sarasvatīrahasyopaniṣat · Chapter 1

// sarasvatīrahasyopaniṣat //
pratiyogivinirmuktabrahmavidyaikagocaram /
akhaṇḍanirvikalpaṃ tadrāmacandrapadaṃ bhaje //
ॐ vāṅme manasi pratiṣṭhitā
mano me vāci pratiṣṭhitam //
āvirāvīrma edhi vedasya ma āṇīsthaḥ
śṛtaṃ me mā prahāsīḥ anenādhītenāhorātrānsandadhāmi
ṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi //
tanmāmavatu tadvaktāramavatu
avatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
1
hariḥ ॐ //
ṛṣayo ha vai bhagavantamāśvalāyanaṃ saṃpūjya papracchuḥ
kenopāyena tajjñānaṃ tatpadārthāvabhāsakam /
yadupāsanayā tattvaṃ jānāsi bhagavanvada

sarasvatīdaśaślokyā saṛcā bījamiśrayā /
stutvā japtvā parāṃ siddhimalabhaṃ munipuṅgavāḥ

ṛṣayaḥ ūcuḥ /
kathaṃ sārasvataprāptiḥ kena dhyānena suvrata /
mahāsarasvatī yena tuṣṭā bhagavatī vada

sa hovācāśvalāyanaḥ /
asya śrīsarasvatīdaśaślokīmahāmantrasya /
ahamāśvalāyana ṛṣiḥ /
anuṣṭup chandaḥ /
śrīvāgīśvarī devatā /
yadvāgiti bījam /
devīṃ vācamiti
śaktiḥ /
ॐ praṇo devīti kīlakam /
viniyogastatprītyarthe /
śraddhā medhā prajñā dhāraṇā vāgdevatā mahāsarasvatītyetairaṅganyāsaḥ //
nīhārahāraghanasārasudhākarābhāṃ
kalyāṇadāṃ kanakacampakadāmabhūṣām /
uttuṅgapīnakucakumbhamanoharāṅgīṃ
vāṇīṃ namāmi manasā vacasā vibhūtyai

ॐ praṇo devītyasya mantrasya bharadvāja ṛṣiḥ /
gāyatrī chandaḥ /
śrīsarasvatī devatā /
praṇavena bījaśaktiḥ kīlakam /
iṣṭārthe viniyogaḥ /
mantreṇa nyāsaḥ //
yā vedāntārthatattvaikasvarūpā paramārthataḥ /
nāmarūpātmanā vyaktā sā māṃ pātu sarasvati //
ॐ praṇo devī sarasvatī vājebhirvājenīvatī /
dhīnāmavitryavatu

ā no diva iti mantrasya atrirṛṣiḥ /
triṣṭup chandaḥ /
sarasvatī devatā /
hrīmiti bījaśaktiḥ kīlakam /
iṣṭārthe viniyogaḥ /
mantreṇa nyāsaḥ //
yā sāṅgopāṅga vedeṣu caturśvekaiva gīyate /
advaitā brahmaṇaḥ śaktiḥ sā māṃ pātu sarasvatī //
hrīṃ ā no divo bṛhataḥ parvatādā sarasvatī yajatāgaṃtu yajñam /
havaṃ devī jujuṣāṇā ghṛtācī śagmāṃ no vācāmuśatī śṛṇotu

pāvakā na iti mantrasya /
madhucchanda ṛṣiḥ /
gāyatrī chandaḥ /
sarasvatī devatā /
śrīmiti bījaśaktiḥ kīlakam /
iṣṭārthe viniyogaḥ /
mantreṇa nyāsaḥ //
yā varṇapadavākyārthasvarūpeṇaiva vartate /
anādinidhanānantā sā māṃ pātu sarasvatī //
śrīṃ pāvakā naḥ sarasvatī vājebhirvājinīvatī /
yajñaṃ vaṣṭu dhiyā vasuḥ

codayatrīti mantrasya madhucchanda ṛṣiḥ /
gāyatrī chandaḥ /
sarasvatī devatā /
blūmiti bījaśaktiḥ kīlakam /
mantreṇa nyāsaḥ //
adhyātmamadhidaivaṃ ca devānāṃ samyagīśvarī /
pratyagāste vadantī yā sā māṃ pātu sarasvatī //
blūṃ codayitrī sūnṛtānāṃ cetantī sumatīnām /
yajñaṃ dadhe sarasvatī

