Language

ENहिગુ
Scripture Library

sāmbapañcāśikā · Chapter 1

1

sāmbapañcāśikā
// śrīgaṇeśāya namaḥ //
upakramaḥ
śabdārthatvavivartamānaparamajyotīruco gopate-
rudgītho'bhyuditaḥ puro'ruṇatayā yasya trayīmaṇḍalam /
bhāvyadvarṇapadakrameritatamassaptasvarāśvairviyad-
vidyāsyandanamunnayanniva namastasmai parabrahmaṇe

2

stotram
omityantarnadati niyataṃ yaḥ pratiprāṇi śabdo
vāṇī yasmātprasarati parā śabdatanmātragarbhā /
prāṇāpānau vahati ca samau yo mitho grāsasaktau
dehasthaṃ taṃ sapadi paramādityamādyaṃ prapadye

3

yastvakcakṣuśśravaṇarasanāghrāṇapāṇyaṅghrivāṇī-
pāyūpasthasthitirapi manobuddhyahaṅkāramūrtiḥ /
tiṣṭhatyantarbahirapi jagadbhāsayandvādaśātmā
mārtaṇḍaṃ taṃ sakalakaraṇādhāramekaṃ prapadye

4

yā sā mitrāvaruṇasadanāduccarantī triṣaṣṭiṃ
varṇānatra prakaṭakaraṇaiḥ prāṇasaṅgātprasūtān /
tāṃ paśyantīṃ prathamamuditāṃ madhyamāṃ buddhisaṃsthāṃ
vācaṃ vaktre karaṇaviśadāṃ vaikharīṃ ca prapadye

5

ūrdhvādhaḥsthānyatanubhuvanānyantarā sanniviṣṭā
nānānāḍiprasavagahanā sarvabhūtāntarasthā /
prāṇāpānagrasananirataiḥ prāpyate brahmanāḍī
sā naśśvetā bhavatu paramādityamūrtiḥ prasannā

6

na brahmāṇḍavyavahitapathā nātiśītoṣṇarūpā
no vā naktandivagamamitā'tāpanīyāparāhuḥ /
vaikuṇṭhīyā tanuriva rave rājate maṇḍalasthā
sā naśśvetā bhavatu paramādityamūrtiḥ prasannā

7

yatrārūḍhaṃ triguṇavapuṣi brahma tadbindurūpaṃ
yogīndrāṇāṃ yadapi paramaṃ bhāti nirvāṇamārgaḥ /
trayyādhāraḥ praṇava iti yanmaṇḍalaṃ caṇḍaraśme-
rantassūkṣmaṃ bahirapi bṛhanmuktaye'haṃ prapannaḥ

8

yasminsomaḥ surapitṛnarairanvahaṃ pīyamānaḥ
kṣīṇaḥ kṣīṇaḥ praviśati yato vardhate cāpi bhūyaḥ /
yasminvedā madhuni saraghākāravadbhānti cāgre
taccaṇḍāṃśoramitamamṛtaṃ maṇḍalasthaṃ prapadye

9

aindrīmāśāṃ pṛthukavapuṣā pūrayitvā krameṇa
krāntāḥ sapta prakaṭahariṇā yena pādena lokāḥ /
kṛtvā dhvāntaṃ vigalitabalivyakti pātālalīnaṃ
viśvālokassa jayati raviḥ sattvamevordhvaraśmiḥ

10

dhyātvā brahma prathamamatanu prāṇamūle nadantaṃ
dṛṣṭvā cāntaḥ praṇavamukharaṃ vyāhṛtīḥ samyaguktvā /
yattadvede taditi saviturbrahmaṇoktaṃ vareṇyaṃ
tadbhargākhyaṃ kimapi paramaṃ dhāmagarbhaṃ prapadye

11

tvāṃ stoṣyāmi stutibhiriti me yastu bhedagraho'yaṃ
saivāvidyā tadapi sutarāṃ tadvināśāya yuktaḥ /
staumyevāhaṃ trividhamuditaṃ sthūlasūkṣmaṃ paraṃ vā
vidyopāyaḥ para iti budhairgīyate khalvavidyā

12

yo'nādyanto'pyatanuraguṇo'ṇoraṇīyānmahīyā-
nviśvākāraḥ saguṇa iti vā kalpanākalpitāṅgaḥ /
nānābhūtaprakṛtivikṛtīrdarśayanbhāti yo vā
tasmai tasmai bhavatu paramāditya nityaṃ namaste

13

tattvākhyāne tvayi munijanā neti neti bruvantaḥ
śrāntāḥ samyaktvamiti na ca tairīdṛśo veti coktaḥ /
tasmāttubhyaṃ nama iti vacomātramevāsmi vacmi
prāyo yasmātprasaratitarāṃ bhāratī jñānagarbhā

14

sarvāṅgīṇassakalavapuṣāmantare yo'ntarātmā
tiṣṭhankāṣṭhe dahana iva no dṛśyase yuktiśūnyaiḥ /
yaśca prāṇāraṇiṣu niyatairmathyamānāsu sadbhi-
rdṛśyaṃ jyotirbhavasi paramāditya tasmai namaste

15

stotā stutyaḥ stutiriti bhavānkartṛkarmakriyātmā
krīḍatyekastava nutividhāvasvatantrastato'ham /
yadvā vacmi praṇayasubhagaṃ gopate tacca tathyaṃ
tvatto hyanyatkimiva jagatāṃ vidyate tanmṛṣā syāt

16

jñānaṃ nāntaḥkaraṇarahitaṃ vidyate'smadvidhānāṃ
tvaṃ cātyantaṃ sakalakaraṇāgocaratvādacintyaḥ /
dhyānātītastvamiti na vinā bhaktiyogena labhya-
stasmādbhaktiṃ śaraṇamamṛtaprāptaye'haṃ prapannaḥ

17

hārdaṃ hanti prathamamuditā yā tamassaṃśritānāṃ
sattvodrekāttadanu ca rajaḥ karmayogakrameṇa /
svabhyastā ca prathayatitarāṃ sattvameva prapannā
nirvāṇāya vrajati śamināṃ te'rka bhaktistrayīva

18

tāmāsādya śriyamiva gṛhe kāmadhenuṃ pravāse
dhvānte bhātiṃ dhṛtimiva vane yojane brahmanāḍim /
nāvaṃ cāsminviṣamaviṣayagrāhasaṃsārasindhau
gaccheyaṃ te paramamamṛtaṃ yanna śītaṃ na coṣṇam

19

agnīṣomāvakhilajagataḥ kāraṇaṃ tau mayūkhaiḥ
sargādāne sṛjasi bhagavanhrāsavṛddhikrameṇa /
tāvevāntarviṣuvati samau juhvatāmātmavahnau
dvāvapyastaṃ nayasi yugapanmuktaye bhaktibhājām

20

sthūlatvaṃ te prakṛtigahanaṃ naiva lakṣyaṃ hyanantaṃ
sūkṣmatvaṃ vā tadapi sadasadvyaktyabhāvādacintyam /
dhyāyāmītthaṃ kathamaviditaṃ tvāmanādyantamanta-
stasmādarka praṇiyini mayi svātmanaiva prasīda

21

yattadvedyaṃ kimapi paramaṃ śabdatattvaṃ tvamanta-
statsadvyaktiṃ jigamiṣu śanairlāti mātrākalāḥ khe /
avyaktena praṇavavapuṣā bindunādoditaṃ sa-
cchabdabrahmoccarati karaṇavyañjitaṃ vācakaṃ te

22

prātassandhyāruṇakiraṇabhāgṛṅmayaṃ rājasaṃ yan-
madhye cāpi jvaladiva yajuḥ śuklabhāssāttvikaṃ vā /
sāyaṃ sāmāstamitakiraṇaṃ yattamollāsirūpaṃ
sāhnassargasthitilayavidhāvākṛtiste trayīva

23

ye pātālodadhimuninagadvīpalokādhibīja-
cchandobhūtasvaramukhanadatsaptasaptiṃ prapannāḥ /
ye caikāśvaṃ niravayavavāgbhāvamātrādhirūḍhaṃ
te tvāmeva svaraguṇakalāvarjitaṃ yāntyanaśvam

24

divyaṃ jyotissalilapavanaiḥ pūrayitvā trilokī-
mekībhūtaṃ punarapi ca tatsāramādāya gobhiḥ /
antarlīno viśasi vasudhāṃ tadgataḥ sūyase'nnaṃ
tacca prāṇāṃstvamiti jagatāṃ prāṇabhṛtsūrya ātmā

25

agnīṣomau prakṛtipuruṣau bindunādau ca nityau
prāṇāpānāvapi dinaniśe ye ca satyānṛte dve /
dharmādharmau sadasadubhayaṃ yo'ntarāveśya yogī
vartetātmanyuparatamatirnirguṇaṃ tvāṃ viśetsaḥ

26

garbhādhānaprasavavidhaye suptayorindubhāsā
sāpatnyenābhimukhamiva khe kāntayormadhyasaṃsthaḥ /
dyāvāpṛthvyorvadanakamale gomukhairbodhayitvā
paryāyeṇāpibasi bhagavanṣaḍrasāsvādalolaḥ

27

somaṃ pūrṇāmṛtamiva caruṃ tejasā sādhayitvā
kṛtvā tenānalamukhajagattarpaṇaṃ vaiśvadevam /
āmāvasyaṃ vidhasamiva khe tatkalāśeṣamaśna-
nbrahmāṇḍāntargṛhapatiriva svātmayāgaṃ karoṣi

28

kṛtvā naktandinamiva jagadbījamāvyaktikaṃ yat-
tatraivāntardinakara tathā brāhmamanyattato'lpam /
daivaṃ pitryaṃ kramaparigataṃ mānuṣaṃ cālpamalpaṃ
kurvankurvankalayasi jagatpañcadhāvartanābhiḥ

29

tattvāloke tapana sudine ye paraṃ samprabuddhā
ye vā cittopaśamarajanīyoganidrāmupetāḥ /
te'horātroparamaparamānandasandhyāsu sauraṃ
bhittvā jyotiḥparamaparamaṃ yānti nirvāṇasaṃjñam

30

ā brahmedaṃ navamiva jagajjaṅgamasthāvarāntaṃ
sarge sarge visṛjasi rave gobhirudriktasomaiḥ /
dīptaiḥ pratyāharasi ca laye tadyathāyoni bhūyaḥ
sargāntādau prakaṭavibhavāṃ darśayan raśmilīlām

31

śritvā nityopacitamucitaṃ brahmatejaḥprakāśaṃ
rūpaṃ sargasthitilayamucā sarvabhūteṣu madhye /
antevāsiṣviva suguruṇā yaḥ parokṣaḥ prakṛtyā
pratyakṣo'sau jagati bhavatā darśitaḥ svātmanātmā

32

lokāḥ sarve vapuṣi niyataṃ te sthitistvaṃ ca teṣā-
mekaikasminyugapadaguṇo viśvahetorguṇīva /
itthambhūte bhavati bhagavanna tvadanyo'smi satyaṃ
kiṃ tu jñastvaṃ paramapuruṣo'haṃ prakṛtyaiva cājñaḥ

33

saṅkalpecchādyakhilakaraṇaprāṇavāṇyo vareṇyāḥ
sampannā me tvadabhinavanājjanma cedaṃ śaraṇyam /
manye cāstaṃ jigamiṣu śanaiḥ puṇyapāpadvayaṃ tad-
bhaktiśraddhe tava caraṇayoranyathā no bhavetām

34

satyaṃ bhūyo jananamaraṇe tvatprapanneṣu na sta-
statrāpyekaṃ tava nutiphalaṃ janma yāce tadittham /
trailokyeśaḥ śama iva paraḥ puṇyakāyo'pyayoniḥ
saṃsārābdhau plava iva jagattāraṇāya sthiraḥ syām

35

sauṣumṇena tvamamṛtapathenaitya śītāṃśubhāvaṃ
puṣṇāsyagre suranarapitṝñśāntabhābhiḥ kalābhiḥ /
paścādambho viśasi vividhāścauṣadhīstadgato'pi
prīṇāsyevaṃ tribhuvanamataste jaganmitratārka

36

mandākrānte tamasi bhavatā nātha doṣāvasāne
nāntarlīnā mama matiriyaṃ gāḍhanidrāṃ jahāti /
tasmādastaṅgamitatamasā padminīvātmabhāsā
saurītyeṣā dinakara paraṃ nīyatāmāśu bodham

37

yena grāsīkṛtamiva jagatsarvamāsīttadastaṃ
dhvāntaṃ nītvā punarapi vibho taddayāghrātacittaḥ /
dhatse naktandinamapi gatī śuklakṛṣṇe vibhajya
trātā tasmādbhava paribhave duṣkṛte me'pi bhāno

38

āsaṃsāropacitasadasatkarmabandhāśritānā-
mādhivyādhiprajanamaraṇakṣutpipāsārditānām /
mithyājñānaprabalatamasā nātha cāndhīkṛtānāṃ
tvaṃ nastrātā bhava karuṇayā yatratatrasthitānām

39

satyāsatyaskhalitavacasāṃ śaucalajjojjhitānā-
majñānānāmaphalasaphalaprārthanākātarāṇām /
sarvāvasthāsvakhilaviṣayābhyastakautūhalānāṃ
tvaṃ nastrātā bhava pitṛtayā bhogalolārbhakāṇām

40

yāvaddehaṃ jarayati jarā nāntakādetya dūtī
no vā bhīmastriphaṇabhujagākāradurvārapāśaḥ /
gāḍhaṃ kaṇṭhe lagati sahasā jīvitaṃ lelihāna-
stāvadbhaktābhayada sadayaṃ śreyase naḥ prasīda

41

viśvaprāṇagrasanarasanāṭopakopapragalbhaṃ
mṛtyorvaktraṃ dahananayanoddāmadaṃṣṭrākarālam /
yāvaddṛṣṭvā vrajati na bhiyā pañcatāmeṣa kāya-
stāvannityāmṛtamaya rave pāhi naḥ kāndiśīkān

42

śabdākāraṃ viyadiva vapuste yajussāmadhāmnaḥ
saptacchandāṃsyapi ca turagā ṛṅmayaṃ maṇḍalaṃ ca /
evaṃ sarvaśrutimayatayā maddayānugrahādvā
kṣipraṃ mattaḥ kṛpaṇakaruṇākrandamākarṇayemam

43

nāśaṃ nāsmāccaraṇaśaraṇā yāntyapi grasyamānā
devairitthaṃ sitamiva yaśo darśayansvaṃ trilokyām /
manye somaṃ kṣatatanumamāgarbhavṛddhyā vivasva-
ñśuklāṃ chāyāṃ nayasi śanakaiḥ svāṃ suṣumṇāṃśubhāsā

44

āstāṃ janmaprabhṛti bhavataḥ sevanaṃ taddhi loke
vācyaṃ kenāparimitaphalaṃ bhuktimuktiprakāram /
jyotirmātraṃ smṛtipathamito jīvitānte'pi bhāsva-
nnirvāṇāya prabhavasi satāṃ tena te kaḥ samo'nyaḥ

45

apratyakṣatridaśabhajanādyatparokṣaṃ phalaṃ ta-
tpuṃsāṃ yuktaṃ bhavati hi samaṃ kāraṇenaiva kāryam /
pratyakṣastvaṃ sakalajagatāṃ yatsamakṣaṃ phalaṃ me
yuṣmadbhakteḥ samucitamatastattu yāce yathā tvām

46

ye cārogyaṃ diśati bhagavānsevito'pyevamāhu-
ste tattvajñā jagati subhagā bhogayogapradhānāḥ /
bhuktermukterapi ca jagatāṃ yacca pūrṇaṃ sukhānāṃ
tasyānyo'rkādamṛtavapuṣaḥ ko hi nāmāstu dātā

47

hitvā hitvā gurucapalatāmapyanekānnijārthā-
nyairekārthīkṛtamiva bhavatsevanaṃ matpriyārtham /
teṣāmicchāmyupakṛtimahaṃ svendriyāṇāṃ priyāṇā-
mādau tasmānmama dinapate dehi tebhyaḥ prasādam

48

kiṃ tannāmoccarati vacanaṃ yasya noccārakastvaṃ
kiṃ tadvācyaṃ sakalavacasāṃ viśvamūrte na yattvam /
tasmāduktaṃ yadapi tadapi tvannutau bhaktiyogā-
dasmābhistadbhavatu bhagavaṃstvatprasādena dhanyam

49

yā panthānaṃ diśati śiśirādyuttaraṃ devayānaṃ
yā vā kṛṣṇaṃ pitṛpathamatho dakṣiṇaṃ prāvṛḍādyam /
tābhyāmanyā viṣuvadabhijinmadhyamā kṛtyaśūnyā
dhanyā kācitprakṛtipuruṣāvantarā me'stu vṛttiḥ

50

sthitvā kiñcinmana iva pibansetubandhasya madhye
prāpyopeyaṃ dhruvapadamatho vyaktamuddālya tālu /
satyādūrdhvaṃ kimapi paramaṃ vyoma somāgniśūnyaṃ
gaccheyaṃ tvāṃ surapitṛgatī cāntarā brahmabhūtaḥ

51

sarvātmatvaṃ savituriti yo vāṅmanaḥkāyabuddhyā
rāgadveṣopaśamasamatāyogamevārurukṣuḥ /
dharmādharmagrasanaraśanāmuktaye yuktiyuktāṃ
sa śrīsāmbaḥ stutimiti raveḥ svapraśāntāṃ cakāra

52

bhaktiśraddhādyakhilataruṇīvallabhenedamuktaṃ
śrīsāmbena prakaṭagahanaṃ stotramadhyātmagarbham /
yaḥ sāvitraṃ paṭhati niyataṃ svātmavatsarvalokā-
npaśyanso'nte vrajati śukavanmaṇḍalaṃ caṇḍaraśmeḥ

53

upasaṃhāraḥ
iti paramarahasyaślokapañcāśadeṣā
tapananavanapuṇyā sāgamabrahmacarcā /
haratu duritamasmadvarṇitākarṇitā vo
diśatu ca śubhasiddhiṃ mātṛvadbhaktibhājām

iti sāmbapraṇītā sāmbapañcāśikā sampūrṇā //

Original text: sāmbapañcāśikā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc