સરસ્વતીરહસ્યોપનિષત્ · અધ્યાય 1

॥ સરસ્વતીરહસ્યોપનિષત્ ॥
પ્રતિયોગિવિનિર્મુક્તબ્રહ્મવિદ્યૈકગોચરમ્ ।
અખણ્ડનિર્વિકલ્પં તદ્રામચન્દ્રપદં ભજે ॥
ૐ વાઙ્મે મનસિ પ્રતિષ્ઠિતા
મનો મે વાચિ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
આવિરાવીર્મ એધિ વેદસ્ય મ આણીસ્થઃ
શૃતં મે મા પ્રહાસીઃ અનેનાધીતેનાહોરાત્રાન્સન્દધામિ
ઋતં વદિષ્યામિ સત્યં વદિષ્યામિ ॥
તન્મામવતુ તદ્વક્તારમવતુ
અવતુ મામવતુ વક્તારમવતુ વક્તારમ્ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
1
હરિઃ ૐ ॥
ઋષયો હ વૈ ભગવન્તમાશ્વલાયનં સંપૂજ્ય પપ્રચ્છુઃ
કેનોપાયેન તજ્જ્ઞાનં તત્પદાર્થાવભાસકમ્ ।
યદુપાસનયા તત્ત્વં જાનાસિ ભગવન્વદ

સરસ્વતીદશશ્લોક્યા સઋચા બીજમિશ્રયા ।
સ્તુત્વા જપ્ત્વા પરાં સિદ્ધિમલભં મુનિપુઙ્ગવાઃ

ઋષયઃ ઊચુઃ ।
કથં સારસ્વતપ્રાપ્તિઃ કેન ધ્યાનેન સુવ્રત ।
મહાસરસ્વતી યેન તુષ્ટા ભગવતી વદ

સ હોવાચાશ્વલાયનઃ ।
અસ્ય શ્રીસરસ્વતીદશશ્લોકીમહામન્ત્રસ્ય ।
અહમાશ્વલાયન ઋષિઃ ।
અનુષ્ટુપ્ છન્દઃ ।
શ્રીવાગીશ્વરી દેવતા ।
યદ્વાગિતિ બીજમ્ ।
દેવીં વાચમિતિ
શક્તિઃ ।
ૐ પ્રણો દેવીતિ કીલકમ્ ।
વિનિયોગસ્તત્પ્રીત્યર્થે ।
શ્રદ્ધા મેધા પ્રજ્ઞા ધારણા વાગ્દેવતા મહાસરસ્વતીત્યેતૈરઙ્ગન્યાસઃ ॥
નીહારહારઘનસારસુધાકરાભાં
કલ્યાણદાં કનકચમ્પકદામભૂષામ્ ।
ઉત્તુઙ્ગપીનકુચકુમ્ભમનોહરાઙ્ગીં
વાણીં નમામિ મનસા વચસા વિભૂત્યૈ

ૐ પ્રણો દેવીત્યસ્ય મન્ત્રસ્ય ભરદ્વાજ ઋષિઃ ।
ગાયત્રી છન્દઃ ।
શ્રીસરસ્વતી દેવતા ।
પ્રણવેન બીજશક્તિઃ કીલકમ્ ।
ઇષ્ટાર્થે વિનિયોગઃ ।
મન્ત્રેણ ન્યાસઃ ॥
યા વેદાન્તાર્થતત્ત્વૈકસ્વરૂપા પરમાર્થતઃ ।
નામરૂપાત્મના વ્યક્તા સા માં પાતુ સરસ્વતિ ॥
ૐ પ્રણો દેવી સરસ્વતી વાજેભિર્વાજેનીવતી ।
ધીનામવિત્ર્યવતુ

આ નો દિવ ઇતિ મન્ત્રસ્ય અત્રિરૃષિઃ ।
ત્રિષ્ટુપ્ છન્દઃ ।
સરસ્વતી દેવતા ।
હ્રીમિતિ બીજશક્તિઃ કીલકમ્ ।
ઇષ્ટાર્થે વિનિયોગઃ ।
મન્ત્રેણ ન્યાસઃ ॥
યા સાઙ્ગોપાઙ્ગ વેદેષુ ચતુર્શ્વેકૈવ ગીયતે ।
અદ્વૈતા બ્રહ્મણઃ શક્તિઃ સા માં પાતુ સરસ્વતી ॥
હ્રીં આ નો દિવો બૃહતઃ પર્વતાદા સરસ્વતી યજતાગંતુ યજ્ઞમ્ ।
હવં દેવી જુજુષાણા ઘૃતાચી શગ્માં નો વાચામુશતી શૃણોતુ

પાવકા ન ઇતિ મન્ત્રસ્ય ।
મધુચ્છન્દ ઋષિઃ ।
ગાયત્રી છન્દઃ ।
સરસ્વતી દેવતા ।
શ્રીમિતિ બીજશક્તિઃ કીલકમ્ ।
ઇષ્ટાર્થે વિનિયોગઃ ।
મન્ત્રેણ ન્યાસઃ ॥
યા વર્ણપદવાક્યાર્થસ્વરૂપેણૈવ વર્તતે ।
અનાદિનિધનાનન્તા સા માં પાતુ સરસ્વતી ॥
શ્રીં પાવકા નઃ સરસ્વતી વાજેભિર્વાજિનીવતી ।
યજ્ઞં વષ્ટુ ધિયા વસુઃ

ચોદયત્રીતિ મન્ત્રસ્ય મધુચ્છન્દ ઋષિઃ ।
ગાયત્રી છન્દઃ ।
સરસ્વતી દેવતા ।
બ્લૂમિતિ બીજશક્તિઃ કીલકમ્ ।
મન્ત્રેણ ન્યાસઃ ॥
અધ્યાત્મમધિદૈવં ચ દેવાનાં સમ્યગીશ્વરી ।
પ્રત્યગાસ્તે વદન્તી યા સા માં પાતુ સરસ્વતી ॥
બ્લૂં ચોદયિત્રી સૂનૃતાનાં ચેતન્તી સુમતીનામ્ ।
યજ્ઞં દધે સરસ્વતી

મહો અર્ણ ઇતિ મન્ત્રસ્ય ।
મધુચ્છન્દ ઋષિઃ ।
ગાયત્રી છન્દઃ ।
સરસ્વતી દેવતા ।
સૌરિતિ બીજશક્તિઃ કીલકમ્ ।
મન્ત્રેણ ન્યાસઃ ।
અન્તર્યામ્યાત્મના વિશ્વં ત્રૈલોક્યં યા નિયચ્છતિ ।
રુદ્રાદિત્યાદિરૂપસ્થા યસ્યામાવેશ્યતાં પુનઃ ।
ધ્યાયન્તિ સર્વરૂપૈકા સા માં પાતુ સરસ્વતી ।
સૌઃ મહો અર્ણઃ સરસ્વતી પ્રચેતયતિ કેતુના ।
ધિયો વિશ્વા વિરાજતિ

ચત્વારિ વાગિતિ મન્ત્રસ્ય ઉચથ્યપુત્રો દીર્ઘતમા ઋષિઃ ।
ત્રિષ્ટુપ્ છન્દઃ ।
સરસ્વતી દેવતા ।
ઐમિતિ બીજશક્તિઃ કીલકમ્ ।
મન્ત્રેણ ન્યાસઃ ।
યા પ્રત્યગ્દૃષ્ટિભિર્જીવૈર્વ્યજ્યમાનાનુભૂયતે ।
વ્યાપિનિ જ્ઞપ્તિરૂપૈકા સા માં પાતુ સરસ્વતી ॥
ઐં ચત્વારિ વાક્ પરિમિતા પદાનિ તાનિ વિદુર્બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ ।
ગુહા ત્રીણિ નિહિતા નેઙ્ગયન્તિ તુરીયં વાચો મનુષ્યા વદન્તિ

યદ્વાગ્વદન્તીતિ મન્ત્રસ્ય ભાર્ગવ ઋષિઃ ।
ત્રિષ્ટુપ્ છન્દઃ ।
સરસ્વતી દેવતા ।
ક્લીમિતિ બીજશક્તિઃ કીલકમ્ ।
મન્ત્રેણ ન્યાસઃ ।
નામજાત્યાદિમિર્ભેદૈરષ્ટધા યા વિકલ્પિતા ।
નિર્વિકલ્પાત્મના વ્યક્તા સા માં પાતુ સરસ્વતી ॥
ક્લીં યદ્વાગ્વદન્ત્યવિચેતનાનિ રાષ્ટ્રી દેવાનાં નિષસાદ મન્દ્રા ।
ચતસ્ર ઊર્જં દુદુહે પયાંસિ ક્વ સ્વિદસ્યાઃ પરમં જગામ

દેવીં વાચમિતિ મન્ત્રસ્ય ભાર્ગવ ઋષિઃ ।
ત્રિષ્ટુપ્ છન્દઃ ।
સરસ્વતી દેવતા ।
સૌરિતિ બીજશક્તિઃ કીલકમ્ ।
મન્ત્રેણ ન્યાસઃ ।
વ્યક્તાવ્યક્તગિરઃ સર્વે વેદાદ્યા વ્યાહરન્તિ યામ્ ।
સર્વકામદુઘા ધેનુઃ સા માં પાતુ સરસ્વતી ॥
સૌઃ દેવીં વાચમજનયન્ત દેવાસ્તા વિશ્વરૂપાઃ પશવો વદન્તિ ।
સા નો મન્દ્રેષમૂર્જં દુહાના ધેનુર્વાગસ્માનુપસુષ્ટુતૈતુ

ઉત ત્વ ઇતિ મન્ત્રસ્ય બૃહસ્પતિરૃષિઃ ।
ત્રિષ્ટુપ્છન્દઃ ।
સરસ્વતી દેવતા ।
સમિતિ બીજશક્તિઃ કીલકમ્ ।
મન્ત્રેણ ન્યાસઃ ।
યાં વિદિત્વાખિલં બન્ધં નિર્મથ્યાખિલવર્ત્મના ।
યોગી યાતિ પરં સ્થાનં સા માં પાતુ સરસ્વતી ॥
સં ઉત ત્વઃ પશ્યન્ન દદર્શ વાચમુત ત્વઃ શૃણ્વન્ન શૃણોત્યેનામ્ ।
ઉતો ત્વસ્મૈ તન્વં ૧ વિસસ્રે જાયેવ પત્ય ઉશતી સુવાસાઃ

અમ્બિતમ ઇતિ મન્ત્રસ્ય ગૃત્સમદ ઋષિઃ ।
અનુષ્ટુપ્ છન્દઃ ।
સરસ્વતી દેવતા ।
ઐમિતિ બીજશક્તિઃ કીલકમ્ ।
મન્ત્રેણ ન્યાસઃ ।
નામરૂપાત્મકં સર્વં યસ્યામાવેશ્ય તં પુનઃ ।
ધ્યાયન્તિ બ્રહ્મરૂપૈકા સા માં પાતુ સરસ્વતી ॥
ઐં અમ્બિતમે નદીતમે દેવિતમે સરસ્વતી ।
અપ્રશસ્તા ઇવ સ્મસિ પ્રશસ્તિમમ્બ નસ્કૃધિ

3
ચતુર્મુખમુખામ્ભોજવનહંસવધૂર્મમ ।
માનસે રમતાં નિત્યં સર્વશુક્લા સરસ્વતી

નમસ્તે શારદે દેવિ કાશ્મીરપુરવાસિની ।
ત્વામહં પ્રાર્થયે નિત્યં વિદ્યાદાનં ચ દેહિ મે

અક્ષસૂત્રાઙ્કુશધરા પાશપુસ્તકધારિણી ।
મુક્તાહારસમાયુક્તા વાચિ તિષ્ઠતુ મે સદા

કમ્બુકણ્ઠી સુતામ્રોષ્ઠી સર્વાભરણભૂષિતા ।
મહાસરસ્વતી દેવી જિહ્વાગ્રે સંનિવિશ્યતામ્

યા શ્રદ્ધા ધારણા મેધા વાગ્દેવી વિધિવલ્લભા ।
ભક્તજિહ્વાગ્રસદ્ના શમાદિગુણદાયિની

નમામિ યામિનીનાથલેખાલઙ્કૃતકુન્તલામ્ ।
ભવાનીં ભવસન્તાપનિર્વાપણસુધાનદીમ્

યઃ કવિત્વં નિરાતઙ્કં ભક્તિમુક્તી ચ વાઞ્છતિ ।
સોઽભ્યૈર્ચ્યૈનાં દશશ્લોક્યા નિત્યં સ્તૌતિ સરસ્વતીમ્

તસ્યૈવં સ્તુવતો નિત્યં સમભ્યર્ચ્ય સરસ્વતીમ્ ।
ભક્તિશ્રદ્ધાભિયુક્તસ્ય ષણ્માસાત્પ્રત્યયો ભવેત્

તતઃ પ્રવર્તતે વાણી સ્વેચ્છયા લલિતાક્ષરા ।
ગદ્યપદ્યાત્મકૈઃ શબ્દૈરપ્રમેયૈર્વિવક્ષિતૈઃ

અશ્રુતો બુધ્યતે ગ્રન્થઃ પ્રાયઃ સારસ્વતઃ કવિઃ ।
ઇત્યેવં નિશ્ચયં વિપ્રાઃ સા હોવાચ સરસ્વતી

આત્મવિદ્યા મયા લબ્ધા બ્રહ્મણૈવ સનાતની ।
બ્રહ્મત્વં મે સદા નિત્યં સચ્ચિદાનન્દરૂપતઃ

પ્રકૃતિત્વં તતઃ સૃષ્ટં સત્ત્વાદિગુણસામ્યતઃ ।
સત્યમાભાતિ ચિચ્છાયા દર્પણે પ્રતિબિમ્બવત્

તેન ચિત્પ્રતિબિમ્બેન ત્રિવિધા ભાતિ સા પુનઃ ।
પ્રકૃત્યવચ્છિન્નતયા પુરુષત્વં પુનશ્ચ તે

શુદ્ધસત્ત્વપ્રધાનાયાં માયાયાં બિમ્બિતો હ્યજઃ ।
સત્ત્વપ્રધાના પ્રકૃતિર્માયેતિ પ્રતિપાદ્યતે

સા માયા સ્વવશોપાધિઃ સર્વજ્ઞસ્યેશ્વરસ્ય હિ ।
વશ્યમાયત્વમેકત્વં સર્વજ્ઞત્વં ચ તસ્ય તુ

સાત્ત્વિકત્વાત્સમષ્ટિત્વાત્સાક્ષિત્વાજ્જગતામપિ ।
જગત્કર્તુમકર્તું વા ચાન્યથા કર્તુમીશતે

યઃ સ ઈશ્વર ઇત્યુક્તઃ સર્વજ્ઞત્વાદિભિર્ગુણૈઃ ।
શક્તિદ્વયં હિ માયયા વિક્ષેપાવૃત્તિરૂપકમ્

વિક્ષેપશક્તિર્લિઙ્ગાદિબ્રહ્માણ્ડાન્તં જગત્સૃજેત્ ।
અન્તર્દૃગ્દૃશ્યયોર્ભેદં બહિશ્ચ બ્રહ્મસર્ગયોઃ

આવૃણોત્યપરા શક્તિઃ સા સંસારસ્ય કારણમ્ ।
સાક્ષિણઃ પુરતો ભાતં લિઙ્ગદેહેન સંયુતમ્

ચિતિચ્છાયા સમાવેશાજ્જીવઃ સ્યાદ્વ્યાવહારિકઃ ।
અસ્ય જીવત્વમારોપાત્સાક્ષિણ્યપ્યવભાસતે

આવૃતૌ તુ વિનષ્ટાયાં ભેદે ભાતેઽપયાતિ તત્ ।
તથા સર્ગબ્રહ્મણોશ્ચ ભેદમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

યા શક્તિસ્ત્વદ્વશાદ્બ્રહ્મ વિકૃતત્વેન ભાસતે ।
અત્રાપ્યાવૃતિનાશેન વિભાતિ બ્રહ્મસર્ગયોઃ

ભેદસ્તયોર્વિકારઃ સ્યાત્સર્ગે ન બ્રહ્મણિ ક્વચિત્ ।
અસ્તિ ભાતિ પ્રિયં રૂપં નામ ચેત્યંશપઞ્ચકમ્

આદ્યત્રયં બ્રહ્મરૂપં જગદ્રૂપં તતો દ્વયમ્ ।
અપેક્ષ્ય નામરૂપે દ્વે સચ્ચિદાનન્દતત્પરઃ

સમાધિં સર્વદા કુર્યાધૃદયે વાથ વા બહિઃ ।
સવિકલ્પો નિર્વિકલ્પઃ સમાધિર્દ્વિવિધો હૃદિ

દૃશ્યશબ્દાનુભેદેન સ વિકલ્પઃ પુનર્દ્વિધા ।
કામાદ્યાશ્ચિત્તગા દૃશ્યાસ્તત્સાક્ષિત્વેન ચેતનમ્

ધ્યાયેદ્દૃશ્યાનુવિદ્ધોઽયં સમાધિઃ સવિકલ્પકઃ ।
અસઙ્ગઃ સચ્ચિદાનન્દઃ સ્વપ્રભો દ્વૈતવર્જિતઃ

અસ્મીતિશબ્દવિદ્ધોઽયં સમાધિઃ સવિકલ્પકઃ ।
સ્વાનુભૂતિરસાવેશાદ્દૃશ્યશબ્દાદ્યપેક્ષિતુઃ

નિર્વિકલ્પઃ સમાધિઃ સ્યાન્નિવાતસ્થિતદીપવત્ ।
હૃદીવ બાહ્યદેશેઽપિ યસ્મિન્કસ્મિંશ્ચ વસ્તુનિ

સમાધિરાદ્યસન્માત્રાન્નામરૂપપૃથક્કૃતિઃ ।
સ્તબ્ધીભાવો રસાસ્વાદાત્તૃતીયઃ પૂર્વવન્મતઃ

એતૈઃ સમાધિભિઃ ષડ્ભિર્નયેત્કાલં નિરન્તરમ્ ।
દેહાભિમાને ગલિતે વિજ્ઞાતે પરમાત્મનિ ।
યત્ર યત્ર મનો યાતિ તત્ર તત્ર પરામૃતમ્

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાવરે

મયિ જીવત્વમીશત્વં કલ્પિતં વસ્તુતો નહિ ।
ઇતિ યસ્તુ વિજાનાતિ સ મુક્તો નાત્ર સંશયઃ

ૐ વાઙ્મે મનસિ પ્રતિષ્ઠિતા ।
મનો મે વાચિ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
આવિરાવીર્મ એધિ ।
વેદસ્ય મ આણીસ્થઃ ।
શૃતં મે મા પ્રહાસીઃ ।
અનેનાધીતેનાહોરાત્રાન્સન્દધામિ ।
ઋતં વદિષ્યામિ ।
સત્યં વદિષ્યામિ ।
તન્મામવતુ ।
તદ્વક્તારમવતુ ।
અવતુ મામવતુ વક્તારમવતુ વક્તારમ્ ॥
॥ ઇતિ સરસ્વતીરહસ્યોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય