Shiva Purana · Chapter 7.27
upamanyuruvāca
athāgnikāryaṃ vakṣyāmi kuṇḍe vā sthaṃḍile 'pi vā
vedyāṃ vā hyāyase pātre mṛnmaye vā nave śubhe
ādhāyāgniṃ vidhānena saṃskṛtya ca tataḥ param
tatrārādhya mahādevaṃ homakarma samācaret
kuṇḍaṃ dvihastamānaṃ vā hastamātramathāpi vā
vṛttaṃ vā caturasraṃ vā kuryādvediṃ ca maṇḍalam
kuṇḍaṃ vistāravannimnaṃ tanmadhye 'ṣṭadalāmbujam
caturaṃgulamutsedhaṃ tasya dvyaṃgulameva vā
vitastidviguṇonnatyā nābhimantaḥ pracakṣate
madhyaṃ ca madhyamāṃgulyā madhyamottamaparvaṇoḥ
aṃgulaiḥ kathyate sadbhiścaturviṃśatibhiḥ karaḥ
mekhalānāṃ trayaṃ vāpi dvayamekamathāpi vā
yathāśobhaṃ prakurvīta ślakṣṇamiṣṭaṃ mṛdā sthiram
aśvatthapatravadyoniṃ gajādhāravadeva vā
mekhalāmadhyataḥ kuryātpaścime dakṣiṇe 'pi vā
śobhanāmagnitaḥ kiṃcinnimnāmunmīlikāṃ śanaiḥ
agreṇa kuṇḍābhimukhīṃ kiṃcidutsṛjya mekhalām
notsedhaniyamo vedyāḥ sā mārdī vātha saikatī
maṃḍalaṃ gośakṛttoyairmānaṃ pātrasya noditam
kuṇḍaṃ ca mṛnmayaṃ vedimālipedgomayāṃbunā
prakṣālya tāpayetpātraṃ prokṣayedanyadaṃbhasā
svasūtroktaprakāreṇa kuṇḍādau villikhettataḥ
saṃprokṣya kalpayeddarbhaiḥ puṣpairvā vahniviṣṭaram
arcanārthaṃ ca homārthaṃ sarvadravyāṇi sādhayet
prakṣālyakṣālanīyāni prokṣaṇyā prokṣya śodhayet
maṇijaṃ kāṣṭhajaṃ vātha śrotriyāgārasambhavam
anyaṃ vābhyarhitaṃ vahniṃ tataḥ sādhāramānayet
triḥ pradakṣiṇamāvṛtya kuṇḍāderupari kramāt
vahnibījaṃ samuccārya tvādadhītāgnimāsane
yonimārgeṇa vā tadvadātmanaḥ saṃmukhena vā
niyogaḥ pradeśa sarvaṃ kuṃḍaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ
svanābhyaṃtaḥsthitaṃ vahniṃ tadraṃdhrādvisphuliṃgavad
nirgamya pāvake bāhye līnaṃ biṃbākṛti smaret
ājyasaṃskāraparyaṃtamanvādhānapurassaram
svasūtroktakramātkuryānmūlamantreṇa mantravit
śivamūrtiṃ samabhyarcya tato dakṣiṇapārśvataḥ
nyasya mantraṃ ghṛte mudrāṃ darśayeddhenusaṃjñitām
sruksruvau taijasau grāhyau na kāṃsyāyasasaisakau
yajñadārumayau vāpi smārtau vā śilpasammatau
parṇe vā brahmavṛkṣāderacchidre madhya utthite
saṃsṛjya darbhaistau vahnau saṃtāpya prokṣayetpunaḥ
pārārṣarcyasvasūtroktakrameṇa śivapūrvakaiḥ
juhuyādaṣṭabhirbījairagnisaṃskārasiddhaye
bhruṃstuṃbruśruṃ krameṇaiva puṃḍraṃdramityataḥ param
bījāni sapta saptānāṃ jihvānāmanupūrvaśaḥ
triśikhā madhyamā jihvā bahurūpasamāhvayā
raktāgneyī nairṛtī ca kṛṣṇānyā suprabhā matā
atiriktā marujjihvā svanāmānuguṇaprabhā
svabījānantaraṃ vācyā svāhāṃtañca yathākramam
jihvāmaṃtraistu tairhutvājyaṃ jihvāstvekaikaśa kramāt
raṃ vahnayeti svāheti madhye hutvāhutitrayam
sarpiṣā vā samidbhirvā pariṣecanamācaret
evaṃ kṛte śivāgniḥ syātsmarettatra śivāsanam
tatrāvāhya yajeddevamardhanārīśvaraṃ śivam
dīpāntaṃ pariṣicyātha samiddhomaṃ samācaret
tāḥ pālāśyaḥ parā vāpi yājñiyā dvādaśāṃgulāḥ
avakrā na svayaṃ śuṣkāssatvaco nirvraṇāḥ samāḥ
daśāṃgulā vā vihitāḥ kaniṣṭhāṃgulisaṃmitāḥ
prādeśamātrā vālābhe hotavyāḥ sakalā api
dūrvāpatrasamākārāṃ caturaṃgulamāyatām
dadyādājyāhutiṃ paścādannamakṣapramāṇataḥ
lājāṃstathā sarṣapāṃśca yavāṃścaiva tilāṃstathā
sarpiṣāktāni bhakṣyāṇi lehyacoṣyāṇi sambhave
daśaivāhutayastatra pañca vā tritayaṃ ca vā
hotavyāḥ śaktito dadyādekamevātha vāhutim
śruveṇājyaṃ samityādyāsrucāśeṣātkareṇa vā
tatra divyena hotavyaṃ tīrthenārṣeṇa vā tathā
dravyeṇaikena vā 'lābhe juhuyācchraddhayā punaḥ
prāyaścittāya juhuyānmaṃtrayitvāhutitrayam
tato homaviśiṣṭena ghṛtenāpūrya vai srucam
nidhāya puṣpaṃ tasyāgre śruveṇādhomukhena tām
sadarbhena samācchādya mūlenāṃjalinotthitaḥ
vauṣaḍaṃtena juhuyāddhārāṃ tu yavasaṃmitām
itthaṃ pūrṇāhutiṃ kṛtvā pariṣiṃcecca pūrvavat
tata udvāsya deveśaṃ gopayettu hutāśanam
tamapyudvāsya vā nābhau yajetsaṃdhāya nityaśaḥ
athavā vahnimānīya śivaśāstroktavartmanā
vāgīśīgarbhasaṃbhūtaṃ saṃskṛtya vidhivadyajet
anvādhānaṃ punaḥ kṛtvā paridhīn paridhāya ca
pātrāṇi dvandvarūpeṇa nikṣipyeṣṭvā śivaṃ tataḥ
saṃśodhya prokṣaṇīpātraṃ prokṣyatāni tadaṃbhasā
praṇītāpātramaiśānyāṃ vinyasyā pūritaṃ jalaiḥ
ājyasaṃskāraparyaṃtaṃ kṛtvā saṃśodhya sraksruvau
garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ sīmantonnayanaṃ tataḥ
kṛtvā pṛthakpṛthagghutvā jātamagniṃ vicintayet
tripādaṃ saptahastaṃ ca catuḥśṛṃgaṃ dviśīrṣakam
madhupiṃgaṃ trinayanaṃ sakapardenduśekharam
raktaṃ raktāmbarālepaṃ mālyabhūṣaṇabhūṣitam
sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ sopavītaṃ trimekhalam
śaktimantaṃ sruksruvau ca dadhānaṃ dakṣiṇe kare
tomaraṃ tālavṛṃtaṃ ca ghṛtapātraṃ tathetaraiḥ
jātaṃ dhyātvaivamākāraṃ jātakarma samācaret
nālāpanayanaṃ kṛtvā tataḥ saṃśodhya sūtakam
śivāgnirucināmāsya kṛtvāhutipurassaram
pitrorvisarjanaṃ kṛtvā caulopanayanādikam
aptoryāmāvasānāntaṃ kṛtvā saṃskāramasya tu
ājyadhārādihomaṃ ca kṛtvā sviṣṭakṛtaṃ tataḥ
ramityanena bījena pariṣiṃcettataḥ param
brahmaviṣṇuśiveśānāṃ lokeśānāṃ tathaiva ca
tadastrāṇāṃ ca paritaḥ kṛtvā pūjāṃ yathākramam
dhūpadīpādisiddhyarthaṃ vahnimuddhṛtya kṛtyavit
sādhayitvājyapūrvāṇi dravyāṇi punareva ca
kalpayitvāsanaṃ vahnau tatrāvāhya yathāpurā
saṃpūjya devaṃ devīṃ ca tataḥ pūrṇāṃtamācaret
atha vā svāśramoktaṃ tu vahnikarma śivārpaṇam
buddhvā śivāśramī kuryānna ca tatrāparo vidhiḥ
śivāgnerbhasmasaṃgrāhyamagnihotrodbhavaṃ tu vā
vaivāhognibhavaṃ vāpi pakvaṃ śuci sugaṃdhi ca
kapilāyāḥ śakṛcchastaṃ gṛhītaṃ gagane patat
na klinnaṃ nātikaṭhinaṃ na durgandhaṃ na śoṣitam
uparyadhaḥ parityajya gṛhṇīyātpatitaṃ yadi
piṃḍīkṛtya śivāgnyādau tatkṣipenmūlamaṃtrataḥ
apakvamatipākvaṃ ca saṃtyajya bhasitaṃ sitam
ādāya vā samāloḍya bhasmādhāre vinikṣipet
taijasaṃ dāravaṃ vāpi mṛnmayaṃ śailameva ca
anyadvā śobhanaṃ śuddhaṃ bhasmādhāraṃ prakalpayet
same deśe śubhe śuddhe dhanavadbhasma nikṣipet
na cāyuktakare dadyānnaivāśucitale kṣipet
na saṃspṛśecca nīcāṃgairnopekṣeta na laṃghayet
tasmādbhasitamādāya viniyuṃjīta mantrataḥ
kāleṣūkteṣu nānyatra nāyogyebhyaḥ pradāpayet
bhasmasaṃgrahaṇaṃ kuryāddeve 'nudvāsite sati
udvāsane kṛte yasmāccaṇḍabhasma prajāpate
agnikārye kṛte paścācchivaśāstroktamārgataḥ
svasūtroktaprakārādvā balikarma samācaret
atha vidyāsanaṃ nyasya supralipte tu maṇḍale
vidyākośaṃ pratiṣṭhāpya yajetpuṣpādibhiḥ kramāt
vidyāyāḥ purataḥ kṛtvā gurorapi ca maṇḍalam
tatrāsanavaraṃ kṛtvā puṣpādyai gurumarcayet
tatonupūjayetpūjyān bhojayecca bubhukṣitān
tatassvayaṃ ca bhuṃjīta śuddhamannaṃ yathāsukham
niveditaṃ ca vā deve taccheṣaṃ cātmaśuddhaye
śraddadhāno na lobhena na caṇḍāya samarpitam
gandhamālyādi yaccānyattatrāpyeṣa samo vidhiḥ
na tu tatra śivosmīti buddhiṃ kuryādvicakṣaṇaḥ
bhuktvācamya śivaṃ dhyātvā hṛdaye mūlamuccaret
kālaśeṣaṃ nayedyogyaiḥ śivaśāstrakathādibhiḥ
rātrau vyatīte pūrvāṃśe kṛtvā pūjāṃ manoharām
śivayoḥ śayanaṃ tvekaṃ kalpayedatiśobhanam
bhakṣyabhojyāṃbarālepapuṣpamālādikaṃ tathā
manasā karmaṇā vāpi kṛtvā sarvaṃ manoharam
tato devasya devyāśca pādamūle śucissvapet
gṛhastho bhāryayā sārdhaṃ tadanye 'pi tu kevalāḥ
pratyūṣasamayaṃ buddhvā mātrāmādyāmudīrayet
praṇamya manasāṃ devaṃ sāṃbaṃ sagaṇamavyayam
deśakālocitaṃ kṛtvā śaucādyamapi śaktitaḥ
śaṃkhādininadairdivyairdevaṃ devīṃ ca bodhayet
tatastatsamayonnidraiḥ puṣpairatisugaṃdhibhiḥ
nirvartya śivayoḥ pūjāṃ prārabheta puroditam
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe agnikāryavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ
Original text: śivapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0