ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વસંદોહઃ · અધ્યાય 1

યદયમનુત્તરમૂર્તિર્
નિજેચ્છયાખિલમિદં જગત્સ્રષ્ટુમ્ ।
પસ્પન્દે સ સ્પન્દઃ
પ્રથમઃ શિવતત્ત્વમુચ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ

ઇહ હિ સ્વતન્ત્રશિવાદ્વયદર્શને પરમેશ્વરઃ
સ્વતન્ત્રશ્ચિદ્ઘનસંવિત્સ્વભાવઃ સ્વયા સ્વાતન્ત્ર્યાખ્યયા
શક્ત્યા સતતં શિવાદિધરણ્યન્તતત્તદ્ભુવનભૂતતત્ત્વાત્મના
ક્રીડનાદિશીલત્વાત્ કૃત્યપઞ્ચકવિધાયી, વસ્તુતઃ ક્રમરાહિત્યેઽપિ
વિશ્વસૃષ્ટૌ આભાસનમાત્રસારેણ
પારમાર્થિકકાર્યકારણભાવેન ક્રમમપિ ઉદ્ભાવયન્,
અનાખ્યત્વેઽપિ સ્વેચ્છયૈવ સ્વાત્મભિત્તૌ
તત્તચ્છિવાદિતત્ત્વાભિખ્યામ્ અવભાસયતિ ।
તથાત્વેઽપિ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વમયકુલસ્વરૂપપરામર્શનાત્
આખણ્ડ્યેન વિશ્વભરિતાં સ્વચમત્કારવિમર્શસારામ્
અનુત્તરાનન્દઘનાવસ્થાં નોજ્ઝતિ, ઇતિ વાસ્તવાશયાવબોધનાય
કશ્ચિન્મહામાહેશ્વરઃ પરમેશશક્તિપાતાનુગૃહીતઃ
તત્ત્વક્રમપ્રક્રિયામ્ આર્યાભિરેકવિંશત્યા સમુપ નિબબન્ધ, -
યદયમિત્યાદિના ।
અનુત્તરમૂર્તેર્ભગવતઃ પરમેશ્વરસ્ય
પ્રકાશઘનસ્વાત્મૈકાત્મ્યેન અવસ્થિતં વિશ્વં સિસૃક્ષોઃ
દર્પણનગરવત્ સ્વેચ્છયૈવ સ્વાત્મનિ આદ્યા પ્રોન્મિમીલયિષાવસ્થા
શિવતત્ત્વવ્યપદેશ્યા પઞ્ચશક્તિનિર્ભરત્વાત્ સ્વાતન્ત્ર્યાત્
ચિદાદિપ્રાધાન્યેન ક્રમશઃ શુદ્ધાધ્વનિ
તત્ત્વસૃષ્ટ્યવભાસનમ્, માયાવિદ્યાદેઃ
સંવિત્પ્રકાશઘનપરમશિવાત્
વ્યતિરેકાનતિરેકવિકલ્પૈરુપહતત્વાત્ સ્વાતન્ત્ર્યમેવ કેવલં
વિશ્વોત્પત્તિસંહરણાદૌ મૂર્ધાભિષિક્તં -
તત્તદનન્તશક્તિનિચયાનાં ક્રોડીકારિત્વાત્, વક્ષ્યમાણેઽપિ
તત્તદ્રૂપોપગ્રહણે સ્વાતન્ત્ર્યામુક્તત્વાન્ન પ્રાચ્યસ્વભાવાપાયઃ

ઇચ્છા સૈવ સ્વચ્છા
સંતતસમવાયિની સતી શક્તિઃ ।
સચરાચરસ્ય જગતો
બીજં નિખિલસ્ય નિજનિલીનસ્ય

પ્. ૩) તસ્ય સ્વાભિન્ના સ્વતન્ત્રેચ્છાશક્તિરેવ ઉદ્ભવિષ્યતો વિશ્વસ્ય
સ્વાન્તર્નિલીનત્વાત્ બીજભૂતા શક્તિતત્ત્વતાં યાતિ, શક્તેઃ
શાક્તિમદ્ધર્મત્વેઽપિ ન અન્યદર્શનાભિમતવત્ તસ્માત્ વ્યતિરેકઃ,
નૈષ્કર્મ્યેણ અત્ર ઇચ્છાયાઃ સ્વચ્છત્વાત્ હૃદય-વિમર્શ-સારોર્મિ-
પ્રભૃતિભિઃ સંજ્ઞાભિઃ તત્તદ્દર્શનેષુ અભિધાનમ્ ।
પરમેશ્વર એવ હિ સ્વૈશ્વર્યોચ્છલત્તયા
પૂર્ણાહન્તાચમત્કારતારતમ્યેન શક્તિદશામધિશેતે, ઇત્યત્ર
આનન્દશક્તિપ્રાધાન્યમ્

સ્વેચ્છાશક્ત્યુદ્ગીર્ણં
જગદાત્મતયા સમાચ્છાદ્ય ।
નિવસન્સ એવ નિખિલા-
નુગ્રહનિરતઃ સદાશિવોઽભિહિતઃ

તસ્યૈવ પરમેશ્વરસ્ય સ્વસ્વાતન્ત્ર્યોદ્ભાસિતસ્ય વિશ્વસ્ય
વિશુદ્ધસંવિન્માત્રાધિકરણ્યેન સ્વાત્મન્યેવ સમુલ્લાસનાત્
સદિત્યાખ્યાનાત્ સદાશિવતત્ત્વાવસ્થા, તત્ર
પ્રોન્મીલિતમાત્રચિત્રકલ્પતયા ઇદમંશસ્ય અસ્ફુટત્વાત્
ઇચ્છાપ્રાધાન્યમ્, અતઃ સ ભાવિનઃ સમસ્તભાવરાશેઃ સમ્યક્
બહિરવબિભાસયિષાલક્ષણક્રીડારસિકત્વાત્
અનુગ્રહનિરતસ્તદ્ભૂમિકાં ગૃહ્ણાતિ ઇત્યતો નિવસન્નિત્યુક્તમ્

પ્. ૪) વિશ્વં પશ્ચાત્પશ્યન્-
ઇદન્તયા નિખિલમીશ્વરો જાતઃ ।
સા ભવતિ શુદ્ધવિદ્યા
યેદન્તાહન્તયોરભેદમતિઃ

એવં ક્રમાવભાસનાત્ વિશ્વસ્ય શુદ્ધસંવિન્માત્રાધિકરણ એવ
સ્ફુટતયા પરામૃશ્યમાનસ્ય અહમંશેઽભિષેચનાત્ સ એવ
પરમેશ્વરઃ ઈશ્વરતત્ત્વદશામધિશ્રયતિ, અત્ર વેદ્યજાતસ્ય
સ્ફુટાવ ભાસનાત્ જ્ઞાનશક્ત્યુદ્રેકઃ ।
આન્તરદશાયા ઉદ્રિક્તત્વાત્ સદાશિવાવસ્થા, બહિર્ભાવપરતોદ્રેકાત્
તુ ઈશ્વરાવસ્થા ઇત્યનયોર્વિશેષઃ ।
પ્રરૂઢભેદસ્ય ઇદન્તાંશસ્ય સમધૃતતુલાપુટન્યાયેન
અહમંશસ્ફુરણાયાં શુદ્ધવિદ્યાતત્ત્વમ્ ।
અત્ર વિશ્વસ્ય સ્ફુટતરં પરામર્શનાત્ ક્રિયાશક્તિઃ પ્રધાના ।
ઇયતિ ચ શુદ્ધસ્વાતન્ત્ર્યમેવ તત્તદ્વૈચિત્ર્યેણ પ્રસ્ફુરતિ, ઇતિ
શુદ્ધોઽધ્વા

માયા વિભેદબુદ્ધિ-
ર્નિજાંશજાતેષુ નિખિલજીવેષુ ।
નિત્યં તસ્ય નિરઙ્કુશ-
વિભવં વેલેવ વારિધે રુન્ધે

પ્. ૫) અશુદ્ધે પુનરધ્વનિ પરમેશ્વર એવ
સ્વાત્મપ્રચ્છાદનક્રીડયા અઘોરભટ્ટારકભૂમિં
મન્ત્રમહેશ્વરરૂપાં ગૃહીત્વા દુર્ઘટસંપાદનસામર્થ્યેન
માયાશક્ત્યા સ્વતોઽન્યોન્યશ્ચ ભિન્નમ્ અણૂનાં ભોગસિદ્ધયે
કલાદિક્ષિત્યન્તં જડાજડવર્ગં ક્રમતોઽક્રમતોઽપિ અવભાસયતિ,
તત્ર ભિન્નભિન્નપ્રથાત્મકમાયીયમલેન સ્વાઙ્ગકલ્પેષ્વપિ
જડવેદ્યવર્ગેષુ વિભિન્નતયા બુદ્ધિરેવ માયાખ્યં તત્ત્વં, યેન
તસ્ય નિરર્ગલં સ્વાતન્ત્ર્યં પ્રતિહન્યતે, વેલયેવ
અબ્ધિતરઙ્ગાણાં વૈભવમ્

સ તયા પરિમિતમૂર્તિઃ
સંકુચિતસમસ્તશક્તિરેષ પુમાન્ ।
રવિરિવ સંધ્યારક્તઃ
સંહૃતશક્તિઃ સ્વભાસનેઽપ્યપટુઃ

અવિકાર્યસ્યાપિ તસ્ય ચિદાત્મનઃ સ્વશક્તીનાં
સંકોચનપુરઃસરં શક્તિદારિદ્ર્યમાપન્નસ્ય અણ્વપરપર્યાયા
પુરુષસંજ્ઞા, સંહૃતશક્તિત્વેન પરિમિતાત્મા સ
સ્વાત્મૈશ્વર્યમપિ પ્રત્યભિજ્ઞાતુમપટુઃ સંચરતિ વિચિત્રયોનિષુ ।
યદા પુનઃ શક્તિપાતતારતમ્યાત્ વિદ્યાભિજ્ઞાપિતૈશ્વર્યઃ
સ્વાઙ્ગકલ્પમેવ વિશ્વં પ્રત્યભિજાનીયાત્ તદા જીવચ્છિવભાવં
પ્રત્યાપદ્યતે

પ્. ૬) સંપૂર્ણકર્તૃતાદ્યા
બહ્વ્યઃ સન્ત્યસ્ય શક્તયસ્તસ્ય ।
સંકોચાત્સંકુચિતાઃ
કલાદિરૂપેણ રૂઢયન્ત્યેવમ્

શક્ત્યન્તરક્રોડીકારિણ્યા સ્વાતન્ત્ર્યશક્ત્યાવિયુક્તત્વાદેવ
પરમેશ્વરસ્ય બહુશક્તિત્વં, સંકોચગ્રહણાદેવ
સર્વાસ્તચ્છક્ત્યઃ સંકુચિતીભૂય કલાદિતત્ત્વપઞ્ચકેન
પ્રરોહમુપગચ્છન્તિ ।
તા યથાસર્વકર્તૃતા સર્વજ્ઞતા તૃપ્તિઃ નિત્યતા સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ,
એતત્પઞ્ચકં શુદ્ધાશુદ્ધભેદેન દ્વિધા,-પરમેશવિષયતયા
શુદ્ધં, સંસારવિષયતયા તુ અશુદ્ધમ્

તત્સર્વકર્તૃતા સા
સંકુચિતા કતિપયાર્થમાત્રપરા ।
કિંચિત્કર્તારમમું
કલયન્તી કીર્ત્યતે કલા નામ

ગોપિતસ્વરૂપત્વાન્નિરુદ્ધશક્તેઃ પરમેશ્વરસ્ય સર્વકર્તૃતાશક્તિઃ
પ્રાણાદિપરિમિતપ્રમાતૃભાવે કિંચિત્કર્તૃતોદ્વલનાત્મના કલનેન
અધઃપ્રક્ષેપાત્ કલાતત્ત્વાત્મતાં યાતિ, યદ્વશાત્ કિંચિદેવ
કર્તુમુત્સહતેઽણુઃ ન સર્વત્ર કર્તૃત્વમિતિ

પ્. ૭) સર્વજ્ઞતાસ્ય શક્તિઃ
પરિમિતતનુરલ્પવેદ્યમાત્રપરા ।
જ્ઞાનમુત્પાદયન્તી
વિદ્યેતિ નિગદ્યતે બુધૈરાદ્યૈઃ

એવં તસ્યૈવ સર્વજ્ઞતાશક્તિઃ સંકોચં ગૃહીતવતી
કિંચિજ્જ્ઞેયમાત્રપરત્વેન જ્ઞાનોત્પાદનાત્ વિદ્યાતત્ત્વં,
વિદ્યયૈવ બુદ્ધિદર્પણે પ્રતિફલિતા ભાવા વિવિચ્યન્તે-
ગુણસંકીર્ણતયા તસ્યા વિવેક્તુમક્ષમત્વાત્, તસ્માત્ વિદ્યયૈવ
અર્થવિવેકઃ

નિત્યપરિપૂર્ણતૃપ્તિઃ
શક્તિસ્તસ્યૈવ પરિમિતા તુ સતી ।
ભોગેષુ રઞ્જયન્તી
સતતમમું રાગતત્ત્વતાં યાતા

પરમેશ્વરસ્ય નિત્યપરિપૂર્ણતૃપ્તિર્નામ શક્તિઃ પારિમિત્યં યાતા
યત્ર ક્વચન ઉપાદેયાદ્યભિમતે કિંચિન્મે ભૂયાત્ ઇતિ
સામાન્યેનાભિષ્વઙ્ગમાત્રાદાપદ્યતે રાગતત્ત્વમ્ ।
પ્. ૮) વિશેષાભિષ્વઙ્ગસ્તુ અસ્યૈવ પલ્લવિતપ્રાય ઇતિ એતદેવ
કલાવિદ્યયોઃ પ્રાગુક્તયોઃ કિંચિદ્ભાગે નિમિત્તમ્

સા નિત્યતાસ્ય શક્તિ-
ર્નિકૃષ્ય નિધનોદયપ્રદાનેન ।
નિયતપરિચ્છેદકરી
કૢપ્તા સ્યાત્કાલતત્ત્વરૂપેણ

અકાલકલિતસ્ય ચિદાત્મનો નિત્યત્વાખ્યા શક્તિઃ ન્યગ્ભાવમાશ્રિત્ય
કાર્યારૂષિતકર્તૃત્વકલનયા અણું તુટ્યાદિક્રમાભાસનાત્મના
કાલેન સંયોજ્ય કાલતત્ત્વવ્યપદેશ્યા કલ્પ્યતે, યેન અયમણુઃ
ભૂતાદિક્રિયાક્રમકલિતઃ કાલવશતામાપદ્યતે

યાસ્ય સ્વતન્ત્રતાખ્યા
શક્તિઃ સંકોચશાલિની સૈવ ।
કૃત્યાકૃત્યેષ્વવશં
નિયતમમું નિયમમન્ત્યભૂન્નિયતિઃ

પ્. ૯) સ્વાતન્ત્ર્યમેવ અસ્ય પરપ્રમાતુઃ સંકુચત્
નિયતિતત્ત્વતામાભાસયતિ, યતઃ કાર્યાકાર્યેષુ નિયમાધાનાત્
વિશિષ્ટે કાર્યે વિશિષ્ટં કારણમેવ આદધ્યાન્નાનિયતમિતિ ।
એતેન કલાદિના કઞ્ચુકેન આવૃતોઽયં શક્તિદારિદ્ર્યમનુભૂય
કલાદિમુખેનૈવ સ્વવૈભવાત્ પ્રતિવિતીર્ણકિંચિદંશઃ
પશુરિત્યુચ્યતે

ઇચ્છાદિત્રિસમષ્ટિઃ
શક્તિઃ શાન્તાસ્ય સંકુચદ્રૂપા ।
સંકલિતેચ્છાદ્યાત્મક-
સત્ત્વાદિકસામ્યરૂપિણી તુ સતી

બુદ્ધ્યાદિસામરસ્ય-
સ્વરૂપચિત્તાત્મિકા મતા પ્રકૃતિઃ ।
ઇચ્છાસ્ય રજોરૂપા-
હંકૃતિરાસીદહંપ્રતીતિકરી

અસ્ય શાન્તાખ્યા શક્તિરક્ષુબ્ધત્વાત્ ઇચ્છાદીનાં શક્તીનાં
ગર્ભીકરણાત્ સમષ્ટિરૂપા, પારિમિત્યગ્રહણાચ્ચ
ગુણાનામવિભાગાવસ્થા પ્રકૃતિતત્ત્વમ્ ।
ગુણાનામિચ્છાદિશક્તિત્રિકેન અન્વારબ્ધત્વાત્ ત્રિત્વં -
યત્પ્રક્ષોભાત્ પ્રાકૃતિકસર્ગસ્ય પ્રસરઃ ।
પ્. ૧૦) તત્ર ચિત્તાત્મકે બુદ્ધ્યહંકૃન્મનાંસિ
સામ્યાવસ્થામધિશ્રયન્તિ ।
અત્ર તત્ત્વક્રમપ્રસરે શિવાદિસકલાન્તેષુ પ્રમાતૃવર્ગેષુ
જ્ઞાનક્રિયાશક્તી એવ મુખ્યમુપકરણં, તે એવ સંકુચદ્રૂપે
ઈશ્વર-શુદ્ધવિદ્યે, સંકુચિતે વિદ્યાકલે, અત્યન્તં સંકુચિતે
બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયાણિ, ક્રિયાયાઃ સંકોચસીમ્નિ ભૂતસૂક્ષ્માદિ ઇતિ
વિજ્ઞેયમ્ ।
અણોઃ રજઃપરિણામિણી ઇચ્છાશક્તિઃ અહમિત્યભિમાનલક્ષણા
અહંકૃતિઃ ॥ ૧૩-૧૪ ॥
જ્ઞાનાપિ સત્ત્વરૂપા
નિર્ણયબોધસ્ય કારણં બુદ્ધિઃ ।
તસ્ય ક્રિયા તમોમય-
મૂર્તિર્મન ઉચ્યતે વિકલ્પકરી

સત્ત્વપરિણામિની જ્ઞાનશક્તિરેવ અર્થાધ્યવસાયલક્ષણા બુદ્ધિઃ
।
તમઃપરિણામિની ક્રિયાશક્તિઃ ।
વિકલ્પકરણલક્ષણં મનસ્તત્ત્વમુચ્યતે

વામાદિપઞ્ચભેદઃ
સ એવ સંકુચિતવિગ્રહો દેવઃ ।
જ્ઞાનક્રિયોપરાગ-
પ્રાધાન્યાદ્વિવિધવિષયરૂપોઽભૂત્

પ્. ૧૧) સ એવ ક્રીડાદિસતત્ત્વો વામદેવાદિપઞ્ચમૂર્તિત્વાત્ સંકુચિતો
ભૂત્વા જ્ઞાનશક્ત્યુપરઞ્જનપ્રધાનતયા
જ્ઞાનેન્દ્રિયતદ્વિષયશરીરતાં, ક્રિયાશત્યુપાધિપ્રાધાન્યાત્
કર્મેન્દ્રિયવ્યાપારવત્ત્વં ચ ઉપાદત્તે ।
શક્તિપઞ્ચકોપાદાનાત્ કરણાનાં પઞ્ચધાત્વં બોધ્યમ્

શ્રોત્રં ચક્ષુઃ સ્પર્શન-
જિહ્વા-ઘ્રાણાનિ બોધકરણાનિ ।
શબ્દ-સ્પર્શૌ રૂપં
રસ-ગન્ધૌ ચેતિ ભૂતસૂક્ષ્માણિ

શ્રોત્રાદીનિ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ, શબ્દાદીનિ તન્માત્રાણિ

અયમેવાતિનિકૃષ્ટો
જાતો ભૂતાત્મનાપિ ભૂતેશઃ ।
ગગનમનિલશ્ચ તેજઃ
સલિલં ભૂમિશ્ચ પઞ્ચભૂતાનિ

અત્યન્તસંકોચગ્રહણાત્ અચિદ્રૂપતામવભાસ્ય આકાશાદીનિ
પઞ્ચભૂતાનિ

શ્રોત્રાદિકરણવેદ્યાઃ
શબ્દાદ્યાસ્તાનિ વેદકાન્યેષામ્ ।
વચનકરી વાગાસીત્
પાણિઃ સ્યાત્કરણભૂત આદાને

શબ્દાદિજ્ઞાનસાધનાનિ શ્રોત્રાદિકરણાનિ,
વચનાદિક્રિયાસાધનાનિ વાગાદીનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ

ગમન-વિસર્ગાનન્દ-
ત્રિતયે પાદાદિકં કરણમ્ ।
ગન્ધવતી ભૂમિઃ સ્યા-
દાપઃ સાંસિદ્ધિકદ્રવાસ્તેજઃ

ઉષ્ણસ્પર્શમરૂપ-
સ્પર્શો વાયુરમ્બરં સશબ્દમ્ ।
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વમયં
વન્દે કૌલં કુલાતિગં શંભુમ્

આદિના પાયૂપસ્થૌ ગૃહ્યેતે ।
ગન્ધવત્ત્વં ભૂમેર્લક્ષણમ્, સાંસિદ્ધિકદ્રવત્વમબ્લક્ષણમ્,
ઉષ્ણસ્પર્શેન તેજો લક્ષ્યતે, અરૂપસ્પર્શો વાયુલક્ષણમ્, શબ્દ
આકાશસ્ય ઇતિ પ્રત્યેકં મુખ્યગુણનિર્દેશઃ ।
તત્ત્વાનામુત્તરોત્તરં વ્યાપ્ય-વ્યાપકભાવેન ભૂમિર્વ્યાપ્યા
જલાદિશિવાન્તં વ્યાપકાનિ પઞ્ચત્રિંશત્, એવં ભૂતસૃષ્ટૌ
ભૂમૌ વ્યોમાદિગુણા વ્યાપકત્વેન અનુગતાઃ સન્તિ ।
પરમશિવતત્ત્વસ્ય સર્વત્ર અનુગતત્વાત્
વિશ્વમયતદુત્તીર્ણયામલકૌલસ્વરૂપમેવ ભક્તાનાં
સમાવેશાર્હમ્, ઇતિ વન્દનોપસંહારોક્ત્યા ઉપક્ષિપ્તમ્ ઇતિ શિવમ્ ॥
ઇતિ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વસંદોહઃ શ્રીમદ્રાજાનકાનન્દાચાર્ય-
વિરચિતવિવરણોપેતઃ સમાપ્તઃ ॥
પ્. ૧૪) સદ્વિદ્યાનાં સંશ્રયે ગ્રન્થવિદ્વદ્-
વ્યૂહે હ્રાસં કાલવૃત્ત્યોપયાતે ।
તત્તત્સદ્ધર્મોદ્દિધીર્ષૈકતાન-
સત્પ્રેક્ષૌજઃશાલિના કર્મવૃત્ત્યૈ

શ્રીમત્કશ્મીરાધિરાજેન મુખ્યૈ-
ર્ધર્મોદ્યુક્તૈર્મન્ત્રિભિઃ સ્વૈર્વિવેચ્ય ।
પ્રત્યષ્ઠાપિ જ્ઞાનવિજ્ઞાનગર્ભ-
ગ્રન્થોદ્ધૃત્યૈ મુખ્યકાર્યાલયો યઃ

તત્રાજીવં નિર્વિશદ્ભિર્મુકુન્દ-
રામાધ્યક્ષત્ત્વાશ્રિતૈઃ સદ્ભિરેષઃ ।
પૂર્ત્યા શુદ્ધ્યા વ્યાખ્યયા સંસ્કૃતઃ સ્તાત્
પૂર્ણો ગ્રન્થઃ શ્રેયસે સજ્જનાનામ્