ṣaṭtriṃśattattvasaṃdohaḥ · Chapter 1
yadayamanuttaramūrtir
nijecchayākhilamidaṃ jagatsraṣṭum /
paspande sa spandaḥ
prathamaḥ śivatattvamucyate tajjñaiḥ
iha hi svatantraśivādvayadarśane parameśvaraḥ
svatantraścidghanasaṃvitsvabhāvaḥ svayā svātantryākhyayā
śaktyā satataṃ śivādidharaṇyantatattadbhuvanabhūtatattvātmanā
krīḍanādiśīlatvāt kṛtyapañcakavidhāyī, vastutaḥ kramarāhitye'pi
viśvasṛṣṭau ābhāsanamātrasāreṇa
pāramārthikakāryakāraṇabhāvena kramamapi udbhāvayan,
anākhyatve'pi svecchayaiva svātmabhittau
tattacchivāditattvābhikhyām avabhāsayati /
tathātve'pi ṣaṭtriṃśattattvamayakulasvarūpaparāmarśanāt
ākhaṇḍyena viśvabharitāṃ svacamatkāravimarśasārām
anuttarānandaghanāvasthāṃ nojjhati, iti vāstavāśayāvabodhanāya
kaścinmahāmāheśvaraḥ parameśaśaktipātānugṛhītaḥ
tattvakramaprakriyām āryābhirekaviṃśatyā samupa nibabandha, -
yadayamityādinā /
anuttaramūrterbhagavataḥ parameśvarasya
prakāśaghanasvātmaikātmyena avasthitaṃ viśvaṃ sisṛkṣoḥ
darpaṇanagaravat svecchayaiva svātmani ādyā pronmimīlayiṣāvasthā
śivatattvavyapadeśyā pañcaśaktinirbharatvāt svātantryāt
cidādiprādhānyena kramaśaḥ śuddhādhvani
tattvasṛṣṭyavabhāsanam, māyāvidyādeḥ
saṃvitprakāśaghanaparamaśivāt
vyatirekānatirekavikalpairupahatatvāt svātantryameva kevalaṃ
viśvotpattisaṃharaṇādau mūrdhābhiṣiktaṃ -
tattadanantaśaktinicayānāṃ kroḍīkāritvāt, vakṣyamāṇe'pi
tattadrūpopagrahaṇe svātantryāmuktatvānna prācyasvabhāvāpāyaḥ
icchā saiva svacchā
saṃtatasamavāyinī satī śaktiḥ /
sacarācarasya jagato
bījaṃ nikhilasya nijanilīnasya
p. ३) tasya svābhinnā svatantrecchāśaktireva udbhaviṣyato viśvasya
svāntarnilīnatvāt bījabhūtā śaktitattvatāṃ yāti, śakteḥ
śāktimaddharmatve'pi na anyadarśanābhimatavat tasmāt vyatirekaḥ,
naiṣkarmyeṇa atra icchāyāḥ svacchatvāt hṛdaya-vimarśa-sārormi-
prabhṛtibhiḥ saṃjñābhiḥ tattaddarśaneṣu abhidhānam /
parameśvara eva hi svaiśvaryocchalattayā
pūrṇāhantācamatkāratāratamyena śaktidaśāmadhiśete, ityatra
ānandaśaktiprādhānyam
svecchāśaktyudgīrṇaṃ
jagadātmatayā samācchādya /
nivasansa eva nikhilā-
nugrahanirataḥ sadāśivo'bhihitaḥ
tasyaiva parameśvarasya svasvātantryodbhāsitasya viśvasya
viśuddhasaṃvinmātrādhikaraṇyena svātmanyeva samullāsanāt
sadityākhyānāt sadāśivatattvāvasthā, tatra
pronmīlitamātracitrakalpatayā idamaṃśasya asphuṭatvāt
icchāprādhānyam, ataḥ sa bhāvinaḥ samastabhāvarāśeḥ samyak
bahiravabibhāsayiṣālakṣaṇakrīḍārasikatvāt
anugrahaniratastadbhūmikāṃ gṛhṇāti ityato nivasannityuktam
p. ४) viśvaṃ paścātpaśyan-
idantayā nikhilamīśvaro jātaḥ /
sā bhavati śuddhavidyā
yedantāhantayorabhedamatiḥ
evaṃ kramāvabhāsanāt viśvasya śuddhasaṃvinmātrādhikaraṇa eva
sphuṭatayā parāmṛśyamānasya ahamaṃśe'bhiṣecanāt sa eva
parameśvaraḥ īśvaratattvadaśāmadhiśrayati, atra vedyajātasya
sphuṭāva bhāsanāt jñānaśaktyudrekaḥ /
āntaradaśāyā udriktatvāt sadāśivāvasthā, bahirbhāvaparatodrekāt
tu īśvarāvasthā ityanayorviśeṣaḥ /
prarūḍhabhedasya idantāṃśasya samadhṛtatulāpuṭanyāyena
ahamaṃśasphuraṇāyāṃ śuddhavidyātattvam /
atra viśvasya sphuṭataraṃ parāmarśanāt kriyāśaktiḥ pradhānā /
iyati ca śuddhasvātantryameva tattadvaicitryeṇa prasphurati, iti
śuddho'dhvā
māyā vibhedabuddhi-
rnijāṃśajāteṣu nikhilajīveṣu /
nityaṃ tasya niraṅkuśa-
vibhavaṃ veleva vāridhe rundhe
p. ५) aśuddhe punaradhvani parameśvara eva
svātmapracchādanakrīḍayā aghorabhaṭṭārakabhūmiṃ
mantramaheśvararūpāṃ gṛhītvā durghaṭasaṃpādanasāmarthyena
māyāśaktyā svato'nyonyaśca bhinnam aṇūnāṃ bhogasiddhaye
kalādikṣityantaṃ jaḍājaḍavargaṃ kramato'kramato'pi avabhāsayati,
tatra bhinnabhinnaprathātmakamāyīyamalena svāṅgakalpeṣvapi
jaḍavedyavargeṣu vibhinnatayā buddhireva māyākhyaṃ tattvaṃ, yena
tasya nirargalaṃ svātantryaṃ pratihanyate, velayeva
abdhitaraṅgāṇāṃ vaibhavam
sa tayā parimitamūrtiḥ
saṃkucitasamastaśaktireṣa pumān /
raviriva saṃdhyāraktaḥ
saṃhṛtaśaktiḥ svabhāsane'pyapaṭuḥ
avikāryasyāpi tasya cidātmanaḥ svaśaktīnāṃ
saṃkocanapuraḥsaraṃ śaktidāridryamāpannasya aṇvaparaparyāyā
puruṣasaṃjñā, saṃhṛtaśaktitvena parimitātmā sa
svātmaiśvaryamapi pratyabhijñātumapaṭuḥ saṃcarati vicitrayoniṣu /
yadā punaḥ śaktipātatāratamyāt vidyābhijñāpitaiśvaryaḥ
svāṅgakalpameva viśvaṃ pratyabhijānīyāt tadā jīvacchivabhāvaṃ
pratyāpadyate
p. ६) saṃpūrṇakartṛtādyā
bahvyaḥ santyasya śaktayastasya /
saṃkocātsaṃkucitāḥ
kalādirūpeṇa rūḍhayantyevam
śaktyantarakroḍīkāriṇyā svātantryaśaktyāviyuktatvādeva
parameśvarasya bahuśaktitvaṃ, saṃkocagrahaṇādeva
sarvāstacchaktyaḥ saṃkucitībhūya kalāditattvapañcakena
prarohamupagacchanti /
tā yathāsarvakartṛtā sarvajñatā tṛptiḥ nityatā svātantryamiti,
etatpañcakaṃ śuddhāśuddhabhedena dvidhā,-parameśaviṣayatayā
śuddhaṃ, saṃsāraviṣayatayā tu aśuddham
tatsarvakartṛtā sā
saṃkucitā katipayārthamātraparā /
kiṃcitkartāramamuṃ
kalayantī kīrtyate kalā nāma
gopitasvarūpatvānniruddhaśakteḥ parameśvarasya sarvakartṛtāśaktiḥ
prāṇādiparimitapramātṛbhāve kiṃcitkartṛtodvalanātmanā kalanena
