Language

ENहिગુ
Scripture Library

śāṭyāyanīyopaniṣat · Chapter 1

1

// śāṭyāyanīyopaniṣat //
śāṭyāyanībrahmavidyākhaṇḍākārasukhākṛti /
yativṛndahṛdāgāraṃ rāmacandrapadaṃ bhaje //
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ //
mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ /
bandhāya viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ smṛtam

2

samāsaktaṃ sadā cittaṃ jantorviṣayagocare /
yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt

3

vittameva hi saṃsārastatprayatnena śodhayet /
yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam

4

nāvedavinmanute taṃ bṛhantaṃ nābrahmavitparamaṃ praiti dhāma /
viṣṇukrāntaṃ vāsudevaṃ vijāna-nvipro vipratvaṃ gacchate tattvadarśī

5

athāha yatparamaṃ brahma sanātanaṃ ye śrotriyā akāmahatā adhīyuḥ /
śānto dānta uparatistitikṣuhu-ryo'nūcāno hyabhijajñau samānaḥ

6

tyakteṣaṇo hyanṛṇastaṃ viditvā maunī vasedāśrame yatra kutra /
athāśramaṃ caramaṃ saṃpraviśya yathopapattiṃ pañcamātrāṃ dadhānaḥ

7

tridaṇḍamupavītaṃ ca vāsaḥ kaupīnaveṣṭanam /
śikyaṃ pavitramityetadvibhṛyādyāvadāyuṣam

8

pañcaitāstu yatermātrāstā mātrā brahmaṇe śrutāḥ /
na tyajedyāvadutkrāntirante'pi nikhanetsaha

9

viṣṇuliṅgaṃ dvidhā proktaṃ vyaktamavyaktameva ca /
tayorekamapi tyaktvā patatyeva na saṃśayaḥ

10

tridaṇḍaṃ vaiṣṇavaṃ liṅgaṃ viprāṇāṃ muktisādhanam /
nirvāṇaṃ sarvadharmāṇāmiti vedānuśāsanam

11

atha khalu saumya kuṭīcako bahūdako haṃsaḥ paramahaṃsa
ityete parivrājakāścaturvidhā bhavanti /
sarva ete viṣṇuliṅginaḥ
śikhinopavītinaḥ śuddhacittā ātmānamātmanā brahma
bhāvayantaḥ śuddhacidrūpopāsanaratā japayamavanto
niyamavantaḥ suśīlinaḥ puṇyaślokā bhavanti /
tadetadṛcābhyuktam /
kuṭīcako bahūdakaścāpi haṃsaḥ
paramahaṃsa iva vṛttyā ca bhinnāḥ /
sarva ete viṣṇuliṅgaṃ dadhānā
vṛttyā vyaktaṃ bahirantaśca nityam /
pañcayajñā vedaśiraḥpraviṣṭāḥ
kriyāvanto'mī saṅgatā brahmavidyām /
tyaktvā vṛkṣaṃ vṛkṣamūlaṃ śritāsaḥ
saṃnyastapuṣpā rasamevāśnuvānāḥ /
viṣṇukrīḍā viṣṇuratayo vimuktā
viṣṇvātmakā viṣṇumevāpiyanti

12

trisandhyaṃ śaktitaḥ snānaṃ tarpaṇaṃ mārjanaṃ tathā /
upasthānaṃ pañcayajñānkuryādāmaraṇāntikam

13

daśabhiḥ praṇavaiḥ saptavyāhṛtibhiścatuṣpadā /
gāyatrījapayajñaśca trisandhyaṃ śirasā saha

14

yogayajñaḥ sadaikāgrabhaktyā sevā harerguroḥ /
ahiṃsā tu tapoyajño vāṅmanaḥkāyakarmabhiḥ

15

nānopaniṣadabhyāsaḥ svādhyāyo yajña īritaḥ /
ॐityātmānamavyagro brahmaṇyagnā juhoti yat

16

jñānayajñaḥ sa vijñeyaḥ sarvayajñottamottamaḥ /
jñānadaṇḍā jñānaśikhā jñānayajñopavītinaḥ

17

śikhā jñānamayī yasya upavītaṃ ca tanmayam /
brāhmaṇyaṃ sakalaṃ tasya iti vedānuśāsanam

18

atha khalu saumyeta parivrājakā yathā prādurbhavanti
tathā bhavanti /
kāmakrodhalobhamohadambhadarpāsūyā-
mamatvāhaṅkārādīṃstitīrya mānāvamānau nindāstutī
ca varjayitvā vṛkṣa iva tiṣṭhāset /
chidyamāno na brūyāt /
tadaivaṃ vidvāṃsa ihaivāmṛtā bhavanti /
tadetadṛcābhyuktam /
bandhuputramanumodayitvā-navekṣyamāṇo dvandvasahaḥ praśāntaḥ /
prācīmudīciṃ vā nirvartayaṃścareta pātrī daṇḍī yugamātrāvalokī /
śikhī muṇḍī copavītī kuṭumbī yātrāmātraṃ pratigṛhṇanmanuṣyāt

19

ayācitaṃ yācitaṃ vota bhaikṣaṃ mṛddārvalābūphalaparṇapātram /
kṣīṇaṃ kṣaumaṃ tṛṇaṃ kanthājine ca parṇa-mācchādanaṃ syādahataṃ vā vimuktaḥ

20

ṛtusandhau muṇḍayenmuṇḍamātraṃ nādho nākṣaṃ jātu śikhāṃ na vāpayet /
caturo māsāndhruvaśīlataḥ syā-tsa yāvatsupto'ntarātmā puruṣo viśvarūpaḥ /
anyānathāṣṭau punarutthite'smi-nsvakarmalipsurviharedvā vasedvā

21

devāgnyagāre tarumūle guhāyāṃ vasedasaṅgo'lakṣitaśīlavṛttaḥ /
anindhano jyotirivopaśānto na codvijedudvijedyatra kutra

22

ātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ /
kimicchankasya kāmāya śarīramanusaṃjvaret

23

tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ /
nānudhyāyādbahūñchabdānvāco viglāpanaṃ hi tat

24

bālyenaiva hi tiṣṭhāsennirvidya brahmavedanam /
brahmavidyā ca bālyaṃ ca nirvidya munirātmavān

25

yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ /
atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute

26

atha khalu saumyedaṃ parivrājyaṃ naiṣṭhikamātmadharmaṃ
yo vijahāti sa vīrahā bhavati /
sa brahmahā bhavati /
sa bhrūṇahā bhavati /
sa mahāpātakī bhavati /
ya imāṃ vaiṣṇavīṃ niṣṭhāṃ parityajyati /
sa steno bhavati /
sa gurutalpago bhavati /
sa mitradhrugbhavati /
sa kṛtaghno bhavati /
sa sarvasmāllokātpracyuto bhavati /
tadetadṛcābhyuktam /
stenaḥ surāpo gurutalpagāmī mitradhrugete niṣkṛteryānti śuddhim /
vyaktamavyaktaṃ vā vidhṛtaṃ viṣṇuliṅgaṃ tyajanna śuddhyedakhilairātmabhāsā

27

tyaktvā viṣṇorliṅgamantarbahirvā yaḥ svāśramaṃ sevate'nāśramaṃ vā /
pratyapattiṃ bhajate vātimūḍho naiṣāṃ gatiḥ kalpakoṭyāpi dṛṣṭā

28

tyaktvā sarvāśramāndhīro vasenmokṣāśrame ciram /
mokṣāśramātparibhraṣṭo na gatistasya vidyate

29

pārivrājyaṃ gṛhītvā tu yaḥ svadharme na tiṣṭhati /
tamārūḍhacyutaṃ vidyāditi vedānuśāsanam

30

atha khalu saumyemaṃ sanātanamātmadharmaṃ vaiṣṇavīṃ
niṣṭhāṃ labdhvā yastāmadūṣayanvartate sa vaśī bhavati /
sa puṇyaśloko bhavati /
sa lokajño bhavati /
sa vedāntajño bhavati /
sa brahmajño bhavati /
sa sarvajño bhavati /
sa svarāḍ bhavati /
sa paraṃ brahma bhagavantamāpnoti /
sa pitṝnsambandhino bāndhavānsuhṛdo mitrāṇi ca bhavāduttarayati /
tadetadṛcābhyuktam /
śataṃ kulānāṃ prathamaṃ babhūva tathā parāṇāṃ triśataṃ samagram /
ete bhavanti sukṛtasya loke yeṣaṃ kule saṃnyasatīha vidvān

31

triṃśatparāstriṃśadaparāṃstriṃśacca parataḥ parān /
uttarayati dharmiṣṭhaḥ parivrāḍiti vai śrutiḥ

32

saṃyastamiti yo brūyātkaṇṭhasthaprāṇavānapi /
tāritāḥ pitarastena iti vedānuśāsanam

33

atha khalu saumyemaṃ sanātanamātmadharmaṃ vaiṣṇavīṃ
niṣṭhāṃ nāsamāpya prabrūyāt /
nānūcānāya nānātmavide nāvītarāgāya nāviśuddhāya nānupasannāya
nāprayatamānasāyeti ha smāhuḥ /
tadetadṛcābhyuktam /
vidyā ha vai brāhmaṇamājagāma gopāya māṃ śevadhiṣṭe'hamasmi /
asūyakāyānṛjave śaṭhāya mā mā brūyā vīryavatī tathā syām

34

yameva vidyāśrutamapramattaṃ medhāvinaṃ brahmacaryopapannam /
asmā imāmupasannāya samyak parīkṣya dadyādvaiṣṇavīmātmaniṣṭhām

35

adhyāpitā ye guruṃ nādriyante viprā vācā manasā karmaṇā vā /
yathaiva tena na gururbhojanīya-stathaiva cānaṃ na bhunakti śrutaṃ tat

36

gurureva paro dharmo gurureva parā gatiḥ /
ekākṣarapradātāraṃ yo guruṃ nābhinandati /
tasya śrutaṃ tathā jñānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat

37

yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau /
sa brahmavitparaṃ preyāditi vedānuśāsanam

ityupaniṣat //
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // hariḥ ॐ tatsat //
iti śāṭyāyanīyopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya

Original text: śāṭyāyanīyopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc