śāṭyāyanīyopaniṣat · Chapter 1
// śāṭyāyanīyopaniṣat //
śāṭyāyanībrahmavidyākhaṇḍākārasukhākṛti /
yativṛndahṛdāgāraṃ rāmacandrapadaṃ bhaje //
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ //
mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ /
bandhāya viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ smṛtam
samāsaktaṃ sadā cittaṃ jantorviṣayagocare /
yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt
vittameva hi saṃsārastatprayatnena śodhayet /
yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam
nāvedavinmanute taṃ bṛhantaṃ nābrahmavitparamaṃ praiti dhāma /
viṣṇukrāntaṃ vāsudevaṃ vijāna-nvipro vipratvaṃ gacchate tattvadarśī
athāha yatparamaṃ brahma sanātanaṃ ye śrotriyā akāmahatā adhīyuḥ /
śānto dānta uparatistitikṣuhu-ryo'nūcāno hyabhijajñau samānaḥ
tyakteṣaṇo hyanṛṇastaṃ viditvā maunī vasedāśrame yatra kutra /
athāśramaṃ caramaṃ saṃpraviśya yathopapattiṃ pañcamātrāṃ dadhānaḥ
tridaṇḍamupavītaṃ ca vāsaḥ kaupīnaveṣṭanam /
śikyaṃ pavitramityetadvibhṛyādyāvadāyuṣam
pañcaitāstu yatermātrāstā mātrā brahmaṇe śrutāḥ /
na tyajedyāvadutkrāntirante'pi nikhanetsaha
viṣṇuliṅgaṃ dvidhā proktaṃ vyaktamavyaktameva ca /
tayorekamapi tyaktvā patatyeva na saṃśayaḥ
tridaṇḍaṃ vaiṣṇavaṃ liṅgaṃ viprāṇāṃ muktisādhanam /
nirvāṇaṃ sarvadharmāṇāmiti vedānuśāsanam
atha khalu saumya kuṭīcako bahūdako haṃsaḥ paramahaṃsa
ityete parivrājakāścaturvidhā bhavanti /
sarva ete viṣṇuliṅginaḥ
śikhinopavītinaḥ śuddhacittā ātmānamātmanā brahma
bhāvayantaḥ śuddhacidrūpopāsanaratā japayamavanto
niyamavantaḥ suśīlinaḥ puṇyaślokā bhavanti /
tadetadṛcābhyuktam /
kuṭīcako bahūdakaścāpi haṃsaḥ
paramahaṃsa iva vṛttyā ca bhinnāḥ /
sarva ete viṣṇuliṅgaṃ dadhānā
vṛttyā vyaktaṃ bahirantaśca nityam /
pañcayajñā vedaśiraḥpraviṣṭāḥ
kriyāvanto'mī saṅgatā brahmavidyām /
tyaktvā vṛkṣaṃ vṛkṣamūlaṃ śritāsaḥ
saṃnyastapuṣpā rasamevāśnuvānāḥ /
viṣṇukrīḍā viṣṇuratayo vimuktā
viṣṇvātmakā viṣṇumevāpiyanti
trisandhyaṃ śaktitaḥ snānaṃ tarpaṇaṃ mārjanaṃ tathā /
upasthānaṃ pañcayajñānkuryādāmaraṇāntikam
daśabhiḥ praṇavaiḥ saptavyāhṛtibhiścatuṣpadā /
gāyatrījapayajñaśca trisandhyaṃ śirasā saha
yogayajñaḥ sadaikāgrabhaktyā sevā harerguroḥ /
ahiṃsā tu tapoyajño vāṅmanaḥkāyakarmabhiḥ
nānopaniṣadabhyāsaḥ svādhyāyo yajña īritaḥ /
ॐityātmānamavyagro brahmaṇyagnā juhoti yat
jñānayajñaḥ sa vijñeyaḥ sarvayajñottamottamaḥ /
jñānadaṇḍā jñānaśikhā jñānayajñopavītinaḥ
śikhā jñānamayī yasya upavītaṃ ca tanmayam /
brāhmaṇyaṃ sakalaṃ tasya iti vedānuśāsanam
atha khalu saumyeta parivrājakā yathā prādurbhavanti
tathā bhavanti /
kāmakrodhalobhamohadambhadarpāsūyā-
mamatvāhaṅkārādīṃstitīrya mānāvamānau nindāstutī
ca varjayitvā vṛkṣa iva tiṣṭhāset /
chidyamāno na brūyāt /
tadaivaṃ vidvāṃsa ihaivāmṛtā bhavanti /
tadetadṛcābhyuktam /
bandhuputramanumodayitvā-navekṣyamāṇo dvandvasahaḥ praśāntaḥ /
prācīmudīciṃ vā nirvartayaṃścareta pātrī daṇḍī yugamātrāvalokī /
śikhī muṇḍī copavītī kuṭumbī yātrāmātraṃ pratigṛhṇanmanuṣyāt
ayācitaṃ yācitaṃ vota bhaikṣaṃ mṛddārvalābūphalaparṇapātram /
kṣīṇaṃ kṣaumaṃ tṛṇaṃ kanthājine ca parṇa-mācchādanaṃ syādahataṃ vā vimuktaḥ
ṛtusandhau muṇḍayenmuṇḍamātraṃ nādho nākṣaṃ jātu śikhāṃ na vāpayet /
caturo māsāndhruvaśīlataḥ syā-tsa yāvatsupto'ntarātmā puruṣo viśvarūpaḥ /
anyānathāṣṭau punarutthite'smi-nsvakarmalipsurviharedvā vasedvā
devāgnyagāre tarumūle guhāyāṃ vasedasaṅgo'lakṣitaśīlavṛttaḥ /
anindhano jyotirivopaśānto na codvijedudvijedyatra kutra
ātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ /
kimicchankasya kāmāya śarīramanusaṃjvaret
tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ /
nānudhyāyādbahūñchabdānvāco viglāpanaṃ hi tat
bālyenaiva hi tiṣṭhāsennirvidya brahmavedanam /
brahmavidyā ca bālyaṃ ca nirvidya munirātmavān
yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ /
atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute
atha khalu saumyedaṃ parivrājyaṃ naiṣṭhikamātmadharmaṃ
yo vijahāti sa vīrahā bhavati /
sa brahmahā bhavati /
sa bhrūṇahā bhavati /
sa mahāpātakī bhavati /
ya imāṃ vaiṣṇavīṃ niṣṭhāṃ parityajyati /
sa steno bhavati /
sa gurutalpago bhavati /
sa mitradhrugbhavati /
sa kṛtaghno bhavati /
sa sarvasmāllokātpracyuto bhavati /
tadetadṛcābhyuktam /
stenaḥ surāpo gurutalpagāmī mitradhrugete niṣkṛteryānti śuddhim /
vyaktamavyaktaṃ vā vidhṛtaṃ viṣṇuliṅgaṃ tyajanna śuddhyedakhilairātmabhāsā
tyaktvā viṣṇorliṅgamantarbahirvā yaḥ svāśramaṃ sevate'nāśramaṃ vā /
pratyapattiṃ bhajate vātimūḍho naiṣāṃ gatiḥ kalpakoṭyāpi dṛṣṭā
tyaktvā sarvāśramāndhīro vasenmokṣāśrame ciram /
mokṣāśramātparibhraṣṭo na gatistasya vidyate
pārivrājyaṃ gṛhītvā tu yaḥ svadharme na tiṣṭhati /
tamārūḍhacyutaṃ vidyāditi vedānuśāsanam
atha khalu saumyemaṃ sanātanamātmadharmaṃ vaiṣṇavīṃ
niṣṭhāṃ labdhvā yastāmadūṣayanvartate sa vaśī bhavati /
sa puṇyaśloko bhavati /
sa lokajño bhavati /
sa vedāntajño bhavati /
sa brahmajño bhavati /
sa sarvajño bhavati /
sa svarāḍ bhavati /
sa paraṃ brahma bhagavantamāpnoti /
sa pitṝnsambandhino bāndhavānsuhṛdo mitrāṇi ca bhavāduttarayati /
tadetadṛcābhyuktam /
śataṃ kulānāṃ prathamaṃ babhūva tathā parāṇāṃ triśataṃ samagram /
ete bhavanti sukṛtasya loke yeṣaṃ kule saṃnyasatīha vidvān
triṃśatparāstriṃśadaparāṃstriṃśacca parataḥ parān /
uttarayati dharmiṣṭhaḥ parivrāḍiti vai śrutiḥ
saṃyastamiti yo brūyātkaṇṭhasthaprāṇavānapi /
tāritāḥ pitarastena iti vedānuśāsanam
atha khalu saumyemaṃ sanātanamātmadharmaṃ vaiṣṇavīṃ
niṣṭhāṃ nāsamāpya prabrūyāt /
nānūcānāya nānātmavide nāvītarāgāya nāviśuddhāya nānupasannāya
nāprayatamānasāyeti ha smāhuḥ /
tadetadṛcābhyuktam /
vidyā ha vai brāhmaṇamājagāma gopāya māṃ śevadhiṣṭe'hamasmi /
asūyakāyānṛjave śaṭhāya mā mā brūyā vīryavatī tathā syām
yameva vidyāśrutamapramattaṃ medhāvinaṃ brahmacaryopapannam /
asmā imāmupasannāya samyak parīkṣya dadyādvaiṣṇavīmātmaniṣṭhām
adhyāpitā ye guruṃ nādriyante viprā vācā manasā karmaṇā vā /
yathaiva tena na gururbhojanīya-stathaiva cānaṃ na bhunakti śrutaṃ tat
gurureva paro dharmo gurureva parā gatiḥ /
ekākṣarapradātāraṃ yo guruṃ nābhinandati /
tasya śrutaṃ tathā jñānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat
yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau /
sa brahmavitparaṃ preyāditi vedānuśāsanam
ityupaniṣat //
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // hariḥ ॐ tatsat //
iti śāṭyāyanīyopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya
Original text: śāṭyāyanīyopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0