શાટ્યાયનીયોપનિષત્ · અધ્યાય 1

॥ શાટ્યાયનીયોપનિષત્ ॥
શાટ્યાયનીબ્રહ્મવિદ્યાખણ્ડાકારસુખાકૃતિ ।
યતિવૃન્દહૃદાગારં રામચન્દ્રપદં ભજે ॥
ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્પૂર્ણમુદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ ॥
મન એવ મનુષ્યાણાં કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ ।
બન્ધાય વિષયાસક્તં મુક્ત્યૈ નિર્વિષયં સ્મૃતમ્

સમાસક્તં સદા ચિત્તં જન્તોર્વિષયગોચરે ।
યદ્યેવં બ્રહ્મણિ સ્યાત્તત્કો ન મુચ્યેત બન્ધનાત્

વિત્તમેવ હિ સંસારસ્તત્પ્રયત્નેન શોધયેત્ ।
યચ્ચિત્તસ્તન્મયો ભવતિ ગુહ્યમેતત્સનાતનમ્

નાવેદવિન્મનુતે તં બૃહન્તં નાબ્રહ્મવિત્પરમં પ્રૈતિ ધામ ।
વિષ્ણુક્રાન્તં વાસુદેવં વિજાન-ન્વિપ્રો વિપ્રત્વં ગચ્છતે તત્ત્વદર્શી

અથાહ યત્પરમં બ્રહ્મ સનાતનં યે શ્રોત્રિયા અકામહતા અધીયુઃ ।
શાન્તો દાન્ત ઉપરતિસ્તિતિક્ષુહુ-ર્યોઽનૂચાનો હ્યભિજજ્ઞૌ સમાનઃ

ત્યક્તેષણો હ્યનૃણસ્તં વિદિત્વા મૌની વસેદાશ્રમે યત્ર કુત્ર ।
અથાશ્રમં ચરમં સંપ્રવિશ્ય યથોપપત્તિં પઞ્ચમાત્રાં દધાનઃ

ત્રિદણ્ડમુપવીતં ચ વાસઃ કૌપીનવેષ્ટનમ્ ।
શિક્યં પવિત્રમિત્યેતદ્વિભૃયાદ્યાવદાયુષમ્

પઞ્ચૈતાસ્તુ યતેર્માત્રાસ્તા માત્રા બ્રહ્મણે શ્રુતાઃ ।
ન ત્યજેદ્યાવદુત્ક્રાન્તિરન્તેઽપિ નિખનેત્સહ

વિષ્ણુલિઙ્ગં દ્વિધા પ્રોક્તં વ્યક્તમવ્યક્તમેવ ચ ।
તયોરેકમપિ ત્યક્ત્વા પતત્યેવ ન સંશયઃ

ત્રિદણ્ડં વૈષ્ણવં લિઙ્ગં વિપ્રાણાં મુક્તિસાધનમ્ ।
નિર્વાણં સર્વધર્માણામિતિ વેદાનુશાસનમ્

અથ ખલુ સૌમ્ય કુટીચકો બહૂદકો હંસઃ પરમહંસ
ઇત્યેતે પરિવ્રાજકાશ્ચતુર્વિધા ભવન્તિ ।
સર્વ એતે વિષ્ણુલિઙ્ગિનઃ
શિખિનોપવીતિનઃ શુદ્ધચિત્તા આત્માનમાત્મના બ્રહ્મ
ભાવયન્તઃ શુદ્ધચિદ્રૂપોપાસનરતા જપયમવન્તો
નિયમવન્તઃ સુશીલિનઃ પુણ્યશ્લોકા ભવન્તિ ।
તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્ ।
કુટીચકો બહૂદકશ્ચાપિ હંસઃ
પરમહંસ ઇવ વૃત્ત્યા ચ ભિન્નાઃ ।
સર્વ એતે વિષ્ણુલિઙ્ગં દધાના
વૃત્ત્યા વ્યક્તં બહિરન્તશ્ચ નિત્યમ્ ।
પઞ્ચયજ્ઞા વેદશિરઃપ્રવિષ્ટાઃ
ક્રિયાવન્તોઽમી સઙ્ગતા બ્રહ્મવિદ્યામ્ ।
ત્યક્ત્વા વૃક્ષં વૃક્ષમૂલં શ્રિતાસઃ
સંન્યસ્તપુષ્પા રસમેવાશ્નુવાનાઃ ।
વિષ્ણુક્રીડા વિષ્ણુરતયો વિમુક્તા
વિષ્ણ્વાત્મકા વિષ્ણુમેવાપિયન્તિ

ત્રિસન્ધ્યં શક્તિતઃ સ્નાનં તર્પણં માર્જનં તથા ।
ઉપસ્થાનં પઞ્ચયજ્ઞાન્કુર્યાદામરણાન્તિકમ્

દશભિઃ પ્રણવૈઃ સપ્તવ્યાહૃતિભિશ્ચતુષ્પદા ।
ગાયત્રીજપયજ્ઞશ્ચ ત્રિસન્ધ્યં શિરસા સહ

યોગયજ્ઞઃ સદૈકાગ્રભક્ત્યા સેવા હરેર્ગુરોઃ ।
અહિંસા તુ તપોયજ્ઞો વાઙ્મનઃકાયકર્મભિઃ

નાનોપનિષદભ્યાસઃ સ્વાધ્યાયો યજ્ઞ ઈરિતઃ ।
ૐઇત્યાત્માનમવ્યગ્રો બ્રહ્મણ્યગ્ના જુહોતિ યત્

જ્ઞાનયજ્ઞઃ સ વિજ્ઞેયઃ સર્વયજ્ઞોત્તમોત્તમઃ ।
જ્ઞાનદણ્ડા જ્ઞાનશિખા જ્ઞાનયજ્ઞોપવીતિનઃ

શિખા જ્ઞાનમયી યસ્ય ઉપવીતં ચ તન્મયમ્ ।
બ્રાહ્મણ્યં સકલં તસ્ય ઇતિ વેદાનુશાસનમ્

અથ ખલુ સૌમ્યેત પરિવ્રાજકા યથા પ્રાદુર્ભવન્તિ
તથા ભવન્તિ ।
કામક્રોધલોભમોહદમ્ભદર્પાસૂયા-
મમત્વાહઙ્કારાદીંસ્તિતીર્ય માનાવમાનૌ નિન્દાસ્તુતી
ચ વર્જયિત્વા વૃક્ષ ઇવ તિષ્ઠાસેત્ ।
છિદ્યમાનો ન બ્રૂયાત્ ।
તદૈવં વિદ્વાંસ ઇહૈવામૃતા ભવન્તિ ।
તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્ ।
બન્ધુપુત્રમનુમોદયિત્વા-નવેક્ષ્યમાણો દ્વન્દ્વસહઃ પ્રશાન્તઃ ।
પ્રાચીમુદીચિં વા નિર્વર્તયંશ્ચરેત પાત્રી દણ્ડી યુગમાત્રાવલોકી ।
શિખી મુણ્ડી ચોપવીતી કુટુમ્બી યાત્રામાત્રં પ્રતિગૃહ્ણન્મનુષ્યાત્

અયાચિતં યાચિતં વોત ભૈક્ષં મૃદ્દાર્વલાબૂફલપર્ણપાત્રમ્ ।
ક્ષીણં ક્ષૌમં તૃણં કન્થાજિને ચ પર્ણ-માચ્છાદનં સ્યાદહતં વા વિમુક્તઃ

ઋતુસન્ધૌ મુણ્ડયેન્મુણ્ડમાત્રં નાધો નાક્ષં જાતુ શિખાં ન વાપયેત્ ।
ચતુરો માસાન્ધ્રુવશીલતઃ સ્યા-ત્સ યાવત્સુપ્તોઽન્તરાત્મા પુરુષો વિશ્વરૂપઃ ।
અન્યાનથાષ્ટૌ પુનરુત્થિતેઽસ્મિ-ન્સ્વકર્મલિપ્સુર્વિહરેદ્વા વસેદ્વા

દેવાગ્ન્યગારે તરુમૂલે ગુહાયાં વસેદસઙ્ગોઽલક્ષિતશીલવૃત્તઃ ।
અનિન્ધનો જ્યોતિરિવોપશાન્તો ન ચોદ્વિજેદુદ્વિજેદ્યત્ર કુત્ર

આત્માનં ચેદ્વિજાનીયાદયમસ્મીતિ પૂરુષઃ ।
કિમિચ્છન્કસ્ય કામાય શરીરમનુસંજ્વરેત્

તમેવ ધીરો વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત બ્રાહ્મણઃ ।
નાનુધ્યાયાદ્બહૂઞ્છબ્દાન્વાચો વિગ્લાપનં હિ તત્

બાલ્યેનૈવ હિ તિષ્ઠાસેન્નિર્વિદ્ય બ્રહ્મવેદનમ્ ।
બ્રહ્મવિદ્યા ચ બાલ્યં ચ નિર્વિદ્ય મુનિરાત્મવાન્

યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યેઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ ।
અથ મર્ત્યોઽમૃતો ભવત્યત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતે

અથ ખલુ સૌમ્યેદં પરિવ્રાજ્યં નૈષ્ઠિકમાત્મધર્મં
યો વિજહાતિ સ વીરહા ભવતિ ।
સ બ્રહ્મહા ભવતિ ।
સ ભ્રૂણહા ભવતિ ।
સ મહાપાતકી ભવતિ ।
ય ઇમાં વૈષ્ણવીં નિષ્ઠાં પરિત્યજ્યતિ ।
સ સ્તેનો ભવતિ ।
સ ગુરુતલ્પગો ભવતિ ।
સ મિત્રધ્રુગ્ભવતિ ।
સ કૃતઘ્નો ભવતિ ।
સ સર્વસ્માલ્લોકાત્પ્રચ્યુતો ભવતિ ।
તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્ ।
સ્તેનઃ સુરાપો ગુરુતલ્પગામી મિત્રધ્રુગેતે નિષ્કૃતેર્યાન્તિ શુદ્ધિમ્ ।
વ્યક્તમવ્યક્તં વા વિધૃતં વિષ્ણુલિઙ્ગં ત્યજન્ન શુદ્ધ્યેદખિલૈરાત્મભાસા

ત્યક્ત્વા વિષ્ણોર્લિઙ્ગમન્તર્બહિર્વા યઃ સ્વાશ્રમં સેવતેઽનાશ્રમં વા ।
પ્રત્યપત્તિં ભજતે વાતિમૂઢો નૈષાં ગતિઃ કલ્પકોટ્યાપિ દૃષ્ટા

ત્યક્ત્વા સર્વાશ્રમાન્ધીરો વસેન્મોક્ષાશ્રમે ચિરમ્ ।
મોક્ષાશ્રમાત્પરિભ્રષ્ટો ન ગતિસ્તસ્ય વિદ્યતે

પારિવ્રાજ્યં ગૃહીત્વા તુ યઃ સ્વધર્મે ન તિષ્ઠતિ ।
તમારૂઢચ્યુતં વિદ્યાદિતિ વેદાનુશાસનમ્

અથ ખલુ સૌમ્યેમં સનાતનમાત્મધર્મં વૈષ્ણવીં
નિષ્ઠાં લબ્ધ્વા યસ્તામદૂષયન્વર્તતે સ વશી ભવતિ ।
સ પુણ્યશ્લોકો ભવતિ ।
સ લોકજ્ઞો ભવતિ ।
સ વેદાન્તજ્ઞો ભવતિ ।
સ બ્રહ્મજ્ઞો ભવતિ ।
સ સર્વજ્ઞો ભવતિ ।
સ સ્વરાડ્ ભવતિ ।
સ પરં બ્રહ્મ ભગવન્તમાપ્નોતિ ।
સ પિતૄન્સમ્બન્ધિનો બાન્ધવાન્સુહૃદો મિત્રાણિ ચ ભવાદુત્તરયતિ ।
તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્ ।
શતં કુલાનાં પ્રથમં બભૂવ તથા પરાણાં ત્રિશતં સમગ્રમ્ ।
એતે ભવન્તિ સુકૃતસ્ય લોકે યેષં કુલે સંન્યસતીહ વિદ્વાન્

ત્રિંશત્પરાસ્ત્રિંશદપરાંસ્ત્રિંશચ્ચ પરતઃ પરાન્ ।
ઉત્તરયતિ ધર્મિષ્ઠઃ પરિવ્રાડિતિ વૈ શ્રુતિઃ

સંયસ્તમિતિ યો બ્રૂયાત્કણ્ઠસ્થપ્રાણવાનપિ ।
તારિતાઃ પિતરસ્તેન ઇતિ વેદાનુશાસનમ્

અથ ખલુ સૌમ્યેમં સનાતનમાત્મધર્મં વૈષ્ણવીં
નિષ્ઠાં નાસમાપ્ય પ્રબ્રૂયાત્ ।
નાનૂચાનાય નાનાત્મવિદે નાવીતરાગાય નાવિશુદ્ધાય નાનુપસન્નાય
નાપ્રયતમાનસાયેતિ હ સ્માહુઃ ।
તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્ ।
વિદ્યા હ વૈ બ્રાહ્મણમાજગામ ગોપાય માં શેવધિષ્ટેઽહમસ્મિ ।
અસૂયકાયાનૃજવે શઠાય મા મા બ્રૂયા વીર્યવતી તથા સ્યામ્

યમેવ વિદ્યાશ્રુતમપ્રમત્તં મેધાવિનં બ્રહ્મચર્યોપપન્નમ્ ।
અસ્મા ઇમામુપસન્નાય સમ્યક્ પરીક્ષ્ય દદ્યાદ્વૈષ્ણવીમાત્મનિષ્ઠામ્

અધ્યાપિતા યે ગુરું નાદ્રિયન્તે વિપ્રા વાચા મનસા કર્મણા વા ।
યથૈવ તેન ન ગુરુર્ભોજનીય-સ્તથૈવ ચાનં ન ભુનક્તિ શ્રુતં તત્

ગુરુરેવ પરો ધર્મો ગુરુરેવ પરા ગતિઃ ।
એકાક્ષરપ્રદાતારં યો ગુરું નાભિનન્દતિ ।
તસ્ય શ્રુતં તથા જ્ઞાનં સ્રવત્યામઘટામ્બુવત્

યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ ।
સ બ્રહ્મવિત્પરં પ્રેયાદિતિ વેદાનુશાસનમ્

ઇત્યુપનિષત્ ॥
ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્પૂર્ણમુદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥ હરિઃ ૐ તત્સત્ ॥
ઇતિ શાટ્યાયનીયોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય