ્યાસસ્તસ્યાવૃતેર્વિષય ઇતિ તસ્ય
ચાક્ષુષત્વ મધ્યુપગંતવ્યં રૂપં વિના
કેવલાધિષ્ઠાનગોચરવૃત્યભાવે ચ વિષયચૈતન્યાભિવ્યક્તા ભાવેન
જલ તદધ્યસ્ત નૈલ્યાદીનાં તદ્ભાસ્યત્વાયોગાત્ । તિક્તરસાધ્યાસસ્થલે
ત્વધિષ્ઠાનાધ્યાસયોરેકેંદ્રિયગ્રાહ્યત્વાભાવાત્
ત્વગિંદ્રિયજન્યાધિષ્ઠાનગોચરવૃત્યા તદ
પ્. ૨૦૨અ)
વછિન્નચૈતન્યાભિવ્યક્તૌ પિતોપહતરસનસંપ્રયોગાદેવ । તત્ર
તિક્તરસાધ્યાસસ્તન્માત્રવિષયરાસવૃતિશ્ચ સમકાલમુદેતી તિક્તરસસ્ય
રાસનત્વમપ્યભ્યુપગંતવ્યં
ત્વગિંદ્રિયજન્યાધિષ્ઠાનગોચરવૃત્યભિવ્યક્તચૈતન્યભાસ્યે તિક્તરસે
પરંપરયાપિ રસનોપયોગાભાવેન તત્ર કથમપિ પ્રકારાંતરેણ
રાસનત્વાનુભવસમર્થનાસંભવાત્ । તથૈવ રજતસ્યાપિ
ચાક્ષુષત્વોપપતેઃ પશ્યામીત્યુનુભવો ન વાધનીયઃ ॥
તદ્ગોચરેતિ । અધિષ્ઠાનગોચરેત્યર્થઃ । વૃતિસમકાલમુદયો યસ્યાધ્યાસસ્ય
પીતરૂપાદેસ્સ તથેત્યર્થઃ । અધિષ્ઠાનસંપ્રયોગજન્યાવૃતેરારોપિત
રૂપાદિવિશિષ્ટશંખાદિવિષયત્વાવંગીકારે
આરોપિતરૂપાદેરનવભાસપ્રસંગ ઇત્યર્થઃ । રૂપં વિના
કેવલાધિષ્ઠાનગોચરવૃત્યભાવે ચેતિ । આરોપ્યપીતિ મનૈલ્યાદિ
સંસૃષ્ટશંખાદિગોચરવૃત્યનભ્યુગમે ચેતિ ચ કારાર્થઃ । તત્પદં
ચૈતન્યપરં પંચપાદિકાગ્રંથોક્તં તિક્તરસસ્યાધ્યસ્ય
માનસ્યૈંદ્રિયકત્વં ચાક્ષુષાધ્યાસસ્થલે ઇવા
અધિષ્ઠાનારોપ્યયોરેકવૃતિવિષયત્વેન ભવતિ । કિં તુ
તિક્તરસમાત્રગોચરરાસનવૃત્યેત્યુપપાદયતિ । તિક્તરસાધ્યાસસ્યાલે ત્વિતિ ।
તદવછિન્નેતિ । મધુરાદિ દ્રવ્યરૂપાધિષ્ઠાનાવછિન્ન
પ્. ૨૦૨બ્)
ઇત્યર્થઃ । પિતાખ્યદોષેણ ઉપહતં યદ્રસનં તેન સહ

મધુરદ્રવ્યરૂપાધિષ્ઠાનસ્ય સંપ્રયોગાત્ તત્રાધિષ્ઠાનાવછિન્નચૈતન્યે
તિક્તરસાધ્યાસ ઉદેતિ તદૈવાધ્યસ્યમાનતિક્તરસમાત્રગોચરરાસનવૃતિશ્ચ
ઉદેતીત્યર્થઃ । નનુ તિક્તરસાધ્યાસાધિષ્ઠાનસ્ય ભાનંરાસનં
તિક્તરસભાનં તુ કેવલસાક્ષિરૂપમિતિ મતમેવ કુતોનાદ્રિયતે તત્રાહ ।
ત્વગિંદ્રિયેતિ । ચૈતન્યભાસ્યે તિક્તરસ ઇતિ । અભ્યુપગમ્યમાન ઇતિ શેષઃ
પરંપરયાપીતિ । રજતાદ્યધ્યાસસ્થલે ઇવ
ધર્મિમાત્રગોચરવૃત્યુત્પાદનદ્વારાપીત્યર્થઃ । ધર્મિણો મધુરદ્રવ્યાદેઃ
રસનેંદ્રિયા યોગ્યત્વાદિતિભાવઃ । તત્ર તિક્તતારૂપે અધ્યાસે કથમપીત્યસ્ય
વ્યાખ્યા પ્રકારાંતરેણેતિ । યદ્યપિ સ્વપ્નકાલે કેવલસાક્ષિભાસ્યેષુ
રસરૂપાદિષુરાસનત્વચાક્ષુષત્વાદ્યનુભવસ્યારોપરૂપતાયા
વક્ષ્યમાણત્વેન પ્રકૃતેપિ તથા સમર્થનં સંભવતિ
સ્વપ્નપદાર્થાનામિવ પ્રાતિભાસિક તિક્તરસાદેરપીંદ્રિયાસન્નિકૃષ્ટત્વેન
સામગ્ર્યભાવસ્ય તુલ્યત્વા તથાપિ તં પ્રકારમજાનતા તત્ર
કથમપીત્યાદ્યુક્તમિતિ ધ્યેયં । તથૈવેતિ । યથા રાસનવૃતિવિષયત્વમાદાય
રાસનત્વાનુભવસ્સમર્થિતસ્તથા ચાક્ષુષવૃતિવિષયત્વમાદાયૈવ
ચાક્ષુષત્વાનુભવસંભવે
તદનુભવસ્યારોપરૂપત્વકલ્પનમયુક્તમિત્યર્થઃ ॥
ન ચાસંપ્રયુક્તસ્ય રજતસ્ય ચાક્ષુષત્વે પ્રત્યક્ષ
પ્. ૨૦૩અ)
માત્રે વિષયેંદ્રિય સન્નિકર્ષઃ કારણં દ્રવ્યપ્રત્યક્ષે તત્સંયોગઃ
કારણં રજતપ્રત્યક્ષે રજતસંયોગઃ કારણમિતિ
ગૃહીતાનેકકાર્યકારણનિયમભંગઃ સ્યાદિતિ વાચ્યં ।
સન્નિકર્ષત્વસ્ય સંયોગાદ્યનુગતસ્યૈકસ્યાભાવેનાદ્યનિયમાસિદ્ધેઃ ।
દ્વિતીયનિયમસ્ય નૈયાપિકરીત્યાતમસીવ સંયોગાયોગ્યે ક્વચિદદ્રવ્યેપિ
દ્રવ્યત્વાધ્યાસસંભવાદ્વ્યવહારદૃષ્ટ્યા યદ્દ્રવ્યત્વાધિકરણં
તદ્વિષયત્વેન પ્રાતિભાસિક રજતે દ્રવ્યત્વસ્યાધિષ્ઠાન ગતસ્યૈવેદત્વ
વદધ્યાસાત્ પ્રતીત્યભ્યુપગમેન ચ દ્વિતીયનિયમાવિરોધાત્ ।
દ્વિતીયનિયમરૂપસામાન્યકાર્યકારણભાવવ્યતિરેકેણ વિશિષ્યાપિ
કાર્યકારણભાવકલ્પનાયોગૌરવપરાહતત્વેન તૃતીયનિયમાસિદ્ધેઃ
॥
ન બાધનીય ઇત્યયુક્તં બાધકે સતિ તદ્બાધસ્યાવશ્યકત્વાદિતિ
મત્વાશંકતે । ન ચેતિ । શંકિતં બાધકં પરિહરતિ ।
સન્નિકર્ષત્વસ્યેત્યાદિના । આદ્યનિયમાસિદ્ધેરિતિ જન્યપ્રત્યક્ષમાત્રે ઇંદ્રિય
સન્નિકર્ષઃ કારણમિતિ નિયમાસિદ્ધેરિત્યર્થઃ । જન્યપદં નિત્યસાક્ષિરૂપે
પ્રત્યક્ષે વ્યભિચારવારણાર્થઃ । શાબ્દાપરોક્ષમતે શાબ્દભિન્નત્વમપિ
પ્રત્યક્ષવિષણં દ્રષ્ટવ્યં । અત્રેદં બોધ્યં । સંયોગાદ્યન્યતમત્વ
પ્. ૨૦૩બ્)
મનુગતમસ્તિ ન્યાયમતે અભાવત્વાદિ વદખંડોપાધિરૂપં વા
સન્નિકર્ષત્વં સંભવતીત્યાદ્યનિયમવિરોધોદુર્વાર ઇતિ ।
આદ્યતિયમસ્યાસિદ્ધત્વમુક્તાજન્યદ્રવ્યપ્રત્યક્ષે ઇંદ્રિયસંયોગઃ કારણમિતિ
દ્વિતીયમુપેત્યપ્રકૃતેનસ્યાવિરોધમાહ । દ્વિતીય નિયમસ્યેતિ । દ્વિતીય નિમસ્ય
વ્યવહારદૃષ્ટ્યાયદ્દ્રવ્યત્વાધિકરણ તદ્વિષયત્વેન
દ્વિતીયનિયમાવિરોધાદિતિ સંબંધઃ નિયમસ્ય
વ્યાવહારિકદ્રવ્યવિષયત્વકલ્પનાયાં નિયામકમાહ । સંયોગાયોગ્યે
ક્વચિદિતિ । એકત્વદ્વિત્વાદાવિત્યર્થઃ । એકત્વમેકમિત્યાદિપ્રકારેણ તત્રાપિ
સંખ્યાશ્રયત્વભ્રમેણ દ્રવ્યત્વાધ્યાસસંભવાદિત્યર્થસ્તથા ચ
દ્રવ્યપ્રત્યક્ષમાત્રે ઇંદ્રિયસંયોગસ્ય કારણત્વ નિયમસ્ય એકત્વાદૌ
દ્રવ્યત્વાધ્યાસકાલે તત્પ્રત્યક્ષે વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ । અદ્રવ્યે દ્રવ્યત્વારોપે
દૃષ્ટાંતમાહ । તમસીવેતિ । સિદ્ધાંતે તસ્ય દ્રવ્યત્વાભ્યુપગમાદાહ ।
નૈયયાપિકરીત્યેતિ । પ્રૌઢાલોકાભાવસ્તમ ઇતિ નૈયાયિકૈરુક્તરીત્યેત્યર્થઃ ।
ગુણાશ્રયત્વં દ્રવ્યલક્ષણમિતિ જાનતાં તમસિરૂપવત્વ ભ્રમેણ દ્રવ્યત્વ
ભ્રમસ્સંભવતીત્યર્થઃ । નનુ શુક્તિરજતાદૌ ઘટાદાવિવ સ્વભાવત એવ
દ્રવ્યત્વમસ્તિ અન્યથારજતત્વાદિ જાતિરપિ તત્ર ન સ્યાન્ન
ચેષ્ટાપતિરુતરત્રરજતંત્વાદિ જાતેસ્સાધપિષ્યમાણત્વાત્ । તતશ્ચ
શુક્તિરજતાદિકમપિ વ્યવહારદૃષ્ટ્યાદ્રવ્યત્વાધિકરણં ભવતિ ।
વ્યવહારદર્શાંયાં શુક્તૌ રજતવાધવચ્છુક્તિરજતે દ્રવ્યત્વરજતત્વાદિ
જાતિવાધાદર્શના તથા ચ શુક્તિરજતાદેરિંદ્રિયાસંયુક્તસ્ય
ઐંદ્રિયકવૃતિવિષયત્વોપગમે દ્વિતીય
પ્. ૨૦૪અ)
નિયમવિરોધોપિ દુર્વાર ઇતિ ચેત્સત્યં શુક્તિરજતાદૌ રજતત્વ દ્રવ્યત્વાદિ
જાતિર્નાસ્તીતિ મતમનુસૃત્ય તત્ર દ્રવ્યત્વપ્રતીતિં ઘટયતિ । પ્રાતિભાસિકરજત ઇતિ
। ઇદમર્થગતેદં ત્વસ્યેવ તદ્ગતદ્રવ્યત્વસ્યાપિ તત્ર સંસર્ગારોપ ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ શુક્તિરજતં વ્યવહારદૃષ્ટ્યાદ્રવ્યત્વાધિકરણં ન
ભવતીતિભાવઃ ।
યત્સામાન્યે યત્સામાન્યં હેતુસ્તદ્વિશેષે તદ્વિશેષો હેતુરિતિ ન્યાયસ્યાપિ
યત્ર વીજાંકુરાદૌ સામાન્યકાર્યકારણભાવાભ્યુપગમે
વીજાંતરાદંકુરાંતરોત્યત્યાદિપ્રસંગઃ । તદ્વિષયત્વેન તતો
જાગલસ્તનાયમાન વિશેષકાર્યકારણભાવાસિદ્ધેઃ ન વાત્રાપિ
દ્રવ્યપ્રત્યક્ષે દ્રવ્યસંયોગઃ કારણમિતિ
સામાન્યનિયમોપગમેઽન્યસંયોગાદન્યદ્રવ્યપ્રત્યક્ષાપતિરિતિ
પ્રસંગોસ્તીતિ વાચ્યં । તદ્દ્રવ્યપ્રક્ષે તત્ દ્રવ્યસંયોગઃ કારણમિતિ
નિયમાભ્યુપગમાત્ । અન્યથા તૃતીયનિયમેપ્યતિ પ્રસંગસ્ય દુર્વારત્વાત્
। તસ્માન્નાસ્તિકૢપ્તનિયમમંગઃ કિં ચાત્ર કૢપ્તનિયમભંગેપિ ન
દોષ ઇદં રજતં પશ્યામિ નીલં જલં પશ્યામીત્યાદેરનન્યથા
સિદ્ધસ્યાનુભવસ્ય પ્રથમગૃહીતાનામપિ પ્રત્યક્ષમાત્રે
વિષયસન્નિકર્ષઃ કારણમિત્યાદિ
પ્. ૨૦૪બ્)
નિયમાનાં વ્યાવહારિકવિષયે સંકોચ
કલ્પનમંતરેણોપપાદનાસંભવાત્ ॥
નનુ દ્રવ્યપ્રત્યક્ષે ઇંદ્રિયસંયોગઃ કારણમિત્યુપગમે રજતચાક્ષુષે રજત
ચક્ષુઃ સંપ્રયોગઃ કારણમિતિ તૃતીયનિયમોપિ દુર્વારઃ રજતસ્ય
દ્રવ્યવિશેષત્વાત્ । રજતચક્ષુઃ સંયોગસ્ય
ચેંદ્રિયસંયોગવિશેષત્વાદ્દ્રવ્યવિશેષપ્રત્યક્ષે ઇંદ્રિયસંયોગવિશેષઃ
કારણમિત્યસ્યાર્થસ્ય યત્સામાન્યન્યાયસસિદ્ધત્વાદિતિ શંકાં પરિહરતિ ।
યત્સામાન્ય ઇતિ । સામાન્યકાર્યકારણભાવૌ । યત્રાતિ
પ્રસંગાવહસ્તત્રૈવાયં ન્યાયોનાન્યત્રેત્યર્થઃ । ન્યાયસ્ય તદ્વિષયત્વેનેતિ
સંબંધઃ । તત્ ઇતિ ન્યાયાદિત્યર્થઃ । નનુ બીજસામાન્યસ્યાંકુર
સામાન્યસ્ય ચ કાર્યકારણભાવોપગમે બીજાંતરાદંકુરાંતરોત્પતિ
પ્રસંગવદિહાપ્યતિ પ્રસંગસત્વાદુક્તન્યાયપ્રવૃતિરસ્ત્યેવેતિ શંકતે । ન
ચાત્રાપીતિ । ઉક્તાતિ પ્રસંગપરિહરાય તત્તદંકુરવ્યક્તિં પ્રતિ
તતદ્બીજવ્યક્તેરુક્તન્યાયેન હેતુત્વકલ્પનાવત્પ્રકૃતેપિ તતદ્દ્રવ્યપ્રત્યક્ષં
પ્રતિ તત્તદ્દ્રવ્યસંયોગસ્યૈવ તેન ન્યાયેન કારણત્વં સિધ્યતિ । ન તુ તેન
ન્યાયેન તૃતીયકાર્યકારણભાવસ્સિધ્યતીત્યાશયેનાહ । તત્ દ્રવ્યેતિ । નનુ તેન
ન્યાયેનાતિ પ્રસંગપરિહારાય તૃતીયનિયમ એવ કુતો ન કલ્પ્યતે । તત્રાહ
અન્યથેતિ । તૃતીયનિયમકલ્પન ઇત્યર્થઃ । અતિ પ્રસંગસ્યેતિ
અન્યરજતચક્ષુસ્સંયોગાત્ । અન્યરજતચાક્ષૂષા
પ્. ૨૦૫અ)
પતિરિત્યેવં રૂપસ્યેત્યર્થઃ । ન ચ વ્યક્તિનિયમવત્ તૃતીયનિયમોપ્યસ્ત્વિતિ વાચ્યં
। અતિપ્રસંગપરિહારાનુપયુક્તસ્ય તસ્યાજાગલસ્તનાયમાનસ્યાકલ્પનીયતાયા
ઉક્તત્વાદિતિ ભાવઃ । તસ્માદિતિ । પ્રથમતૃતીયનિયમયોરસિદ્ધત્વાત્
દ્વિતીયનિયમસ્ય ચાવિરુદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ । નનુ પ્રથમદ્વિતીયનિયમવિરોધસ્ય
દુર્વારતાયાઃ પ્રાગુક્તત્વાતદંતઃપાતિવ્યક્તિનિયમવિરોધસ્યાપિ
દુર્વારત્વાચ્ચ નાસ્તિ કૢપ્તનિયમભંગ ઇત્યયુક્તમત આહ । કિં ચાત્રેતિ ।
શુક્તિરજતાદિસ્થાલ ઇત્યર્થઃ । અનન્યથા સિધસ્યેતિ । સ્વપ્નકાલે
કેવલસાક્ષિભાસ્યેષુ રજતાદિષુ ચાક્ષુષત્વાદ્યનુભવસ્યેવાત્રાપિ
આરોપરૂપત્વ કલ્પનાસંભવાત્ । અનન્યથા સિદ્ધત્વ સિદ્ધઃ
કૢપ્તમામગ્ર્યભાવસ્ય સ્વપ્ન ઇવાત્રાપિ તલ્પત્વાદન્યથા સ્વપ્નેપીંદ્રિય
વ્યાપારકલ્પનાપ્રસંગાદનુભવવિરોધે સતિ તત્કાલે
તદુપરમશ્રવણસ્યાન્યથા નયનોપપતેરિત્યાદિકમત્રાનુસંધેયં ।
અનુભવસ્યોપપાદનાસંભવાદિતિ સંબંધઃ ॥

ન ચૈવં સતિપ્રમાયાં સન્નિકર્ષઃ કારણં ન ભ્રમ ઇત્યપિ સંકોચ
કલ્પનાસંભવાદસંનિકૃષ્ટસ્યૈવ દેશાંતરસ્થસ્યૈવ રજતસ્યે
હારોપાપતિરિત્યન્યથાખ્યાતિઃ પાદપ્રસારિકા
અભિવ્યક્તચૈતન્યાવષુંટન શૂન્યસ્ય દેશાંતરસ્થ
રજતસ્યાપરોક્ષ્યાનુપપતેઃ
ખ્યાતિબાધાનુપપત્યાદિભિર્ભ્રમવિષયસ્યાનિર્વચનીયત્વ સિદ્ધેશ્ચ
પ્. ૨૦૫બ્)
ન ચાધિષ્ઠાનસંપ્રયોગમાત્રાત્પ્રાતિમાસિકસ્યૈંદ્રિયકત્વોપગમે
શુક્તિરજતાધ્યાસસમયે તત્રૈવ કાલાંતરે ધ્યસનીયસ્ય રંગસ્યાપિ
ચાક્ષુષત્વં કુતો ન સ્યાદિતિ વાચ્યં ॥
કૢપ્તનિયમાનાં સંકોચ કલ્પને સતિ શુક્તિરજતાદેરનિર્વચનીયત્વાસિદ્ધિં
શંકતે । ન ચૈવં સતીતિ દેશાંતરસ્થં રજતાદિકં ભ્રમવિષયમિતિ