maho arṇa iti mantrasya /
madhucchanda ṛṣiḥ /
gāyatrī chandaḥ /
sarasvatī devatā /
sauriti bījaśaktiḥ kīlakam /
mantreṇa nyāsaḥ /
antaryāmyātmanā viśvaṃ trailokyaṃ yā niyacchati /
rudrādityādirūpasthā yasyāmāveśyatāṃ punaḥ /
dhyāyanti sarvarūpaikā sā māṃ pātu sarasvatī /
sauḥ maho arṇaḥ sarasvatī pracetayati ketunā /
dhiyo viśvā virājati

catvāri vāgiti mantrasya ucathyaputro dīrghatamā ṛṣiḥ /
triṣṭup chandaḥ /
sarasvatī devatā /
aimiti bījaśaktiḥ kīlakam /
mantreṇa nyāsaḥ /
yā pratyagdṛṣṭibhirjīvairvyajyamānānubhūyate /
vyāpini jñaptirūpaikā sā māṃ pātu sarasvatī //
aiṃ catvāri vāk parimitā padāni tāni vidurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ /
guhā trīṇi nihitā neṅgayanti turīyaṃ vāco manuṣyā vadanti

yadvāgvadantīti mantrasya bhārgava ṛṣiḥ /
triṣṭup chandaḥ /
sarasvatī devatā /
klīmiti bījaśaktiḥ kīlakam /
mantreṇa nyāsaḥ /
nāmajātyādimirbhedairaṣṭadhā yā vikalpitā /
nirvikalpātmanā vyaktā sā māṃ pātu sarasvatī //
klīṃ yadvāgvadantyavicetanāni rāṣṭrī devānāṃ niṣasāda mandrā /
catasra ūrjaṃ duduhe payāṃsi kva svidasyāḥ paramaṃ jagāma

devīṃ vācamiti mantrasya bhārgava ṛṣiḥ /
triṣṭup chandaḥ /
sarasvatī devatā /
sauriti bījaśaktiḥ kīlakam /
mantreṇa nyāsaḥ /
vyaktāvyaktagiraḥ sarve vedādyā vyāharanti yām /
sarvakāmadughā dhenuḥ sā māṃ pātu sarasvatī //
sauḥ devīṃ vācamajanayanta devāstā viśvarūpāḥ paśavo vadanti /
sā no mandreṣamūrjaṃ duhānā dhenurvāgasmānupasuṣṭutaitu

uta tva iti mantrasya bṛhaspatirṛṣiḥ /
triṣṭupchandaḥ /
sarasvatī devatā /
samiti bījaśaktiḥ kīlakam /
mantreṇa nyāsaḥ /
yāṃ viditvākhilaṃ bandhaṃ nirmathyākhilavartmanā /
yogī yāti paraṃ sthānaṃ sā māṃ pātu sarasvatī //
saṃ uta tvaḥ paśyanna dadarśa vācamuta tvaḥ śṛṇvanna śṛṇotyenām /
uto tvasmai tanvaṃ १ visasre jāyeva patya uśatī suvāsāḥ

ambitama iti mantrasya gṛtsamada ṛṣiḥ /
anuṣṭup chandaḥ /
sarasvatī devatā /
aimiti bījaśaktiḥ kīlakam /
mantreṇa nyāsaḥ /
nāmarūpātmakaṃ sarvaṃ yasyāmāveśya taṃ punaḥ /
dhyāyanti brahmarūpaikā sā māṃ pātu sarasvatī //
aiṃ ambitame nadītame devitame sarasvatī /
apraśastā iva smasi praśastimamba naskṛdhi

3
caturmukhamukhāmbhojavanahaṃsavadhūrmama /
mānase ramatāṃ nityaṃ sarvaśuklā sarasvatī

namaste śārade devi kāśmīrapuravāsinī /
tvāmahaṃ prārthaye nityaṃ vidyādānaṃ ca dehi me

akṣasūtrāṅkuśadharā pāśapustakadhāriṇī /
muktāhārasamāyuktā vāci tiṣṭhatu me sadā

kambukaṇṭhī sutāmroṣṭhī sarvābharaṇabhūṣitā /
mahāsarasvatī devī jihvāgre saṃniviśyatām

yā śraddhā dhāraṇā medhā vāgdevī vidhivallabhā /
bhaktajihvāgrasadnā śamādiguṇadāyinī

namāmi yāminīnāthalekhālaṅkṛtakuntalām /
bhavānīṃ bhavasantāpanirvāpaṇasudhānadīm

yaḥ kavitvaṃ nirātaṅkaṃ bhaktimuktī ca vāñchati /
so'bhyaircyaināṃ daśaślokyā nityaṃ stauti sarasvatīm

tasyaivaṃ stuvato nityaṃ samabhyarcya sarasvatīm /
bhaktiśraddhābhiyuktasya ṣaṇmāsātpratyayo bhavet

tataḥ pravartate vāṇī svecchayā lalitākṣarā /
gadyapadyātmakaiḥ śabdairaprameyairvivakṣitaiḥ

aśruto budhyate granthaḥ prāyaḥ sārasvataḥ kaviḥ /
ityevaṃ niścayaṃ viprāḥ sā hovāca sarasvatī

