sāmbapañcāśikā · Chapter 1
sāmbapañcāśikā
// śrīgaṇeśāya namaḥ //
upakramaḥ
śabdārthatvavivartamānaparamajyotīruco gopate-
rudgītho'bhyuditaḥ puro'ruṇatayā yasya trayīmaṇḍalam /
bhāvyadvarṇapadakrameritatamassaptasvarāśvairviyad-
vidyāsyandanamunnayanniva namastasmai parabrahmaṇe
stotram
omityantarnadati niyataṃ yaḥ pratiprāṇi śabdo
vāṇī yasmātprasarati parā śabdatanmātragarbhā /
prāṇāpānau vahati ca samau yo mitho grāsasaktau
dehasthaṃ taṃ sapadi paramādityamādyaṃ prapadye
yastvakcakṣuśśravaṇarasanāghrāṇapāṇyaṅghrivāṇī-
pāyūpasthasthitirapi manobuddhyahaṅkāramūrtiḥ /
tiṣṭhatyantarbahirapi jagadbhāsayandvādaśātmā
mārtaṇḍaṃ taṃ sakalakaraṇādhāramekaṃ prapadye
yā sā mitrāvaruṇasadanāduccarantī triṣaṣṭiṃ
varṇānatra prakaṭakaraṇaiḥ prāṇasaṅgātprasūtān /
tāṃ paśyantīṃ prathamamuditāṃ madhyamāṃ buddhisaṃsthāṃ
vācaṃ vaktre karaṇaviśadāṃ vaikharīṃ ca prapadye
ūrdhvādhaḥsthānyatanubhuvanānyantarā sanniviṣṭā
nānānāḍiprasavagahanā sarvabhūtāntarasthā /
prāṇāpānagrasananirataiḥ prāpyate brahmanāḍī
sā naśśvetā bhavatu paramādityamūrtiḥ prasannā
na brahmāṇḍavyavahitapathā nātiśītoṣṇarūpā
no vā naktandivagamamitā'tāpanīyāparāhuḥ /
vaikuṇṭhīyā tanuriva rave rājate maṇḍalasthā
sā naśśvetā bhavatu paramādityamūrtiḥ prasannā
yatrārūḍhaṃ triguṇavapuṣi brahma tadbindurūpaṃ
yogīndrāṇāṃ yadapi paramaṃ bhāti nirvāṇamārgaḥ /
trayyādhāraḥ praṇava iti yanmaṇḍalaṃ caṇḍaraśme-
rantassūkṣmaṃ bahirapi bṛhanmuktaye'haṃ prapannaḥ
yasminsomaḥ surapitṛnarairanvahaṃ pīyamānaḥ
kṣīṇaḥ kṣīṇaḥ praviśati yato vardhate cāpi bhūyaḥ /
yasminvedā madhuni saraghākāravadbhānti cāgre
taccaṇḍāṃśoramitamamṛtaṃ maṇḍalasthaṃ prapadye
aindrīmāśāṃ pṛthukavapuṣā pūrayitvā krameṇa
krāntāḥ sapta prakaṭahariṇā yena pādena lokāḥ /
kṛtvā dhvāntaṃ vigalitabalivyakti pātālalīnaṃ
viśvālokassa jayati raviḥ sattvamevordhvaraśmiḥ
dhyātvā brahma prathamamatanu prāṇamūle nadantaṃ
dṛṣṭvā cāntaḥ praṇavamukharaṃ vyāhṛtīḥ samyaguktvā /
yattadvede taditi saviturbrahmaṇoktaṃ vareṇyaṃ
tadbhargākhyaṃ kimapi paramaṃ dhāmagarbhaṃ prapadye
tvāṃ stoṣyāmi stutibhiriti me yastu bhedagraho'yaṃ
saivāvidyā tadapi sutarāṃ tadvināśāya yuktaḥ /
staumyevāhaṃ trividhamuditaṃ sthūlasūkṣmaṃ paraṃ vā
vidyopāyaḥ para iti budhairgīyate khalvavidyā
yo'nādyanto'pyatanuraguṇo'ṇoraṇīyānmahīyā-
nviśvākāraḥ saguṇa iti vā kalpanākalpitāṅgaḥ /
nānābhūtaprakṛtivikṛtīrdarśayanbhāti yo vā
tasmai tasmai bhavatu paramāditya nityaṃ namaste
tattvākhyāne tvayi munijanā neti neti bruvantaḥ
śrāntāḥ samyaktvamiti na ca tairīdṛśo veti coktaḥ /
tasmāttubhyaṃ nama iti vacomātramevāsmi vacmi
prāyo yasmātprasaratitarāṃ bhāratī jñānagarbhā
sarvāṅgīṇassakalavapuṣāmantare yo'ntarātmā
tiṣṭhankāṣṭhe dahana iva no dṛśyase yuktiśūnyaiḥ /
yaśca prāṇāraṇiṣu niyatairmathyamānāsu sadbhi-
rdṛśyaṃ jyotirbhavasi paramāditya tasmai namaste
stotā stutyaḥ stutiriti bhavānkartṛkarmakriyātmā
krīḍatyekastava nutividhāvasvatantrastato'ham /
yadvā vacmi praṇayasubhagaṃ gopate tacca tathyaṃ
tvatto hyanyatkimiva jagatāṃ vidyate tanmṛṣā syāt
jñānaṃ nāntaḥkaraṇarahitaṃ vidyate'smadvidhānāṃ
tvaṃ cātyantaṃ sakalakaraṇāgocaratvādacintyaḥ /
dhyānātītastvamiti na vinā bhaktiyogena labhya-
stasmādbhaktiṃ śaraṇamamṛtaprāptaye'haṃ prapannaḥ
hārdaṃ hanti prathamamuditā yā tamassaṃśritānāṃ
sattvodrekāttadanu ca rajaḥ karmayogakrameṇa /
svabhyastā ca prathayatitarāṃ sattvameva prapannā
nirvāṇāya vrajati śamināṃ te'rka bhaktistrayīva
tāmāsādya śriyamiva gṛhe kāmadhenuṃ pravāse
dhvānte bhātiṃ dhṛtimiva vane yojane brahmanāḍim /
nāvaṃ cāsminviṣamaviṣayagrāhasaṃsārasindhau
gaccheyaṃ te paramamamṛtaṃ yanna śītaṃ na coṣṇam
agnīṣomāvakhilajagataḥ kāraṇaṃ tau mayūkhaiḥ
sargādāne sṛjasi bhagavanhrāsavṛddhikrameṇa /
tāvevāntarviṣuvati samau juhvatāmātmavahnau
dvāvapyastaṃ nayasi yugapanmuktaye bhaktibhājām
sthūlatvaṃ te prakṛtigahanaṃ naiva lakṣyaṃ hyanantaṃ
sūkṣmatvaṃ vā tadapi sadasadvyaktyabhāvādacintyam /
dhyāyāmītthaṃ kathamaviditaṃ tvāmanādyantamanta-
stasmādarka praṇiyini mayi svātmanaiva prasīda
yattadvedyaṃ kimapi paramaṃ śabdatattvaṃ tvamanta-
statsadvyaktiṃ jigamiṣu śanairlāti mātrākalāḥ khe /
avyaktena praṇavavapuṣā bindunādoditaṃ sa-
cchabdabrahmoccarati karaṇavyañjitaṃ vācakaṃ te
prātassandhyāruṇakiraṇabhāgṛṅmayaṃ rājasaṃ yan-
madhye cāpi jvaladiva yajuḥ śuklabhāssāttvikaṃ vā /
sāyaṃ sāmāstamitakiraṇaṃ yattamollāsirūpaṃ
sāhnassargasthitilayavidhāvākṛtiste trayīva
ye pātālodadhimuninagadvīpalokādhibīja-
cchandobhūtasvaramukhanadatsaptasaptiṃ prapannāḥ /
ye caikāśvaṃ niravayavavāgbhāvamātrādhirūḍhaṃ
te tvāmeva svaraguṇakalāvarjitaṃ yāntyanaśvam
divyaṃ jyotissalilapavanaiḥ pūrayitvā trilokī-
mekībhūtaṃ punarapi ca tatsāramādāya gobhiḥ /
antarlīno viśasi vasudhāṃ tadgataḥ sūyase'nnaṃ
tacca prāṇāṃstvamiti jagatāṃ prāṇabhṛtsūrya ātmā
agnīṣomau prakṛtipuruṣau bindunādau ca nityau
prāṇāpānāvapi dinaniśe ye ca satyānṛte dve /
dharmādharmau sadasadubhayaṃ yo'ntarāveśya yogī
vartetātmanyuparatamatirnirguṇaṃ tvāṃ viśetsaḥ
garbhādhānaprasavavidhaye suptayorindubhāsā
sāpatnyenābhimukhamiva khe kāntayormadhyasaṃsthaḥ /
dyāvāpṛthvyorvadanakamale gomukhairbodhayitvā
paryāyeṇāpibasi bhagavanṣaḍrasāsvādalolaḥ
somaṃ pūrṇāmṛtamiva caruṃ tejasā sādhayitvā
kṛtvā tenānalamukhajagattarpaṇaṃ vaiśvadevam /
āmāvasyaṃ vidhasamiva khe tatkalāśeṣamaśna-
nbrahmāṇḍāntargṛhapatiriva svātmayāgaṃ karoṣi
kṛtvā naktandinamiva jagadbījamāvyaktikaṃ yat-
tatraivāntardinakara tathā brāhmamanyattato'lpam /
daivaṃ pitryaṃ kramaparigataṃ mānuṣaṃ cālpamalpaṃ
kurvankurvankalayasi jagatpañcadhāvartanābhiḥ
tattvāloke tapana sudine ye paraṃ samprabuddhā
ye vā cittopaśamarajanīyoganidrāmupetāḥ /
te'horātroparamaparamānandasandhyāsu sauraṃ
bhittvā jyotiḥparamaparamaṃ yānti nirvāṇasaṃjñam
ā brahmedaṃ navamiva jagajjaṅgamasthāvarāntaṃ
sarge sarge visṛjasi rave gobhirudriktasomaiḥ /
dīptaiḥ pratyāharasi ca laye tadyathāyoni bhūyaḥ
sargāntādau prakaṭavibhavāṃ darśayan raśmilīlām
śritvā nityopacitamucitaṃ brahmatejaḥprakāśaṃ
rūpaṃ sargasthitilayamucā sarvabhūteṣu madhye /
antevāsiṣviva suguruṇā yaḥ parokṣaḥ prakṛtyā
pratyakṣo'sau jagati bhavatā darśitaḥ svātmanātmā
lokāḥ sarve vapuṣi niyataṃ te sthitistvaṃ ca teṣā-
mekaikasminyugapadaguṇo viśvahetorguṇīva /
itthambhūte bhavati bhagavanna tvadanyo'smi satyaṃ
kiṃ tu jñastvaṃ paramapuruṣo'haṃ prakṛtyaiva cājñaḥ
saṅkalpecchādyakhilakaraṇaprāṇavāṇyo vareṇyāḥ
sampannā me tvadabhinavanājjanma cedaṃ śaraṇyam /
manye cāstaṃ jigamiṣu śanaiḥ puṇyapāpadvayaṃ tad-
bhaktiśraddhe tava caraṇayoranyathā no bhavetām
satyaṃ bhūyo jananamaraṇe tvatprapanneṣu na sta-
statrāpyekaṃ tava nutiphalaṃ janma yāce tadittham /
trailokyeśaḥ śama iva paraḥ puṇyakāyo'pyayoniḥ
saṃsārābdhau plava iva jagattāraṇāya sthiraḥ syām
sauṣumṇena tvamamṛtapathenaitya śītāṃśubhāvaṃ
puṣṇāsyagre suranarapitṝñśāntabhābhiḥ kalābhiḥ /
paścādambho viśasi vividhāścauṣadhīstadgato'pi
prīṇāsyevaṃ tribhuvanamataste jaganmitratārka
mandākrānte tamasi bhavatā nātha doṣāvasāne
nāntarlīnā mama matiriyaṃ gāḍhanidrāṃ jahāti /
tasmādastaṅgamitatamasā padminīvātmabhāsā
saurītyeṣā dinakara paraṃ nīyatāmāśu bodham
yena grāsīkṛtamiva jagatsarvamāsīttadastaṃ
dhvāntaṃ nītvā punarapi vibho taddayāghrātacittaḥ /
dhatse naktandinamapi gatī śuklakṛṣṇe vibhajya
trātā tasmādbhava paribhave duṣkṛte me'pi bhāno
āsaṃsāropacitasadasatkarmabandhāśritānā-
mādhivyādhiprajanamaraṇakṣutpipāsārditānām /
mithyājñānaprabalatamasā nātha cāndhīkṛtānāṃ
tvaṃ nastrātā bhava karuṇayā yatratatrasthitānām
satyāsatyaskhalitavacasāṃ śaucalajjojjhitānā-
majñānānāmaphalasaphalaprārthanākātarāṇām /
sarvāvasthāsvakhilaviṣayābhyastakautūhalānāṃ
tvaṃ nastrātā bhava pitṛtayā bhogalolārbhakāṇām
yāvaddehaṃ jarayati jarā nāntakādetya dūtī
no vā bhīmastriphaṇabhujagākāradurvārapāśaḥ /
gāḍhaṃ kaṇṭhe lagati sahasā jīvitaṃ lelihāna-
stāvadbhaktābhayada sadayaṃ śreyase naḥ prasīda
viśvaprāṇagrasanarasanāṭopakopapragalbhaṃ
mṛtyorvaktraṃ dahananayanoddāmadaṃṣṭrākarālam /
yāvaddṛṣṭvā vrajati na bhiyā pañcatāmeṣa kāya-
stāvannityāmṛtamaya rave pāhi naḥ kāndiśīkān
śabdākāraṃ viyadiva vapuste yajussāmadhāmnaḥ
saptacchandāṃsyapi ca turagā ṛṅmayaṃ maṇḍalaṃ ca /
evaṃ sarvaśrutimayatayā maddayānugrahādvā
kṣipraṃ mattaḥ kṛpaṇakaruṇākrandamākarṇayemam
nāśaṃ nāsmāccaraṇaśaraṇā yāntyapi grasyamānā
devairitthaṃ sitamiva yaśo darśayansvaṃ trilokyām /
manye somaṃ kṣatatanumamāgarbhavṛddhyā vivasva-
ñśuklāṃ chāyāṃ nayasi śanakaiḥ svāṃ suṣumṇāṃśubhāsā
āstāṃ janmaprabhṛti bhavataḥ sevanaṃ taddhi loke
vācyaṃ kenāparimitaphalaṃ bhuktimuktiprakāram /
jyotirmātraṃ smṛtipathamito jīvitānte'pi bhāsva-
nnirvāṇāya prabhavasi satāṃ tena te kaḥ samo'nyaḥ
apratyakṣatridaśabhajanādyatparokṣaṃ phalaṃ ta-
tpuṃsāṃ yuktaṃ bhavati hi samaṃ kāraṇenaiva kāryam /
pratyakṣastvaṃ sakalajagatāṃ yatsamakṣaṃ phalaṃ me
yuṣmadbhakteḥ samucitamatastattu yāce yathā tvām
ye cārogyaṃ diśati bhagavānsevito'pyevamāhu-
ste tattvajñā jagati subhagā bhogayogapradhānāḥ /
bhuktermukterapi ca jagatāṃ yacca pūrṇaṃ sukhānāṃ
tasyānyo'rkādamṛtavapuṣaḥ ko hi nāmāstu dātā
hitvā hitvā gurucapalatāmapyanekānnijārthā-
nyairekārthīkṛtamiva bhavatsevanaṃ matpriyārtham /
teṣāmicchāmyupakṛtimahaṃ svendriyāṇāṃ priyāṇā-
mādau tasmānmama dinapate dehi tebhyaḥ prasādam
kiṃ tannāmoccarati vacanaṃ yasya noccārakastvaṃ
kiṃ tadvācyaṃ sakalavacasāṃ viśvamūrte na yattvam /
tasmāduktaṃ yadapi tadapi tvannutau bhaktiyogā-
dasmābhistadbhavatu bhagavaṃstvatprasādena dhanyam
yā panthānaṃ diśati śiśirādyuttaraṃ devayānaṃ
yā vā kṛṣṇaṃ pitṛpathamatho dakṣiṇaṃ prāvṛḍādyam /
tābhyāmanyā viṣuvadabhijinmadhyamā kṛtyaśūnyā
dhanyā kācitprakṛtipuruṣāvantarā me'stu vṛttiḥ
sthitvā kiñcinmana iva pibansetubandhasya madhye
prāpyopeyaṃ dhruvapadamatho vyaktamuddālya tālu /
satyādūrdhvaṃ kimapi paramaṃ vyoma somāgniśūnyaṃ
gaccheyaṃ tvāṃ surapitṛgatī cāntarā brahmabhūtaḥ
sarvātmatvaṃ savituriti yo vāṅmanaḥkāyabuddhyā
rāgadveṣopaśamasamatāyogamevārurukṣuḥ /
dharmādharmagrasanaraśanāmuktaye yuktiyuktāṃ
sa śrīsāmbaḥ stutimiti raveḥ svapraśāntāṃ cakāra
bhaktiśraddhādyakhilataruṇīvallabhenedamuktaṃ
śrīsāmbena prakaṭagahanaṃ stotramadhyātmagarbham /
yaḥ sāvitraṃ paṭhati niyataṃ svātmavatsarvalokā-
npaśyanso'nte vrajati śukavanmaṇḍalaṃ caṇḍaraśmeḥ
upasaṃhāraḥ
iti paramarahasyaślokapañcāśadeṣā
tapananavanapuṇyā sāgamabrahmacarcā /
haratu duritamasmadvarṇitākarṇitā vo
diśatu ca śubhasiddhiṃ mātṛvadbhaktibhājām
iti sāmbapraṇītā sāmbapañcāśikā sampūrṇā //
Original text: sāmbapañcāśikā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0