ન્યાયમતં તત્રાસંનિકૃષ્ટસ્ય કથં
પ્રત્યક્ષત્વમિત્યનિર્વચનીયખ્યાતિવાદિભિઃ શંકાયાં કૃતાયાં
સન્નિકર્ષઃ પ્રત્યક્ષે કારણમિત્યાદિતિ યમસ્ય ભવતાં મતે વ્યાવહારિક
પદાર્થપ્રત્યક્ષવિષયત્વેન સંકોચવન્મમમતેપિ તસ્ય પ્રત્યક્ષપ્રમાયાં
સન્નિકર્ષઃ કારણમિતિ પ્રત્યક્ષપ્રમાવિષયત્વેન
સંકોચકલ્પનોપપતેરન્યથાખ્યાતિ વાદસ્ય ન કિચિદ્બાધકમિતિ પરિહારસ્સુ
વચઃ પરેષામિત્યર્થઃ । ભ્રમરૂપે પ્રત્યક્ષે સન્નિકર્ષસ્યા હેતુત્વેપિ
નાન્યથાખ્યાતિ વાદપ્રસક્તિરિતિ પરિહરતિ અભિવ્યક્તેતિ અર્થસ્યાપરોક્ષત
ઇંદ્રિયસન્નિકૃષ્ટત્વં ન પ્રયોજકં કિં ત્વભિવ્યક્તચૈતન્યાભિન્નત્વમિતિ
વક્ષ્યતે । તથા ચ ભ્રમવિષયસ્ય રજતાદેર્દેશાંતરસ્થત્વે આપરોક્ષ્યં ન
સંભવતીતિ । શુક્તિ તાદાત્મ્યાંપન્નં રજતં સિધ્યતીત્યર્થઃ ।
અવજ્જંટનં તાદાત્મ્યં નન્વેવમપિ શુક્તિરજતં
શુક્તિવત્સત્યમેવસ્યાન્નાનિર્વચનીયં માનાભાવાદિત્યત આહ
પ્. ૨૦૬અ)
ખ્યાતીતિ ખ્યાતિરપરોક્ષપ્રતીતિસ્તથા ચ ભ્રમવિષયસ્ય
દેશાંતરસ્થત્વમસત્વં ચ નિરસ્તં ભવતિ । અસતસ્સંવિત્ ।
તાદાત્મ્યાભાવેન પ્રત્યક્ષાયોગાત્ । શુક્તૌ કાલત્રયેપિ રજતનાસ્તીત્ય
બાધિતબાધકપ્રત્યક્ષબલાદ્રજનસ્થિતિ સમયેપિ શુક્તૌરજતાભાવઃ સિધ્યતિ
શુક્તૌ યદિ રજતં ન સ્યાતદાખ્યાત્યનુપપતિર્યદિ તત્ર તત્સત્યં સ્યા તદા
શુક્તૌ શુક્તિત્વમિવ ન બાધ્યેતાતઃ ખ્યાતિ બાધાનુપપત્યા
તસ્યાનિર્વચનીયત્વં સિધ્યતિ । શુક્તિરજતસ્ય ઉત્પતિ
વિનાશવત્વાદનિર્વચનીયત્વસિદ્ધિરેતચ્ચ વિવર્તલક્ષણનિરૂપણાવસરે
પ્રપંચિતમિતિ નાત્ર પ્રપંચ્યતે । ઉત્પતિમત્વાદિ યુક્તિરાદિશબ્દાર્થઃ ।
શુક્તિરજતાદેસ્સાક્ષિભાસ્યત્વ વાદીશુક્તિરજતસ્ય સ્વતાદાત્મ્યાશ્રયેદમર્થ
સંપ્રયોગાદેવ ચાક્ષુષવૃતિવિષયત્વેતિ સ પ્રસંગ ઇતિ શંકતે ન ચેતિ તત્રૈવેતિ ।
શુક્તાવેવ કાલાંતરે યદધ્યસનીયં તસ્યેત્યર્થઃ । કુત ઇતિ । યાવૃતિઃ
શુક્તિરજતં વિષયી કરોતિ સૈવવૃતિઃ શુક્તૌકાલાંતરે ધ્યસતીયં રંગમપિ
કુતો ન વિષયી કરોતિ તસ્યાવૃતેઃ રજત તાદાત્મ્યાશ્રયેદમર્થ
સંપ્રયોગજન્યત્વસ્યૈવકાલાંતરીયરંગતાદાત્મ્યાશ્રયેદમર્થ-
સંપ્રયોગજન્યત્વસ્યાપ્યવિશેષાદિત્યર્થઃ । તથા ચ સંપ્રયોગો ન
રજતગોચરવૃતિહેતુઃ । કિં તુ સાદૃશ્યં વિશિષ્ટધર્મિજ્ઞાન એવ હેતુઃ
સાદૃશ્યજ્ઞાનં ચ દોષત્વેન ધર્મિજ્ઞાનત્વેન ચ રજતાદ્યધ્યાસે કારણં
રજતાદિકં ચ સ્વગોચરવૃતિં વિનૈવ ચૈતન્યભાસ્યમિતિ મતમુપેયમિતિભાવઃ
॥
પ્. ૨૦૬બ્)
રજતાધ્યાસસમયે રંગરજતસાધારણચાકચિક્યદર્શનાવિશેષેપિ ।
યતો રાગાદિરૂપપુરુષદોષાભાવાદિતસ્તત્ર તદાનરંગાધ્યાસસ્તત
એવમયાપિ તદ્વિષયવૃત્યનુદયસ્યાપ્યુપગમાત્ । તસ્માદિદમંશ
સંભિન્નરજતગોચરા એકૈવવૃતિરિંદ્રિયજન્યા ન તતઃ
પ્રાગિદમાકારાવૃતિરિતિ । નાત્રૈવેયમજ્ઞાનનિવર્તકત્વ સદસદ્ભાવ
ચિંતાકાર્યયેતિ
અન્યેત્વધિષ્ઠાનજ્ઞાનમધ્યાસકારણમિતીદમાકારાં
વૃતિમુપેત્યતદભિવ્યક્તેનૈવસાક્ષિણા
તદધ્યસ્તરજતસ્યાવભાસસંભવાતદ્ભાસકસાક્ષ્યભિવ્યંજકયા
તયૈવેદં વૃત્યારજતવિષયસંસ્કારાધાનોપપતેશ્ચ
રજતાકારાવૃતિર્વ્યર્થેતિ મન્યતે । જ્ઞાનદ્વયપક્ષે
ઇદમિત્યેકાવૃતિરધ્યાસકારણીભૂતા । ઇદં રજતમિતિ દ્વિતીયાં
વૃતિરધ્યસ્તરજતવિષયાનત્વિદમંશં વિનાધ્યસ્તમાત્રગોચરાસા ॥
તવમતેપિ શુક્તૌક્યાલાંતરે અધ્યસનીયસ્ય રંગસ્ય રજતાધ્યાસસમય
એવાધ્યાસઃ કિં ન સ્યાદધિષ્ઠાનસ્ય સાદૃશ્યજ્ઞાનસ્ય ચ
રજતંરમાધ્યાસ સાધારણત્વાદિતિ દોષતૌલ્યં સૂચયતિ ।
રજતાધ્યાસસમય ઇતિ
પ્. ૨૦૭અ)
યદિ ચ દૃશ્યમાનસાદૃશ્યરૂપવિષયદોષાવિશેષેપિ રજતાધ્યાસસમયે
રંરાગોચરરાગાત્મકપુરુષદોષસ્યાભાવાદ્રજતરાગસ્ય સત્વાચ્ચ ન
રંગાધ્યાસ ઇતિ પરિહાર ઇષ્યતે । તદા મમાપિ તુલ્યમુતરમિત્યાશયેનાહ । યત
ઇતિ । રાગાદિરૂપાયેઃ પુરુષદોષસ્તદભાવાદેસ્સકાશાદિત્યર્થઃ ।
રાગાદીત્યાદિ પદેન રંગસ્ય બુદ્ધૌવિપરિવર્તનં ગૃહ્યતે
દોષાભાવાદીત્યાદિ પદેન રજતરાગો ગૃહ્યતે । તત એવેતિ ।
રંગગોચરરાગાદરભાવાદ્રજતરાગસત્વાદન્યસ્યાદ્વાકારણાત્ ।
રજતસ્યૈવ તત્રૌત્પતિસ્તત્કાલે રજતવિશિષ્ટધર્મિ ગોચરવૃતેરુદયશ્ચોપેયત
ઇત્યર્થઃ । કવિતાર્તિકમતસુય સંહરતિ । તસ્મારિતિ । ધર્મિજ્ઞાનસ્ય કારણત્વે
માનાભાવાદિત્યર્થઃ । નાત્રેત્ । ઇદમાકારવૃતાવિત્યર્થઃ । ધર્મિજ્ઞાનસ્ય
કારણત્વે માનાભાવવચનમાયા તત ઇત્યુપપાદિતં તત્ર તત્ર
તદેતદભિસંધ્યયતસ્ય તત્કારણત્વમતમેવાહ । અન્યે
ત્વધિષ્ઠાનજ્ઞાનમિતિ । ઇદમાકારવૃતિપક્ષેપિ રજતગોચરવૃતિરંગીકર્તવ્યેતિ
કેચિતં મતં દૂષયતિ । ઇદમાકારામિતિ । અન્યે ત્વિદમાકારાં
વૃતિમુપેત્યરજતાકારાવૃતિર્વ્યર્થેતિ સંબંધઃ । ઇદમાકારવૃત્યુપગમે
હેતુરધિષ્ઠાનજ્ઞાનમધ્યાસકારણમિતીતિ । ઇતિ શબ્દો હેત્વર્થઃ ।
ધમજ્ઞાનસ્યાધ્યાસકારણત્વાદિત્યર્થઃ । ઇદમાકારવૃતિ
વ્યતિરિક્તારજતાકારવૃતિઃ કિં રજતભાનાર્થા કિં વા
તત્સંસ્કારાર્થામાદ્ય ઇત્યાહ । તદભિવ્યક્તે નૈવેતિ ।
ઇદમાકારવૃત્યભિવ્યક્તેનૈવેત્યર્થઃ । દ્વિતીયં દૂષયતિ । તદ્ભાસકેતિ । ન
ચાન્યગોચરવૃત્યા કથમન્યગોચરસંસ્કારાધાનમિતિ
પ્. ૨૦૭બ્)
વાચ્યં । યદ્ધૃત્યવછિન્નચૈતન્યેયાવંતઃ । પદાર્થાઃ પ્રકાશંતે તયૈવ
વૃત્યા તાવત્સુ પદાર્થેષુ સંસ્કારાધાનમિતિ । પ્રાગુક્તત્વાદિતિ ભાવઃ । યે તુ
સ્વગોચરવૃત્યૈવ સ્વગોચરસંસ્કારાધાનમિતિ મન્યંતે । તેષાં મતે અધ્યસ્ત
રજતગોચરવૃતિરપ્યસ્તિ । તત્ર કિં દ્વિતીયાવૃતિરધ્યસ્તરજતવિશિષ્ટધર્મિગોચરા
કિં વા રજતમાત્રગોચરેતિ સંશયે મત દ્વયેન નિર્ણયં દર્શયતિ ।
જ્ઞાનદ્વયપક્ષ ઇત્યાદિના । દ્વિતીયવૃતિરિદં રજતમિત્યેવમાકારાસતી
અધ્યસ્તરજતવિષયેતિ સંબંધઃ । આકારવિશેષોપાદાનફલમાહ । નન્વિતિ ॥
ઇદં રજતં જાનામીતિ તસ્યા ઇદમર્થ
તાદાત્મ્યાપન્નરજતવિષયત્વાનુભવાદિતિ કેચિત્ । અન્યે તુ
યથેદમંશાવછિન્ન ચૈતન્યસ્થાઃ વિદ્યારજતાકારેણ વિવર્તતે ।
એવમિદમંશ વિષયવૃતિજ્ઞાનાવછિન્ન
ચૈતન્યસ્થાવિદ્યારજતજ્ઞાનાભાસાકારેણ વિવર્તતેન
ત્વિદમંશવૃતિવદનધ્યસ્તં રજતજ્ઞાનમસ્તિ । તથા ચ
રજતસ્યાધિષ્ઠાનગતેદં ત્વસંસર્ગભાનવત્વત્ ।
જ્ઞાનસ્યાપ્યધિષ્ઠાનગતેદં વિષયત્વસંસર્ગભાનોપપતેર્ન
તસ્યાપિ
પ્. ૨૦૮અ)
તદ્વિષયત્વં વક્તવ્યમિતિ વાચ્યં । સ્વતાદાત્મ્યાશ્રયસ્યેદં
ત્વવિષયત્વાદેવ તસ્ય તત્સંસર્ગવિષયત્વેતિ પ્રસંગાભાવાત્ । ન
ચાધિષ્ઠાનાધ્યાસયોરેકસ્મિન્ જ્ઞાને પ્રકાશનિયમસ્ય સંભાવના
ભાષ્યવિવરણે પ્રતિપાદનાત્ । એકવૃતિવિષયત્વં વક્તવ્યમિતિ વાચ્યં
વૃતિભેદેપીદમાકારવૃત્યભિવ્યક્તે એકસ્મિન્ સાક્ષિણિ તયોઃ
પ્રકાશોપમમાદિત્યાહુઃ ॥
દ્વિતીયવૃતેર્વિશિષ્ટવિષયકત્વે અનુભવં પ્રમાણયતિ । ઇદં રજતં જાનામીતિ
। દ્વિતીયવૃતેરધ્યસ્તમાત્રવિષયકત્વમિતિ મતમાહ । અન્યે ત્વિતિ ।
જ્ઞાનદ્વયપક્ષે દ્વિતીયવૃતિરવિદ્યાવૃતિરિતિ પ્રતિપાદયતિ યથોત્પાદિના । વિવર્તતે
પરિણમત ઇત્યર્થઃ । એવમિતિ । ઇદમંશવિષયં યદ્વૃતિજ્ઞાનં
તદવછિન્નેત્યર્થઃ । ઇદમાકારવૃત્યવછિન્નચૈતન્યગતા વિદ્યા
અધ્યસ્તરજતમાત્રગોચરવૃતિરૂપેણ પરિણમતે સા ચ વૃતિર્જ્ઞાનાભાસઃ

કૢપ્તજ્ઞાનકારણાજન્યત્વાદિત્યર્થઃ । અનભ્યસ્તમિતિ । જ્ઞાનાભાસરૂપં
રજતજ્ઞાનં રજતવપ્રાતિભાસિકમેવ ન ત્વિદમાકારવૃતિવદ્વ્યાવહારિકં ।
જ્ઞાનાભાસસ્યાપિ શુક્તિરજતવદેવશુક્ત્યજ્ઞાનનિવર્તક પ્રત્યક્ષ
બાધ્યત્વાદિત્યર્થઃ । જ્ઞાનાભાસસ્ય રજતમાત્રવિષયકત્વે તસ્ય ઇદં
રજતમિત્યાકારો ન સ્યાદિત્યાશંક્યાજ્ઞાનાભાસસ્ય
ઇદમંશવિષયકત્વાભાવેપિ
પ્. ૨૦૮બ્)
તસ્ય તદાકારસ્સંભવતીત્યાશયેનાહ । તથા ચેતિ । જ્ઞાનાભાસંપ્રતિ ઇદં
વિષયકવૃત્યવછિન્ન ચૈતન્યસ્યાધિષ્ઠાનત્વે સતીત્યર્થઃ । ઇદમંશજ્ઞાને
જ્ઞાનાભાસં પ્રત્યધિષ્ઠાનભૂતે વિદ્યમાનં યદિદં ત્વ વિષયકત્વં
તત્સંસર્ગો રજતગોચરજ્ઞાનો ભાસતે તત્ર દૃષ્ટાંતમાહ । રજતસ્યેતિ ।
રજતાધિષ્ઠાનગતસ્યેદં ત્વસ્ય સંસર્ગો યથા રજતે ભાસતે તથેત્યર્થઃ ।
નનુ જ્ઞાનાભાસેન રજતે ગૃહ્યમાણે ઇદં ત્વસંસર્ગો ગૃહ્યતે ચેદિદં
ત્વમપિ તેનાવશ્યં ગ્રાસં ઇદં ત્વગ્રહણં વિના તત્સંસર્ગગ્રહણાયોગાત્
। તથા ચ જ્ઞાનાભાસસ્ય રજત વિશિષ્ટેદમંશવિષયકત્વ સિદ્ધિરિતિ શંકતે ।
ન ચેતિ । સંસર્ગાંશસ્ય રજતજ્ઞાનાભાસગોચરત્વે
હેતુર્ગર્ભવિશેષણમધ્યસ્તસ્યેતિ । વક્તવ્યમિતિ । અન્યથા ઘટત્વાદિ નિરૂપિત
સંસર્ગપ્રત્યક્ષસ્ય ઘટત્વાદિ વિષયકત્વં ન સ્યાદિત્યતિ
પ્રસંગાયતેરિતિભાવઃ । જ્ઞાનાભાસસ્ય ઇદં ત્વરૂપ
પ્રતિયોગિવિષયકત્વાભાવેપિ જ્ઞાનાભાસં પ્રત્યધિષ્ઠાનતયા
જ્ઞાનાભાસતાદાત્મ્યાપન્નસ્ય ઇદમંશજ્ઞાનસ્ય પ્રતિયોગિવિષયક ત્વાત્ ।
જ્ઞાનાભાસસ્ય સંસર્ગવિષયકત્વાત્ । જ્ઞાનાભાસસ્ય
સંસર્ગવિષયકત્વં સંભવતિ । તાવતૈવ ઉક્તાતિ પ્રસંગપરિહારોપપતેરિતિ
પરિહરતિ । સ્વતાદાત્મ્યાશ્રયસ્યેતિ સ્વષદં જ્ઞાનાભાસપરંવૃતિભેદેપીતિ ।
અધ્યસ્તમાત્રગોચરાવિદ્યાવૃતેર્વિવરણાકારૈરેવાભ્યુપગમા તદુક્ત નિયમે
જ્ઞાનપદં સાક્ષિ પરમે વનવૃતિ પરમિતિ વિવરણાકારાણામાશયો લક્ષ્યત
ઇતિ ભાવઃ ॥
પ્. ૨૦૯અ)
નનુ સર્વપદાર્થાનાં સાક્ષિ પ્રસાદાદેવ પ્રકાશોપપતેઃ । કિં
વૃત્યાઘટાદિવિષયસંસ્કારાધાનાદ્યુપપતે યે તદપેક્ષણેપિ
તન્નિર્ગમાભ્યુપગમોવ્યર્થઃ । પરોક્ષસ્થલ ઇવાનિર્ગતવૃત્યવછિન્ન
સાક્ષિણૈવ ઘટાદૈરપિ પ્રકાશોપપતેઃ । ન ચ તથા સતિ
પરોક્ષાપરોક્ષ વૈલક્ષિણ્યાનુપપતિઃ ।
શાબ્દાનુમિત્યોરિવકરણવિશેષપ્રયુક્તવૃતિવૈજાત્યાદેવ તદુપપતેઃ ।
અત્ર કેચિદાહુઃ । પ્રત્યક્ષસ્થલે વિષયાધિષ્ઠાનતયા તદવછિન્નમેવ
ચૈતન્યં વિષયપ્રકાશઃ સાક્ષાતાદાત્મ્યરૂપસંબંધ સંભવે
સ્વરૂપસંબંધસ્યાન્યસ્ય વા કલ્પના યોગાદિતિ તદભિવ્યક્ત્યર્થં
યુક્તો વૃતિ નિર્ગભાભ્યુપગમઃ પરોક્ષસ્થલે ॥
એવં બાહ્યગોચરાપરોક્ષવૃતીનામેવાવરણાભિભાવકત્વમિતિ નિયમસ્ય
ભ્રમસ્થલીયેદમાકારવૃતૌ વ્યભિચારશંકાયાં સત્યાં
તદ્વૃત્યભ્યુગમાનભ્યુપગમાભ્યાંતાપરિહૃત્યપ્રસંગાત્
જ્ઞાનદ્વયપક્ષે કિચિદ્વિચાર્ય પૂર્વોક્તવૃતિતિર્ગમમાક્ષિપતિ । નન્વિતિ । કિં
વૃત્યેતિ । વૃતિરેવમાસ્તુ તન્નિર્ગમો દૂરાપાસ્ત એવેત્યાશયઃ । નનુ કેવલસાક્ષિણ
એવ વિષયાનુભવરૂપત્વે કાલાંતરે વિષયાનુસંધાનં
પ્. ૨૦૯બ્)
ન સ્યાદનુભવનાશલક્ષણસંસ્કારાભાવા તથા આગંતુક
વૃત્યનંગીકારે ચક્ષુરાદ્યનુવિધાનં ન સ્યાન્નિત્યસાક્ષિણિ