adhaḥprakṣepāt kalātattvātmatāṃ yāti, yadvaśāt kiṃcideva
kartumutsahate'ṇuḥ na sarvatra kartṛtvamiti
p. ७) sarvajñatāsya śaktiḥ
parimitatanuralpavedyamātraparā /
jñānamutpādayantī
vidyeti nigadyate budhairādyaiḥ
evaṃ tasyaiva sarvajñatāśaktiḥ saṃkocaṃ gṛhītavatī
kiṃcijjñeyamātraparatvena jñānotpādanāt vidyātattvaṃ,
vidyayaiva buddhidarpaṇe pratiphalitā bhāvā vivicyante-
guṇasaṃkīrṇatayā tasyā vivektumakṣamatvāt, tasmāt vidyayaiva
arthavivekaḥ
nityaparipūrṇatṛptiḥ
śaktistasyaiva parimitā tu satī /
bhogeṣu rañjayantī
satatamamuṃ rāgatattvatāṃ yātā
parameśvarasya nityaparipūrṇatṛptirnāma śaktiḥ pārimityaṃ yātā
yatra kvacana upādeyādyabhimate kiṃcinme bhūyāt iti
sāmānyenābhiṣvaṅgamātrādāpadyate rāgatattvam /
p. ८) viśeṣābhiṣvaṅgastu asyaiva pallavitaprāya iti etadeva
kalāvidyayoḥ prāguktayoḥ kiṃcidbhāge nimittam
sā nityatāsya śakti-
rnikṛṣya nidhanodayapradānena /
niyataparicchedakarī
kḷptā syātkālatattvarūpeṇa
akālakalitasya cidātmano nityatvākhyā śaktiḥ nyagbhāvamāśritya
kāryārūṣitakartṛtvakalanayā aṇuṃ tuṭyādikramābhāsanātmanā
kālena saṃyojya kālatattvavyapadeśyā kalpyate, yena ayamaṇuḥ
bhūtādikriyākramakalitaḥ kālavaśatāmāpadyate
yāsya svatantratākhyā
śaktiḥ saṃkocaśālinī saiva /
kṛtyākṛtyeṣvavaśaṃ
niyatamamuṃ niyamamantyabhūnniyatiḥ
p. ९) svātantryameva asya parapramātuḥ saṃkucat
niyatitattvatāmābhāsayati, yataḥ kāryākāryeṣu niyamādhānāt
viśiṣṭe kārye viśiṣṭaṃ kāraṇameva ādadhyānnāniyatamiti /
etena kalādinā kañcukena āvṛto'yaṃ śaktidāridryamanubhūya
kalādimukhenaiva svavaibhavāt prativitīrṇakiṃcidaṃśaḥ
paśurityucyate
icchāditrisamaṣṭiḥ
śaktiḥ śāntāsya saṃkucadrūpā /
saṃkalitecchādyātmaka-
sattvādikasāmyarūpiṇī tu satī
buddhyādisāmarasya-
svarūpacittātmikā matā prakṛtiḥ /
icchāsya rajorūpā-
haṃkṛtirāsīdahaṃpratītikarī
asya śāntākhyā śaktirakṣubdhatvāt icchādīnāṃ śaktīnāṃ
garbhīkaraṇāt samaṣṭirūpā, pārimityagrahaṇācca
guṇānāmavibhāgāvasthā prakṛtitattvam /
guṇānāmicchādiśaktitrikena anvārabdhatvāt tritvaṃ -
yatprakṣobhāt prākṛtikasargasya prasaraḥ /
p. १०) tatra cittātmake buddhyahaṃkṛnmanāṃsi
sāmyāvasthāmadhiśrayanti /
atra tattvakramaprasare śivādisakalānteṣu pramātṛvargeṣu
jñānakriyāśaktī eva mukhyamupakaraṇaṃ, te eva saṃkucadrūpe
īśvara-śuddhavidye, saṃkucite vidyākale, atyantaṃ saṃkucite
buddhikarmendriyāṇi, kriyāyāḥ saṃkocasīmni bhūtasūkṣmādi iti
vijñeyam /
aṇoḥ rajaḥpariṇāmiṇī icchāśaktiḥ ahamityabhimānalakṣaṇā
ahaṃkṛtiḥ // १३-१४ //
jñānāpi sattvarūpā
nirṇayabodhasya kāraṇaṃ buddhiḥ /
tasya kriyā tamomaya-
mūrtirmana ucyate vikalpakarī
sattvapariṇāminī jñānaśaktireva arthādhyavasāyalakṣaṇā buddhiḥ
/
tamaḥpariṇāminī kriyāśaktiḥ /
vikalpakaraṇalakṣaṇaṃ manastattvamucyate
vāmādipañcabhedaḥ
sa eva saṃkucitavigraho devaḥ /
jñānakriyoparāga-
prādhānyādvividhaviṣayarūpo'bhūt
p. ११) sa eva krīḍādisatattvo vāmadevādipañcamūrtitvāt saṃkucito
bhūtvā jñānaśaktyuparañjanapradhānatayā
jñānendriyatadviṣayaśarīratāṃ, kriyāśatyupādhiprādhānyāt
karmendriyavyāpāravattvaṃ ca upādatte /
śaktipañcakopādānāt karaṇānāṃ pañcadhātvaṃ bodhyam
śrotraṃ cakṣuḥ sparśana-
jihvā-ghrāṇāni bodhakaraṇāni /
śabda-sparśau rūpaṃ
rasa-gandhau ceti bhūtasūkṣmāṇi
śrotrādīni jñānendriyāṇi, śabdādīni tanmātrāṇi
ayamevātinikṛṣṭo
jāto bhūtātmanāpi bhūteśaḥ /
gaganamanilaśca tejaḥ
salilaṃ bhūmiśca pañcabhūtāni
atyantasaṃkocagrahaṇāt acidrūpatāmavabhāsya ākāśādīni
pañcabhūtāni
śrotrādikaraṇavedyāḥ
śabdādyāstāni vedakānyeṣām /
vacanakarī vāgāsīt
pāṇiḥ syātkaraṇabhūta ādāne
śabdādijñānasādhanāni śrotrādikaraṇāni,
vacanādikriyāsādhanāni vāgādīni karmendriyāṇi
gamana-visargānanda-
tritaye pādādikaṃ karaṇam /
gandhavatī bhūmiḥ syā-
dāpaḥ sāṃsiddhikadravāstejaḥ
uṣṇasparśamarūpa-
sparśo vāyurambaraṃ saśabdam /
ṣaṭtriṃśattattvamayaṃ
vande kaulaṃ kulātigaṃ śaṃbhum
ādinā pāyūpasthau gṛhyete /
gandhavattvaṃ bhūmerlakṣaṇam, sāṃsiddhikadravatvamablakṣaṇam,
uṣṇasparśena tejo lakṣyate, arūpasparśo vāyulakṣaṇam, śabda
ākāśasya iti pratyekaṃ mukhyaguṇanirdeśaḥ /
tattvānāmuttarottaraṃ vyāpya-vyāpakabhāvena bhūmirvyāpyā
jalādiśivāntaṃ vyāpakāni pañcatriṃśat, evaṃ bhūtasṛṣṭau
bhūmau vyomādiguṇā vyāpakatvena anugatāḥ santi /
paramaśivatattvasya sarvatra anugatatvāt
viśvamayataduttīrṇayāmalakaulasvarūpameva bhaktānāṃ
samāveśārham, iti vandanopasaṃhāroktyā upakṣiptam iti śivam //
iti ṣaṭtriṃśattattvasaṃdohaḥ śrīmadrājānakānandācārya-
viracitavivaraṇopetaḥ samāptaḥ //
p. १४) sadvidyānāṃ saṃśraye granthavidvad-
vyūhe hrāsaṃ kālavṛttyopayāte /
tattatsaddharmoddidhīrṣaikatāna-
satprekṣaujaḥśālinā karmavṛttyai
śrīmatkaśmīrādhirājena mukhyai-
rdharmodyuktairmantribhiḥ svairvivecya /
pratyaṣṭhāpi jñānavijñānagarbha-
granthoddhṛtyai mukhyakāryālayo yaḥ
tatrājīvaṃ nirviśadbhirmukunda-
rāmādhyakṣattvāśritaiḥ sadbhireṣaḥ /
pūrtyā śuddhyā vyākhyayā saṃskṛtaḥ stāt
pūrṇo granthaḥ śreyase sajjanānām
Original text: ṣaṭtriṃśattattvasaṃdohaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0