સામ્બપઞ્ચાશિકા · અધ્યાય 1

સામ્બપઞ્ચાશિકા
॥ શ્રીગણેશાય નમઃ ॥
ઉપક્રમઃ
શબ્દાર્થત્વવિવર્તમાનપરમજ્યોતીરુચો ગોપતે-
રુદ્ગીથોઽભ્યુદિતઃ પુરોઽરુણતયા યસ્ય ત્રયીમણ્ડલમ્ ।
ભાવ્યદ્વર્ણપદક્રમેરિતતમસ્સપ્તસ્વરાશ્વૈર્વિયદ્-
વિદ્યાસ્યન્દનમુન્નયન્નિવ નમસ્તસ્મૈ પરબ્રહ્મણે

સ્તોત્રમ્
ઓમિત્યન્તર્નદતિ નિયતં યઃ પ્રતિપ્રાણિ શબ્દો
વાણી યસ્માત્પ્રસરતિ પરા શબ્દતન્માત્રગર્ભા ।
પ્રાણાપાનૌ વહતિ ચ સમૌ યો મિથો ગ્રાસસક્તૌ
દેહસ્થં તં સપદિ પરમાદિત્યમાદ્યં પ્રપદ્યે

યસ્ત્વક્ચક્ષુશ્શ્રવણરસનાઘ્રાણપાણ્યઙ્ઘ્રિવાણી-
પાયૂપસ્થસ્થિતિરપિ મનોબુદ્ધ્યહઙ્કારમૂર્તિઃ ।
તિષ્ઠત્યન્તર્બહિરપિ જગદ્ભાસયન્દ્વાદશાત્મા
માર્તણ્ડં તં સકલકરણાધારમેકં પ્રપદ્યે

યા સા મિત્રાવરુણસદનાદુચ્ચરન્તી ત્રિષષ્ટિં
વર્ણાનત્ર પ્રકટકરણૈઃ પ્રાણસઙ્ગાત્પ્રસૂતાન્ ।
તાં પશ્યન્તીં પ્રથમમુદિતાં મધ્યમાં બુદ્ધિસંસ્થાં
વાચં વક્ત્રે કરણવિશદાં વૈખરીં ચ પ્રપદ્યે

ઊર્ધ્વાધઃસ્થાન્યતનુભુવનાન્યન્તરા સન્નિવિષ્ટા
નાનાનાડિપ્રસવગહના સર્વભૂતાન્તરસ્થા ।
પ્રાણાપાનગ્રસનનિરતૈઃ પ્રાપ્યતે બ્રહ્મનાડી
સા નશ્શ્વેતા ભવતુ પરમાદિત્યમૂર્તિઃ પ્રસન્ના

ન બ્રહ્માણ્ડવ્યવહિતપથા નાતિશીતોષ્ણરૂપા
નો વા નક્તન્દિવગમમિતાઽતાપનીયાપરાહુઃ ।
વૈકુણ્ઠીયા તનુરિવ રવે રાજતે મણ્ડલસ્થા
સા નશ્શ્વેતા ભવતુ પરમાદિત્યમૂર્તિઃ પ્રસન્ના

યત્રારૂઢં ત્રિગુણવપુષિ બ્રહ્મ તદ્બિન્દુરૂપં
યોગીન્દ્રાણાં યદપિ પરમં ભાતિ નિર્વાણમાર્ગઃ ।
ત્રય્યાધારઃ પ્રણવ ઇતિ યન્મણ્ડલં ચણ્ડરશ્મે-
રન્તસ્સૂક્ષ્મં બહિરપિ બૃહન્મુક્તયેઽહં પ્રપન્નઃ

યસ્મિન્સોમઃ સુરપિતૃનરૈરન્વહં પીયમાનઃ
ક્ષીણઃ ક્ષીણઃ પ્રવિશતિ યતો વર્ધતે ચાપિ ભૂયઃ ।
યસ્મિન્વેદા મધુનિ સરઘાકારવદ્ભાન્તિ ચાગ્રે
તચ્ચણ્ડાંશોરમિતમમૃતં મણ્ડલસ્થં પ્રપદ્યે

