Shiva Purana · Verses 7.31-2
vāyuruvāca
sthane saṃśayitaṃ viprā bhavadbhirhetucoditaiḥ
jijñāsā hi na nāstikyaṃ sādhayetsādhubuddhiṣu
pramaṇamatra vakṣyāmi satāmmohanivartakam
asatāṃ tvanyathābhāvaḥ prasādena vinā prabhoḥ
śivasya paripūrṇasya parānugrahamantarā
na kiṃcidapi kartavyamiti sādhu viniścitam
svabhāva eva paryāptaḥ parānugrahakarmaṇi
anyathā nissvabhavena na kimapyanugṛhyate
paraṃ sarvamanugrāhyaṃ paśupāśātmakaṃ jagat
parasyānugrahārthaṃ tu patyurājñāsamanvayaḥ
patirājñāpakaḥ sarvamanugṛhṇāti sarvadā
tadarthamarthasvīkāre parataṃtraḥ kathaṃ śivaḥ
anugrāhyanapekṣo 'sti na hi kaścidanugrahaḥ
ataḥ svātantryaśabdārthānanapekṣatvalakṣaṇaḥ
etatpunaranugrāhyaṃ parataṃtraṃ tadiṣyate
anugrahādṛte tasya bhuktimuktyorananvayāt
mūrtātmano 'pyanugrāhyā śivājñānanivartanāt
ajñānādhiṣṭhitaṃ śambhorna kiṃcidiha vidyate
yenopalabhyate 'smābhissakalenāpi niṣkalaḥ
sa mūrtyātmā śivaḥ śaivamūrtirityupacaryate
na hyasau niṣkalaḥ sākṣācchivaḥ paramakāraṇam
sākāreṇānubhāvena kenāpyanupalakṣitaḥ
pramāṇagamyatāmātraṃ tatsvabhāvopapādakam
na tāvatātropekṣādhīrupalakṣaṇamaṃtarā
ātmopamolvaṇaṃ sākṣānmūrtireva hi kācana
śivasya mūrtirmūrtyātmā parastasyopalakṣaṇam
yathā kāṣṭheṣvanārūḍho na vahnirupalabhyate
evaṃ śivo 'pi mūrtyātmanyanārūḍha iti sthitiḥ
yathāgnimānayetyukte jvalatkāṣṭhādṛte svayam
nāgnirānīyate tadvatpūjyo mūrtyātmanā śivaḥ
ata eva hi pūjādau mūrtyātmaparikalpanam
mūrtyātmani kṛtaṃ sākṣācchiva eva kṛtaṃ yataḥ
liṃgādāvapi tatkṛtyamarcāyāṃ ca viśeṣataḥ
tattanmūrtyātmabhāvena śivo 'smābhirupāsyate
yathānugṛhyate so 'pi mūrtyātmā pārameṣṭhinā
tathā mūrtyātmaniṣṭhena śivena paśavo vayam
lokānugrahaṇāyaiva śivena parameṣṭhinā
sadāśivādayassarve mūrtyātmano 'pyadhiṣṭhitāḥ
ātmanāmeva bhogāya mokṣāya ca viśeṣataḥ
tattvātattvasvarūpeṣu mūrtyātmasu śivānvayaḥ
bhogaḥ karmavipākātmā sukhaduḥkhātmako mataḥ
na ca karma śivo 'stīti tasya bhogaḥ kimātmakaḥ
sarvaṃ śivo 'nugṛhṇāti na nigṛhṇāti kiṃcana
nigṛhṇatāṃ tu ye doṣāśśive teṣāmasaṃbhavāt
ye punarnigrahāḥ kecidbrahmādiṣu nidarśitāḥ
te 'pi lokahitāyaiva kṛtāḥ śrīkaṇṭhamūrtinā
brahmāṇḍasyādhipatyaṃ hi śrīkaṇṭhasya na saṃśayaḥ
śrīkaṇṭhākhyāṃ śivo mūrtiṃ krīḍatīmadhitiṣṭhati
sadoṣā eva devādyā nigṛhītā yathoditam
tatastepi vipāpmānaḥ prajāścāpi gatajvarāḥ
nigraho 'pi svarūpeṇa viduṣāṃ na jugupsitaḥ
ata eva hi daṇḍyeṣu daṇḍo rājñāṃ praśasyate
yatsiddhirīśvaratvena kāryavargasya kṛtsnaśaḥ
na sa cedīśatāṃ kuryājjagataḥ kathamīśvaraḥ
īśecchā ca vidhātṛtvaṃ vidherājñāpanaṃ param
ājñāvaśyamidaṃ kuryānna kuryāditi śāsanam
tacchāsanānuvartitvaṃ sādhubhāvasya lakṣaṇam
viparītasamādhoḥ syānna sarvaṃ tattu dṛśyate
sādhu saṃrakṣaṇīyaṃ cedvinivartyamasādhu yat
nivartate ca sāmāderaṃte daṇḍo hi sādhanam
hitārthalakṣaṇaṃ cedaṃ daṇḍāntamanuśāsanam
ato yadviparītaṃ tadahitaṃ saṃpracakṣate
hite sadā niṣaṇṇānāmīśvarasya nidarśanam
sa kathaṃ duṣyate sadbhirasatāmeva nigrahāt
ayuktakāriṇo loke garhaṇīyāvivekitā
yadudvejayate lokantadayuktaṃ pracakṣate
sarvo 'pi nigraho loke na ca vidveṣapūrvakaḥ
na hi dveṣṭi pitā putraṃ yo nigṛhyāti śikṣayet
mādhyasthenāpi nigrāhyānyo nigṛhṇāti mārgataḥ
tasyāpyavaśyaṃ yatkiṃcinnairghṛṇyamanuvartate
anyathā na hinastyeva sadoṣānapyasau parān
hinasti cāyamapyajñānparaṃ mādhyasthyamācaran
tasmādduḥkhātmikāṃ hiṃsāṃ kurvāṇo yaḥ sanirghṛṇaḥ
iti nirbaṃdhayaṃtyeke niyamo neti cāpare
nidānajñasya bhiṣajo rugṇo hiṃsāṃ prayuṃjataḥ
na kiṃcidapi nairghṛṇyaṃ ghṛṇaivātra prayojikā
ghṛṇāpi na guṇāyaiva hiṃsreṣu pratiyogiṣu
tādṛśeṣu ghṛṇī bhrāntyā ghṛṇāntaritanirghṛṇaḥ
upekṣāpīha doṣāha rakṣyeṣu pratiyogiṣu
śaktau satyāmupekṣāto rakṣyassadyo vipadyate
sarpasyā"syagatampaśyanyastu rakṣyamupekṣate
doṣābhāsānsamutprekṣya phalataḥ so 'pi nirghṛṇaḥ
tasmādghṛṇā guṇāyaiva sarvatheti na saṃmatam
saṃmataṃ prāptakāmitvaṃ sarvaṃ tvanyadasammatam
mūrtyātmasvapi rāgādyā doṣāḥ santyeva vastutaḥ
tathāpi teṣāmevaite na śivasya tu sarvathā
agnāvapi samāviṣṭaṃ tāmraṃ khalu sakālikam
iti nāgnirasau duṣyettāmrasaṃsargakāraṇāt
nāgneraśucisaṃsargādaśucitvamapekṣate
aśucestvagnisaṃyogācchucitvamapi jāyate
evaṃ śodhyātmasaṃsargānna hyaśuddhaḥ śivo bhavet
śivasaṃsargatastveṣa śodhyātmaiva hi śudhyati
ayasyagnau samāviṣṭe dāho 'gnereva nāyasaḥ
mūrtātmanyevamaiśvaryamīśvarasyaiva nātmanām
na hi kāṣṭhaṃ jvalatyūrdhvamagnireva jvalatyasau
kāṣṭhasyāṃgāratā nāgnerevamatrāpi yojyatām
ata eva jagatyasminkāṣṭhapāṣāṇamṛtsvapi
śivāveśavaśādeva śivatvamupacaryate
maitryādayo guṇā gauṇāstasmātte bhinnavṛttayaḥ
tairguṇairuparaktānāṃ doṣāya ca guṇāya ca
yattu gauṇamagauṇaṃ ca tatsarvamanugṛhṇataḥ
na guṇāya na doṣāya śivasya guṇavṛttayaḥ
na cānugrahaśabdārthaṃ gauṇamāhurvipaścitaḥ
saṃsāramocanaṃ kiṃ tu śaivamājñāmayaṃ hitam
hitaṃ tadājñākaraṇaṃ yaddhitaṃ tadanugrahaḥ
sarvaṃ hite niyuñjāvaḥ sarvānugrahakārakaḥ
yastūpakāraśabdārthastamapyāhuranugraham
tasyāpi hitarūpatvācchivaḥ sarvopakārakaḥ
hite sadā niyuktaṃ tu sarvaṃ cidacidātmakam
svabhāvapratibandhaṃ tatsamaṃ na labhate hitam
yathā vikāsayatyeva raviḥ padmāni bhānubhiḥ
samaṃ na vikasantyeva svasvabhāvānurodhataḥ
svabhāvo 'pi hi bhāvānāṃ bhāvino 'rthasya kāraṇam
na hi svabhāvo naśyantamarthaṃ kartṛṣu sādhayet
suvarṇameva nāṃgāraṃ drāvayatyagnisaṃgamaḥ
evaṃ pakvamalāneva mocayenna śivaparān
yadyathā bhavituṃ yogyaṃ tattathā na bhavetsvayam
vinā bhāvanayā kartā svatantrassantato bhavet
svabhāvavimalo yadvatsarvānugrāhakaśśivaḥ
svabhāvamalināstadvadātmano jīvasaṃjñitāḥ
anyathā saṃsarantyete niyamānna śivaḥ katham
karmamāyānubandhosya saṃsāraḥ kathyate budhaiḥ
anubandho 'yamasyaiva na śivasyeti hetumān
sa heturātmanāmeva nijo nāgantuko malaḥ
āgantukatve kasyāpi bhāvyaṃ kenāpi hetunā
yo 'yaṃ heturasāvekastvavicitrasvabhāvataḥ
ātmatāyāḥ samatve 'pi baddhā muktāḥ pare yataḥ
baddheṣveva punaḥ kecillayabhogādhikārataḥ
jñānaiśvaryādivaiṣamyaṃ bhajante sottarādharāḥ
kecinmūrtyātmatāṃ yānti kecidāsannagocarāḥ
mūrtyātmasu śivāḥ kecidadhvanāṃ mūrdhasu sthitāḥ
madhye maheśvarā rudrāstvarvācīnapade sthitāḥ
āsanne 'pi ca māyāyāḥ parasmātkāraṇāttrayam
tatrāpyātmā sthito 'dhastādantarātmā ca madhyataḥ
parastātparamātmeti brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
vartante vasavaḥ kecitparamātmapadāśrayāḥ
antarātmapade kecitkecidātmapade tathā
śāntyatītapade śaivāḥ śānte māheśvare tataḥ
vidyāyāntu yathā raudrāḥ pratiṣṭhāyāṃ tu vaiṣṇavāḥ
nivṛttau ca tathātmāno brahmā brahmāṃgayonayaḥ
devayonyaṣṭakaṃ mukhyaṃ mānuṣyamatha madhyamam
pakṣyādayo 'dhamāḥ pañcayonayastāścaturdaśa
uttarādharabhāvo 'pi jñeyassaṃsāriṇo malaḥ
yathāmabhāvo muktasya pūrvaṃ paścāttu pakvatā
malo 'pyāmaśca pakvaśca bhavetsaṃsārakāraṇam
āme tvadharatā puṃsāṃ pakve tūttaratā kramāt
paśvātmānastridhābhinnā ekadvitrimalāḥ kramāt
atrottarā ekamalā dvimalā madhyamā matāḥ
trimalāstvadhamā jñeyā yathottaramadhiṣṭhitāḥ
trimalānadhitiṣṭhaṃti dvimalaikamalāḥ kramāt
itthamaupādhiko bhedo viśvasya parikalpitaḥ
ekadvitrimalānsarvāñchiva eko 'dhitiṣṭhati
aśivātmakamapyetacchivenādhiṣṭhitaṃ yathā
arudrātmakamityevaṃ rudrairjagadadhiṣṭhitam
aṇḍāntā hi mahābhūmiśśatarudrādyadhiṣṭhitā
māyāntamantarikṣaṃ tu hyamareśādibhiḥ kramāt
aṃguṣṭhamātraparyantaissamaṃtātsaṃtataṃ tatam
mahāmāyāvasānā dyaurvāyvādyairbhuvanādhipaiḥ
anāśritāntairadhvāntarvartibhissamadhiṣṭhitāḥ
te hi sākṣāddiviṣadastvantarikṣasadastathā
pṛthivīpada ityevaṃ devā devavrataiḥ stutā
evantribhirmalairāmaiḥ pakvaireva pṛthakpṛthak
nidānabhūtaissaṃsārarogaḥ puṃsāṃ pravartate
asya rogasya bhaiṣajyaṃ jñānameva na cāparam
bhiṣagājñāpakaḥ śambhuśśivaḥ paramakāraṇam
aduḥkhenā 'pi śakto 'sau paśūnmocayituṃ śivaḥ
kathaṃ duḥkhaṃ karotīti nātra kāryā vicāraṇā
duḥkhameva hi sarvo 'pi saṃsāra iti niścitam
kathaṃ duḥkhamaduḥkhaṃ syātsvabhāvo hyaviparyayaḥ
na hi rogī hyarogī syādbhiṣagbhaiṣajyakāraṇāt
rogārtaṃ tu bhiṣagrogādbhaiṣajaissukhamuddharet
evaṃ svabhāvamalinānsvabhāvādduḥkhinaḥ paśūn
svājñauṣadhavidhānena duḥkhānmocayate śivaḥ
na bhiṣakkāraṇaṃ roge śivaḥ saṃsārakāraṇam
ityetadapi vaiṣamyaṃ na doṣāyāsya kalpate
duḥkhe svabhāvasaṃsiddhe kathantatkāraṇaṃ śivaḥ
svābhāviko malaḥ puṃsāṃ sa hi saṃsārayatyamūn
saṃsārakāraṇaṃ yattu malaṃ māyādyacetanam
tatsvayaṃ na pravarteta śivasānnidhyamantarā
yathā maṇirayaskāṃtassānnidhyādupakārakaḥ
ayasaścalatastadvacchivo 'pyasyeti sūrayaḥ
na nivartayituṃ śakyaṃ sānnidhyaṃ sadakāraṇam
adhiṣṭhātā tato nityamajñāto jagataśśivaḥ
na śivena vinā kiṃcitpravṛttamiha vidyate
tatpreritamidaṃ sarvaṃ tathāpi na sa muhyati
śaktirājñātmikā tasya niyantrī viśvatomukhī
tayā tatamidaṃ śaśvattathāpi sa na duṣyati
anidaṃ prathamaṃ sarvamīśitavyaṃ sa īśvaraḥ
īśanācca tadīyājñā tathāpi sa na duṣyati
yo 'nyathā manyate mohātsa vinaṣyati durmatiḥ
tacchaktivaibhavādeva tathāpi sa na duṣyati
etasminnaṃtare vyomnaḥ śrutāḥ vāgarīriṇī
satyamomamṛtaṃ saumyamityāvirabhavatsphuṭam
tato hṛṣṭatarāḥ sarve vinaṣṭāśeṣasaṃśayāḥ
munayo vismayāviṣṭāḥ preṇemuḥ pavanaṃ prabhum
tathā vigatasandehānkṛtvāpi pavano munīn
naite pratiṣṭhitajñānā iti matvaivamabravīt
vāyuruvācva
parokṣamaparokṣaṃ ca dvividhaṃ jñānamiṣyate
parokṣamasthiraṃ prāhuraparokṣaṃ tu susthiram
hetūpadeśagamyaṃ yattatparokṣaṃ pracakṣate
aparokṣaṃ punaḥ śreṣṭhādanuṣṭhānādbhaviṣyati
nāparokṣādṛte mokṣa iti kṛtvā viniścayam
śreṣṭhānuṣṭhānasiddhyarthaṃ prayatadhvamatandritāḥ
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe jñānopadeśo nāmaikatriṃśo 'dhyāyaḥ
Original text: śivapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0