ચક્ષુરાદેરનુપયોગાદતો વૃતિરાદર્તવ્યેત્યાશંક્યતામંગી કરોતિ । ઘટાદીતિ
। નનુ વિષયપ્રકાશ એવ તન્નિર્ગમફલમિતિ નેત્યાહ । પરોક્ષસ્થલ ઇવેતિ । નનુ
પ્રત્યક્ષપરોક્ષજ્ઞાનયોર્વૈલક્ષિણ્યમનુભવસિદ્ધં । તચ્ચ પ્રત્યક્ષસ્થલે
વૃતિનિર્ગમાભ્યુપગમે નિર્વહતિઃ ।
વહિર્નિર્ગતવૃત્યવછિન્નચૈતન્યમઽપરોક્ષજતાનમનિર્ગત
વૃત્યવછિન્નચૈતન્યં પરોક્ષજ્ઞાનમિતિ નેત્યાહ । ન ચ તથા સતીત્યાદિના ।
વૃત્યનિર્ગમનેઽસતીત્યર્થઃ । ઇંદ્રિયજન્યજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષં તદન્યં
જ્ઞાનં પરોક્ષમિતિ વૈલક્ષણ્યોપપતેરિત્યર્થઃ । યથાશાબ્દજ્ઞાને
શબ્દરૂપકરણવિશેષપ્રયુક્તં શાબ્દત્વરૂપં વૈ જાત્યં યથા વા
અનુભિતાવનુમિતાવનુમિતિ ત્વં તથેત્યર્થઃ । કરણવિશેષઃ
ઇંદ્રિયમનુમાનાદિ ચ । તત્પ્રયુક્તં વૃતિષુ વૈ જાત્યં
પ્રત્યક્ષત્વાદિતરૂપમુપાધિરૂપમુપાધિરૂપં વા તસ્માદેવેત્યર્થઃ ।
વૃતિનિર્ગમં સાધયતિ । અત્ર કેચિદાહુરિતિ । વિષયાધિષ્ઠાનતયા
વિષયાવછિન્નં યચ્ચૈતન્યં તદેવવિષયપ્રકાશઃ ન જીવચૈતન્યં તસ્ય
વિષયં પ્રત્યુપાદાનત્વાભાવેન સાક્ષાત્ તાદાત્મ્ય
સંબંધાભાવાદિત્યર્થઃ । અન્યસ્યવેતિ । પરંપરાસંબંધસ્ય વેત્યર્થઃ
। તાદાત્મ્યરૂપસંબંધસંભવે સ્વરૂપસંબંધકલ્પના યોગાત્ ।
સાક્ષાત્સંબંધસંભવે અન્યસ્ય સંબંધસ્ય કલ્પના યોગાદિતિ વિભાગઃ
। તતઃ કિં તત્રાહ । ઇતિ તદભિવ્યક્ત્યર્થમિતિ ।
પ્. ૨૧૦અ)
વિષયાવછિન્ન બ્રહ્મચૈતન્યસ્યૈવ વિષયપ્રકાશકત્વા તસ્ય ચ
આવૃતત્વાદાવરણાભિભવરૂપાભિવ્યક્તિ સિદ્ધ્યર્થમિત્યર્થઃ । નનૂક્ત
યુક્ત્યાપરોક્ષસ્થલેપિ વિષયાવછિન્ન બ્રહ્મચૈતન્યમેવ વિષયાવભાસકસ્યા
તતશ્ચ તત્રાપિ તન્નિર્ગમઃ પ્રસજ્યેતેતિ નેત્યાહ । પરોક્ષસ્થલ ઇતિ ॥
વ્યવહિતે વહ્ન્યાદૌ વૃતિસંસર્ગાયોગાદિંદ્રિયવદન્વયવ્યતિરેક શાલિનો
વૃતિનિર્ગમદ્વારસ્યાનુપલંભાચ્ચાનિર્ગતવૃત્યવછિન્નચૈતન્યમેવ
સ્વરૂપસંબંધેન વિષયગોચરમગત્યાભ્યુપગમ્યત ઇતિ । અન્યે
ત્વહંકાર સુખદુઃખાદિષ્વાપરોક્ષ્યં સાક્ષાચ્ચૈતન્યસંસર્ગિષુ
કૢપ્તગ્નિતિ ઘટાદાવપિ વિષયસંસૃષ્ટમેવ ચૈતન્યમાપરોક્ષ્ય હેતુરિતિ
તદભિવ્યક્તયે વૃતિનિર્ગમં સમર્થયંતે । ઇતરે તુ
શબ્દાનુભાનાવગતેભ્યઃ પ્રત્યક્ષાવગતે સ્પષ્ટતાનાવદનુભૂયતે
। ન હિ રસાલપરિપલાદિવિશેષે શતવારમાપ્તોપદિષ્ટેપિ પ્રત્યક્ષાવગત
ઇવ સ્પષ્ટતીસ્તિ તદનંતરમપિ કથં તદિતિ જિજ્ઞાસાનુવૃતેઃ ન ચ
શબ્દાન્માધુર્યાદિમાત્રાવગમેપિ રસાલમાધુર્યાદિવૃત્યવાંતર
જાતિવિશેષવાચિ શબ્દાભાવા તત્સત્વેપિશ્ચોત્રાત્તસ્યાગૃહીત સંગતિ
કત્વાચ્છબ્દાદસાધારણાજાતિ વિશેષાવછિન્નપ્તાધુર્યાવગમો
નાસ્તીતિ
પ્. ૨૧૦બ્)
જિજ્ઞાસાનુવૃતિર્યુક્તેતિ શંક્યં । રસાલે સર્વાતિશાયી માધુર્ય
વિશેષોસ્તીત્યસ્માચ્છબ્દાત્ ॥
વૃતિનિર્ગમન હેતુ સન્નિકર્ષાભાવાદિત્યાશયેનાહ । વ્યવહિત ઇતિ । વૃતિનિર્ગમને
ઉપપત્યંતરમાહ । અન્યે ત્વિતિ । સંસર્ગિષુ કૢપ્તમિતીતિ । સંસર્ગસ્તાદાત્મ્યં
વિષયાપરોક્ષે ક્વચિત્ કૢપ્તપ્રયોજકસ્ય સંસર્ગસ્યૈવાન્યત્રાપિ સંભવે
તત્ત્યાગાયોગાદિતિભાવઃ । વિષયસંસૃષ્ટમેવેતિ ન તુ તદસંસૃષ્ટં
જીવચૈતન્યમિત્યેવકારાર્થઃ । તદિતિ । વિષયાવછિન્ન બ્રહ્મચૈતન્યાભિવ્યક્તય
ઇત્યર્થઃ । પ્રત્યક્ષે વસ્તુન્યાવરણાભિભવસ્યાવશ્યકતા
પ્રતિપાદનપૂર્વકં તદભિભવાર્થં । વૃતિનિર્ગમનમિતિ પ્રતિપાદયતિ । ઇતરે
ત્વિતિ । નનુ શબ્દાદ્યવગતેપ્યર્થે સ્પષ્ટતા કિં ન સ્યાદિતિ । નેત્યાહ નહીતિ ।
પરિમલં સુગંધ આદિપદં રસાલગત રસસંગ્રહાર્થમામ્રફલે
મધુરરસાદિરસ્તીત્યેવં રૂપાદાપ્ત વાક્યાચ્છતવારમુક્તાદપિ
મધુરત્વાદિ સામાન્યવિશિષ્ટતયૈવરસાદિ જ્ઞાનં ભવતિ ન તુ
મધુરત્વવ્યાપ્ય જાતિ વિશેષવિશિષ્ટરસાદિ જ્ઞાનં તથા ચ રસાદિગત
જાતિવિશેષજ્ઞાનાભાવાદેવ જાતિવિશેષજિજ્ઞાસા ઉપપદ્યતે ન તુ
શબ્દાદવગતેપિ સ્પષ્ટત્વાભાવાદિત્યાશયેન શંકતે । ન ચ શબ્દાદિતિ ।
માધુર્યં મધુરરસં માધુર્યાદિમાત્રાવગમેપિ
શબ્દાદસાધારણ્યજાતિવિશેષાવછિન્ન
પ્. ૨૧૧અ)
માધુર્યાવગમો નાસ્તીતિ સંબંધઃ આસાધારણો યો
જાતિવિશેષસ્તદવછિન્નતયા માધુર્યાવર્ગમો નાસ્તીત્યર્થઃ
જાતિવિશેષાવગમાભાવે ઉપાયાભાવં હેતુમાહ । રસાલેત્યાદિના રસાલસ્ય
યન્માધુર્યાદિ તદ્વૃતિર્યો
અવાંતરજાતિવિશેષસ્તદ્વાવકશબ્દાભાવાદિત્યર્થઃ
તદ્બોધકશબ્દમંગીકૃત્યાપિ શક્તિગ્રહાભાવા તદવગમો ન
સંભવતીત્યાહ । તત્સત્વેપીતિ । તસ્યૈતિ ।
અવાંતરજાતિવિશેષવાચકશબ્દસ્યેત્યર્થઃ । ન ચ શંક્યમિતિ સંબંધઃ
તદ્વાચકપદાભાવેપિ તદ્બોધકો વાક્યરૂપશબ્દોસ્તિ તેન ચ
જાતિવિશેષાવગમોપ્યસ્તિ તથા ચાવગતે જાતિવિશેષે સ્પષ્ટત્વાભાવાદેવ

જિજ્ઞાસેત્યાશયેવાહ । રસાસ્ત ઇત્યાદિના
તદ્ગતાવાંતરજાતિવિશેષસ્યાપ્યવગમાત્ ન હ્યયં
વિશેષશબ્દસ્તદ્ગતં વિશેષે વિહાયાન્યગતં વિશેષં તત્ર બોધયતિ
અપ્રામાણ્યાપતેઃ । ન ચ તદ્ગતમેવ વિશેષં વિશેષત્વેન સામાન્યેન
રૂપેણ બોધયતિ ન વિશિષ્યેતિ જિજ્ઞાસેતિ વાચ્યં । પ્રત્યક્ષેણાપિ
મધુરરસવિશેષસ્ય જાતિવિશેષસ્ય સ્વરૂપત એવ વિષયીકરણેન
જાતિવિશેષગતવિશેષાંતરાવિષયીકરણાજ્જિજ્ઞાસાનુવૃતિપ્રસંગાત્ ।
તસ્માત્ પ્રત્યક્ષગ્રાહ્યેભિવ્યક્તાપરોક્ષૈકર સ ચૈતન્યાવગુંઠનાત્
પ્. ૨૧૧બ્)
સ્પષ્ટતા જિજ્ઞાસા નિવર્તન ક્ષમાશબ્દાદિગમ્યે તદભાવાદસ્પષ્ટતેતિ
વ્યવસ્થાભ્યુપગંતવ્યા । અત એવ સાક્ષિ વેદ્યસ્ય સુખાદૈઃ સ્પષ્ટતા ॥
અયંશબ્દઃ કિં તદ્ગતજાતિવિશેષં બોધયતિ કિં વાન્યગતેં । આદ્યમંગી
કરોતિ । તદ્ગતાવાંતરેતિ । દ્વિતીયં દૂષયતિ । નહ્યદ્યમિતિ । તત્રેતિ
રસાલામાધુર્યાદાવિત્યર્થઃ । તાત્પર્થ્ય વિષય એવ શબ્દસ્ય
પ્રામાણ્યાભ્યુપગમાદિતિ ભાવઃ । ન ચાપ્રામાણ્યે ઇષ્ટાપતિરિતિ વાચ્યં ।
આપ્તવાક્યસ્ય તદંગીકારા યોગાદિતિભાવઃ ।
માધુર્યગતજાતિવિશેષભાવમંગીકૃત્યશંકતે । ન ચ તદ્ગતમેવેતિ ।
સામાન્યેનેતિ । વિશેષત્વં રસાલમાધુર્યગતે જાતિવિશેષ ઇવ
ફલાંતરમાધુર્યગતેષુ જાતિવિશેષ્વપિ સત્વાત્ સામાન્યરૂપમિતિભાવઃ । ન
વિશેષ્યેતિ । જાતિવિશેષગતવિશેષવિશિષ્ટતયા જાતિવિશેષન્ન બોધયતિ । તથા ચ
રસાલમાધુર્યગત જાતિવિશેષસ્ય સ્વરૂપેણ શબ્દાદવગતત્વેપિ
સ્વમતાસાધારણવિશેષવિશિષ્ટતયાનવગતત્વાદેવજિજ્ઞાસ્યત્વમિતિભાવઃ ।
જાતિવિશેષગતો સાધારણવિશેષઃ કિં જાતિરૂપઃ । કિં વા
જાતિવિશેષાશ્રયેતરાવૃતિત્વે સતિ જાતિવિશેષાશ્રયવૃતિત્વરૂપોપાધિર્વા નાદ્યઃ
જાતૌતંદનંગીકારાત્ । ન દ્વિતીયઃ રસાલમાધુર્યગતજાતિવિશેષે
પ્રત્યક્ષેણાપિ
પ્. ૨૧૨અ)
તદગ્રહણેન પ્રત્યક્ષાવગતેપિ જાતિવિશેષજિજ્ઞાસાનુવૃતિ પ્રસંગાત્ । તસ્માત્
પ્રત્યક્ષેણાપિ સ જાતિ વિશેષઃ સ્વરૂપેણૈવ ગૂહ્યતે । ઇતિ વક્તવ્યં । સ્વરૂપેણ
તદવગમશ્ચોક્ત શબ્દાદપ્યસ્ત્યેવેતિ શબ્દાવગતસ્યાપિ સ્પષ્ટત્વે તત્ર
જિજ્ઞાસાનુવૃતિર્ન સ્યાદિત્યાશયેનાહ । પ્રત્યક્ષેણાપીતિ । તસ્માદિતિ ।
પ્રત્યક્ષાવગત ઇવ શબ્દાદિ ગમ્યેર્થે સ્પષ્ટત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
અનુભવસિદ્ધાયાઃ સ્પષ્ટતાયાઃ પ્રયોજકમાહ । અભિવ્યક્તેતિ । અપરોક્ષત્વં
સ્વપ્રકાશત્વમેકરસમેક રૂપત્વં । અભિવ્યક્તં યદપરોક્ષૈકર સ
ચૈતન્યંતતાદાત્મ્યાત્ પ્રત્યક્ષગ્રાહ્યે સ્પષ્ટતાવિષયતાવિશેષરૂપેત્યર્થઃ ।
અનેન વિષયગતસ્પષ્ટતા પ્રયોજકી ભૂતાવિષયચૈતન્યં તતાક્તિ
સવરણનિવૃતિરૂપા તસ્યાસ્સિદ્ધયે વૃતિનિર્ગમનમપેક્ષિતમિતિ સૂચિતં ।
આવરણનિવૃતેઃ સ્પષ્ટતાપ્રયોજકત્વે અન્વયવ્યતિરેકૌ દર્શયતિ । અત એવેત્યાદિના
। અભિવ્યક્તચૈતન્યસંસર્ગાદેવેત્યર્થઃ ॥
શાબ્દવૃતિવેદ્યસ્યાપિ બ્રહ્મણો મનનાદેઃ
પ્રાગજ્ઞાનાનિવૃતાવસ્પષ્ટતા તદનંતર તન્નિવૃતૌ સ્પષ્ટતેતિ
વૃતિનિર્ગમમુપપાદયંતિ । નન્વેતાવતાપિ
વિષયાવરકાજ્ઞાનનિવૃત્યર્થં વૃતિનિર્ગમ ઇત્યુક્તં । તદયુક્તમ્ ।
વિષયાવછિન્નચૈતન્યગતસ્ય
તદાવરકાજ્ઞાનસ્યાનિર્ગતવૃત્યાનિવૃત્યુપગમેપ્યનતિ પ્રસંગાત્ । ન ચ
તથા સતિ દેવદતીય ઘટજ્ઞાનેન યજ્ઞદતીય
પ્. ૨૧૨બ્)
ઘટાજ્ઞાનસ્યાપિ નિવૃતિપ્રસંગઃ સમાનવિષયત્વસ્ય સત્વાત્ ।
અહમર્થવિષયચૈતન્યનિષ્ઠયોર્જ્ઞાનાજ્ઞાનયોર્ભિન્નાશ્રયત્વેન
તર્યોર્વિરોધે સમાનાશ્રયત્વસ્યાત્વંત્રત્વાદિતિ વાચ્યં
સમાનાશ્રયવિષયત્વં
જ્ઞાનાજ્ઞાનયોર્વિરોધપ્રયોજકમંગીકૃત્યવૃતિનિર્ગમાભ્યુપગમેપિ
દેવદતીય ઘટવૃતેર્યજ્ઞદતીય ઘટાજ્ઞાનસ્ય ચ
ઘટાવછિન્નચૈતન્યૈકાશ્રયત્વવિષયત્વ
પ્રાપ્ત્યાતિપ્રસંગતાદવસ્થેન ॥
શાબ્દવૃતીતિ । શબ્દજન્યાવૃતિર્મનનાદ્યનુષ્ઠાનાત્ પ્રાગસંભાવના
વિપરીતભાવનાભ્યાં પ્રતિબદ્ધત્વાદજ્ઞાનાનિવર્તિકા
તદનુષ્ઠાનાતંતરમપ્રતિબદ્ધત્વાવજ્ઞાનનિવર્તિકેતિ ભાવઃ ।
નન્વેતાવતાપીતિ । અત્ર કેચિદાહુરિત્યાદિનામતત્રયોપન્યાસાત્મક
ગ્રંથેનાપીત્યર્થઃ । વિષયાવરકાજ્ઞાનસ્ય પુરુષગતત્વમતે ।
અનિર્ગતવૃત્યાનિવૃતિસંભવેપિ તસ્ય વિષયાવછિન્નચૈતન્યગતત્વપક્ષે
તન્નિર્ગમાપેક્ષાસ્યાદિત્યાશંક્યાનિર્ગતવૃત્યૈવવિષયગતાજ્ઞાનસ્યાપિ
નિવૃતૌ નાસ્તિ બાધકમિત્યાશયેનાઽજ્ઞાનં
વિશિનષ્ટિવિષયાવછિન્નચૈતન્યગતસ્યેતિ । નનુ
જ્ઞાનાજ્ઞાનયોર્નિવર્ત્યનિવર્તકભાવલક્ષણે વિરોધે સમાનાશ્રયત્વે સતિ
સમાનવિષયકત્વં । તંત્રં સમાનાશ્રયત્વં ચ વૃતિનિર્ગમને સતિ
સંભવતિ । અજ્ઞાનાશ્રયે
પ્. ૨૧૩અ)
વિષયચૈતન્યે વૃતિરૂપજ્ઞાનસ્થાપિ સ્થિતિલાભાત્ તન્નિર્ગમાભાવે તુ
તયોસ્સમાનાશ્રયત્વાસંભવાત્ । સમાનવિષયકત્વમાત્રં
વિરોધપ્રયોગજં પર્યવસ્યતિ । તથા ચાતિ પ્રસંગ ઇતિ શંકતે । ન ચ તથા
સતીતિ । વૃતિનિર્ગમાનુપગમે સતીત્યર્થઃ । સત્વાદિતિ । દેવદતીય
ઘટજ્ઞાનયજ્ઞદતીય ઘટાજ્ઞાનયોરિતિ શેષઃ । અહમર્થેતિ ।
વૃતિનિર્ગમાભાવે સતિ જ્ઞાનમહમર્થનિષ્ટમેવ ન વિષયચૈતન્યનિષ્ટં
વિષયાવરકાજ્ઞાનં ચ વિષયચૈતન્યનિષ્ઠમેવ નત્વહમર્થનિષ્ઠં ।
તથા ચ સમાનાશ્રયત્વં વાપિ તત્વાન્નપ્રયોજકકોટિપ્રવિષ્ટમિત્યર્થઃ ।
સમાનાશ્રયવિષયત્વમિતિ જ્ઞાનાજ્ઞાનયોર્વિરોધે સમાનાશ્રયત્વે સતિ
સમાનવિષયકત્વં પ્રયોજકં પરિકલ્પ્ય તન્નિર્વાહાયવૃતિનિર્ગમે
સ્વીકૃતેપ્યુક્તદોષતાદવસ્થો ન તયોર્વિરોધે ઉક્ત પ્રયોજકાદન્યદેવપ્રયોજકં
કલ્પનીયં તચ્ચ વૃતિનિર્ગમં વિનૈવ સિધ્યતિ । અતો
વિરોધપ્રયોજકોપપાદકતયાપિ વૃતિનિર્ગમો ન સિધ્યતીતિ સમુદાયાર્થઃ ।
દેવદતીયેતિ । યજ્ઞદતીય ઘટાજ્ઞાનાશ્રયે ઘટાવછિન્નચૈતન્યે દેવદતીય
ઘટજ્ઞાનરૂપવૃતેર્નિર્ગમનદ્વારાસંબંધે સતિ દેવદતીય
ઘટજ્ઞાનયજ્ઞદતીય ઘટાજ્ઞાનયોસ્સમાનયોસ્સમાનાશ્રયત્વે સતિ
સમાનવિષયકત્વં લભ્યતે ન ચ દેવદતીય ઘટવૃત્યાયજ્ઞદતીય
ઘટાજ્ઞાનનિવૃતિરસ્તીત્યુક્તદોષતાદવસ્થ્યમિત્યર્થઃ ॥
પ્. ૨૧૩બ્)
યદજ્ઞાનં યં પુરુષં પ્રતિ યદ્વિષયાવરકં તતદીય
તદ્વિષયકજ્ઞાનનિવર્ત્યમિતિ પૃથગેવ વિરોધપ્રયોજકસ્ય વક્તવ્યતયા
સામાનાશ્રયત્વસ્યાનપેક્ષણાત્ । અત્રાહુઃ વૃતિનિર્ગમાનુપગમે
જ્ઞાનાજ્ઞાનયોર્વિરોધપ્રયોજકમેવદુર્નીરૂપ્યં યદજ્ઞાનં યં
પુરુષં પ્રતીત્યાદ્યુક્તમિતિ ચેન્ન પરોક્ષજ્ઞાનેનાપિ
વિષયગતાજ્ઞાનનિવૃતિપ્રસંગાત્ અપરોક્ષત્વમપિ નિવર્તકજ્ઞાનં
વિશેષણમિતિ ચેત્ । કિં તદપરોક્ષત્વં ન તાવજ્જાતિઃ દંડ્યયમાસીદિતિ
સંસ્કારોપનીત દંડવિષિષ્ટપુરુષવિષયસ્ય ચાક્ષુષજ્ઞાનસ્ય
દંડાંશેપિ તત્સત્વે તત્રાપિ વિષયગતાજ્ઞાનનિવૃત્યાપાતાત્ ।
દંડંસાક્ષાત્કરોમીતિ તદંશેપ્યાપરોક્ષ્યાનુભવાપતેશ્ચ ।
અનનુભવેપિ સંસ્કારં સન્નિકર્ષં પરિકલ્પ્યેંદ્રિય
સન્નિકર્ષજન્યતયા તત્ર કાલ્પનિકાપરોક્ષ્યોપગમેનુમિત્યાદાવપિ
લિંગજ્ઞાનાદિકં સન્નિકર્ષં પરિકલ્પ્યતદંગીકારાપતેઃ ।
દંડાશે આપરોક્ષા સત્વે તુ તસ્ય
જાતિત્વાયોગાજ્જાતેર્વ્યાપ્યવૃતિત્વનિયમાત્ ॥
પ્. ૨૧૪અ)
યદીદં પ્રયોજકં ન ભવતિ । કિં તર્હિ તત્પ્રયોજકં વૃતિનિર્ગમનનિરપેક્ષં
પૂર્વવાદિનસ્તવાભિપ્રેતં । તત્રાહ । યદજ્ઞાનમિતિ । તદિતિ । તદજ્ઞાનં
તત્પુરુષીય તદ્વિષયકજ્ઞાનનિવર્ત્યમિત્યર્થઃ । તથા ચ પ્રયોજક શરીરે યં
પુરુષં પ્રતીત્યનેન તદીયેત્યનેન ચ યજ્ઞદતં પ્રતિવિષયાવરકાજ્ઞાનસ્ય
યજ્ઞદતીય જ્ઞાનેનૈવ નિવૃતિર્ન દેવદત જ્ઞાનેનેતિ નિયમલાભાન્નોક્તાતિ
પ્રસંગ ઇતિ સૂચિતં । વૃતિનિર્ગમં સાધયિતુમુપક્રમેતે । અત્રાહુરિત્યાદિના
કિં તદિતિ । અપરોક્ષત્વં જાતિરુપાધિર્વેતિ કિં શબ્દાર્થઃ આદ્યં દૂષયતિ । ન
તાવદિતિ । પૂર્વં દંડવિશિષ્ટતયા ગૃહીતે વિષ્ણુમિત્રે વર્તમાનકાલે
દંડવિયુક્તે પ્રત્યક્ષપ્રત્યભિજ્ઞાનં
સંસ્કારરૂપોપનાયકસહિતાદિંદ્રિયાજ્જાયતે । અયં વિષ્ણુમિત્રોદંડ્યાસીદિતિ
। તત્ર દંડાંશે પ્રત્યક્ષત્વમસ્તિ ન વા આદ્યે દોષમાહ । દેડાંશેપીતિ ।

નિવૃત્યાપાતાદિતિ । ન ચાત્રેષ્ટાપતિર્વક્તું શક્યાસદંડ ઇદાનીં કીદૃશ ઇતિ
જિજ્ઞાસાનુદયપ્રસંગાદિતિભાવઃ । નન્વજ્ઞાનનિવૃત્યનુભવયોરભાવેપિ
દંડાંશે પ્રત્યક્ષં ત્વં કલ્પ્યતે કલ્પકં ચ ઇંદ્રિય સન્નિકર્ષ જન્યત્વં
સન્નિકર્ષશ્ચ સ વિષયપ્રત્યાસતિરિતિ મતમનુસ્વત્યસંસ્કારઃ કલ્પ્યતે
ઇત્યાશંક્ય અતિપ્રસંગમાહ । અનનુભવેપીત્યાદિના
પ્. ૨૧૪બ્)
અનુમિતૌ લિંગજ્ઞાનં સન્નિકર્ષઃ ઉપમિતૌ સાદૃશ્યજ્ઞાનં સન્નિકર્ષઃ
શાબ્દે પદાર્થોપસ્થિતિસ્સન્નિકર્ષઃ ।
અર્થાપતાવનુપપદ્યમાનપદાર્થજ્ઞાનં સન્નિકર્ષઃ અભાવજ્ઞાને
પ્રતિયોગિજ્ઞાનં સન્નિકર્ષ ઇતિ કલ્પનયા
પ્રત્યક્ષપ્રમાણપરિશેષાપતેરિતિભાવઃ । તદંગીકારેતિ
અપરોક્ષત્વાંગીકારાપતેરિત્યર્થઃ । દંડાંશેપિ પ્રત્યક્ષત્વં નાસ્તીતિ ।
દ્વિતીય કલ્પં દૂષયતિ । દંડાંશ ઇતિ વ્યાપ્યવૃતિત્વનિયમાદિતિ । અન્યથા
એકસ્યામેવ પ્રત્યભિજ્ઞાયાં તતાંશે સંસ્કારજતયા સ્મૃતિત્વાપતૌ
જાતિસંકરાપતેરિતિભાવઃ ॥
તદનિયમેપ્યવછેદકોપાધિભેદાનિરૂપણેન
તસ્યાવ્યાપ્યવૃતિજ્ઞાતિત્વાયોગાચ્ચ । નાપ્યુપાધિસ્તદનિર્વચનાત્ ।
ઇંદ્રિયજન્યત્વમિતિ ચેન્ન । સાક્ષિ પ્રત્યક્ષા વ્યાપનાત્ । અનુમિતિ
શાબ્દજ્ઞાનોપનીત ગુરુત્વાદિવિશિષ્ટઘટપ્રત્યક્ષે
વિશેષણાંશાતિવ્યાપનાચ્ચ । કારણાંતરાભાવેન તદંશે
પરોક્ષેપ્યુપનય સહકારિસામર્થ્યાદ્રિંદ્રિયસ્યૈવ
જનકત્વાદનુગતજન્યતાવછેદકા ગ્રહેણાનેકેષ્વિંદ્રિયજન્યત્વસ્ય
દુર્ગ્રહતાચ્ચ । તત્ ગ્રેહે ચ તસ્યૈવ
પ્રથમપ્રતીતસ્યાપરોક્ષરૂપત્વોપપતૌ પ્રત્યક્ષાનુભવા
પ્. ૨૧૫અ)
યોગ્યસ્યેંદ્રિયજન્યત્વસ્ય તદ્યોગ્યાપરોક્ષરૂપત્વ કલ્પનાયોગાત્ ॥
તદનિયમેપીતિ । જાતેર્વ્યાપ્યવૃતિત્વનિયમાભાવેપિ પ્રકૃતે પ્રત્યભિજ્ઞાયાઃ
વિષ્ણુમિત્રાંશે પ્રત્યક્ષત્વં દંડાંશેત પ્રત્યક્ષત્વં દંડાંશે
તદભાવશ્ચાસ્તીતિ વક્તવ્યં । તતશ્ચાવછેદકભેદં વિના પ્રતિયોગિ
તદભાવયોરેકત્ર વૃત્યયોગાદુપાધિભેદો વાચ્યસ્સ ચ
દુર્નિરૂપસ્તસ્માદપરોક્ષત્વજાતેઃ સ્વસમાનાધિકરણાત્યંતાભાવ
પ્રતિયોગિત્વરૂપાવ્યાપ્યવૃતિત્વાયોગાદ્વ્યાપ્યવૃતિજાતિત્વમેવ વાચ્યં । તત્ર ચ
દૂષણમુક્તમિતિભાવઃ । નનુ પ્રકૃતે ઉપાધિભેદાનિરૂપણમસિદ્ધં
લૌકિકસન્નિકર્ષજન્યત્વતઃદભાવયોર્વાસંસ્કારાજન્ય જ્ઞાનત્વ
તદભાવયોર્વા વિષ્ણુમિત્રવિષયકત્વ તદભાવયોર્વાપરોપરોક્ષત્વ
તદભાવૌ પ્રત્યુપાધિત્વ સંભવાદિતિ ચેત્ ન । ઉક્તોપાધો નામપિ
ભાવાભાવરૂપતયા તદર્થમુપાધ્યંતરાપેક્ષાયામનવસ્થા
પ્રસંગાદિતિ ભાવઃ । અપરોક્ષત્વમુપાધિરિતિ પક્ષં દૂષયતિ । નાપીતિ ।
અનિર્વચનમસિદ્ધમિતિ ચેત્તન્ન વ્યૂક્તવ્યં કિમિદ્રિયજન્યત્વમપરોક્ષત્વં કિં
વા તત્સન્નિકર્ષજન્યત્વં સિદ્ધાંત્યભિમતં વા તત્રાદ્યમનૂદ્યદૂષયતિ ।
ઇંદ્રિયેતિ । સુખાદિ પ્રત્યક્ષરૂપે નિત્યસાક્ષિણ્યવ્યાપ્તિમુક્તાતિ વ્યાપ્તિમપ્યાહ ।
અનુમિતીતિ । યસ્મિન્ ઘટે અનુમાનેન વા શબ્દેન વા ગુરુત્વમનુભૂતં તસ્મિન્
ઇંદ્રિયસન્નિકર્ષે સતિ ઘટોયં
પ્. ૨૧૫બ્)
ગુરુરિતિ પ્રત્યક્ષં ભવતિ । તત્ર વિશેષણીભૂતગુરુત્વાંશેતિ વ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
નનુ ગુરુત્વસ્ય ઇંદ્રિયાયોગ્યતયાપરોક્ષે તદંશજ્ઞાને
તજ્જન્યત્વમસિદ્ધમિત્યત આહ । કારણાંતરેતિ । યથા રુચિદતમતે અનુમિતૌ
મનસઃ કરણત્વં તથેતિ ભાવઃ । ન
ચેંદ્રિયત્વેનેંદ્રિયજન્યત્વમપરોક્ષત્વં ગુરુત્વાંશજ્ઞાને ચ ન તથા
તજ્જન્યત્વમિતિ નાતિ વ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યં । તથાપિ સાક્ષિપ્રત્યક્ષા
વ્યાપ્ત્યનિરાસાદિતિભાવઃ । અનેકેષુરૂપાદિ સાક્ષાત્કારેષુ તજ્જન્યત્વં
દુર્ગ્રહમનુગત જન્યતાવછેદકાભાવે ન તદ્જ્ઞાનં વિના
જન્યત્વજ્ઞાનાસંભવાદિત્યાહ । અનુગતેતિ । નનુ સાક્ષાત્કરોમિ
ઇત્યનુભવસિદ્ધઃ કશ્ચિદખંડોપાધિરેવ જન્યતાવછેદકોસ્તિત્યાશંક્ય
તર્હિ । સ એવાપરોક્ષત્વં ભવેન્નાન્યદિત્યાહ । તદ્ગ્રહે ચેતિ અવછેદ્ય
જન્યત્વગ્રહાત્પૂર્વમેવાવછેદક
ગ્રહસ્યાવશ્યકત્વાત્સાક્ષાત્કરોમીત્યનુભવયોગ્યસ્યાપરોક્ષત્વસ્ય તદયોગ્ય
ધર્મરૂપત્વાયોગોચ્ચેત્યર્થઃ ॥
એતેનેંદ્રિય
સન્નિકર્ષજન્યત્વમાપરોક્ષ્યમુપનયસહકૃતેંદ્રિજન્યપરોક્ષાંશે ચ
ન સન્નિકર્ષજન્યત્વમનુમિતાવપ્યુપનીતભાનસત્વેન
પ્રમાણાંતરસાધારણસ્યોપનયસ્યાસન્નિકર્ષત્વાદિત્યપિ
શંકાનિરસ્તા
પ્. ૨૧૬અ)
સંયોગાદિ સન્નિકર્ષાણામનનુગમેનાનુનુગમાચ્ચ ।
યત્તવાભિમતમાપરોક્ષ્યં તદેવ મમાપ્યસ્ત્વિતિ ચેન્ન તસ્ય
શબ્દાપરોક્ષનિરૂપણપ્રસ્તાવે પ્રતિપાદનીયસ્ય તત્રૈવ
દર્શનીયયારિત્યા ॥
અસ્ત તર્હિ ઉક્તાવછેદકોપાધિરેવાપરોક્ષનં સ કિં
વ્યાપ્યવૃતિરવ્યાપ્યવૃતિર્વાનાદ્યઃ દંડ્યઽયમાસીદિતિ પ્રત્યક્ષે
દંડાશાતિવ્યાપ્તેર્ન દ્વિતીયઃ અવછેદકભેદાનિરૂપણાત્ । ન ચ
વિષ્ણુમિત્રવિષયકત્વાવછેદેન તત્રાપરોક્ષત્વરૂપોપાધિરસ્તિ
દંડવિષયકત્વાવછેદેન તત્રૈવ તદભાવોપ્યસ્તીતિ વાચ્યં । તથા સતિ
દંડાંશે વિષ્ણુમિત્રવિષયકત્વાભાવસ્ય વક્તવ્યતયા તત્ર પ્રત્યક્ષે
વિષ્ણુમિત્રવિષયકત્વ તદભાવયોરવિરોધાયાવછેદકાંતરાપેક્ષાયાં
પૂર્વોક્તાનવસ્થાપ્રસંગાદખંડોપાધિસ્વીકારે
જાતિમાત્રવિલયપ્રસંગાચ્ચ નોક્તોપાધિપક્ષઃ સંભવતીતિ ભાવઃ ।
ઉપાધિપક્ષે દ્વિતીયવિકલ્પં નિરાચષ્ટે । એતેનેતિ ।
અવ્યાપ્ત્યાદિદોષપ્રસંગેનેત્યર્થઃ । ઇંદ્રિયજન્યત્વમપરોક્ષત્વમિતિ પક્ષે યા
અતિવ્યાપ્તિરુક્તા સા તત્સન્નિકર્ષજન્યત્વં તદિતિ પક્ષે નાસ્તીત્યાહ શંકિકઃ
ઉપનયેતિ । કારણાંતરા ભાવેન ઇંદ્રિયજન્યત્વ સત્વેપિ તત્સન્નિકર્ષજન્યત્વં
નાસ્તિ । ઉપનયસ્ય સન્નિકર્ષત્વાભાવાત્ । સન્નિકર્ષાતરાભાવાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
દૂષણાંતરમાહ । સંયોગાદીતિ । સંયોગસંયુક્ત સસમવાદિ
પ્. ૨૧૬બ્)
સન્નિકર્ષાણામનનુગમેન સંયોગાદિષ્વનુગતસન્નિકર્ષત્વસ્યાભાવેનેતિ
યાવત્ । અનનુગમાચ્ચેતિ । ઇંદ્રિય સન્નિકર્ષ જન્યત્વસ્યેતિ શેષઃ । તથા ચ ઘટ
તદ્રૂપરૂપત્વ શબ્દશબ્દત્વસુખાદિગોચરસાક્ષાત્કારેષુ
સાક્ષત્કરોમીત્યનુગત પ્રત્યક્ષં ન સ્યાદિતિભાવઃ । ઉપાધિપક્ષે
તૃતીયમુપાધિમાશંકતે । યતવાભિમતમિતિ । તવસિદ્ધાંતિનો
યદ્જ્ઞાનગતમપરોક્ષત્વં સંમતં તદેવ મમ મતેપ્યસ્ત તથા
ચાપરોક્ષત્વસ્યાજ્ઞાનનિવર્તક જ્ઞાનવિશેષણત્વં સંભવાન્ન
પરોક્ષજ્ઞાનેન તન્નિવૃતિપ્રસંગ ઇતિ ભાવઃ । મદભિમતાપરોક્ષત્વસ્ય
જ્ઞાને તન્નિવૃતિપ્રયોજકત્વં ન સંભવતીતિ સિદ્ધાંતી દૂષયતિ । ન તસ્યેતિ ।
મડભિમતાપરોક્ષત્વસ્યેત્યર્થઃ । પ્રસ્તાવઃ પ્રકરણં તચ્ચ તૃતીય
પરિછેદોવસાને દ્રષ્ટવ્યં । તત્રૈવ દર્શનીયયેતિ । જ્ઞાનસ્યાપરોક્ષત્વં હિ
ન કરણવિશેષપ્રયુક્તં કિં ત્વપરોક્ષાર્થા ભિન્નત્વમિદં ચાપરોક્ષત્વં
વિષયાવભાસકચૈતન્યરૂપજ્ઞાનનિષ્ઠમતો ન સાક્ષિપ્રત્યક્ષા વ્યાપ્તિઃ
અર્થાપરોક્ષ્યં ચ સ્વવ્યવહારાનુકૂલચૈતન્યાભિ ॥
અજ્ઞાનનિવૃતિ પ્રયોજ્યત્વેન તન્નિવૃતિપ્રયોજકવિશેષણભાવાયોગાત્ ।
તસ્માતરતિ શોકમાત્મવિદિતિ શ્રુતસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય
પ્. ૨૧૭અ)
મૂલાજ્ઞાનાશ્ચય ભૂતસર્વોપાદાન બ્રહ્મસંસર્ગનિયતસ્ય
મૂલાજ્ઞાનનિવર્તકત્વાદૈંદ્રિયકવૃતયઃ ॥
ન્નત્વં સ્વપદમર્થપરં તદ્વ્યવહારાનુકુલં ચ ચૈતન્યં નિવૃતાવરણં
તતદધિષ્ઠાનચૈતન્યમેવ તથા ઘટાદ્યર્થસ્ય સ્વવ્યવહારાનુકૂલેન
સ્વાધિષ્ઠાનચૈતન્યેન સ્વગોચરવૃત્યભિવ્યક્તેન તાદાત્મ્યલક્ષણાભેદ સ
ત્વાત્ । સ્વવ્યવહારાનુકૂલચૈતન્યાભિન્નત્વરૂપમઽપરોક્ષત્વમુપપન્નં
તથા અહંકારાદિષુ તદધિષ્ઠાનભૂતસ્ય કેવલસાક્ષિરૂપ તત્પ્રત્યક્ષ
જ્ઞાનસ્ય બાહ્યઘટાદિષુ તત્તદાકારવૃયુપહિતસ્યઽઘટાદિ
પ્રત્યક્ષજ્ઞાનરૂપસ્ય ઘટાદ્યધિષ્ઠાનચૈતન્યસ્ય ચ તેન તેન વિષયેણ
તાદાત્મઃ સત્વાદપરોક્ષાર્થાભિન્નરૂપમપરોક્ષત્વમુપપન્નંમિતિ હિ તત્ર
દર્શનીયારીતિઃ । પ્રયોજ્ય ત્વેનેતિ । વિષયચૈતન્યગતાજ્ઞાનનિવૃત્તૌ સત્યાં
વિષયસ્ય ઘટાદેઃ સ્વવ્યવહારાનુકૂલચૈતન્યાભિન્નત્વરૂપમપરોક્ષત્વં