સંન્યાસોપનિષત્ · અધ્યાય 1

સંન્યાસોપનિષત્
સંન્યાસોપનિષદ્વેદ્યં સંન્યાસિપટલાશ્રયમ્ ।
સત્તાસામાન્યવિભવં સ્વમાત્રમિતિ ભાવયે ॥
ૐ આપ્યાયન્તુ મામાઙ્ગાનિ વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ
શ્રોત્રમથો બલમિન્દ્રિયાણિ ચ ॥ સર્વાણિ સર્વં બ્રહ્મોપનિષદં
માહં બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં મા મા બ્રહ્મ નિરાકરોદનિરાકરણ
મસ્ત્વનિરાકરણં મેસ્તુ તદાત્મનિ નિરતે ય ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે
મયિ સન્તુ તે મયિ સન્તુ । ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ અથાતઃ સંન્યાસોપનિષદં વ્યાખ્યાસ્યામો
યોઽનુક્રમેણ સંન્યસ્યતિ સ સંન્યસ્તો ભવતિ । કોઽયં સંન્યાસ
ઉચ્યતે કથં સંન્યસ્તો ભવતિ । ય આત્માનં ક્રિયાભિર્ગુપ્તં કરોતિ
માતરં પિતરં ભાર્યાં પુત્રાન્બન્ધૂનનુમોદયિત્વા યે
ચાસ્યર્ત્વિજસ્તાન્સર્વાંશ્ચ પૂર્વવત્પ્રાણિત્વા વૈશ્વાનરેષ્ટિં
નિર્વપેત્સર્વસ્વં દદ્યાદ્યજમાનસ્ય ગા ઋત્વિજઃ સર્વૈઃ પાત્રૈઃ
સમારોપ્ય યદાહવનીયે ગાર્હપત્યે વાન્વહાર્યપચને
સભ્યાવસથ્યોશ્ચ પ્રાણાપાનવ્યાનોદાનસમાનાન્સર્વાન્સર્વેષુ
સમારોપયેત્ । સશિખાન્કેશાન્વિસૃજ્ય યજ્ઞોપવીતં છિત્ત્વા પુત્રં
દૃષ્ટ્વા ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં સર્વમિત્યનુમન્ત્રયેત્ ।
યદ્યપુત્રો ભવત્યાત્માનમેવેમં ધ્યાત્વાઽનવેક્ષમાણઃ
પ્રાચીમુદીચિં વા દિશં પ્રવ્રજેચ્ચ । ત્રિષુ વર્ણેષુ
ભિક્ષાચર્યં ચરેત્ । પાણિપાત્રેણાનાશનં કુર્યાત્ ।
ઔષધવદહનમાચરેત્ । ઔષધવદશનં પ્રાશ્નીયાત્ ।
યથાલાભમશ્નીયાત્પ્રાણસન્ધારણાર્થં યથા મેદોવૃદ્ધિર્ન
જાયતે । કૃશો ભૂત્વા ગ્રામ એકરાત્રં નગરે પઞ્ચરાત્રં
ચતુરોમાસાન્વાર્ષિકાન્ગ્રામે વા નગરે વાપિ વસેત્ ।
વિશીર્ણવસ્ત્રં વલ્કલં વા પ્રતિગૃહ્ણીયાનાન્યત્પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્યદ્યશક્તો
ભવતિ ક્લેશતસ્તપ્યતે તપ ઇતિ । યો વા એવં ક્રમેણ સંન્યસ્યતિ યો વા
એવં પશ્યતિ કિમસ્ય યજ્ઞોપવીતં કાસ્ય શિખા કથં વાસ્યોપસ્પર્શનમિતિ ।
તં હોવાચેદમેવાસ્ય તદ્યજ્ઞોપવીતં યદાત્મધ્યાનં વિદ્યા શિખા
નીરૈઃ સર્વત્રાવસ્થિતૈઃ કાર્યં નિર્વર્તયન્નુદરપાત્રેણ જલતીરે નિકેતનમ્ ।
બ્રહ્મવાદિનો વદન્ત્યસ્તમિત આદિત્યે કથં વાસ્યોપસ્પર્શનમિતિ ।
તાન્હોવાચ યથાહનિ તથા રાત્રૌ નાસ્ય નક્તં ન દિવા તદપ્યેતદૃષિણોક્તમ્ ।
સંકૃદ્દિવા હૈવાસ્મૈ ભવતિ ય એવંવિદ્વાનેતેનાત્માનં સંધત્તે ॥
ઇતિ પ્રથમોઽધ્યાયઃ

ૐ ચત્વારિંષત્સંસ્કારસંપન્નઃ સર્વતો
વિરક્તશ્ચિત્તશુદ્ધિમેત્યાશાસૂયેર્ષ્યાહંકારં
દગ્ધ્વા સાધનચતુષ્ટયસંપન્ન એવ સંન્યસ્તુમર્હતિ ।
સંન્યાસં નિશ્ચયં કૃત્વા પુનર્ન ચ કરોતિ યઃ ।
સ કુર્યાત્કૃચ્છ્રમાત્રં તુ પુનઃ સંન્યસ્તુમર્હતિ

સંન્યાસં પાતયેદ્યસ્તુ પતિતં ન્યાસયેત્તુ યઃ ।
સંન્યાસવિઘ્નકર્તા ચ ત્રીનેતાન્પતિતાન્વિદુઃ

ઇતિ॥
અથ ષણ્ડઃ પતિતોઽઙ્ગવિકલઃ સ્ત્રૈણો બધિરોઽર્ભકો મૂકઃ
પાષણ્ડશ્ચક્રી લિઙ્ગી કુષ્ઠી વૈખાનસહરદ્વિજૌ
ભૃતકાધ્યાપકઃ શિપિવિષ્ટોઽનગ્નિકો નાસ્તિકો વૈરાગ્યવન્તોઽપ્યેતે
ન સંન્યાસાર્હાઃ । સંન્યસ્તા યદ્યપિ મહાવાક્યોપદેશે નાધિકારિણઃ ॥
આરૂઢપતિતાપત્યં કુનખી શ્યાવદન્તકઃ ।
ક્ષીબસ્તથાઙ્ગવિકલો નૈવ સંન્યસ્તુમર્હતિ

સંપ્રત્યવસિતાનાં ચ મહાપાતકિનાં તથા ।
વ્રાત્યાનામભિશસ્તાનાં સંન્યાસં ન કારયેત્

વ્રતયજ્ઞતપોદાનહોમસ્વાધ્યાયવર્જિતમ્ ।
સત્યશૌચપરિભ્રષ્ટં સંન્યાસં ન કારયેત્

એતે નાર્હન્તિ સંન્યાસમાતુરેણ વિના ક્રમમ્ ।
ૐ ભૂઃ સ્વાહેતિ શિખામુત્પાટ્ય યજ્ઞોપવીતં
બહિર્ન નિવસેત્ । યશો બલં જ્ઞાનં વૈરાગ્યં
મેધાં પ્રયચ્છેતિ યજ્ઞોપવીતં છિત્ત્વા ૐ ભૂઃ
સ્વાહેત્યપ્સુ વસ્ત્રં કટિસૂયં ચ વિસૃજ્ય સંન્યસ્તં
મયેતિ ત્રિવારમભિમન્ત્રયેત્ ।
સંન્યાસિનં દ્વિજં દૃષ્ટ્વા સ્થાનાચ્ચલતિ ભાસ્કરઃ ।
એષ મે મણ્ડલં ભિત્ત્વા પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ

ષષ્ટિં કુલાન્યતીતાનિ ષષ્ટિમાગામિકાનિ ચ ।
કુલાન્યુદ્ધરતે પ્રાજ્ઞઃ સંન્યસ્તમિતિ યો વદેત્

યે ચ સન્તાનજા દોષા યે દોષા દેહસંભવાઃ ।
પ્રૈષાગ્નિર્નિર્દહેત્સર્વાંસ્તુષારિન્નિવ કાઞ્ચનમ્

સખા મા ગોપાયેતિ દણ્ડં પરિગ્રહેત્ ।
દણ્ડં તુ વાણવં સૌમ્યં સત્વચં સમપર્વકમ્ ।
પુણ્યસ્થલસમુત્પન્નં નાનાકલ્મષશોધિતમ્

અદગ્ધમહતં કીટૈઃ પર્વગ્રન્થિવિરાજિતમ્ ।
નાસાદઘ્નં શિરસ્તુલ્યં ભ્રુવોર્વા બિભૃયાદ્યતિઃ

દણ્ડાત્મનોસ્તુ સંયોગઃ સર્વથા તુ વિધીયતે ।
ન દણ્ડેન વિના ગચ્છેદિષુક્ષેપત્રયં બુધઃ

જગજ્જીવનં જીવનાધારભૂતં માતે મામન્ત્રયસ્વ સર્વસૌમ્યેતિ
કમણ્ડલું પરિગૃહ્ય યોગપટ્ટાભિષિક્તો ભૂત્વા યથાસુખં વિહરેત્ ॥
ત્યજ ધર્મમધર્મં ચ ઉભે સત્યાનૃતે ત્યજ ।
ઉભે સત્યાનૃતે ત્યક્ત્વા યેન ત્યજસિ તત્ત્યજ

