Language

ENहिગુ
Scripture Library

saṃnyāsopaniṣat · Chapter 1

1

saṃnyāsopaniṣat
saṃnyāsopaniṣadvedyaṃ saṃnyāsipaṭalāśrayam /
sattāsāmānyavibhavaṃ svamātramiti bhāvaye //
ॐ āpyāyantu māmāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ
śrotramatho balamindriyāṇi ca // sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ
māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇa
mastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste
mayi santu te mayi santu / ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ athātaḥ saṃnyāsopaniṣadaṃ vyākhyāsyāmo
yo'nukrameṇa saṃnyasyati sa saṃnyasto bhavati / ko'yaṃ saṃnyāsa
ucyate kathaṃ saṃnyasto bhavati / ya ātmānaṃ kriyābhirguptaṃ karoti
mātaraṃ pitaraṃ bhāryāṃ putrānbandhūnanumodayitvā ye
cāsyartvijastānsarvāṃśca pūrvavatprāṇitvā vaiśvānareṣṭiṃ
nirvapetsarvasvaṃ dadyādyajamānasya gā ṛtvijaḥ sarvaiḥ pātraiḥ
samāropya yadāhavanīye gārhapatye vānvahāryapacane
sabhyāvasathyośca prāṇāpānavyānodānasamānānsarvānsarveṣu
samāropayet / saśikhānkeśānvisṛjya yajñopavītaṃ chittvā putraṃ
dṛṣṭvā tvaṃ yajñastvaṃ sarvamityanumantrayet /
yadyaputro bhavatyātmānamevemaṃ dhyātvā'navekṣamāṇaḥ
prācīmudīciṃ vā diśaṃ pravrajecca / triṣu varṇeṣu
bhikṣācaryaṃ caret / pāṇipātreṇānāśanaṃ kuryāt /
auṣadhavadahanamācaret / auṣadhavadaśanaṃ prāśnīyāt /
yathālābhamaśnīyātprāṇasandhāraṇārthaṃ yathā medovṛddhirna
jāyate / kṛśo bhūtvā grāma ekarātraṃ nagare pañcarātraṃ
caturomāsānvārṣikāngrāme vā nagare vāpi vaset /
viśīrṇavastraṃ valkalaṃ vā pratigṛhṇīyānānyatpratigṛhṇīyādyadyaśakto
bhavati kleśatastapyate tapa iti / yo vā evaṃ krameṇa saṃnyasyati yo vā
evaṃ paśyati kimasya yajñopavītaṃ kāsya śikhā kathaṃ vāsyopasparśanamiti /
taṃ hovācedamevāsya tadyajñopavītaṃ yadātmadhyānaṃ vidyā śikhā
nīraiḥ sarvatrāvasthitaiḥ kāryaṃ nirvartayannudarapātreṇa jalatīre niketanam /
brahmavādino vadantyastamita āditye kathaṃ vāsyopasparśanamiti /
tānhovāca yathāhani tathā rātrau nāsya naktaṃ na divā tadapyetadṛṣiṇoktam /
saṃkṛddivā haivāsmai bhavati ya evaṃvidvānetenātmānaṃ saṃdhatte //
iti prathamo'dhyāyaḥ

1

ॐ catvāriṃṣatsaṃskārasaṃpannaḥ sarvato
viraktaścittaśuddhimetyāśāsūyerṣyāhaṃkāraṃ
dagdhvā sādhanacatuṣṭayasaṃpanna eva saṃnyastumarhati /
saṃnyāsaṃ niścayaṃ kṛtvā punarna ca karoti yaḥ /
sa kuryātkṛcchramātraṃ tu punaḥ saṃnyastumarhati

2

saṃnyāsaṃ pātayedyastu patitaṃ nyāsayettu yaḥ /
saṃnyāsavighnakartā ca trīnetānpatitānviduḥ

3

iti//
atha ṣaṇḍaḥ patito'ṅgavikalaḥ straiṇo badhiro'rbhako mūkaḥ
pāṣaṇḍaścakrī liṅgī kuṣṭhī vaikhānasaharadvijau
bhṛtakādhyāpakaḥ śipiviṣṭo'nagniko nāstiko vairāgyavanto'pyete
na saṃnyāsārhāḥ / saṃnyastā yadyapi mahāvākyopadeśe nādhikāriṇaḥ //
ārūḍhapatitāpatyaṃ kunakhī śyāvadantakaḥ /
kṣībastathāṅgavikalo naiva saṃnyastumarhati

4

saṃpratyavasitānāṃ ca mahāpātakināṃ tathā /
vrātyānāmabhiśastānāṃ saṃnyāsaṃ na kārayet

5

vratayajñatapodānahomasvādhyāyavarjitam /
satyaśaucaparibhraṣṭaṃ saṃnyāsaṃ na kārayet

6

ete nārhanti saṃnyāsamātureṇa vinā kramam /
ॐ bhūḥ svāheti śikhāmutpāṭya yajñopavītaṃ
bahirna nivaset / yaśo balaṃ jñānaṃ vairāgyaṃ
medhāṃ prayaccheti yajñopavītaṃ chittvā ॐ bhūḥ
svāhetyapsu vastraṃ kaṭisūyaṃ ca visṛjya saṃnyastaṃ
mayeti trivāramabhimantrayet /
saṃnyāsinaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā sthānāccalati bhāskaraḥ /
eṣa me maṇḍalaṃ bhittvā paraṃ brahmādhigacchati

7

ṣaṣṭiṃ kulānyatītāni ṣaṣṭimāgāmikāni ca /
kulānyuddharate prājñaḥ saṃnyastamiti yo vadet

8

ye ca santānajā doṣā ye doṣā dehasaṃbhavāḥ /
praiṣāgnirnirdahetsarvāṃstuṣārinniva kāñcanam

9

sakhā mā gopāyeti daṇḍaṃ parigrahet /
daṇḍaṃ tu vāṇavaṃ saumyaṃ satvacaṃ samaparvakam /
puṇyasthalasamutpannaṃ nānākalmaṣaśodhitam

10

adagdhamahataṃ kīṭaiḥ parvagranthivirājitam /
nāsādaghnaṃ śirastulyaṃ bhruvorvā bibhṛyādyatiḥ

11

daṇḍātmanostu saṃyogaḥ sarvathā tu vidhīyate /
na daṇḍena vinā gacchediṣukṣepatrayaṃ budhaḥ

12

jagajjīvanaṃ jīvanādhārabhūtaṃ māte māmantrayasva sarvasaumyeti
kamaṇḍaluṃ parigṛhya yogapaṭṭābhiṣikto bhūtvā yathāsukhaṃ viharet //
tyaja dharmamadharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyaja /
ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi tattyaja

13

vairāgyasaṃnyāsī jñānasaṃnyāsī jñānavairāgyasaṃnyāsī
karmasaṃnyāsīti cāturvidhyamupāgataḥ / tadyatheti dṛṣṭānuśravika
viṣayavaitṛṣṇyametya prākpuṇyakarmaviśeṣātsaṃnyastaḥ
sa vairāgyasaṃnyāsī / śāstrajñānātpāpapuṇyalokānubhavaśravaṇā
tprapañcoparato dehavāsanāṃ śāstravāsanāṃ lokavāsanāṃ tyaktvā
vamanānnamiva pravṛttiṃ sarvaṃ heyaṃ matvā sādhanacatuṣṭayasaṃpanno
yaḥ saṃnyasyati sa eva jñānasaṃnyāsī / krameṇa sarvamabhyasya sarvamanubhūya
jñānavairāgyābhyāṃ svarūpānusandhānena dehamātrāvaśiṣṭaḥ saṃnyasya
jātarūpadharo bhavati sa jñānavairāgyasaṃnyāsī / brahmacaryaṃ samāpya
gṛhī bhūtvā vānaprasthāśramametya vairāgyābhāve'pyāśramakramānusāreṇa
yaḥ saṃnyasyati sa karmasaṃnyāsī / sa saṃnyāsaḥ ṣaḍvidho bhavati
kuṭīcakabahūdakahaṃsaparamahaṃsaturīyātītāvadhūtāśceti / kuṭīcakaḥ
śikhāyajñopavīti daṇḍakamaṇḍaludharaḥ kaupīnaśāṭīkanthādharaḥ
pitṛmātṛgurvārādhanaparaḥ piṭharakhanitraśikyādimātrasādhanapara
ekatrānnādanaparaḥ śvetordhvapuṇḍradhārī tridaṇḍaḥ / bahūdakaḥ śikhādikanthādhara
stripuṇḍradhārī kuṭīcakavatsarvasamo madhukaravṛttyāṣṭakavalāśī /
haṃso jaṭādhārī tripuṇḍrordhvapuṇḍradhārī asaṃklṛptamādhūkarānnāśī
kaupīnakhaṇḍatuṇḍadhārī / paramahaṃsaḥ śikhāyajñopavītarahitaḥ pañcagṛheṣu
karapātrī ekakaupīnadhārī śāṭīmekāmekaṃ vaiṇavaṃ daṇḍamekaśāṭīdharo vā
bhasmoddhṛlanaparaḥ sarvatyāgī turīyātīto gomukhavṛttyā phalāhārī annāhārī
cedgṛhatraye dehamātrāvaśiṣṭo digaṃbaraḥ kuṇapavaccharīnvṛttikaḥ /
avadhūtastvaniyamaḥ patitābhiśastavarjanapūrvakaṃ sarvavarṇeṣvajagaravṛttyāhāraparaḥ svarūpānusandhānaparaḥ /
jagattāvadidaṃ nāhaṃ savṛkṣatṛṇaparvatam / yadbāhyaṃ
jaḍamatyantaṃ tatsyāṃ kathamahaṃ vibhuḥ

14

kālenālpena vilayī deho nāhamacetanaḥ /
jaḍayā karṇaśaṣkulyā kalpamānakṣaṇasthayā

15

śūnyākṛtiḥ śūnyabhavaḥ śabdo nāhamacetanaḥ /
tvacā kṣaṇavināśinyā prāpyo'prāpyo'yamanyathā

16

citprasādopalabdhātmā sparśo nāhamacetanaḥ /
labdhātmā jihvayā tuccho lolayā lolasattayā

17

svalpasyando dravyaniṣṭho raso nāhamacetanaḥ /
dṛśyadarśanayorlīnaṃ kṣayikṣaṇavināśinoḥ

18

kevale draṣṭari kṣīṇaṃ rūpaṃ nāhamacetanam /
nāsayā gandhajaḍayā kṣayiṇyā parikalpitaḥ

19

pelavo niyatākāro gandho nāhamacetanaḥ /
nirmamo'mananaḥ śānto gatapañcendriyabhramaḥ

20

śuddhacetana evāhaṃ kalākalanavarjitaḥ /
caityavarjitacinmātramahameṣo'vabhāsakaḥ

21

sabāhyābhyantaravyāpī niṣkalo'haṃ nirañjanaḥ /
nirvikalpacidābhāsa eka ātmāsmi sarvagaḥ

22

mayaiva cetaneneme sarve ghaṭapaṭādayaḥ /
sūryāntā avabhāsyante dīpenevātmatejasā

23

mayaivaitāḥ sphurantīha vicitrendriyavṛttayaḥ /
tejasāntaḥprakāśena yathāgnikaṇapaṅktayaḥ

24

anantānandasaṃbhogā paropaśamaśālinī /
śuddheyaṃ cinmayī dṛṣṭirjayatyakhiladṛṣṭiṣu

25

sarvabhāvāntarasthāya caityamuktacidātmane /
pratyakcaitanyarūpāya mahyameva namo namaḥ

26

vicitrāḥ śaktayaḥ svacchāḥ samā yā nirvikārayā /
citā kriyante samayā kalākalanamuktayā

27

kālatrayamupekṣitryā hīnāyāścaityabandhanaiḥ /
citaścaityamupekṣitryāḥ samataivāvaśiṣyate