ātmavidyā mayā labdhā brahmaṇaiva sanātanī /
brahmatvaṃ me sadā nityaṃ saccidānandarūpataḥ

prakṛtitvaṃ tataḥ sṛṣṭaṃ sattvādiguṇasāmyataḥ /
satyamābhāti cicchāyā darpaṇe pratibimbavat

tena citpratibimbena trividhā bhāti sā punaḥ /
prakṛtyavacchinnatayā puruṣatvaṃ punaśca te

śuddhasattvapradhānāyāṃ māyāyāṃ bimbito hyajaḥ /
sattvapradhānā prakṛtirmāyeti pratipādyate

sā māyā svavaśopādhiḥ sarvajñasyeśvarasya hi /
vaśyamāyatvamekatvaṃ sarvajñatvaṃ ca tasya tu

sāttvikatvātsamaṣṭitvātsākṣitvājjagatāmapi /
jagatkartumakartuṃ vā cānyathā kartumīśate

yaḥ sa īśvara ityuktaḥ sarvajñatvādibhirguṇaiḥ /
śaktidvayaṃ hi māyayā vikṣepāvṛttirūpakam

vikṣepaśaktirliṅgādibrahmāṇḍāntaṃ jagatsṛjet /
antardṛgdṛśyayorbhedaṃ bahiśca brahmasargayoḥ

āvṛṇotyaparā śaktiḥ sā saṃsārasya kāraṇam /
sākṣiṇaḥ purato bhātaṃ liṅgadehena saṃyutam

citicchāyā samāveśājjīvaḥ syādvyāvahārikaḥ /
asya jīvatvamāropātsākṣiṇyapyavabhāsate

āvṛtau tu vinaṣṭāyāṃ bhede bhāte'payāti tat /
tathā sargabrahmaṇośca bhedamāvṛtya tiṣṭhati

yā śaktistvadvaśādbrahma vikṛtatvena bhāsate /
atrāpyāvṛtināśena vibhāti brahmasargayoḥ

bhedastayorvikāraḥ syātsarge na brahmaṇi kvacit /
asti bhāti priyaṃ rūpaṃ nāma cetyaṃśapañcakam

ādyatrayaṃ brahmarūpaṃ jagadrūpaṃ tato dvayam /
apekṣya nāmarūpe dve saccidānandatatparaḥ

samādhiṃ sarvadā kuryādhṛdaye vātha vā bahiḥ /
savikalpo nirvikalpaḥ samādhirdvividho hṛdi

dṛśyaśabdānubhedena sa vikalpaḥ punardvidhā /
kāmādyāścittagā dṛśyāstatsākṣitvena cetanam

dhyāyeddṛśyānuviddho'yaṃ samādhiḥ savikalpakaḥ /
asaṅgaḥ saccidānandaḥ svaprabho dvaitavarjitaḥ

asmītiśabdaviddho'yaṃ samādhiḥ savikalpakaḥ /
svānubhūtirasāveśāddṛśyaśabdādyapekṣituḥ

nirvikalpaḥ samādhiḥ syānnivātasthitadīpavat /
hṛdīva bāhyadeśe'pi yasminkasmiṃśca vastuni

samādhirādyasanmātrānnāmarūpapṛthakkṛtiḥ /
stabdhībhāvo rasāsvādāttṛtīyaḥ pūrvavanmataḥ

etaiḥ samādhibhiḥ ṣaḍbhirnayetkālaṃ nirantaram /
dehābhimāne galite vijñāte paramātmani /
yatra yatra mano yāti tatra tatra parāmṛtam

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayaḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare

mayi jīvatvamīśatvaṃ kalpitaṃ vastuto nahi /
iti yastu vijānāti sa mukto nātra saṃśayaḥ

ॐ vāṅme manasi pratiṣṭhitā /
mano me vāci pratiṣṭhitam /
āvirāvīrma edhi /
vedasya ma āṇīsthaḥ /
śṛtaṃ me mā prahāsīḥ /
anenādhītenāhorātrānsandadhāmi /
ṛtaṃ vadiṣyāmi /
satyaṃ vadiṣyāmi /
tanmāmavatu /
tadvaktāramavatu /
avatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram //
// iti sarasvatīrahasyopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya