શિવ પુરાણ · અધ્યાય 7.27

ઉપમન્યુરુવાચ
અથાગ્નિકાર્યં વક્ષ્યામિ કુણ્ડે વા સ્થંડિલે ઽપિ વા

વેદ્યાં વા હ્યાયસે પાત્રે મૃન્મયે વા નવે શુભે

આધાયાગ્નિં વિધાનેન સંસ્કૃત્ય ચ તતઃ પરમ્

તત્રારાધ્ય મહાદેવં હોમકર્મ સમાચરેત્

કુણ્ડં દ્વિહસ્તમાનં વા હસ્તમાત્રમથાપિ વા

વૃત્તં વા ચતુરસ્રં વા કુર્યાદ્વેદિં ચ મણ્ડલમ્

કુણ્ડં વિસ્તારવન્નિમ્નં તન્મધ્યે ઽષ્ટદલામ્બુજમ્

ચતુરંગુલમુત્સેધં તસ્ય દ્વ્યંગુલમેવ વા

વિતસ્તિદ્વિગુણોન્નત્યા નાભિમન્તઃ પ્રચક્ષતે

મધ્યં ચ મધ્યમાંગુલ્યા મધ્યમોત્તમપર્વણોઃ

અંગુલૈઃ કથ્યતે સદ્ભિશ્ચતુર્વિંશતિભિઃ કરઃ

મેખલાનાં ત્રયં વાપિ દ્વયમેકમથાપિ વા

યથાશોભં પ્રકુર્વીત શ્લક્ષ્ણમિષ્ટં મૃદા સ્થિરમ્

અશ્વત્થપત્રવદ્યોનિં ગજાધારવદેવ વા

મેખલામધ્યતઃ કુર્યાત્પશ્ચિમે દક્ષિણે ઽપિ વા

શોભનામગ્નિતઃ કિંચિન્નિમ્નામુન્મીલિકાં શનૈઃ

અગ્રેણ કુણ્ડાભિમુખીં કિંચિદુત્સૃજ્ય મેખલામ્

નોત્સેધનિયમો વેદ્યાઃ સા માર્દી વાથ સૈકતી

મંડલં ગોશકૃત્તોયૈર્માનં પાત્રસ્ય નોદિતમ્

કુણ્ડં ચ મૃન્મયં વેદિમાલિપેદ્ગોમયાંબુના

પ્રક્ષાલ્ય તાપયેત્પાત્રં પ્રોક્ષયેદન્યદંભસા

સ્વસૂત્રોક્તપ્રકારેણ કુણ્ડાદૌ વિલ્લિખેત્તતઃ

સંપ્રોક્ષ્ય કલ્પયેદ્દર્ભૈઃ પુષ્પૈર્વા વહ્નિવિષ્ટરમ્

અર્ચનાર્થં ચ હોમાર્થં સર્વદ્રવ્યાણિ સાધયેત્

પ્રક્ષાલ્યક્ષાલનીયાનિ પ્રોક્ષણ્યા પ્રોક્ષ્ય શોધયેત્

મણિજં કાષ્ઠજં વાથ શ્રોત્રિયાગારસમ્ભવમ્

અન્યં વાભ્યર્હિતં વહ્નિં તતઃ સાધારમાનયેત્

ત્રિઃ પ્રદક્ષિણમાવૃત્ય કુણ્ડાદેરુપરિ ક્રમાત્

વહ્નિબીજં સમુચ્ચાર્ય ત્વાદધીતાગ્નિમાસને

યોનિમાર્ગેણ વા તદ્વદાત્મનઃ સંમુખેન વા

નિયોગઃ પ્રદેશ સર્વં કુંડં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

સ્વનાભ્યંતઃસ્થિતં વહ્નિં તદ્રંધ્રાદ્વિસ્ફુલિંગવદ્

નિર્ગમ્ય પાવકે બાહ્યે લીનં બિંબાકૃતિ સ્મરેત્

આજ્યસંસ્કારપર્યંતમન્વાધાનપુરસ્સરમ્

સ્વસૂત્રોક્તક્રમાત્કુર્યાન્મૂલમન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્

શિવમૂર્તિં સમભ્યર્ચ્ય તતો દક્ષિણપાર્શ્વતઃ

ન્યસ્ય મન્ત્રં ઘૃતે મુદ્રાં દર્શયેદ્ધેનુસંજ્ઞિતામ્

સ્રુક્સ્રુવૌ તૈજસૌ ગ્રાહ્યૌ ન કાંસ્યાયસસૈસકૌ

યજ્ઞદારુમયૌ વાપિ સ્માર્તૌ વા શિલ્પસમ્મતૌ

પર્ણે વા બ્રહ્મવૃક્ષાદેરચ્છિદ્રે મધ્ય ઉત્થિતે

સંસૃજ્ય દર્ભૈસ્તૌ વહ્નૌ સંતાપ્ય પ્રોક્ષયેત્પુનઃ

પારાર્ષર્ચ્યસ્વસૂત્રોક્તક્રમેણ શિવપૂર્વકૈઃ

જુહુયાદષ્ટભિર્બીજૈરગ્નિસંસ્કારસિદ્ધયે

ભ્રુંસ્તુંબ્રુશ્રું ક્રમેણૈવ પુંડ્રંદ્રમિત્યતઃ પરમ્

બીજાનિ સપ્ત સપ્તાનાં જિહ્વાનામનુપૂર્વશઃ

ત્રિશિખા મધ્યમા જિહ્વા બહુરૂપસમાહ્વયા

રક્તાગ્નેયી નૈરૃતી ચ કૃષ્ણાન્યા સુપ્રભા મતા

અતિરિક્તા મરુજ્જિહ્વા સ્વનામાનુગુણપ્રભા

સ્વબીજાનન્તરં વાચ્યા સ્વાહાંતઞ્ચ યથાક્રમમ્

જિહ્વામંત્રૈસ્તુ તૈર્હુત્વાજ્યં જિહ્વાસ્ત્વેકૈકશ ક્રમાત્

રં વહ્નયેતિ સ્વાહેતિ મધ્યે હુત્વાહુતિત્રયમ્

સર્પિષા વા સમિદ્ભિર્વા પરિષેચનમાચરેત્

એવં કૃતે શિવાગ્નિઃ સ્યાત્સ્મરેત્તત્ર શિવાસનમ્

તત્રાવાહ્ય યજેદ્દેવમર્ધનારીશ્વરં શિવમ્

દીપાન્તં પરિષિચ્યાથ સમિદ્ધોમં સમાચરેત્

તાઃ પાલાશ્યઃ પરા વાપિ યાજ્ઞિયા દ્વાદશાંગુલાઃ

અવક્રા ન સ્વયં શુષ્કાસ્સત્વચો નિર્વ્રણાઃ સમાઃ

દશાંગુલા વા વિહિતાઃ કનિષ્ઠાંગુલિસંમિતાઃ

પ્રાદેશમાત્રા વાલાભે હોતવ્યાઃ સકલા અપિ

દૂર્વાપત્રસમાકારાં ચતુરંગુલમાયતામ્

દદ્યાદાજ્યાહુતિં પશ્ચાદન્નમક્ષપ્રમાણતઃ

લાજાંસ્તથા સર્ષપાંશ્ચ યવાંશ્ચૈવ તિલાંસ્તથા

સર્પિષાક્તાનિ ભક્ષ્યાણિ લેહ્યચોષ્યાણિ સમ્ભવે

દશૈવાહુતયસ્તત્ર પઞ્ચ વા ત્રિતયં ચ વા

હોતવ્યાઃ શક્તિતો દદ્યાદેકમેવાથ વાહુતિમ્

શ્રુવેણાજ્યં સમિત્યાદ્યાસ્રુચાશેષાત્કરેણ વા

તત્ર દિવ્યેન હોતવ્યં તીર્થેનાર્ષેણ વા તથા

દ્રવ્યેણૈકેન વા ઽલાભે જુહુયાચ્છ્રદ્ધયા પુનઃ

પ્રાયશ્ચિત્તાય જુહુયાન્મંત્રયિત્વાહુતિત્રયમ્

તતો હોમવિશિષ્ટેન ઘૃતેનાપૂર્ય વૈ સ્રુચમ્

નિધાય પુષ્પં તસ્યાગ્રે શ્રુવેણાધોમુખેન તામ્

સદર્ભેન સમાચ્છાદ્ય મૂલેનાંજલિનોત્થિતઃ

વૌષડંતેન જુહુયાદ્ધારાં તુ યવસંમિતામ્

ઇત્થં પૂર્ણાહુતિં કૃત્વા પરિષિંચેચ્ચ પૂર્વવત્

તત ઉદ્વાસ્ય દેવેશં ગોપયેત્તુ હુતાશનમ્

તમપ્યુદ્વાસ્ય વા નાભૌ યજેત્સંધાય નિત્યશઃ

અથવા વહ્નિમાનીય શિવશાસ્ત્રોક્તવર્ત્મના

વાગીશીગર્ભસંભૂતં સંસ્કૃત્ય વિધિવદ્યજેત્

અન્વાધાનં પુનઃ કૃત્વા પરિધીન્ પરિધાય ચ

પાત્રાણિ દ્વન્દ્વરૂપેણ નિક્ષિપ્યેષ્ટ્વા શિવં તતઃ

સંશોધ્ય પ્રોક્ષણીપાત્રં પ્રોક્ષ્યતાનિ તદંભસા

પ્રણીતાપાત્રમૈશાન્યાં વિન્યસ્યા પૂરિતં જલૈઃ

આજ્યસંસ્કારપર્યંતં કૃત્વા સંશોધ્ય સ્રક્સ્રુવૌ

ગર્ભાધાનં પુંસવનં સીમન્તોન્નયનં તતઃ

કૃત્વા પૃથક્પૃથગ્ઘુત્વા જાતમગ્નિં વિચિન્તયેત્

ત્રિપાદં સપ્તહસ્તં ચ ચતુઃશૃંગં દ્વિશીર્ષકમ્

મધુપિંગં ત્રિનયનં સકપર્દેન્દુશેખરમ્

રક્તં રક્તામ્બરાલેપં માલ્યભૂષણભૂષિતમ્

સર્વલક્ષણસંપન્નં સોપવીતં ત્રિમેખલમ્

શક્તિમન્તં સ્રુક્સ્રુવૌ ચ દધાનં દક્ષિણે કરે

તોમરં તાલવૃંતં ચ ઘૃતપાત્રં તથેતરૈઃ

જાતં ધ્યાત્વૈવમાકારં જાતકર્મ સમાચરેત્

નાલાપનયનં કૃત્વા તતઃ સંશોધ્ય સૂતકમ્

શિવાગ્નિરુચિનામાસ્ય કૃત્વાહુતિપુરસ્સરમ્

પિત્રોર્વિસર્જનં કૃત્વા ચૌલોપનયનાદિકમ્

અપ્તોર્યામાવસાનાન્તં કૃત્વા સંસ્કારમસ્ય તુ

આજ્યધારાદિહોમં ચ કૃત્વા સ્વિષ્ટકૃતં તતઃ

રમિત્યનેન બીજેન પરિષિંચેત્તતઃ પરમ્

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવેશાનાં લોકેશાનાં તથૈવ ચ

તદસ્ત્રાણાં ચ પરિતઃ કૃત્વા પૂજાં યથાક્રમમ્

ધૂપદીપાદિસિદ્ધ્યર્થં વહ્નિમુદ્ધૃત્ય કૃત્યવિત્

સાધયિત્વાજ્યપૂર્વાણિ દ્રવ્યાણિ પુનરેવ ચ

કલ્પયિત્વાસનં વહ્નૌ તત્રાવાહ્ય યથાપુરા

સંપૂજ્ય દેવં દેવીં ચ તતઃ પૂર્ણાંતમાચરેત્

અથ વા સ્વાશ્રમોક્તં તુ વહ્નિકર્મ શિવાર્પણમ્

બુદ્ધ્વા શિવાશ્રમી કુર્યાન્ન ચ તત્રાપરો વિધિઃ

શિવાગ્નેર્ભસ્મસંગ્રાહ્યમગ્નિહોત્રોદ્ભવં તુ વા

વૈવાહોગ્નિભવં વાપિ પક્વં શુચિ સુગંધિ ચ

કપિલાયાઃ શકૃચ્છસ્તં ગૃહીતં ગગને પતત્

ન ક્લિન્નં નાતિકઠિનં ન દુર્ગન્ધં ન શોષિતમ્

ઉપર્યધઃ પરિત્યજ્ય ગૃહ્ણીયાત્પતિતં યદિ

પિંડીકૃત્ય શિવાગ્ન્યાદૌ તત્ક્ષિપેન્મૂલમંત્રતઃ

અપક્વમતિપાક્વં ચ સંત્યજ્ય ભસિતં સિતમ્

આદાય વા સમાલોડ્ય ભસ્માધારે વિનિક્ષિપેત્

તૈજસં દારવં વાપિ મૃન્મયં શૈલમેવ ચ

અન્યદ્વા શોભનં શુદ્ધં ભસ્માધારં પ્રકલ્પયેત્

સમે દેશે શુભે શુદ્ધે ધનવદ્ભસ્મ નિક્ષિપેત્

ન ચાયુક્તકરે દદ્યાન્નૈવાશુચિતલે ક્ષિપેત્

ન સંસ્પૃશેચ્ચ નીચાંગૈર્નોપેક્ષેત ન લંઘયેત્

તસ્માદ્ભસિતમાદાય વિનિયુંજીત મન્ત્રતઃ

કાલેષૂક્તેષુ નાન્યત્ર નાયોગ્યેભ્યઃ પ્રદાપયેત્

ભસ્મસંગ્રહણં કુર્યાદ્દેવે ઽનુદ્વાસિતે સતિ

ઉદ્વાસને કૃતે યસ્માચ્ચણ્ડભસ્મ પ્રજાપતે

અગ્નિકાર્યે કૃતે પશ્ચાચ્છિવશાસ્ત્રોક્તમાર્ગતઃ

સ્વસૂત્રોક્તપ્રકારાદ્વા બલિકર્મ સમાચરેત્

અથ વિદ્યાસનં ન્યસ્ય સુપ્રલિપ્તે તુ મણ્ડલે

વિદ્યાકોશં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યજેત્પુષ્પાદિભિઃ ક્રમાત્

વિદ્યાયાઃ પુરતઃ કૃત્વા ગુરોરપિ ચ મણ્ડલમ્

તત્રાસનવરં કૃત્વા પુષ્પાદ્યૈ ગુરુમર્ચયેત્

તતોનુપૂજયેત્પૂજ્યાન્ ભોજયેચ્ચ બુભુક્ષિતાન્

તતસ્સ્વયં ચ ભુંજીત શુદ્ધમન્નં યથાસુખમ્

નિવેદિતં ચ વા દેવે તચ્છેષં ચાત્મશુદ્ધયે

શ્રદ્દધાનો ન લોભેન ન ચણ્ડાય સમર્પિતમ્

ગન્ધમાલ્યાદિ યચ્ચાન્યત્તત્રાપ્યેષ સમો વિધિઃ

ન તુ તત્ર શિવોસ્મીતિ બુદ્ધિં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

ભુક્ત્વાચમ્ય શિવં ધ્યાત્વા હૃદયે મૂલમુચ્ચરેત્

કાલશેષં નયેદ્યોગ્યૈઃ શિવશાસ્ત્રકથાદિભિઃ

રાત્રૌ વ્યતીતે પૂર્વાંશે કૃત્વા પૂજાં મનોહરામ્

શિવયોઃ શયનં ત્વેકં કલ્પયેદતિશોભનમ્

ભક્ષ્યભોજ્યાંબરાલેપપુષ્પમાલાદિકં તથા

મનસા કર્મણા વાપિ કૃત્વા સર્વં મનોહરમ્

તતો દેવસ્ય દેવ્યાશ્ચ પાદમૂલે શુચિસ્સ્વપેત્

ગૃહસ્થો ભાર્યયા સાર્ધં તદન્યે ઽપિ તુ કેવલાઃ

પ્રત્યૂષસમયં બુદ્ધ્વા માત્રામાદ્યામુદીરયેત્

પ્રણમ્ય મનસાં દેવં સાંબં સગણમવ્યયમ્

દેશકાલોચિતં કૃત્વા શૌચાદ્યમપિ શક્તિતઃ

શંખાદિનિનદૈર્દિવ્યૈર્દેવં દેવીં ચ બોધયેત્

તતસ્તત્સમયોન્નિદ્રૈઃ પુષ્પૈરતિસુગંધિભિઃ

નિર્વર્ત્ય શિવયોઃ પૂજાં પ્રારભેત પુરોદિતમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે અગ્નિકાર્યવર્ણનં નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