Shiva Purana · Verses 7.12-2

vāyuruvāca
sargaṃ ciṃtayatastasya tadā vai buddhipūrvakam //
pradhyānakāle mohastu prādurbhūtastamomayaḥ

tamomoho mahāmohastāmisraścāndhasaṃjñitaḥ //
avidyā pañcamī caiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ

pañcadhā 'vasthitaḥ sargo dhyāyatastvabhimāninaḥ //
sarvatastamasātīva bījakumbhavadāvṛtaḥ

bahirantaścāprakāśaḥ stabdho niḥsaṃjña eva ca //
tasmātteṣāṃ vṛtā buddhirmukhāni karaṇāni ca

tasmātte saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ //
taṃ dṛṣṭvā'sādhakaṃ brahmā prathamaṃ sargamīdṛśam

aprasannamanā bhūtvā dvitīyaṃ so 'bhyamanyata //
tasyābhidhāyataḥ sargaṃ tiryaksroto 'bhyavartata

antaḥprakāśāstiryaṃca āvṛtāśca bahiḥ punaḥ //
paśvātmānastato jātā utpathagrāhiṇaśca te

tamapyasādhakaṃ jñātvā sargamanyamamanyata //
tadordhvasrotaso vṛtto devasargastu sāttvikaḥ

te sukhaprītibahulā bahirantaśca nāvṛtāḥ //
prakāśā bahirantaścasvabhāvādeva saṃjñitāḥ

tato 'bhidhyāyatovyaktādarvāksrotastu sādhakaḥ //
manuṣyanāmā sañjātaḥ sargo duḥkhasamutkaṭaḥ

prakāśābahirantaste tamodriktā rajo 'dhikāḥ //
pañcamonugrahaḥ sargaścaturdhā saṃvyavasthitaḥ

viparyayeṇa śaktyā ca tuṣṭyāsiddhyā tathaiva ca //
te 'parigrāhiṇaḥ sarve saṃvibhāgaratāḥ punaḥ

khādanāścāpyaśīlāśca bhūtādyāḥ parikīrtitāḥ //
prathamo mahataḥ sargo brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate //
vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ

ityeṣa prakṛteḥ sargaḥ sambhṛto 'buddhipūrvakaḥ

mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ //
tiryaksrotastu yaḥ proktastiryagyoniḥ sa pañcamaḥ //
tadūrdhvasrotasaḥ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ

tato 'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ //
aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ kaumāro navamaḥ smṛtaḥ

prākṛtāśca trayaḥ pūrve sargāste 'buddhipūrvakāḥ //
buddhipūrvaṃ pravartante mukhyādyāḥ pañca vaikṛtāḥ

agre sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān //
sanandaṃ sanakañcaiva vidvāṃsañca sanātanam

ṛbhuṃ sanatkumārañca pūrvameva prajāpatiḥ //
sarve te yogino jñeyā vītarāgā vimatsarāḥ

īśvarāsaktamanaso na cakruḥ sṛṣṭaye matim //
teṣu sṛṣṭyanapekṣeṣu gateṣu sanakādiṣu

sraṣṭukāmaḥ punarbrahmā tatāpa paramaṃ tapaḥ //
tasyaivaṃ tapyamānasya na kiṃcitsamavartata

tato dīrgheṇa kālena duḥkhātkrodho vyajāyata //
krodhāviṣṭasya netrābhyāṃ prāpatannaśrubindavaḥ

tatastebhyo 'śrubindubhyo bhūtāḥ pretāstadābhavan //
sarvāṃstānaśrujāndṛṣṭvā brahmātmānamaniṃdata

tasya tīvrā 'bhavanmūrchā krodhāmarṣasamudbhavā //
mūrchitastu jahau prāṇānkrodhāviṣṭaḥ prajāpatiḥ

tataḥ prāṇeśvaro rudro bhagavānnīlalohitaḥ //
prasādamatulaṃ kartuṃ prādurāsītprabhormukhāt

daśadhā caikadhā cakre svātmānaṃ prabhurīśvaraḥ //
te tenoktā mahātmāno daśadhā caikadhā kṛtāḥ

yūyaṃ sṛṣṭā mayā vatsā lokānugrahakāraṇāt //
tasmātsarvasya lokasya sthāpanāya hitāya ca

prajāsantānahetośca prayatadhvamatandritāḥ //
evamuktāśca rurudurdudruvuśca samantataḥ

rodanāddrāvaṇāccaiva te rudrā nāmataḥ smṛtāḥ //
ye rudrāste khalu prāṇā ye prāṇāste mahātmakāḥ

tato mṛtasya devasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ //
ghṛṇī dadau punaḥ prāṇānbrahmaputro maheśvaraḥ

prahṛṣṭavadano rudraḥ prāṇapratyāgamādvibhoḥ //
abhyabhāṣata viśveśo brahmāṇaṃ paramaṃ vacaḥ

mābhairmābhairmahābhāga viriṃca jagatāṃ guro //
mayā te prāṇitāḥ prāṇāḥ sukhamuttiṣṭha suvrata

svapnānubhūtamiva tacchrutvā vākyaṃ manoharam //
haraṃ nirīkṣya śanakairnetraiḥ phullāmbujaprabhaiḥ

tathā pratyāgataprāṇaḥ snigdhagambhīrayā girā //
uvāca vacanaṃ brahmā tamuddiśya kṛtāñjaliḥ

tvaṃ hi darśanamātreṇa cānandayasi me manaḥ //
ko bhavān viśvamūrtyā vā sthita ekādaśātmakaḥ

tasya tadvacanaṃ śrutvā vyājahāra maheśvaraḥ //
spṛśan kārābhyāṃ brahmāṇaṃ susukhābhyāṃ sureśvaraḥ

māṃ viddhi paramātmānaṃ tava putratvamāgatam //
ete caikādaśa rudrāstvāṃ surakṣitumāgatāḥ

tasmāttīvrāmimāmmūrchāṃ vidhūya madanugrahāt //
prabuddhasva yathāpūrvaṃ prajā vai sraṣṭumarhasi

evaṃ bhagavatā prokto brahmā prītamanā hyabhūt //
nānāṣṭakena viśvātmā tuṣṭāva parameśvaram

brahmovāca
namaste bhagavan rudra bhāskarāmitatejase //
namo bhavāya devāya rasāyāmbumayātmane

śarvāya kṣitirūpāya nandīsurabhaye namaḥ

īśāya vasave tubhyaṃ namassparśamayātmane //
paśūnāṃ pataye caiva pāvakāyātitejase //
bhīmāya vyomarūpāya śabdamātrāya te namaḥ

ugrāyograsvarūpāya yajamānātmane namaḥ //
mahādevāya somāya namostvamṛtamūrtaye

evaṃ stutvā mahādevaṃ brahmā lokapitāmahaḥ //
prārthayāmāsa viśveśaṃ girā praṇatipūrvayā

bhagavan bhūtabhavyeśa mama putra maheśvara //
sṛṣṭihetostvamutpanno mamāṃge 'naṃganāśanaḥ

tasmānmahati kāryesmin vyāpṛtasya jagatprabho //
sahāyaṃ kuru sarvatra sraṣṭumarhasi sa prajāḥ

tenaiṣāṃ pāvito devo rudrastripuramardanaḥ //
bāḍhamityeva tāṃ vāṇīṃ pratijagrāha śaṃkaraḥ

tatassa bhagavān brahmā hṛṣṭaṃ tamabhinaṃdya ca //
sraṣṭuṃ tenābhyanujñātastathānyāścāsṛjatprajāḥ

marīcibhṛgvaṃgirasaḥ pulastyaṃ pulahaṃ kratum //
dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca so 'sṛjanmanasaiva ca

purastādasṛjadbrahmā dharmaṃ saṃkalpameva ca

ityete brahmaṇaḥ putrā dvādaśādau prakīrtitāḥ //
saha rudreṇa saṃbhūtāḥ purāṇā gṛhamedhinaḥ

teṣāṃ dvādaśa vaṃśāḥ syurdivyā devagaṇānvitāḥ //
prajāvantaḥ kriyāvanto maharṣibhiralaṃkṛtāḥ

atha devāsurapitḥnmanuṣyāṃśca catuṣṭayam //
saha rudreṇa sisṛkṣuraṃbhasyetāni vai vidhiḥ

sa sṛṣṭyarthaṃ samādhāya brahmātmānamayūyujat //
mukhādajanayaddevān pitḥṃścaivopapakṣataḥ

jaghanādasurān sarvān prajanādapi mānuṣān //
avaskare kṣudhāviṣṭā rākṣasāstasya jajñire

putrāstamorajaḥprāyā balinaste niśācarāḥ //
sarpā yakṣāstathā bhūtā gaṃdharvāḥ saṃprajajñire

vayāṃsi pakṣataḥ sṛṣṭāḥ pakṣiṇo vakṣaso 'sṛjat //
mukhatojāṃstathā pārśvāduragāṃśca vinirmame

padbhyāṃ cāśvānsamātaṃgān śarabhān gavayānmṛgān //
uṣṭrānaśvatarāṃścaiva nyaṃkūnanyāśca jātayaḥ १

auṣadhyaḥ phalamūlāni romabhyastasya jajñire //
gāyatrīṃ ca ṛcaṃ caiva trivṛtsāma rathaṃtaram

agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt //
yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chaṃdaḥstomaṃ pañcadaśaṃ tathā

bṛhatsāma tathokthaṃ ca dakṣiṇādasṛjanmukhāt //
sāmāni jagatīchaṃdaḥ stomaṃ saptadaśaṃ tathā

vairūpyamatirātraṃ ca paścimādasṛjanmukhāt //
ekaviṃśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca

anuṣṭubhaṃ sa vairājamuttarādasṛjanmukhāt //
uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire

yakṣāḥ piśācā gaṃdharvāstathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ //
narakinnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragāḥ

avyayaṃ caiva yadidaṃ sthāṇusthāvarajaṃgamam //
teṣāṃ vai yāni karmāṇi prāksṛṣṭāni prapedire

tānyeva te prapadyaṃte sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ //
hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāvṛtānṛte

tadbhāvitāḥ prapadyaṃte tasmāttattasya rocate //
mahābhūteṣu nānātvamiṃdriyārtheṣu muktiṣu

viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vyadadhatsvayam //
nāma rūpaṃ ca bhūtānāṃ prākṛtānāṃ prapañcanam

vedaśabdebhya evādau nirmame 'sau pitāmahaḥ //
ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca vedeṣu vṛttayaḥ

śarvaryaṃte prasūtānāṃ tānyevaibhyo dadāvajaḥ //
yathartāvṛtuliṃgāni nānārūpāṇi paryaye

dṛśyaṃte tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu //
ityeṣa karaṇodbhūto lokasargassvayaṃbhuvaḥ

mahadādyoviśeṣāṃto vikāraḥ prakṛteḥ svayam //
caṃdrasūryaprabhājuṣṭo grahanakṣatramaṃḍitaḥ

nadībhiśca samudraiśca parvataiśca sa maṃḍitaḥ //
paraiśca vividhairamyaissphītairjanapadaistathā

tasmin brahmavane 'vyakto brahmā carati sarvavit //
avyaktabījaprabhava īśvarānugrahe sthitaḥ

buddhiskaṃdhamahāśākha indriyāṃtarakoṭaraḥ //
mahābhūtapramāṇaśca viśeṣāmalapallavaḥ

dharmādharmasupuṣpāḍhyaḥ sukhaduḥkhaphalodayaḥ //
ājīvyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ

dyāṃ mūrdhānaṃ tasya viprā vadaṃti khaṃ vai nābhiṃ caṃdrasūryau ca netre //
diśaḥ śrotre caraṇau ca kṣitiṃ ca so 'cintyātmā sarvabhūtapraṇetā

vaktrāttasya brahmaṇāssaṃprasūtāstadvakṣasaḥ kṣatriyāḥ pūrvabhāgāt //
vaiśyā urubhyāṃ tasya padbhyāṃ ca śūdrāḥ sarve varṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ

iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe sṛṣṭivarṇanaṃ nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