28

sā hi vācāmagamyatvādasattāmiva śāśvatīm /
nairātmasiddhātmadaśāmupayātaiva śiṣyate

29

īhānīhāmayairantaryā cidāvalitā malaiḥ /
sā cinnotpādituṃ śaktā pāśabaddheva pakṣiṇī

30

icchādveṣasamutthena dvandvamohena jantavaḥ /
dharāvivaramagnānāṃ kīṭānāṃ samatāṃ gatāḥ

31

ātmane'stu namo mahyamavicchinnacidātmane /
parāmṛṣṭo'smi labdho'smi prodito'smyacirādaham /
uddhṛto'smi vikalpebhyo yo'smi so'smi namo'stu te

32

tubhyaṃ mahyamanantāya mahyaṃ tubhyaṃ cidātmane /
namastubhyaṃ pareśāya namo mahyaṃ śivāya ca

33

tiṣṭhannapi hi nāsīno gacchannapi na gacchati /
śānto'pi vyavahārasthaḥ kurvannapi na lipyate

34

sulabhaścāyamatyantaṃ sujñeyaścāptabandhuvat /
śarīrapadmakuhare sarveṣāmeva ṣaṭpadaḥ

35

na me bhogasthitau vāñchā na me bhogavisarjane /
yadāyāti tadāyātu yatprayāti prayātu tat

36

manasā manasi cchinne nirahaṃkāraṃ gate /
bhāvena galite bhāve svasthastiṣṭhāmi kevalaḥ

37

nirbhāvaṃ nirahaṃkāraṃ nirmanaskamanīhitam /
kevalāspandaśuddhātmanyeva tiṣṭhati me ripuḥ

38

tṛṣṇārajjugaṇaṃ chitvā maccharīrakapañjarāt /
na jāne kva gatoḍḍīya nirahaṃkārapakṣiṇī

39

yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate /
yaḥ samaḥ sarvabhūteṣu jīvitaṃ tasya śobhate

40

yo'ntaḥśītalayā buddhyā rāgadveṣavimuktayā /
sākṣivatpaśyatīdaṃ hi jīvitaṃ tasya śobhate

41

yena samyakparijñāya heyopādeyamujjhatā /
cittasyānte'rpitaṃ cittaṃ jīvitaṃ tasya śobhate

42

grāhyagrāhakasaṃbandhe kṣīṇe śāntirudetyalam /
sthitimabhyāgatā śāntirmokṣanāmābhidhīyate

43

bhraṣṭabījopamā bhūyo janmāṅkuaravivarjitā /
hṛdi jīvadvimuktānāṃ śuddhā bhavati vāsanā

44

pāvanī paramodārā śuddhasattvānupātinī /
ātmadhyānamayī nityā suṣuptistheva tiṣṭhati

45

cetanaṃ cittariktaṃ hi pratyakcetanamucyate /
nirmanaskasvabhāvatvānna tatra kalanāmalam

46

sā satyatā sā śivatā sāvasthā pāramātmikī /
sarvajñatā sā saṃtṛptirnatu yatra manaḥ kṣatam

47

pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi /
nirastamananānandaḥ saṃvinmātraparo'smyaham

48

malaṃ saṃvedyamutsṛjya mano nirmūlayanparam /
āśāpāśānalaṃ chittvā saṃvinmātraparo'smyaham

49

aśubhāśubhasaṃkalpaḥ saṃśānto'smi nirāmayaḥ /
naṣṭeṣṭāniṣṭakalanaḥ saṃmātraparosmyaham

50

ātmatāparate tyaktvā nirvibhāgo jagatsthitau /
vajrastaṃbhavadātmānamavalaṃbya sthiro'smyaham

51

nirmalāyāṃ nirāśāyāṃ svasaṃvittau sthito'smyaham /
īhitānīhitairmukto heyopādeyavarjitaḥ

52

kadāntastoṣameṣyāmi svaprakāśapade sthitaḥ /
kadopaśāntamanano dharaṇīdharakandare

53

sameṣyāmi śilāsāmyaṃ nirvikalpasamādhinā /
niraṃśadhyānaviśrāntimūkasya mama mastake

54

kadā tārṇaṃ kariṣyanti kulāyaṃ vanaputrikāḥ /
saṃkalpapādapaṃ tṛṣṇālataṃ chittvā manovanam

55

vitatāṃ bhuvamāsādya viharābhi yathāsukham /
padaṃ tadanu yāto'smi kevalo'smi jayāmyaham

56

nirvāṇo'smi nirīho'smi niraṃśo'smi nirīpsitaḥ /
svacchatorjitatā sattā hṛdyatā satyatā jñatā

57

ānanditopaśamatā sadā pramuditoditā /
pūrṇatodāratā satyā kāntisattā sadaikatā

58

ityevaṃ cintayanbhikṣuḥ svarūpasthitimañjasā /
nirvikalpasvarūpajño nirvikalpo babhūva ha

59

āturo jīvati cetkramasaṃnyāsaḥ kartavyaḥ /
na śūdrastrīpatitodakyā saṃbhāṣaṇam /
na yaterdevapūjanotsavadarśanam /
tasmānna saṃnyāsina eṣa lokaḥ /
āturakuṭīcakayorbhūlokabhuvarlokau /
bahūdakasya svargalokaḥ /
haṃsasya tapolokaḥ / paramahaṃsasya satyalokaḥ /
turīyātītāvadhūtayoḥ svātmanyeva kaivalyaṃ
svarūpānusandhānena bhramarakīṭanyāyavat /
svarūpānusandhānavyatiriktānyaśāstrābhyāsa
uṣṭrakuṃkumabhāravadvyarthaḥ / na yogaśāstrapravṛttiḥ /
na sāṃkhyaśāstrābhyāsaḥ / na mantratantravyāpāraḥ /
netaraśāstrapravṛttiryaterasti / asti cecchavālaṃkārava
tkarmācara vidyādūraḥ /
na parivrāṇnāmasaṃkīrtanaparo yadyatkarma karoti tattatphalamanubhavati /
eraṇḍatailaphenavatsarvaṃ parityajet / na devatāprasādagrahaṇam /
na bāhyadevābhyarcanaṃ kuryāt / svavyatiriktaṃ sarvaṃ tyaktvā
madhukaravṛttyāhāramāharankṛśībhūtvā medovṛddhimakurvanviharet /
mādhūkareṇa karapātreṇāsyapātreṇa vā kālaṃ nayet /
ātmasaṃmitamāhāramāharedātmavānyatiḥ /
āhārasya ca bhāgau dvau tṛtīyamudakasya ca /
vāyoḥ saṃcaraṇārthāya caturthamavaśeṣayet

60

bhaikṣeṇa vartayennityaṃ naikānnāśī bhavetkvacit /
nirīkṣante tvanudvignāstadgṛhaṃ yatnato vrajet

61

pañcasaptagṛhāṇāṃ tu bhikṣāmicchetkriyāvatām /
godohamātramākāṅkṣenniṣkrānto na punarvrajet

62

naktādvaraścopavāsa upavāsādayācitaḥ /
ayācitādvaraṃ bhaikṣyaṃ tasmātbhaikṣeṇa vardhayet

63

naiva savyāpasavyena bhikṣākāle viśedgṛhān /
nātikrāmedgṛhaṃ mohādyatra doṣo na vidyate

64

śrotriyānnaṃ na bhikṣeta śraddhābhaktibahiṣkṛtam /
vrātyasyāpi gṛhe bhikṣecchraddhābhaktipuraskṛte

65

mādhūkaramasaṃklṛptaṃ prākpraṇītamayācitam /
tātkālikaṃ copapannaṃ bhaikṣaṃ pañcavidhaṃ smṛtam

66

manaḥsaṃkalparahitāṃstrīngṛhānpañca sapta vā /
madhumakṣikavatkṛtvā mādhūkaramiti smṛtam

67

prātaḥkāle ca pūrvedyuryadbhaktaiḥ prāthitaṃ muhuḥ /
tadbhaikṣaṃ prākpraṇītaṃ syātsthitiṃ kuryāttathāpi vā

68

bhikṣāṭanasamudyogādyena kena nimantritam /
ayācitaṃ tu tadbhaikṣaṃ bhoktavyaṃ ca mumukṣubhiḥ

69

upasthānena yatproktaṃ bhikṣārthaṃ brāhmaṇena tat /
tātkālikamiti khyātaṃ bhoktavyaṃ yatibhistadā

70

siddhamannaṃ yadānītaṃ brāhmaṇena maṭhaṃ prati /
upapannamiti prāhurmunayo mokṣakāṅkṣiṇaḥ

71

carenmādhūkaraṃ bhaikṣaṃ yatirmlecchakulādapi /
ekānnaṃ natu bhuñjīta bṛhaspatisamādapi /
yācitāyācitābhyāṃ ca bhikṣābhyāṃ kalpayetsthitam

72

na vāyuḥ sparśadoṣeṇa nāgnirdahanakarmaṇā /
nāpo mūtrapurīṣābhyāṃ nānnadoṣeṇa maskarī

73

vidhūme sannamusale vyaṅgāre bhuktavajjane /
kāle'parāhṇe bhūyiṣṭhe bhikṣācaraṇamācaret

74

abhiśataṃ ca patitaṃ pāpaṇḍaṃ devapūjakam /
varjayitvā caredbhaikṣaṃ sarvavarṇeṣu cāpadi

75

ghṛtaṃ svamūtrasadṛśaṃ madhu syātsurayā samam /
tailaṃ sūkaramūtraṃ syātsūpaṃ laśunasaṃmitam

76

māṣāpūṣādi gomāṃsaṃ kṣīraṃ mūtrasamaṃ bhavet /
tasmātsarvaprayatnena ghṛtādīnvarjayedyatiḥ /
ghṛtasūpādisaṃyuktamannaṃ nādyātkadācana

77

pātramasya bhavetpāṇistena nityaṃ sthitiṃ nayet /
pāṇipātraścaranyogī nāsakṛdbhaikṣamācaret

78

āsyena tu yadāhāraṃ govanmṛgayate muniḥ /
tadā samaḥ syātsarveṣu so'mṛtatvāya kalpate

79

ājyaṃ rudhiramiva tyajedekatrānnaṃ palalamiva
gandhalepanamaśuddhalepanamiva kṣāramantyajamiva
vastramucchiṣṭapātramivābhyaṅgaṃ strīsaṅgamiva
mitrāhlādakaṃ mūtramiva spṛhāṃ gomāṃsamiva
jñātacaradeśaṃ caṇḍālavāṭikādiva striyamahimiva
suvarṇaṃ kālakūṭamiva sabhāsthalaṃ śmaśānasthalamiva
rājadhānīṃ kuṃbhīpākamiva śavapiṇḍavadekatrānnaṃ na
devatārcanam / prapañcavṛttiṃ parityaya jīvanmukto bhavet //
āsanaṃ pātralopaśca saṃcayaḥ śiṣyasaṃcayaḥ /
divāsvāpo vṛthālāpo yaterbandhakarāṇi ṣaṭ

80

varṣābhyo'nyatra yatsthānamāsanaṃ tadudāhṛtam /
utkālābvādipātrāṇāmekasyāpīha saṃgrahaḥ

81

yateḥ saṃvyavaharāya pātralopaḥ sa ucyate /
gṛhītasya tu daṇḍāderdvitīyasya parigrahaḥ

82

kālāntaropabhogārthaṃ saṃcayaḥ parikīrtitaḥ /
śuśrūṣālābhapūjārthaṃ yaśorthaṃ vā parigrahaḥ

83

śiṣyāṇāṃ natu kāruṇyācchiṣyasaṃgraha īritaḥ /
vidyā divā prakāśatvādavidyā rātrirucyate

84

vidyābhyāse pramādo yaḥ sa divāsvāpa ucyate /
ādhyātmikīṃ kathāṃ muktvā bhikṣāvārtāṃ vinā tathā

85

anugrahaṃ paripraśnaṃ vṛthājalpo'nya ucyate /
ekānnaṃ madamātsaryaṃ gandhapuṣpavibhūṣaṇam

86

tāmbūlābhyañjane krīḍā bhogākāṅkṣā rasāyanam /
katthanaṃ kutsanaṃ svasti jyotiśca krayavikrayam

87

kriyākarmavivādaśca guruvākyavilaṅghanam /
saṃdhiśca vigraho yānaṃ mañcakaṃ śuklavastrakam

88

śuklotsargo divāsvāpo bhikṣādhārastu taijasam /
viṣaṃ caivāyudhaṃ bījaṃ hiṃsāṃ taikṣṇyaṃ ca maithunam

89

tyaktaṃ saṃnyāsayogena gṛhadharmādikaṃ vratam /
gotrādicaraṇaṃ sarvaṃ pitṛmātṛkulaṃ dhanam /
pratiṣiddhāni caitāni sevamāno vrajedadhaḥ

90

sujīrṇo'pi sujīrṇāsu vidvāṃstrīṣu na viśvaset /
sujīrṇāsvapi kanthāsu sajjate jīrṇamambaram

91

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ bījaṃ taijasaṃ viṣamāyudham /
ṣaḍetāni na gṛhṇīyādyatirmūtrapurīṣavat

92

naivādadīta pātheyaṃ yatiḥ kiṃcidanāpadi /
pakvamāpatsu gṛṇhīyādyāvadannaṃ na labhyate

93

nīrujaśca yuvā caiva bhikṣurnāvasathe vaset /
parārthaṃ na pratigrāhyaṃ na dadyācca kathaṃcana

94

dainyabhāvāttu bhūtānāṃ saubhagāya yatiścaret /
pakvaṃ vā yadi vā'pakvaṃ yācamāno vrajedadhaḥ

95

annapānaparo bhikṣurvastrādīnāṃ pratigrahī /
āvikaṃ vānāvikaṃ vā tathā paṭṭapaṭānapi

96

pratigṛhya yatiścaitānpatatyeva na saṃśayaḥ /
advaitaṃ nāvamāśritya jīvanmuktatvamāpnuyāt

97

vāgdaṇḍe maunamātiṣṭetkāyadaṇḍe tvabhojanam /
mānase tu kṛte daṇḍe prāṇāyāmo vidhīyate

98

karmaṇā badhyate janturvidyayā ca vimucyate /
tasmātkarma na kurvanti yatayaḥ pāradarśinaḥ

99

rathyāyāṃ bahuvastrāṇi bhikṣā sarvatra labhyate /
bhūmiḥ śayyāsti vistīrṇā yatayaḥ kena duḥkhitaḥ

100

prapañcamakhilaṃ yastu jñānāgnau juhuyādyatiḥ /
ātmanyagnīnsamāropya so'gnihotrī mahāyatiḥ

101

pravṛttirdvividhā proktā mārjārī caiva vānarī /
jñānābhyāsavatāmoturvānarībhāktvameva ca

102

nāpṛṣṭaḥ kasyacidbrūyānna cānyāyena pṛcchataḥ /
jānannapi hi medhāvī jaḍavallokamācaret

103

sarveṣāmeva pāpānāṃ saṅghāte samupasthite /
tāraṃ dvādaśasāhasramabhyasecchedanaṃ hi tat

104

yastu dvādaśasāhasraṃ praṇavaṃ japate'nvaham /
tasya dvādaśabhirmāsaiḥ paraṃ brahma prakāśate

2

ityupaniṣat hariḥ ॐ tatsat // iti dvitīyo'dhyāyaḥ

ॐ āpyāyantu māmāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ
śrotramatho balamindriyāṇi ca // sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ
māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇa
mastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste
mayi santu te mayi santu / ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
iti saṃnyāsopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya

Original text: saṃnyāsopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc