શિવ પુરાણ · શ્લોક 7.12-2

વાયુરુવાચ
સર્ગં ચિંતયતસ્તસ્ય તદા વૈ બુદ્ધિપૂર્વકમ્ ॥
પ્રધ્યાનકાલે મોહસ્તુ પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ

તમોમોહો મહામોહસ્તામિસ્રશ્ચાન્ધસંજ્ઞિતઃ ॥
અવિદ્યા પઞ્ચમી ચૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ

પઞ્ચધા ઽવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતસ્ત્વભિમાનિનઃ ॥
સર્વતસ્તમસાતીવ બીજકુમ્ભવદાવૃતઃ

બહિરન્તશ્ચાપ્રકાશઃ સ્તબ્ધો નિઃસંજ્ઞ એવ ચ ॥
તસ્માત્તેષાં વૃતા બુદ્ધિર્મુખાનિ કરણાનિ ચ

તસ્માત્તે સંવૃતાત્માનો નગા મુખ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
તં દૃષ્ટ્વાઽસાધકં બ્રહ્મા પ્રથમં સર્ગમીદૃશમ્

અપ્રસન્નમના ભૂત્વા દ્વિતીયં સો ઽભ્યમન્યત ॥
તસ્યાભિધાયતઃ સર્ગં તિર્યક્સ્રોતો ઽભ્યવર્તત

અન્તઃપ્રકાશાસ્તિર્યંચ આવૃતાશ્ચ બહિઃ પુનઃ ॥
પશ્વાત્માનસ્તતો જાતા ઉત્પથગ્રાહિણશ્ચ તે

તમપ્યસાધકં જ્ઞાત્વા સર્ગમન્યમમન્યત ॥
તદોર્ધ્વસ્રોતસો વૃત્તો દેવસર્ગસ્તુ સાત્ત્વિકઃ

તે સુખપ્રીતિબહુલા બહિરન્તશ્ચ નાવૃતાઃ ॥
પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચસ્વભાવાદેવ સંજ્ઞિતાઃ

તતો ઽભિધ્યાયતોવ્યક્તાદર્વાક્સ્રોતસ્તુ સાધકઃ ॥
મનુષ્યનામા સઞ્જાતઃ સર્ગો દુઃખસમુત્કટઃ

પ્રકાશાબહિરન્તસ્તે તમોદ્રિક્તા રજો ઽધિકાઃ ॥
પઞ્ચમોનુગ્રહઃ સર્ગશ્ચતુર્ધા સંવ્યવસ્થિતઃ

વિપર્યયેણ શક્ત્યા ચ તુષ્ટ્યાસિદ્ધ્યા તથૈવ ચ ॥
તે ઽપરિગ્રાહિણઃ સર્વે સંવિભાગરતાઃ પુનઃ

ખાદનાશ્ચાપ્યશીલાશ્ચ ભૂતાદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥
પ્રથમો મહતઃ સર્ગો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

તન્માત્રાણાં દ્વિતીયસ્તુ ભૂતસર્ગઃ સ ઉચ્યતે ॥
વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગ ઐન્દ્રિયકઃ સ્મૃતઃ

ઇત્યેષ પ્રકૃતેઃ સર્ગઃ સમ્ભૃતો ઽબુદ્ધિપૂર્વકઃ

મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ ॥
તિર્યક્સ્રોતસ્તુ યઃ પ્રોક્તસ્તિર્યગ્યોનિઃ સ પઞ્ચમઃ ॥
તદૂર્ધ્વસ્રોતસઃ ષષ્ઠો દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ

તતો ઽર્વાક્સ્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ ॥
અષ્ટમો ઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ

પ્રાકૃતાશ્ચ ત્રયઃ પૂર્વે સર્ગાસ્તે ઽબુદ્ધિપૂર્વકાઃ ॥
બુદ્ધિપૂર્વં પ્રવર્તન્તે મુખ્યાદ્યાઃ પઞ્ચ વૈકૃતાઃ

અગ્રે સસર્જ વૈ બ્રહ્મા માનસાનાત્મનઃ સમાન્ ॥
સનન્દં સનકઞ્ચૈવ વિદ્વાંસઞ્ચ સનાતનમ્

ઋભું સનત્કુમારઞ્ચ પૂર્વમેવ પ્રજાપતિઃ ॥
સર્વે તે યોગિનો જ્ઞેયા વીતરાગા વિમત્સરાઃ

ઈશ્વરાસક્તમનસો ન ચક્રુઃ સૃષ્ટયે મતિમ્ ॥
તેષુ સૃષ્ટ્યનપેક્ષેષુ ગતેષુ સનકાદિષુ

સ્રષ્ટુકામઃ પુનર્બ્રહ્મા તતાપ પરમં તપઃ ॥
તસ્યૈવં તપ્યમાનસ્ય ન કિંચિત્સમવર્તત

તતો દીર્ઘેણ કાલેન દુઃખાત્ક્રોધો વ્યજાયત ॥
ક્રોધાવિષ્ટસ્ય નેત્રાભ્યાં પ્રાપતન્નશ્રુબિન્દવઃ

તતસ્તેભ્યો ઽશ્રુબિન્દુભ્યો ભૂતાઃ પ્રેતાસ્તદાભવન્ ॥
સર્વાંસ્તાનશ્રુજાન્દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માત્માનમનિંદત

તસ્ય તીવ્રા ઽભવન્મૂર્છા ક્રોધામર્ષસમુદ્ભવા ॥
મૂર્છિતસ્તુ જહૌ પ્રાણાન્ક્રોધાવિષ્ટઃ પ્રજાપતિઃ

તતઃ પ્રાણેશ્વરો રુદ્રો ભગવાન્નીલલોહિતઃ ॥
પ્રસાદમતુલં કર્તું પ્રાદુરાસીત્પ્રભોર્મુખાત્

દશધા ચૈકધા ચક્રે સ્વાત્માનં પ્રભુરીશ્વરઃ ॥
તે તેનોક્તા મહાત્માનો દશધા ચૈકધા કૃતાઃ

યૂયં સૃષ્ટા મયા વત્સા લોકાનુગ્રહકારણાત્ ॥
તસ્માત્સર્વસ્ય લોકસ્ય સ્થાપનાય હિતાય ચ

પ્રજાસન્તાનહેતોશ્ચ પ્રયતધ્વમતન્દ્રિતાઃ ॥
એવમુક્તાશ્ચ રુરુદુર્દુદ્રુવુશ્ચ સમન્તતઃ

રોદનાદ્દ્રાવણાચ્ચૈવ તે રુદ્રા નામતઃ સ્મૃતાઃ ॥
યે રુદ્રાસ્તે ખલુ પ્રાણા યે પ્રાણાસ્તે મહાત્મકાઃ

તતો મૃતસ્ય દેવસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ॥
ઘૃણી દદૌ પુનઃ પ્રાણાન્બ્રહ્મપુત્રો મહેશ્વરઃ

પ્રહૃષ્ટવદનો રુદ્રઃ પ્રાણપ્રત્યાગમાદ્વિભોઃ ॥
અભ્યભાષત વિશ્વેશો બ્રહ્માણં પરમં વચઃ

માભૈર્માભૈર્મહાભાગ વિરિંચ જગતાં ગુરો ॥
મયા તે પ્રાણિતાઃ પ્રાણાઃ સુખમુત્તિષ્ઠ સુવ્રત

સ્વપ્નાનુભૂતમિવ તચ્છ્રુત્વા વાક્યં મનોહરમ્ ॥
હરં નિરીક્ષ્ય શનકૈર્નેત્રૈઃ ફુલ્લામ્બુજપ્રભૈઃ

તથા પ્રત્યાગતપ્રાણઃ સ્નિગ્ધગમ્ભીરયા ગિરા ॥
ઉવાચ વચનં બ્રહ્મા તમુદ્દિશ્ય કૃતાઞ્જલિઃ

ત્વં હિ દર્શનમાત્રેણ ચાનન્દયસિ મે મનઃ ॥
કો ભવાન્ વિશ્વમૂર્ત્યા વા સ્થિત એકાદશાત્મકઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વ્યાજહાર મહેશ્વરઃ ॥
સ્પૃશન્ કારાભ્યાં બ્રહ્માણં સુસુખાભ્યાં સુરેશ્વરઃ

માં વિદ્ધિ પરમાત્માનં તવ પુત્રત્વમાગતમ્ ॥
એતે ચૈકાદશ રુદ્રાસ્ત્વાં સુરક્ષિતુમાગતાઃ

તસ્માત્તીવ્રામિમામ્મૂર્છાં વિધૂય મદનુગ્રહાત્ ॥
પ્રબુદ્ધસ્વ યથાપૂર્વં પ્રજા વૈ સ્રષ્ટુમર્હસિ

એવં ભગવતા પ્રોક્તો બ્રહ્મા પ્રીતમના હ્યભૂત્ ॥
નાનાષ્ટકેન વિશ્વાત્મા તુષ્ટાવ પરમેશ્વરમ્

બ્રહ્મોવાચ
નમસ્તે ભગવન્ રુદ્ર ભાસ્કરામિતતેજસે ॥
નમો ભવાય દેવાય રસાયામ્બુમયાત્મને

શર્વાય ક્ષિતિરૂપાય નન્દીસુરભયે નમઃ

ઈશાય વસવે તુભ્યં નમસ્સ્પર્શમયાત્મને ॥
પશૂનાં પતયે ચૈવ પાવકાયાતિતેજસે ॥
ભીમાય વ્યોમરૂપાય શબ્દમાત્રાય તે નમઃ

ઉગ્રાયોગ્રસ્વરૂપાય યજમાનાત્મને નમઃ ॥
મહાદેવાય સોમાય નમોસ્ત્વમૃતમૂર્તયે

એવં સ્તુત્વા મહાદેવં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
પ્રાર્થયામાસ વિશ્વેશં ગિરા પ્રણતિપૂર્વયા

ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ મમ પુત્ર મહેશ્વર ॥
સૃષ્ટિહેતોસ્ત્વમુત્પન્નો મમાંગે ઽનંગનાશનઃ

તસ્માન્મહતિ કાર્યેસ્મિન્ વ્યાપૃતસ્ય જગત્પ્રભો ॥
સહાયં કુરુ સર્વત્ર સ્રષ્ટુમર્હસિ સ પ્રજાઃ

તેનૈષાં પાવિતો દેવો રુદ્રસ્ત્રિપુરમર્દનઃ ॥
બાઢમિત્યેવ તાં વાણીં પ્રતિજગ્રાહ શંકરઃ

તતસ્સ ભગવાન્ બ્રહ્મા હૃષ્ટં તમભિનંદ્ય ચ ॥
સ્રષ્ટું તેનાભ્યનુજ્ઞાતસ્તથાન્યાશ્ચાસૃજત્પ્રજાઃ

મરીચિભૃગ્વંગિરસઃ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ ॥
દક્ષમત્રિં વસિષ્ઠં ચ સો ઽસૃજન્મનસૈવ ચ

પુરસ્તાદસૃજદ્બ્રહ્મા ધર્મં સંકલ્પમેવ ચ

ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રા દ્વાદશાદૌ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
સહ રુદ્રેણ સંભૂતાઃ પુરાણા ગૃહમેધિનઃ

તેષાં દ્વાદશ વંશાઃ સ્યુર્દિવ્યા દેવગણાન્વિતાઃ ॥
પ્રજાવન્તઃ ક્રિયાવન્તો મહર્ષિભિરલંકૃતાઃ

અથ દેવાસુરપિત્ઃન્મનુષ્યાંશ્ચ ચતુષ્ટયમ્ ॥
સહ રુદ્રેણ સિસૃક્ષુરંભસ્યેતાનિ વૈ વિધિઃ

સ સૃષ્ટ્યર્થં સમાધાય બ્રહ્માત્માનમયૂયુજત્ ॥
મુખાદજનયદ્દેવાન્ પિત્ઃંશ્ચૈવોપપક્ષતઃ

જઘનાદસુરાન્ સર્વાન્ પ્રજનાદપિ માનુષાન્ ॥
અવસ્કરે ક્ષુધાવિષ્ટા રાક્ષસાસ્તસ્ય જજ્ઞિરે

પુત્રાસ્તમોરજઃપ્રાયા બલિનસ્તે નિશાચરાઃ ॥
સર્પા યક્ષાસ્તથા ભૂતા ગંધર્વાઃ સંપ્રજજ્ઞિરે

વયાંસિ પક્ષતઃ સૃષ્ટાઃ પક્ષિણો વક્ષસો ઽસૃજત્ ॥
મુખતોજાંસ્તથા પાર્શ્વાદુરગાંશ્ચ વિનિર્મમે

પદ્ભ્યાં ચાશ્વાન્સમાતંગાન્ શરભાન્ ગવયાન્મૃગાન્ ॥
ઉષ્ટ્રાનશ્વતરાંશ્ચૈવ ન્યંકૂનન્યાશ્ચ જાતયઃ ૧

ઔષધ્યઃ ફલમૂલાનિ રોમભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે ॥
ગાયત્રીં ચ ઋચં ચૈવ ત્રિવૃત્સામ રથંતરમ્

અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્મુખાત્ ॥
યજૂંષિ ત્રૈષ્ટુભં છંદઃસ્તોમં પઞ્ચદશં તથા

બૃહત્સામ તથોક્થં ચ દક્ષિણાદસૃજન્મુખાત્ ॥
સામાનિ જગતીછંદઃ સ્તોમં સપ્તદશં તથા

વૈરૂપ્યમતિરાત્રં ચ પશ્ચિમાદસૃજન્મુખાત્ ॥
એકવિંશમથર્વાણમાપ્તોર્યામાણમેવ ચ

અનુષ્ટુભં સ વૈરાજમુત્તરાદસૃજન્મુખાત્ ॥
ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે

યક્ષાઃ પિશાચા ગંધર્વાસ્તથૈવાપ્સરસાં ગણાઃ ॥
નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃપશુમૃગોરગાઃ

અવ્યયં ચૈવ યદિદં સ્થાણુસ્થાવરજંગમમ્ ॥
તેષાં વૈ યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટાનિ પ્રપેદિરે

તાન્યેવ તે પ્રપદ્યંતે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ ॥
હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે

તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યંતે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે ॥
મહાભૂતેષુ નાનાત્વમિંદ્રિયાર્થેષુ મુક્તિષુ

વિનિયોગં ચ ભૂતાનાં ધાતૈવ વ્યદધત્સ્વયમ્ ॥
નામ રૂપં ચ ભૂતાનાં પ્રાકૃતાનાં પ્રપઞ્ચનમ્

વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ નિર્મમે ઽસૌ પિતામહઃ ॥
આર્ષાણિ ચૈવ નામાનિ યાશ્ચ વેદેષુ વૃત્તયઃ

શર્વર્યંતે પ્રસૂતાનાં તાન્યેવૈભ્યો દદાવજઃ ॥
યથર્તાવૃતુલિંગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે

દૃશ્યંતે તાનિ તાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ ॥
ઇત્યેષ કરણોદ્ભૂતો લોકસર્ગસ્સ્વયંભુવઃ

મહદાદ્યોવિશેષાંતો વિકારઃ પ્રકૃતેઃ સ્વયમ્ ॥
ચંદ્રસૂર્યપ્રભાજુષ્ટો ગ્રહનક્ષત્રમંડિતઃ

નદીભિશ્ચ સમુદ્રૈશ્ચ પર્વતૈશ્ચ સ મંડિતઃ ॥
પરૈશ્ચ વિવિધૈરમ્યૈસ્સ્ફીતૈર્જનપદૈસ્તથા

તસ્મિન્ બ્રહ્મવને ઽવ્યક્તો બ્રહ્મા ચરતિ સર્વવિત્ ॥
અવ્યક્તબીજપ્રભવ ઈશ્વરાનુગ્રહે સ્થિતઃ

બુદ્ધિસ્કંધમહાશાખ ઇન્દ્રિયાંતરકોટરઃ ॥
મહાભૂતપ્રમાણશ્ચ વિશેષામલપલ્લવઃ

ધર્માધર્મસુપુષ્પાઢ્યઃ સુખદુઃખફલોદયઃ ॥
આજીવ્યઃ સર્વભૂતાનાં બ્રહ્મવૃક્ષઃ સનાતનઃ

દ્યાં મૂર્ધાનં તસ્ય વિપ્રા વદંતિ ખં વૈ નાભિં ચંદ્રસૂર્યૌ ચ નેત્રે ॥
દિશઃ શ્રોત્રે ચરણૌ ચ ક્ષિતિં ચ સો ઽચિન્ત્યાત્મા સર્વભૂતપ્રણેતા

વક્ત્રાત્તસ્ય બ્રહ્મણાસ્સંપ્રસૂતાસ્તદ્વક્ષસઃ ક્ષત્રિયાઃ પૂર્વભાગાત્ ॥
વૈશ્યા ઉરુભ્યાં તસ્ય પદ્ભ્યાં ચ શૂદ્રાઃ સર્વે વર્ણા ગાત્રતઃ સંપ્રસૂતાઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે સૃષ્ટિવર્ણનં નામ દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