ઐન્દ્રીમાશાં પૃથુકવપુષા પૂરયિત્વા ક્રમેણ
ક્રાન્તાઃ સપ્ત પ્રકટહરિણા યેન પાદેન લોકાઃ ।
કૃત્વા ધ્વાન્તં વિગલિતબલિવ્યક્તિ પાતાલલીનં
વિશ્વાલોકસ્સ જયતિ રવિઃ સત્ત્વમેવોર્ધ્વરશ્મિઃ

ધ્યાત્વા બ્રહ્મ પ્રથમમતનુ પ્રાણમૂલે નદન્તં
દૃષ્ટ્વા ચાન્તઃ પ્રણવમુખરં વ્યાહૃતીઃ સમ્યગુક્ત્વા ।
યત્તદ્વેદે તદિતિ સવિતુર્બ્રહ્મણોક્તં વરેણ્યં
તદ્ભર્ગાખ્યં કિમપિ પરમં ધામગર્ભં પ્રપદ્યે

ત્વાં સ્તોષ્યામિ સ્તુતિભિરિતિ મે યસ્તુ ભેદગ્રહોઽયં
સૈવાવિદ્યા તદપિ સુતરાં તદ્વિનાશાય યુક્તઃ ।
સ્તૌમ્યેવાહં ત્રિવિધમુદિતં સ્થૂલસૂક્ષ્મં પરં વા
વિદ્યોપાયઃ પર ઇતિ બુધૈર્ગીયતે ખલ્વવિદ્યા

યોઽનાદ્યન્તોઽપ્યતનુરગુણોઽણોરણીયાન્મહીયા-
ન્વિશ્વાકારઃ સગુણ ઇતિ વા કલ્પનાકલ્પિતાઙ્ગઃ ।
નાનાભૂતપ્રકૃતિવિકૃતીર્દર્શયન્ભાતિ યો વા
તસ્મૈ તસ્મૈ ભવતુ પરમાદિત્ય નિત્યં નમસ્તે

તત્ત્વાખ્યાને ત્વયિ મુનિજના નેતિ નેતિ બ્રુવન્તઃ
શ્રાન્તાઃ સમ્યક્ત્વમિતિ ન ચ તૈરીદૃશો વેતિ ચોક્તઃ ।
તસ્માત્તુભ્યં નમ ઇતિ વચોમાત્રમેવાસ્મિ વચ્મિ
પ્રાયો યસ્માત્પ્રસરતિતરાં ભારતી જ્ઞાનગર્ભા

સર્વાઙ્ગીણસ્સકલવપુષામન્તરે યોઽન્તરાત્મા
તિષ્ઠન્કાષ્ઠે દહન ઇવ નો દૃશ્યસે યુક્તિશૂન્યૈઃ ।
યશ્ચ પ્રાણારણિષુ નિયતૈર્મથ્યમાનાસુ સદ્ભિ-
ર્દૃશ્યં જ્યોતિર્ભવસિ પરમાદિત્ય તસ્મૈ નમસ્તે

સ્તોતા સ્તુત્યઃ સ્તુતિરિતિ ભવાન્કર્તૃકર્મક્રિયાત્મા
ક્રીડત્યેકસ્તવ નુતિવિધાવસ્વતન્ત્રસ્તતોઽહમ્ ।
યદ્વા વચ્મિ પ્રણયસુભગં ગોપતે તચ્ચ તથ્યં
ત્વત્તો હ્યન્યત્કિમિવ જગતાં વિદ્યતે તન્મૃષા સ્યાત્

જ્ઞાનં નાન્તઃકરણરહિતં વિદ્યતેઽસ્મદ્વિધાનાં
ત્વં ચાત્યન્તં સકલકરણાગોચરત્વાદચિન્ત્યઃ ।
ધ્યાનાતીતસ્ત્વમિતિ ન વિના ભક્તિયોગેન લભ્ય-
સ્તસ્માદ્ભક્તિં શરણમમૃતપ્રાપ્તયેઽહં પ્રપન્નઃ

હાર્દં હન્તિ પ્રથમમુદિતા યા તમસ્સંશ્રિતાનાં
સત્ત્વોદ્રેકાત્તદનુ ચ રજઃ કર્મયોગક્રમેણ ।
સ્વભ્યસ્તા ચ પ્રથયતિતરાં સત્ત્વમેવ પ્રપન્ના
નિર્વાણાય વ્રજતિ શમિનાં તેઽર્ક ભક્તિસ્ત્રયીવ

તામાસાદ્ય શ્રિયમિવ ગૃહે કામધેનું પ્રવાસે
ધ્વાન્તે ભાતિં ધૃતિમિવ વને યોજને બ્રહ્મનાડિમ્ ।
નાવં ચાસ્મિન્વિષમવિષયગ્રાહસંસારસિન્ધૌ
ગચ્છેયં તે પરમમમૃતં યન્ન શીતં ન ચોષ્ણમ્

અગ્નીષોમાવખિલજગતઃ કારણં તૌ મયૂખૈઃ
સર્ગાદાને સૃજસિ ભગવન્હ્રાસવૃદ્ધિક્રમેણ ।
તાવેવાન્તર્વિષુવતિ સમૌ જુહ્વતામાત્મવહ્નૌ
દ્વાવપ્યસ્તં નયસિ યુગપન્મુક્તયે ભક્તિભાજામ્

સ્થૂલત્વં તે પ્રકૃતિગહનં નૈવ લક્ષ્યં હ્યનન્તં
સૂક્ષ્મત્વં વા તદપિ સદસદ્વ્યક્ત્યભાવાદચિન્ત્યમ્ ।
ધ્યાયામીત્થં કથમવિદિતં ત્વામનાદ્યન્તમન્ત-
સ્તસ્માદર્ક પ્રણિયિનિ મયિ સ્વાત્મનૈવ પ્રસીદ

યત્તદ્વેદ્યં કિમપિ પરમં શબ્દતત્ત્વં ત્વમન્ત-
સ્તત્સદ્વ્યક્તિં જિગમિષુ શનૈર્લાતિ માત્રાકલાઃ ખે ।
અવ્યક્તેન પ્રણવવપુષા બિન્દુનાદોદિતં સ-
ચ્છબ્દબ્રહ્મોચ્ચરતિ કરણવ્યઞ્જિતં વાચકં તે

પ્રાતસ્સન્ધ્યારુણકિરણભાગૃઙ્મયં રાજસં યન્-
મધ્યે ચાપિ જ્વલદિવ યજુઃ શુક્લભાસ્સાત્ત્વિકં વા ।
સાયં સામાસ્તમિતકિરણં યત્તમોલ્લાસિરૂપં
સાહ્નસ્સર્ગસ્થિતિલયવિધાવાકૃતિસ્તે ત્રયીવ

યે પાતાલોદધિમુનિનગદ્વીપલોકાધિબીજ-
ચ્છન્દોભૂતસ્વરમુખનદત્સપ્તસપ્તિં પ્રપન્નાઃ ।
યે ચૈકાશ્વં નિરવયવવાગ્ભાવમાત્રાધિરૂઢં
તે ત્વામેવ સ્વરગુણકલાવર્જિતં યાન્ત્યનશ્વમ્

દિવ્યં જ્યોતિસ્સલિલપવનૈઃ પૂરયિત્વા ત્રિલોકી-
મેકીભૂતં પુનરપિ ચ તત્સારમાદાય ગોભિઃ ।
અન્તર્લીનો વિશસિ વસુધાં તદ્ગતઃ સૂયસેઽન્નં
તચ્ચ પ્રાણાંસ્ત્વમિતિ જગતાં પ્રાણભૃત્સૂર્ય આત્મા

અગ્નીષોમૌ પ્રકૃતિપુરુષૌ બિન્દુનાદૌ ચ નિત્યૌ
પ્રાણાપાનાવપિ દિનનિશે યે ચ સત્યાનૃતે દ્વે ।
ધર્માધર્મૌ સદસદુભયં યોઽન્તરાવેશ્ય યોગી
વર્તેતાત્મન્યુપરતમતિર્નિર્ગુણં ત્વાં વિશેત્સઃ

ગર્ભાધાનપ્રસવવિધયે સુપ્તયોરિન્દુભાસા
સાપત્ન્યેનાભિમુખમિવ ખે કાન્તયોર્મધ્યસંસ્થઃ ।
દ્યાવાપૃથ્વ્યોર્વદનકમલે ગોમુખૈર્બોધયિત્વા
પર્યાયેણાપિબસિ ભગવન્ષડ્રસાસ્વાદલોલઃ

સોમં પૂર્ણામૃતમિવ ચરું તેજસા સાધયિત્વા
કૃત્વા તેનાનલમુખજગત્તર્પણં વૈશ્વદેવમ્ ।
આમાવસ્યં વિધસમિવ ખે તત્કલાશેષમશ્ન-
ન્બ્રહ્માણ્ડાન્તર્ગૃહપતિરિવ સ્વાત્મયાગં કરોષિ

કૃત્વા નક્તન્દિનમિવ જગદ્બીજમાવ્યક્તિકં યત્-
તત્રૈવાન્તર્દિનકર તથા બ્રાહ્મમન્યત્તતોઽલ્પમ્ ।
દૈવં પિત્ર્યં ક્રમપરિગતં માનુષં ચાલ્પમલ્પં
કુર્વન્કુર્વન્કલયસિ જગત્પઞ્ચધાવર્તનાભિઃ

તત્ત્વાલોકે તપન સુદિને યે પરં સમ્પ્રબુદ્ધા
યે વા ચિત્તોપશમરજનીયોગનિદ્રામુપેતાઃ ।
તેઽહોરાત્રોપરમપરમાનન્દસન્ધ્યાસુ સૌરં
ભિત્ત્વા જ્યોતિઃપરમપરમં યાન્તિ નિર્વાણસંજ્ઞમ્

આ બ્રહ્મેદં નવમિવ જગજ્જઙ્ગમસ્થાવરાન્તં
સર્ગે સર્ગે વિસૃજસિ રવે ગોભિરુદ્રિક્તસોમૈઃ ।
દીપ્તૈઃ પ્રત્યાહરસિ ચ લયે તદ્યથાયોનિ ભૂયઃ
સર્ગાન્તાદૌ પ્રકટવિભવાં દર્શયન્ રશ્મિલીલામ્

શ્રિત્વા નિત્યોપચિતમુચિતં બ્રહ્મતેજઃપ્રકાશં
રૂપં સર્ગસ્થિતિલયમુચા સર્વભૂતેષુ મધ્યે ।
અન્તેવાસિષ્વિવ સુગુરુણા યઃ પરોક્ષઃ પ્રકૃત્યા
પ્રત્યક્ષોઽસૌ જગતિ ભવતા દર્શિતઃ સ્વાત્મનાત્મા

લોકાઃ સર્વે વપુષિ નિયતં તે સ્થિતિસ્ત્વં ચ તેષા-
મેકૈકસ્મિન્યુગપદગુણો વિશ્વહેતોર્ગુણીવ ।
ઇત્થમ્ભૂતે ભવતિ ભગવન્ન ત્વદન્યોઽસ્મિ સત્યં
કિં તુ જ્ઞસ્ત્વં પરમપુરુષોઽહં પ્રકૃત્યૈવ ચાજ્ઞઃ

સઙ્કલ્પેચ્છાદ્યખિલકરણપ્રાણવાણ્યો વરેણ્યાઃ
સમ્પન્ના મે ત્વદભિનવનાજ્જન્મ ચેદં શરણ્યમ્ ।
મન્યે ચાસ્તં જિગમિષુ શનૈઃ પુણ્યપાપદ્વયં તદ્-
ભક્તિશ્રદ્ધે તવ ચરણયોરન્યથા નો ભવેતામ્

સત્યં ભૂયો જનનમરણે ત્વત્પ્રપન્નેષુ ન સ્ત-
સ્તત્રાપ્યેકં તવ નુતિફલં જન્મ યાચે તદિત્થમ્ ।
ત્રૈલોક્યેશઃ શમ ઇવ પરઃ પુણ્યકાયોઽપ્યયોનિઃ
સંસારાબ્ધૌ પ્લવ ઇવ જગત્તારણાય સ્થિરઃ સ્યામ્

સૌષુમ્ણેન ત્વમમૃતપથેનૈત્ય શીતાંશુભાવં
પુષ્ણાસ્યગ્રે સુરનરપિતૄઞ્શાન્તભાભિઃ કલાભિઃ ।
પશ્ચાદમ્ભો વિશસિ વિવિધાશ્ચૌષધીસ્તદ્ગતોઽપિ
પ્રીણાસ્યેવં ત્રિભુવનમતસ્તે જગન્મિત્રતાર્ક

મન્દાક્રાન્તે તમસિ ભવતા નાથ દોષાવસાને
નાન્તર્લીના મમ મતિરિયં ગાઢનિદ્રાં જહાતિ ।
તસ્માદસ્તઙ્ગમિતતમસા પદ્મિનીવાત્મભાસા
સૌરીત્યેષા દિનકર પરં નીયતામાશુ બોધમ્

યેન ગ્રાસીકૃતમિવ જગત્સર્વમાસીત્તદસ્તં
ધ્વાન્તં નીત્વા પુનરપિ વિભો તદ્દયાઘ્રાતચિત્તઃ ।
ધત્સે નક્તન્દિનમપિ ગતી શુક્લકૃષ્ણે વિભજ્ય
ત્રાતા તસ્માદ્ભવ પરિભવે દુષ્કૃતે મેઽપિ ભાનો

આસંસારોપચિતસદસત્કર્મબન્ધાશ્રિતાના-
માધિવ્યાધિપ્રજનમરણક્ષુત્પિપાસાર્દિતાનામ્ ।
મિથ્યાજ્ઞાનપ્રબલતમસા નાથ ચાન્ધીકૃતાનાં
ત્વં નસ્ત્રાતા ભવ કરુણયા યત્રતત્રસ્થિતાનામ્

સત્યાસત્યસ્ખલિતવચસાં શૌચલજ્જોજ્ઝિતાના-
મજ્ઞાનાનામફલસફલપ્રાર્થનાકાતરાણામ્ ।
સર્વાવસ્થાસ્વખિલવિષયાભ્યસ્તકૌતૂહલાનાં
ત્વં નસ્ત્રાતા ભવ પિતૃતયા ભોગલોલાર્ભકાણામ્

યાવદ્દેહં જરયતિ જરા નાન્તકાદેત્ય દૂતી
નો વા ભીમસ્ત્રિફણભુજગાકારદુર્વારપાશઃ ।
ગાઢં કણ્ઠે લગતિ સહસા જીવિતં લેલિહાન-
સ્તાવદ્ભક્તાભયદ સદયં શ્રેયસે નઃ પ્રસીદ

વિશ્વપ્રાણગ્રસનરસનાટોપકોપપ્રગલ્ભં
મૃત્યોર્વક્ત્રં દહનનયનોદ્દામદંષ્ટ્રાકરાલમ્ ।
યાવદ્દૃષ્ટ્વા વ્રજતિ ન ભિયા પઞ્ચતામેષ કાય-
સ્તાવન્નિત્યામૃતમય રવે પાહિ નઃ કાન્દિશીકાન્

શબ્દાકારં વિયદિવ વપુસ્તે યજુસ્સામધામ્નઃ
સપ્તચ્છન્દાંસ્યપિ ચ તુરગા ઋઙ્મયં મણ્ડલં ચ ।
એવં સર્વશ્રુતિમયતયા મદ્દયાનુગ્રહાદ્વા
ક્ષિપ્રં મત્તઃ કૃપણકરુણાક્રન્દમાકર્ણયેમમ્

નાશં નાસ્માચ્ચરણશરણા યાન્ત્યપિ ગ્રસ્યમાના
દેવૈરિત્થં સિતમિવ યશો દર્શયન્સ્વં ત્રિલોક્યામ્ ।
મન્યે સોમં ક્ષતતનુમમાગર્ભવૃદ્ધ્યા વિવસ્વ-
ઞ્શુક્લાં છાયાં નયસિ શનકૈઃ સ્વાં સુષુમ્ણાંશુભાસા

આસ્તાં જન્મપ્રભૃતિ ભવતઃ સેવનં તદ્ધિ લોકે
વાચ્યં કેનાપરિમિતફલં ભુક્તિમુક્તિપ્રકારમ્ ।
જ્યોતિર્માત્રં સ્મૃતિપથમિતો જીવિતાન્તેઽપિ ભાસ્વ-
ન્નિર્વાણાય પ્રભવસિ સતાં તેન તે કઃ સમોઽન્યઃ

અપ્રત્યક્ષત્રિદશભજનાદ્યત્પરોક્ષં ફલં ત-
ત્પુંસાં યુક્તં ભવતિ હિ સમં કારણેનૈવ કાર્યમ્ ।
પ્રત્યક્ષસ્ત્વં સકલજગતાં યત્સમક્ષં ફલં મે
યુષ્મદ્ભક્તેઃ સમુચિતમતસ્તત્તુ યાચે યથા ત્વામ્

યે ચારોગ્યં દિશતિ ભગવાન્સેવિતોઽપ્યેવમાહુ-
સ્તે તત્ત્વજ્ઞા જગતિ સુભગા ભોગયોગપ્રધાનાઃ ।
ભુક્તેર્મુક્તેરપિ ચ જગતાં યચ્ચ પૂર્ણં સુખાનાં
તસ્યાન્યોઽર્કાદમૃતવપુષઃ કો હિ નામાસ્તુ દાતા

હિત્વા હિત્વા ગુરુચપલતામપ્યનેકાન્નિજાર્થા-
ન્યૈરેકાર્થીકૃતમિવ ભવત્સેવનં મત્પ્રિયાર્થમ્ ।
તેષામિચ્છામ્યુપકૃતિમહં સ્વેન્દ્રિયાણાં પ્રિયાણા-
માદૌ તસ્માન્મમ દિનપતે દેહિ તેભ્યઃ પ્રસાદમ્

કિં તન્નામોચ્ચરતિ વચનં યસ્ય નોચ્ચારકસ્ત્વં
કિં તદ્વાચ્યં સકલવચસાં વિશ્વમૂર્તે ન યત્ત્વમ્ ।
તસ્માદુક્તં યદપિ તદપિ ત્વન્નુતૌ ભક્તિયોગા-
દસ્માભિસ્તદ્ભવતુ ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન ધન્યમ્

યા પન્થાનં દિશતિ શિશિરાદ્યુત્તરં દેવયાનં
યા વા કૃષ્ણં પિતૃપથમથો દક્ષિણં પ્રાવૃડાદ્યમ્ ।
તાભ્યામન્યા વિષુવદભિજિન્મધ્યમા કૃત્યશૂન્યા
ધન્યા કાચિત્પ્રકૃતિપુરુષાવન્તરા મેઽસ્તુ વૃત્તિઃ

સ્થિત્વા કિઞ્ચિન્મન ઇવ પિબન્સેતુબન્ધસ્ય મધ્યે
પ્રાપ્યોપેયં ધ્રુવપદમથો વ્યક્તમુદ્દાલ્ય તાલુ ।
સત્યાદૂર્ધ્વં કિમપિ પરમં વ્યોમ સોમાગ્નિશૂન્યં
ગચ્છેયં ત્વાં સુરપિતૃગતી ચાન્તરા બ્રહ્મભૂતઃ

સર્વાત્મત્વં સવિતુરિતિ યો વાઙ્મનઃકાયબુદ્ધ્યા
રાગદ્વેષોપશમસમતાયોગમેવારુરુક્ષુઃ ।
ધર્માધર્મગ્રસનરશનામુક્તયે યુક્તિયુક્તાં
સ શ્રીસામ્બઃ સ્તુતિમિતિ રવેઃ સ્વપ્રશાન્તાં ચકાર

ભક્તિશ્રદ્ધાદ્યખિલતરુણીવલ્લભેનેદમુક્તં
શ્રીસામ્બેન પ્રકટગહનં સ્તોત્રમધ્યાત્મગર્ભમ્ ।
યઃ સાવિત્રં પઠતિ નિયતં સ્વાત્મવત્સર્વલોકા-
ન્પશ્યન્સોઽન્તે વ્રજતિ શુકવન્મણ્ડલં ચણ્ડરશ્મેઃ

ઉપસંહારઃ
ઇતિ પરમરહસ્યશ્લોકપઞ્ચાશદેષા
તપનનવનપુણ્યા સાગમબ્રહ્મચર્ચા ।
હરતુ દુરિતમસ્મદ્વર્ણિતાકર્ણિતા વો
દિશતુ ચ શુભસિદ્ધિં માતૃવદ્ભક્તિભાજામ્

ઇતિ સામ્બપ્રણીતા સામ્બપઞ્ચાશિકા સમ્પૂર્ણા ॥