વૈરાગ્યસંન્યાસી જ્ઞાનસંન્યાસી જ્ઞાનવૈરાગ્યસંન્યાસી
કર્મસંન્યાસીતિ ચાતુર્વિધ્યમુપાગતઃ । તદ્યથેતિ દૃષ્ટાનુશ્રવિક
વિષયવૈતૃષ્ણ્યમેત્ય પ્રાક્પુણ્યકર્મવિશેષાત્સંન્યસ્તઃ
સ વૈરાગ્યસંન્યાસી । શાસ્ત્રજ્ઞાનાત્પાપપુણ્યલોકાનુભવશ્રવણા
ત્પ્રપઞ્ચોપરતો દેહવાસનાં શાસ્ત્રવાસનાં લોકવાસનાં ત્યક્ત્વા
વમનાન્નમિવ પ્રવૃત્તિં સર્વં હેયં મત્વા સાધનચતુષ્ટયસંપન્નો
યઃ સંન્યસ્યતિ સ એવ જ્ઞાનસંન્યાસી । ક્રમેણ સર્વમભ્યસ્ય સર્વમનુભૂય
જ્ઞાનવૈરાગ્યાભ્યાં સ્વરૂપાનુસન્ધાનેન દેહમાત્રાવશિષ્ટઃ સંન્યસ્ય
જાતરૂપધરો ભવતિ સ જ્ઞાનવૈરાગ્યસંન્યાસી । બ્રહ્મચર્યં સમાપ્ય
ગૃહી ભૂત્વા વાનપ્રસ્થાશ્રમમેત્ય વૈરાગ્યાભાવેઽપ્યાશ્રમક્રમાનુસારેણ
યઃ સંન્યસ્યતિ સ કર્મસંન્યાસી । સ સંન્યાસઃ ષડ્વિધો ભવતિ
કુટીચકબહૂદકહંસપરમહંસતુરીયાતીતાવધૂતાશ્ચેતિ । કુટીચકઃ
શિખાયજ્ઞોપવીતિ દણ્ડકમણ્ડલુધરઃ કૌપીનશાટીકન્થાધરઃ
પિતૃમાતૃગુર્વારાધનપરઃ પિઠરખનિત્રશિક્યાદિમાત્રસાધનપર
એકત્રાન્નાદનપરઃ શ્વેતોર્ધ્વપુણ્ડ્રધારી ત્રિદણ્ડઃ । બહૂદકઃ શિખાદિકન્થાધર
સ્ત્રિપુણ્ડ્રધારી કુટીચકવત્સર્વસમો મધુકરવૃત્ત્યાષ્ટકવલાશી ।
હંસો જટાધારી ત્રિપુણ્ડ્રોર્ધ્વપુણ્ડ્રધારી અસંક્લૃપ્તમાધૂકરાન્નાશી
કૌપીનખણ્ડતુણ્ડધારી । પરમહંસઃ શિખાયજ્ઞોપવીતરહિતઃ પઞ્ચગૃહેષુ
કરપાત્રી એકકૌપીનધારી શાટીમેકામેકં વૈણવં દણ્ડમેકશાટીધરો વા
ભસ્મોદ્ધૃલનપરઃ સર્વત્યાગી તુરીયાતીતો ગોમુખવૃત્ત્યા ફલાહારી અન્નાહારી
ચેદ્ગૃહત્રયે દેહમાત્રાવશિષ્ટો દિગંબરઃ કુણપવચ્છરીન્વૃત્તિકઃ ।
અવધૂતસ્ત્વનિયમઃ પતિતાભિશસ્તવર્જનપૂર્વકં સર્વવર્ણેષ્વજગરવૃત્ત્યાહારપરઃ સ્વરૂપાનુસન્ધાનપરઃ ।
જગત્તાવદિદં નાહં સવૃક્ષતૃણપર્વતમ્ । યદ્બાહ્યં
જડમત્યન્તં તત્સ્યાં કથમહં વિભુઃ

કાલેનાલ્પેન વિલયી દેહો નાહમચેતનઃ ।
જડયા કર્ણશષ્કુલ્યા કલ્પમાનક્ષણસ્થયા

શૂન્યાકૃતિઃ શૂન્યભવઃ શબ્દો નાહમચેતનઃ ।
ત્વચા ક્ષણવિનાશિન્યા પ્રાપ્યોઽપ્રાપ્યોઽયમન્યથા

ચિત્પ્રસાદોપલબ્ધાત્મા સ્પર્શો નાહમચેતનઃ ।
લબ્ધાત્મા જિહ્વયા તુચ્છો લોલયા લોલસત્તયા

સ્વલ્પસ્યન્દો દ્રવ્યનિષ્ઠો રસો નાહમચેતનઃ ।
દૃશ્યદર્શનયોર્લીનં ક્ષયિક્ષણવિનાશિનોઃ

કેવલે દ્રષ્ટરિ ક્ષીણં રૂપં નાહમચેતનમ્ ।
નાસયા ગન્ધજડયા ક્ષયિણ્યા પરિકલ્પિતઃ

પેલવો નિયતાકારો ગન્ધો નાહમચેતનઃ ।
નિર્મમોઽમનનઃ શાન્તો ગતપઞ્ચેન્દ્રિયભ્રમઃ

શુદ્ધચેતન એવાહં કલાકલનવર્જિતઃ ।
ચૈત્યવર્જિતચિન્માત્રમહમેષોઽવભાસકઃ

સબાહ્યાભ્યન્તરવ્યાપી નિષ્કલોઽહં નિરઞ્જનઃ ।
નિર્વિકલ્પચિદાભાસ એક આત્માસ્મિ સર્વગઃ

મયૈવ ચેતનેનેમે સર્વે ઘટપટાદયઃ ।
સૂર્યાન્તા અવભાસ્યન્તે દીપેનેવાત્મતેજસા

મયૈવૈતાઃ સ્ફુરન્તીહ વિચિત્રેન્દ્રિયવૃત્તયઃ ।
તેજસાન્તઃપ્રકાશેન યથાગ્નિકણપઙ્ક્તયઃ

અનન્તાનન્દસંભોગા પરોપશમશાલિની ।
શુદ્ધેયં ચિન્મયી દૃષ્ટિર્જયત્યખિલદૃષ્ટિષુ

સર્વભાવાન્તરસ્થાય ચૈત્યમુક્તચિદાત્મને ।
પ્રત્યક્ચૈતન્યરૂપાય મહ્યમેવ નમો નમઃ

વિચિત્રાઃ શક્તયઃ સ્વચ્છાઃ સમા યા નિર્વિકારયા ।
ચિતા ક્રિયન્તે સમયા કલાકલનમુક્તયા

કાલત્રયમુપેક્ષિત્ર્યા હીનાયાશ્ચૈત્યબન્ધનૈઃ ।
ચિતશ્ચૈત્યમુપેક્ષિત્ર્યાઃ સમતૈવાવશિષ્યતે

સા હિ વાચામગમ્યત્વાદસત્તામિવ શાશ્વતીમ્ ।
નૈરાત્મસિદ્ધાત્મદશામુપયાતૈવ શિષ્યતે

ઈહાનીહામયૈરન્તર્યા ચિદાવલિતા મલૈઃ ।
સા ચિન્નોત્પાદિતું શક્તા પાશબદ્ધેવ પક્ષિણી

ઇચ્છાદ્વેષસમુત્થેન દ્વન્દ્વમોહેન જન્તવઃ ।
ધરાવિવરમગ્નાનાં કીટાનાં સમતાં ગતાઃ

આત્મનેઽસ્તુ નમો મહ્યમવિચ્છિન્નચિદાત્મને ।
પરામૃષ્ટોઽસ્મિ લબ્ધોઽસ્મિ પ્રોદિતોઽસ્મ્યચિરાદહમ્ ।
ઉદ્ધૃતોઽસ્મિ વિકલ્પેભ્યો યોઽસ્મિ સોઽસ્મિ નમોઽસ્તુ તે

તુભ્યં મહ્યમનન્તાય મહ્યં તુભ્યં ચિદાત્મને ।
નમસ્તુભ્યં પરેશાય નમો મહ્યં શિવાય ચ

તિષ્ઠન્નપિ હિ નાસીનો ગચ્છન્નપિ ન ગચ્છતિ ।
શાન્તોઽપિ વ્યવહારસ્થઃ કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે

સુલભશ્ચાયમત્યન્તં સુજ્ઞેયશ્ચાપ્તબન્ધુવત્ ।
શરીરપદ્મકુહરે સર્વેષામેવ ષટ્પદઃ

ન મે ભોગસ્થિતૌ વાઞ્છા ન મે ભોગવિસર્જને ।
યદાયાતિ તદાયાતુ યત્પ્રયાતિ પ્રયાતુ તત્

મનસા મનસિ ચ્છિન્ને નિરહંકારં ગતે ।
ભાવેન ગલિતે ભાવે સ્વસ્થસ્તિષ્ઠામિ કેવલઃ

નિર્ભાવં નિરહંકારં નિર્મનસ્કમનીહિતમ્ ।
કેવલાસ્પન્દશુદ્ધાત્મન્યેવ તિષ્ઠતિ મે રિપુઃ

તૃષ્ણારજ્જુગણં છિત્વા મચ્છરીરકપઞ્જરાત્ ।
ન જાને ક્વ ગતોડ્ડીય નિરહંકારપક્ષિણી

યસ્ય નાહંકૃતો ભાવો બુદ્ધિર્યસ્ય ન લિપ્યતે ।
યઃ સમઃ સર્વભૂતેષુ જીવિતં તસ્ય શોભતે

યોઽન્તઃશીતલયા બુદ્ધ્યા રાગદ્વેષવિમુક્તયા ।
સાક્ષિવત્પશ્યતીદં હિ જીવિતં તસ્ય શોભતે

યેન સમ્યક્પરિજ્ઞાય હેયોપાદેયમુજ્ઝતા ।
ચિત્તસ્યાન્તેઽર્પિતં ચિત્તં જીવિતં તસ્ય શોભતે

ગ્રાહ્યગ્રાહકસંબન્ધે ક્ષીણે શાન્તિરુદેત્યલમ્ ।
સ્થિતિમભ્યાગતા શાન્તિર્મોક્ષનામાભિધીયતે

ભ્રષ્ટબીજોપમા ભૂયો જન્માઙ્કુઅરવિવર્જિતા ।
હૃદિ જીવદ્વિમુક્તાનાં શુદ્ધા ભવતિ વાસના

પાવની પરમોદારા શુદ્ધસત્ત્વાનુપાતિની ।
આત્મધ્યાનમયી નિત્યા સુષુપ્તિસ્થેવ તિષ્ઠતિ

ચેતનં ચિત્તરિક્તં હિ પ્રત્યક્ચેતનમુચ્યતે ।
નિર્મનસ્કસ્વભાવત્વાન્ન તત્ર કલનામલમ્

સા સત્યતા સા શિવતા સાવસ્થા પારમાત્મિકી ।
સર્વજ્ઞતા સા સંતૃપ્તિર્નતુ યત્ર મનઃ ક્ષતમ્

પ્રલપન્વિસૃજન્ગૃહ્ણન્નુન્મિષન્નિમિષન્નપિ ।
નિરસ્તમનનાનન્દઃ સંવિન્માત્રપરોઽસ્મ્યહમ્

મલં સંવેદ્યમુત્સૃજ્ય મનો નિર્મૂલયન્પરમ્ ।
આશાપાશાનલં છિત્ત્વા સંવિન્માત્રપરોઽસ્મ્યહમ્

અશુભાશુભસંકલ્પઃ સંશાન્તોઽસ્મિ નિરામયઃ ।
નષ્ટેષ્ટાનિષ્ટકલનઃ સંમાત્રપરોસ્મ્યહમ્

આત્મતાપરતે ત્યક્ત્વા નિર્વિભાગો જગત્સ્થિતૌ ।
વજ્રસ્તંભવદાત્માનમવલંબ્ય સ્થિરોઽસ્મ્યહમ્

નિર્મલાયાં નિરાશાયાં સ્વસંવિત્તૌ સ્થિતોઽસ્મ્યહમ્ ।
ઈહિતાનીહિતૈર્મુક્તો હેયોપાદેયવર્જિતઃ

કદાન્તસ્તોષમેષ્યામિ સ્વપ્રકાશપદે સ્થિતઃ ।
કદોપશાન્તમનનો ધરણીધરકન્દરે

સમેષ્યામિ શિલાસામ્યં નિર્વિકલ્પસમાધિના ।
નિરંશધ્યાનવિશ્રાન્તિમૂકસ્ય મમ મસ્તકે

કદા તાર્ણં કરિષ્યન્તિ કુલાયં વનપુત્રિકાઃ ।
સંકલ્પપાદપં તૃષ્ણાલતં છિત્ત્વા મનોવનમ્

વિતતાં ભુવમાસાદ્ય વિહરાભિ યથાસુખમ્ ।
પદં તદનુ યાતોઽસ્મિ કેવલોઽસ્મિ જયામ્યહમ્

નિર્વાણોઽસ્મિ નિરીહોઽસ્મિ નિરંશોઽસ્મિ નિરીપ્સિતઃ ।
સ્વચ્છતોર્જિતતા સત્તા હૃદ્યતા સત્યતા જ્ઞતા

આનન્દિતોપશમતા સદા પ્રમુદિતોદિતા ।
પૂર્ણતોદારતા સત્યા કાન્તિસત્તા સદૈકતા

ઇત્યેવં ચિન્તયન્ભિક્ષુઃ સ્વરૂપસ્થિતિમઞ્જસા ।
નિર્વિકલ્પસ્વરૂપજ્ઞો નિર્વિકલ્પો બભૂવ હ

આતુરો જીવતિ ચેત્ક્રમસંન્યાસઃ કર્તવ્યઃ ।
ન શૂદ્રસ્ત્રીપતિતોદક્યા સંભાષણમ્ ।
ન યતેર્દેવપૂજનોત્સવદર્શનમ્ ।
તસ્માન્ન સંન્યાસિન એષ લોકઃ ।
આતુરકુટીચકયોર્ભૂલોકભુવર્લોકૌ ।
બહૂદકસ્ય સ્વર્ગલોકઃ ।
હંસસ્ય તપોલોકઃ । પરમહંસસ્ય સત્યલોકઃ ।
તુરીયાતીતાવધૂતયોઃ સ્વાત્મન્યેવ કૈવલ્યં
સ્વરૂપાનુસન્ધાનેન ભ્રમરકીટન્યાયવત્ ।
સ્વરૂપાનુસન્ધાનવ્યતિરિક્તાન્યશાસ્ત્રાભ્યાસ
ઉષ્ટ્રકુંકુમભારવદ્વ્યર્થઃ । ન યોગશાસ્ત્રપ્રવૃત્તિઃ ।
ન સાંખ્યશાસ્ત્રાભ્યાસઃ । ન મન્ત્રતન્ત્રવ્યાપારઃ ।
નેતરશાસ્ત્રપ્રવૃત્તિર્યતેરસ્તિ । અસ્તિ ચેચ્છવાલંકારવ
ત્કર્માચર વિદ્યાદૂરઃ ।
ન પરિવ્રાણ્નામસંકીર્તનપરો યદ્યત્કર્મ કરોતિ તત્તત્ફલમનુભવતિ ।
એરણ્ડતૈલફેનવત્સર્વં પરિત્યજેત્ । ન દેવતાપ્રસાદગ્રહણમ્ ।
ન બાહ્યદેવાભ્યર્ચનં કુર્યાત્ । સ્વવ્યતિરિક્તં સર્વં ત્યક્ત્વા
મધુકરવૃત્ત્યાહારમાહરન્કૃશીભૂત્વા મેદોવૃદ્ધિમકુર્વન્વિહરેત્ ।
માધૂકરેણ કરપાત્રેણાસ્યપાત્રેણ વા કાલં નયેત્ ।
આત્મસંમિતમાહારમાહરેદાત્મવાન્યતિઃ ।
આહારસ્ય ચ ભાગૌ દ્વૌ તૃતીયમુદકસ્ય ચ ।
વાયોઃ સંચરણાર્થાય ચતુર્થમવશેષયેત્

ભૈક્ષેણ વર્તયેન્નિત્યં નૈકાન્નાશી ભવેત્ક્વચિત્ ।
નિરીક્ષન્તે ત્વનુદ્વિગ્નાસ્તદ્ગૃહં યત્નતો વ્રજેત્

પઞ્ચસપ્તગૃહાણાં તુ ભિક્ષામિચ્છેત્ક્રિયાવતામ્ ।
ગોદોહમાત્રમાકાઙ્ક્ષેન્નિષ્ક્રાન્તો ન પુનર્વ્રજેત્

નક્તાદ્વરશ્ચોપવાસ ઉપવાસાદયાચિતઃ ।
અયાચિતાદ્વરં ભૈક્ષ્યં તસ્માત્ભૈક્ષેણ વર્ધયેત્

નૈવ સવ્યાપસવ્યેન ભિક્ષાકાલે વિશેદ્ગૃહાન્ ।
નાતિક્રામેદ્ગૃહં મોહાદ્યત્ર દોષો ન વિદ્યતે

શ્રોત્રિયાન્નં ન ભિક્ષેત શ્રદ્ધાભક્તિબહિષ્કૃતમ્ ।
વ્રાત્યસ્યાપિ ગૃહે ભિક્ષેચ્છ્રદ્ધાભક્તિપુરસ્કૃતે

માધૂકરમસંક્લૃપ્તં પ્રાક્પ્રણીતમયાચિતમ્ ।
તાત્કાલિકં ચોપપન્નં ભૈક્ષં પઞ્ચવિધં સ્મૃતમ્

મનઃસંકલ્પરહિતાંસ્ત્રીન્ગૃહાન્પઞ્ચ સપ્ત વા ।
મધુમક્ષિકવત્કૃત્વા માધૂકરમિતિ સ્મૃતમ્

પ્રાતઃકાલે ચ પૂર્વેદ્યુર્યદ્ભક્તૈઃ પ્રાથિતં મુહુઃ ।
તદ્ભૈક્ષં પ્રાક્પ્રણીતં સ્યાત્સ્થિતિં કુર્યાત્તથાપિ વા

ભિક્ષાટનસમુદ્યોગાદ્યેન કેન નિમન્ત્રિતમ્ ।
અયાચિતં તુ તદ્ભૈક્ષં ભોક્તવ્યં ચ મુમુક્ષુભિઃ

ઉપસ્થાનેન યત્પ્રોક્તં ભિક્ષાર્થં બ્રાહ્મણેન તત્ ।
તાત્કાલિકમિતિ ખ્યાતં ભોક્તવ્યં યતિભિસ્તદા

સિદ્ધમન્નં યદાનીતં બ્રાહ્મણેન મઠં પ્રતિ ।
ઉપપન્નમિતિ પ્રાહુર્મુનયો મોક્ષકાઙ્ક્ષિણઃ

ચરેન્માધૂકરં ભૈક્ષં યતિર્મ્લેચ્છકુલાદપિ ।
એકાન્નં નતુ ભુઞ્જીત બૃહસ્પતિસમાદપિ ।
યાચિતાયાચિતાભ્યાં ચ ભિક્ષાભ્યાં કલ્પયેત્સ્થિતમ્

ન વાયુઃ સ્પર્શદોષેણ નાગ્નિર્દહનકર્મણા ।
નાપો મૂત્રપુરીષાભ્યાં નાન્નદોષેણ મસ્કરી

વિધૂમે સન્નમુસલે વ્યઙ્ગારે ભુક્તવજ્જને ।
કાલેઽપરાહ્ણે ભૂયિષ્ઠે ભિક્ષાચરણમાચરેત્

અભિશતં ચ પતિતં પાપણ્ડં દેવપૂજકમ્ ।
વર્જયિત્વા ચરેદ્ભૈક્ષં સર્વવર્ણેષુ ચાપદિ

ઘૃતં સ્વમૂત્રસદૃશં મધુ સ્યાત્સુરયા સમમ્ ।
તૈલં સૂકરમૂત્રં સ્યાત્સૂપં લશુનસંમિતમ્

માષાપૂષાદિ ગોમાંસં ક્ષીરં મૂત્રસમં ભવેત્ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ઘૃતાદીન્વર્જયેદ્યતિઃ ।
ઘૃતસૂપાદિસંયુક્તમન્નં નાદ્યાત્કદાચન

પાત્રમસ્ય ભવેત્પાણિસ્તેન નિત્યં સ્થિતિં નયેત્ ।
પાણિપાત્રશ્ચરન્યોગી નાસકૃદ્ભૈક્ષમાચરેત્

આસ્યેન તુ યદાહારં ગોવન્મૃગયતે મુનિઃ ।
તદા સમઃ સ્યાત્સર્વેષુ સોઽમૃતત્વાય કલ્પતે

આજ્યં રુધિરમિવ ત્યજેદેકત્રાન્નં પલલમિવ
ગન્ધલેપનમશુદ્ધલેપનમિવ ક્ષારમન્ત્યજમિવ
વસ્ત્રમુચ્છિષ્ટપાત્રમિવાભ્યઙ્ગં સ્ત્રીસઙ્ગમિવ
મિત્રાહ્લાદકં મૂત્રમિવ સ્પૃહાં ગોમાંસમિવ
જ્ઞાતચરદેશં ચણ્ડાલવાટિકાદિવ સ્ત્રિયમહિમિવ
સુવર્ણં કાલકૂટમિવ સભાસ્થલં શ્મશાનસ્થલમિવ
રાજધાનીં કુંભીપાકમિવ શવપિણ્ડવદેકત્રાન્નં ન
દેવતાર્ચનમ્ । પ્રપઞ્ચવૃત્તિં પરિત્યય જીવન્મુક્તો ભવેત્ ॥
આસનં પાત્રલોપશ્ચ સંચયઃ શિષ્યસંચયઃ ।
દિવાસ્વાપો વૃથાલાપો યતેર્બન્ધકરાણિ ષટ્

વર્ષાભ્યોઽન્યત્ર યત્સ્થાનમાસનં તદુદાહૃતમ્ ।
ઉત્કાલાબ્વાદિપાત્રાણામેકસ્યાપીહ સંગ્રહઃ

યતેઃ સંવ્યવહરાય પાત્રલોપઃ સ ઉચ્યતે ।
ગૃહીતસ્ય તુ દણ્ડાદેર્દ્વિતીયસ્ય પરિગ્રહઃ

કાલાન્તરોપભોગાર્થં સંચયઃ પરિકીર્તિતઃ ।
શુશ્રૂષાલાભપૂજાર્થં યશોર્થં વા પરિગ્રહઃ

શિષ્યાણાં નતુ કારુણ્યાચ્છિષ્યસંગ્રહ ઈરિતઃ ।
વિદ્યા દિવા પ્રકાશત્વાદવિદ્યા રાત્રિરુચ્યતે

વિદ્યાભ્યાસે પ્રમાદો યઃ સ દિવાસ્વાપ ઉચ્યતે ।
આધ્યાત્મિકીં કથાં મુક્ત્વા ભિક્ષાવાર્તાં વિના તથા

અનુગ્રહં પરિપ્રશ્નં વૃથાજલ્પોઽન્ય ઉચ્યતે ।
એકાન્નં મદમાત્સર્યં ગન્ધપુષ્પવિભૂષણમ્

તામ્બૂલાભ્યઞ્જને ક્રીડા ભોગાકાઙ્ક્ષા રસાયનમ્ ।
કત્થનં કુત્સનં સ્વસ્તિ જ્યોતિશ્ચ ક્રયવિક્રયમ્

ક્રિયાકર્મવિવાદશ્ચ ગુરુવાક્યવિલઙ્ઘનમ્ ।
સંધિશ્ચ વિગ્રહો યાનં મઞ્ચકં શુક્લવસ્ત્રકમ્

શુક્લોત્સર્ગો દિવાસ્વાપો ભિક્ષાધારસ્તુ તૈજસમ્ ।
વિષં ચૈવાયુધં બીજં હિંસાં તૈક્ષ્ણ્યં ચ મૈથુનમ્

ત્યક્તં સંન્યાસયોગેન ગૃહધર્માદિકં વ્રતમ્ ।
ગોત્રાદિચરણં સર્વં પિતૃમાતૃકુલં ધનમ્ ।
પ્રતિષિદ્ધાનિ ચૈતાનિ સેવમાનો વ્રજેદધઃ

સુજીર્ણોઽપિ સુજીર્ણાસુ વિદ્વાંસ્ત્રીષુ ન વિશ્વસેત્ ।
સુજીર્ણાસ્વપિ કન્થાસુ સજ્જતે જીર્ણમમ્બરમ્

સ્થાવરં જઙ્ગમં બીજં તૈજસં વિષમાયુધમ્ ।
ષડેતાનિ ન ગૃહ્ણીયાદ્યતિર્મૂત્રપુરીષવત્

નૈવાદદીત પાથેયં યતિઃ કિંચિદનાપદિ ।
પક્વમાપત્સુ ગૃણ્હીયાદ્યાવદન્નં ન લભ્યતે

નીરુજશ્ચ યુવા ચૈવ ભિક્ષુર્નાવસથે વસેત્ ।
પરાર્થં ન પ્રતિગ્રાહ્યં ન દદ્યાચ્ચ કથંચન

દૈન્યભાવાત્તુ ભૂતાનાં સૌભગાય યતિશ્ચરેત્ ।
પક્વં વા યદિ વાઽપક્વં યાચમાનો વ્રજેદધઃ

અન્નપાનપરો ભિક્ષુર્વસ્ત્રાદીનાં પ્રતિગ્રહી ।
આવિકં વાનાવિકં વા તથા પટ્ટપટાનપિ

પ્રતિગૃહ્ય યતિશ્ચૈતાન્પતત્યેવ ન સંશયઃ ।
અદ્વૈતં નાવમાશ્રિત્ય જીવન્મુક્તત્વમાપ્નુયાત્

વાગ્દણ્ડે મૌનમાતિષ્ટેત્કાયદણ્ડે ત્વભોજનમ્ ।
માનસે તુ કૃતે દણ્ડે પ્રાણાયામો વિધીયતે

કર્મણા બધ્યતે જન્તુર્વિદ્યયા ચ વિમુચ્યતે ।
તસ્માત્કર્મ ન કુર્વન્તિ યતયઃ પારદર્શિનઃ

રથ્યાયાં બહુવસ્ત્રાણિ ભિક્ષા સર્વત્ર લભ્યતે ।
ભૂમિઃ શય્યાસ્તિ વિસ્તીર્ણા યતયઃ કેન દુઃખિતઃ

પ્રપઞ્ચમખિલં યસ્તુ જ્ઞાનાગ્નૌ જુહુયાદ્યતિઃ ।
આત્મન્યગ્નીન્સમારોપ્ય સોઽગ્નિહોત્રી મહાયતિઃ

પ્રવૃત્તિર્દ્વિવિધા પ્રોક્તા માર્જારી ચૈવ વાનરી ।
જ્ઞાનાભ્યાસવતામોતુર્વાનરીભાક્ત્વમેવ ચ

નાપૃષ્ટઃ કસ્યચિદ્બ્રૂયાન્ન ચાન્યાયેન પૃચ્છતઃ ।
જાનન્નપિ હિ મેધાવી જડવલ્લોકમાચરેત્

સર્વેષામેવ પાપાનાં સઙ્ઘાતે સમુપસ્થિતે ।
તારં દ્વાદશસાહસ્રમભ્યસેચ્છેદનં હિ તત્

યસ્તુ દ્વાદશસાહસ્રં પ્રણવં જપતેઽન્વહમ્ ।
તસ્ય દ્વાદશભિર્માસૈઃ પરં બ્રહ્મ પ્રકાશતે

ઇત્યુપનિષત્ હરિઃ ૐ તત્સત્ ॥ ઇતિ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

ૐ આપ્યાયન્તુ મામાઙ્ગાનિ વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ
શ્રોત્રમથો બલમિન્દ્રિયાણિ ચ ॥ સર્વાણિ સર્વં બ્રહ્મોપનિષદં
માહં બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં મા મા બ્રહ્મ નિરાકરોદનિરાકરણ
મસ્ત્વનિરાકરણં મેસ્તુ તદાત્મનિ નિરતે ય ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે
મયિ સન્તુ તે મયિ સન્તુ । ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ઇતિ સંન્યાસોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય