sāmbapañcāśikā kṣemarājaṭīkāsametā · Chapter 1

MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE
----
Main title: sāmbapañcāśikā with the commentary of kṣemarāja
Commentator : kṣemarāja
Description:
This e-text was transcribed from Trivandrum Sanskrit Series, volume 104
Notes:
Transcribed by the staff of Muktabodha under the supervision of Mark S. G. Dyczkowski .
Revision 0: Nov. 29, 2005
Publisher : Trivandrum Sanskrit Series
Publication year : 1930
Publication city : Trivandrum
Publication country : India
----
sāmbapañcāśikā
rājānakaśrīkṣemarājakṛtayā ṭīkayā sametā
puṣṇan devānamṛtavisarairindumāsrāvya samyag
bhābhiḥ svābhī rasayati rasaṃ yaḥ paraṃ nityameva /
kṣīṇaṃ kṣīṇaṃ punarapi ca taṃ pūrayatyevamīdṛg
dolālīlollasitahṛdayaṃ naumi cidbhānumekam //
etadāveśavaivaśyapronmiṣaddhiṣaṇā vayam /
vimṛśāmo manākchrīmatsāmbapañcāśikāstutim //
so'yaṃ parāmṛtaraso rasajñairiha rasyatām /
āyuṣyājyāmṛtasparśaḥ śatapadyā hi śāntaye //
samastāgamamahāmnāyarahasyavinmahāyogīgisahasrasaṃpradāya-
saṃpūrṇaḥ śrīvāsudevasya bhagavataḥ putraḥ śrīsāmbaḥ
svātmavivasvatstutiṃ jagato'nugrahāya vaktumupakramate -
śabdārthatvavivartamānaparamajyotīruco gopate-
rudgītho'bhyuditaḥ puro'ruṇatayā yasya trayīmaṇḍalam /
bhāvyadvarṇapadakrameritatamaḥsaptasvarāśvairviya-
dvidyāsyandanamunnayanniva namastasmai parabrahmaṇe

tasmai parasmai sarvotkṛṣṭāya viśvapūrṇādikartre ca / ata eva
cābhāvaśāntabrahmacitrabrahmādisarvabrahmakroḍīkartre brahmaṇe bṛhate
vyāpakāya bṛhaṇāya ca viśvakartre cidātmane namaḥ /
dehādipramātṛtāpraśamanena tadevāviśāmītyarthaḥ / yasya brahmaṇaḥ
sambandhi ūrdhvamaśeṣaviśvābhedātmatayā utkṛṣṭatayā gīyate vimṛśyata
ityudrīthaḥ prathamonmeṣātmaśabdabrahmarūpaḥ praṇavo dhvaniḥ /
devatāstutikarmapradhānasāmargyajurvedākhyā trayayeva śākhā
prapañcakroḍīkṛtasamastāmnāyavākyaikavākyatāvyāptyā maṇḍalam /
ataścaitatsarvāsāṃ vidyānāṃ mantraśāstravijñānānāṃ
syandanamāspadaṃ prasavakāraṇaṃ ca karmabhūtaṃ ca
viyatparākāśamunnayannullāsayaṃstanmayatvamāpādayanniva puraḥ
prathamamaruṇatayā'tidīptatvenoditaḥ svayamunmiṣitaḥ /
viyanmayasyāpyasya dīptasyonmeṣāvaṣṭambhapuraḥsaraṃ tathā
sphuraṇādunnayannivetyuktam / etacca trayīmaṇḍalaṃ bhāsvadbhiḥ
prodgīthāruṇimnā
sphuritairvarṇapadakramairakṣaravācakatadānupūrvībhirīritaṃ dhvastaṃ
tamo'jñānaṃ yena tādṛk / uccāraṇapadārthavākyārthapratipattiṣu
paramacidabhedaviśrāntidamityarthaḥ / kena viyadunnayan / sapta ye svarāḥ svayaṃ
rājamānā viśvākṣepiṇo varṇāḥ paśyantyādipravartanaprāṇitakalpāḥ
ṣaḍjādidhvanivimarśāsta eva sarvatrāśusaṃcāritvādaśvāstaiḥ / yasya
brahmaṇaḥ kīdṛśasya / gopateḥ parādivākprabhormarīcicakreśvarasya ca / ata eva
śabdārthatvena nānālaukiketaraśabdatadarthatatsaṃbandhairvicitratayā
vartamānaṃ svātantryādetadvaicitryābhāsātma yatparaṃ jyotiḥ śāktaṃ
vīryaṃ tena ca rugdīptiryasya / bāhyasyāpi sūryasya jñānaśaktiḥ parā
hyeṣā tapatyādityavigrahā ityāmnāyanītyā parabrahmapratibimbakalpasya
praṇavavyāptiko'ruṇaḥ pūrvamuditaḥ / trayīvyāptikaṃ
maṇḍalamitaravidyāvyāptikaṃ syandanaṃ ca karmabhāsvadvarṇaiḥ
padakramairdedīpyamānacaraṇavinyāsairīritatamaso ye saptasvaravyāptikā
aśvāstairviyadutkṣipati / atha ca
vicitravācyavācakātmajagadvṛtteściccakreśvarasyodgīthaḥ śaktyaṅkuronmeṣo
dīpto brahmaviṣṇurudrajāgratsvapnasuṣuptibrahmamūlamāyāṇḍāditrayī-
maṇḍalam / viyadvyāpakam / vedanānādidharmasya paramātmatvabodhanā
ityādyāmnāyaniruktonmanāśaktyākhyā vidyāsyandanaṃ
svarairvicitrairmantrairdhvanibhirunnayanniva prathamamuditaḥ / kiṃ kṛtvā ?
bhāsvatāṃ varṇānāmākārādimātrāṇāṃ padānāṃ
bindvādiviśrāntīnāṃ krameṇa paripāṭyā īritaṃ tamaḥ samanāntaṃ
pāśajālaṃ yatra

evaṃ sāmānyavyāptyā paramārkaṃ stutvā
dehasthamadhyanāḍīvyāptyā stauti -
omityantanadati niyataṃ yaḥ pratiprāṇi śabdo
vāṇī yasmāt prasarati parā śabdatanmātragarbhā /
prāṇāpānau vahati ca samau yo mitho grāsasaktau
dehasthaṃ taṃ sapadi paramādityamādyaṃ prapadye

taṃ paramādityaṃ parabrahmasvarūpameva dehasthitaṃ
madhyanāḍīgataprāṇabrahmaniviṣṭam ādyaṃ viśvacitrabhittibhūtaṃ sapadi
prapadye abhisandhyavadhānena samāviśāmi / kaṃ tamityāha - ya omitiśabdaḥ
kroḍīkṛtāśeṣaśabdanātmanādarūpo mahāpraṇavaḥ pratiprāṇi sarvabhūteṣu
niyatamavicchinnapravāheṇāntarnadati parāvāgātmasvarūpaṃ vimṛśan sthitaḥ /
yasmācca śabdatanmātragarbhā āsūtritakramā
ādikṣāntaśabdasāmānyamātrā'vibhāgajyotirmayī parādvitīyā vāṇī
paśyantī prasaratyunmiṣati / yaśca mitho grāsasaktāvanyonyakavalanaparau samau
samānabhūmikārūḍhau prāṇāpānau vahati /
udānavahnyātmanijamahājyotirmayau karoti

evaṃ mahāvyāptyā sūkṣmavyāptyā cānavacchinnaṃ
madhyadhāmasthaṃ ca cidarkaṃ nutvā prapañcavyāptyāpi stauti -
yastvakcakṣuḥśravaṇarasanāghrāṇapāṇyaṅghrivāṇī-
pāyupasthasthitirapi manobuddhyahaṅkāramūrtiḥ /
tiṣṭhatyantarbahirapi jagadbhāsayan dvādaśātmā
mārtaṇḍaṃ taṃ sakalakaraṇādhāramekaṃ prapadye

mṛtānāṃ vedyaikarūpatayā śavaprāyāṇāmaṇḍānāṃ
dehaprāṇādipiṇḍānāmayamanuprāṇako
mārtaṇḍaścidbhānustamekamadvitīyamapi prapañcavyāptyā sakalānāṃ
pramātṝṇāṃ sakalāni karaṇāni ca trayodaśakaraṇāni ca
teṣāmādhāramanuprāṇakamavibhinnamāśrayaṃ prapadye /
yastvagādyahaṅkārāntasvīkṛtatrayodaśendriyamūrtiḥ /
ataścāntarahaṅkārātmā vedagrāhakarūpaḥ bahiścādhyavasāyādi
vyāpārabuddhyādikaraṇadvādaśātmā grāhyarūpaṃ
jagadbhāsayaṃstiṣṭhatīti sthūladṛśārthaḥ / rahasyadṛśā tu
gṛhītasarvendriyamūrtirapi yaḥ
sṛṣṭyādimarīcicakracitrasaṃcāracāturyāddvādaśātmā eka eva
cidarko'ntarbahiśca jagatkālānalādi vyomakalāntaṃ viśvaṃ
bhāsayaṃsturyadhāmātmanijabhāsā cakramayatvamāpādayan
sarvakaraṇānyādhāratayā nijaujojvalanajvalitānyāśritya sthitastaṃ prakarṣeṇa
prapadye / nijavyutthānaṃ sākṣātkurvan sthito'smītyarthaḥ

prapañcavyāptyākhilendriyādhāre stute'pi bhagavati
prakāśavimarśaparamārthe tadvimarśaprasarasaraṇiṃ vāṇīṃ stauti -
yā sā mitrāvaruṇasadanāduccarantī triṣaṣṭiṃ
varṇānatra prakaṭakaraṇaiḥ prāṇasaṅgāt prasūtān /
tāṃ paśyantīṃ prathamamuditāṃ madhyamāṃ buddhisaṃsthāṃ
vācaṃ vaktre karaṇaviśadāṃ vaikharīṃ ca prapadye

avibhāgāttu paśyantī sarvataḥ saṃhṛtakramā /
svarūpajyotirevāntaḥ sūkṣmā vāganapāyinī // ityādinā lakṣitāṃ
prathamamādābuditāmunmiṣitāṃ tāṃ svarūpajyotīrūpāṃ
paśyantyākhyāṃ tadanu tāmeva buddhisaṃsthāṃ buddhyabhyāsaṃ prāptām /
kevalaṃ buddhyupādānāt kramarūpānupātinī prāṇavṛttimatikramya
madhyamā vāk pravartate // ityādilakṣitām / madhye bhavatvānmadhyamāṃ
madhye'ntaḥkaraṇe vartamānām / tadanu vaktre vadane karaṇeṣu
jihvāmūlajihvāmadhyamādiṣu viśadāṃ nirmalām / sthāneṣu vivṛte vāyau
kṛtavarṇaparigrahā / vaikharī vākprayoktṝṇāṃ prāṇavṛttinibandhanā //
ityādinā lakṣitām / vikhare śarīre bhavatvāttadākhyāṃ vācaṃ
prapanno'smi / kāṃ tāmityāha - yā sā
mitrāvaruṇasadanādagnīṣomamayātmanaḥ
parāvākpradhānānmadhyadhāmno'karādīṃstriṣaṣṭiṃ varṇānuccarantī
āsūtritakramatayā bhedābhedābhyāṃ bhedena ca vimṛśantī / kenoccarantī ?
prakaṭairantarmukhībhāvenābhinnasphuṭaprakāśaikamadhyamāptaiḥ karaṇaiḥ
sarvendriyaiḥ / kīdṛśān varṇān ? prāṇasaṅgāt prasūtānudbhūtān / tatra
cijjyotiṣi guṇībhūtasūkṣmaprāṇasaṅgāt paśyantyāṃ
guṇībhūtacitsūkṣmaprāṇasaṅgānmadhyamāyāṃ
sthūlaprāṇasaṅgādvaikharyāṃ varṇā jāyante / te ca triṣaṣṭiḥ / tadyathā - a- i-
u -ṛ - varṇāścatvāro hrasvadīrghaplutabhedā dvādaśa ḷkārasya dīrgho nāstīti
hrasvaplutabhedād dvividhaḥ / saṃdhyakṣarāṇāṃ hrasvā na santīti
dīrghaplutabhedādaṣṭavidhāḥ / evaṃ svarā dvāviṃśatiḥ / kādayo māntāḥ
pañcaviṃśatiḥ sparśāḥ / antasthāścatvāraḥ / ūṣmāṇaścatvāraḥ / kuṃ
khuṃ guṃ dhuṃ iti yamāścatvāraḥ /
anusvāravisargajihvāmūlīyopadhmānīyā aṃ aḥ / ka / pa iti catvāraḥ / yathoktam
-
svarā dvāviṃśatiścaiva sparśānāṃ pañcaviṃśatiḥ /
yādayaḥ śādayaścāṣṭau catvāraśca yamāḥ smṛtāḥ //
anusvāro visargaśca / ka / pa iti parāśrayau /
ta ete gaditā varṇāstriṣaṣṭiriha sūribhiḥ // iti /
mitraḥ sūryo'ntaraśeṣadvaitaploṣakāritvādagniḥ / varuṇo
hlādāpyāyakāritvāt somaḥ / varṇānantaḥ prakaṭakaraṇaiḥ prāṇasaṅgāt
prasūte iti pāṭhāntare yā parāvākśaktirmitrāvaruṇasadanāduccarantī
pramāṇaprameyātmakasūryacandrāśrayeṇātmākāśādūrdhvaṃ sarantī
sarvottīrṇaṃ nijaṃ dhāma pramātṛrūpaṃ sravantī asti / saivāntaḥ
prakaṭairantareva sphuṭairindriyaiḥ kṛtvā triṣaṣṭiṃ varṇān prāṇasaṅgāddhetoḥ
prasūte janayatītyanvayaḥ / indriyāṇāṃ rūpādyupalabdhyānumeyatvād bahiḥ
sphuṭatvābhāvenāntaḥ prakaṭībhāvaḥ / etadabhidheyapakṣe
uccāraṇaprasūtyoḥ krameṇānuvādyavidheyabhāvaḥ

evaṃ vākprasarāntaṃ bhagavantaṃ stutvā
madhyamadhāmasāphalyamarthayate -
ūrdhvādhaḥsthānyatanubhuvanānyantarā saṃniviṣṭā
nānānāḍiprasavagahanā sarvabhūtāntarasthā /
prāṇāpānagrasananirataiḥ prāpyate brahmanāḍī
sā naḥ śvetā bhavatu paramādityamūrtiḥ prasannā

paramādityasya cidbhānorbrahmanāḍīrūpā yā seti divyā mūrtiḥ
samucchritākṛtirno'smākaṃ prasannā praśastā praśamitaprāṇādikāluṣyā ata
eva śvetā cidānandaghanatayā sphurantī astu / kīdṛśī sā ? yā ūrdhvamadhaśca
sthitāni atanūnyanalpāni
anāśritādikālāgnyantabhuvaneśanānābhuvanāni dehe bahiścāntarā madhye
saṃniviṣṭā vyāpyāvasthitā / tathā nānānāḍīnāṃ
cakṣurādiromarandhrāntānāṃ suṣirāṇāṃ prasavena sphāreṇa gahanā
sarvairduṣprāpā / sarveṣāṃ sthāvarādidevayonibhedāntānāṃ
bhūtānāmantarasthā dehamadhye vartamānā / yataścoktayuktyā gahanā ata eva
kaiścideva prāṇāpānayoḥ
sarvavāhaprasavapraveśayorgrasananiratairbhakṣaṇapragalbhaiḥ prāpyate
samāviśyate

kiñca -
na brahmāṇḍavyavahitapathā nātiśītoṣṇarūpā
no vā naktaṃdivagamamitātāpanīyāparāhuḥ /
vaikuṇṭhīyā tanuriva rave rājate maṇḍalasthā
sā naḥ śvetā bhavatu paramādityamūrtiḥ prasannā

brahmaṇo brahmabilāvaraṇaniviṣṭasyāṇḍaṃ
garbhīkṛtabhūmūlamāyāṇḍaprapañcaśaktyaṇḍaṃ tena na vyavahitā api tu
samantataḥ kroḍīkārī panthāḥ prasaramārgo yasyāḥ, tathā atiśītaḥ somaḥ,
atyuṣṇo vahniḥ, iyaṃ tu dvaitadāhādadvaitānandasyanditvācca naivaṃrūpā / api
tu samarasībhūtāgnīṣomātmā / tathā naktaṃdinaṃ rātridinaṃ yo gamo
bhramaṇaṃ tena no itā prameyabhāvaṃ na prāptā tadvatī / tathā atāpanīyā
paramāhlādapradā / tathā apagato rāhurācchādanapradhānaḥ śūnyapramātā
yasyāḥ sā / kiñca, raveścidbhānormaṇḍale raśmipariveṣe rājate dīpyate /
bāhyārkamūrtistu brahmāṇḍavyavahitā svarlokāntamātrāvabhāsikā
śiśiragrīṣmādāvatiśītoṣṇarūpā aharniśaṃ bhramantī santāpikā
rāhvabhibhūtā ceti vyatirekadhvaniḥ / vaikuṇṭhasya viṣṇormūrtirivetyupamā /
sāpi ca balivañcanāvasare brahmāṇḍe brahmāṇḍāntarniruddhamārgā na
kenacit / ata eva nātiśītoṣṇarūpā / prakāśāhlādadā bhaktānāmityarthaḥ /
naktaṃdivagamenāhorātraparibhramaṇena na mitā / devādibhirneyattayā
paricchinnetyarthaḥ / tāpanīyā mahāpratāpavatī /
apagatarāhurapakrāntaravimaṇḍalā ceti śleṣaḥ / evamayamatropamāśleṣo
vyatirekadhvaninā saṃsṛṣṭaḥ

atha yugapadantarbahiścārkamūrtiṃ stauti -
yatrārūḍhaṃ triguṇavapuṣi brahma tadbindurūpaṃ
yogīndrāṇāṃ yadapi paramaṃ bhāti nirvāṇamārgaḥ /
trayayādhāraḥ praṇava iti yanmaṇḍalaṃ caṇḍaraśme-
rantaḥsūkṣmaṃ bahirapi bṛhanmuktaye'haṃ prapannaḥ

taccaṇḍaraśmeściddīptāṃśormaṇḍalaṃ muktaye
samāveśātmajīvanmuktyarthaṃ prapanno'smi / kīdṛśam ? antaścidbhuvi
sūkṣmamādyonmeṣātma / yogīndraireva labhyam / bahirapi
bṛhanmahāparimāṇam / yatra
sṛṣṭisthitisaṃhārakārirajaḥsattvatamoniviṣṭabrahmaviṣṇurudrābhidhāyayakāro-
kāramakārākhyahrasvadīrghaplutavarṇatrayātmatriguṇavapuṣi praṇave
viśvavedyāvibhāgavedanātmā binduriti
tadupalakṣitonmanāntāprameyaparipāṭīrūpaṃ yasya tādṛg brahma bṛhad
bṛṃhakaṃ ca śāktateja ārūḍhamatyutkṛṣṭatayā vyavasthitam / yacca
paramamasāmānyam / yogīndrāṇāṃ mitayogyatiśāyiparatattvaikabhājāṃ
nirvāṇamārgo jīvanmuktyupāyo bhāti svaprakāśatayā sphurati / trayayāḥ
prāṅnirṇītāyā ādhāra āśrayaḥ / prakarṣeṇa nūyate utkṛṣṭatayā vimṛśyate
paraṃ pārameśvaraṃ svarūpaṃ yeneti kṛtvā praṇava ityetannāma yat /
bāhye'pyarkamaṇḍale navayojanasāhasro vigraho'rkasya maṇḍalam /
triguṇam iti svacchandādiṣṭanītyā yatra bindurūpamiti sitavartulākāraṃ
brahmamayaṃ tadasāmānyaṃ bimbamārūḍham / tacca yogināṃ
nirvāṇamārgaḥ, teṣāṃ hi sūryamaṇḍalabhedanasya śravaṇāt / tathā
vakṣyamāṇadṛśā sāmargyajurmayadhāmamaṇḍalākṛtitvāt trayayādhāraḥ /
prakarṣeṇa nūyamānatvātpraṇavo viśva śarītvācca praṇavaḥ

yasmin somaḥ surapitṛnarairanvahaṃ pīyamānaḥ
kṣīṇaḥ kṣīṇaḥ praviśati yato vardhate cāpi bhūyaḥ /
yasmin vedā madhuni saraghākāravadbhānti cāgre
taccaṇḍāṃśoramitamamṛtaṃ maṇḍalasthaṃ prapadye

cidbhānormaṇḍalasthaṃ madhyadhāmaniviṣṭaṃ
tatparamānandarūpamamitamanalpamamṛtaṃ prapadye samāśraye / yatrāmṛte
somaḥ sarvo meyavargaḥ surādibhiḥ sarvaiḥ pramātṛbhiḥ pratidinaṃ
kalāgrāsayuktyā pīyamānatvāt kṣīṇaḥ kṣīṇaḥ san punaḥ punaḥ praviśati
hṛdviśrāntyanantaraṃ nimajjati / yata eva maṇḍalād bhūyo'pi
vardhate'bhivyajyate meyarūpaścandraḥ / yasmiṃśca vedāḥ sarvaśāstrāṇi
madhuni mākṣike saraghāṇāṃ madhukarīṇāmākāra ivāgre bhānti puraḥ
sphuranti / yathā saraghā mākṣikaṃ saṃcitya parivṛttya sollāsamāsate, tathā
sarve vedā vākyaikavākyatayā parādvayamamṛtamāmṛśya bhrājante /
bāhyo'pi somaḥ kṛṣṇapakṣeṣu
pitṛdevanaragrastakalāpañcadaśako'māvāsyāyāṃ sūryamaṇḍalaṃ praviśya
vardhate / vedāścārkajyotirlagnā āsate

aindrīmāśāṃ pṛthukavapuṣā pūrayitvā krameṇa
krāntāḥ sapta prakaṭahariṇā yena pādena lokāḥ /
kṛtvā dhvāntaṃ vigalitabalivyaktipātālalīnaṃ
viśvālokaḥ sa jayati raviḥ sattvamevordhvaraśmiḥ

yo hi yasmād guṇotkṛṣṭaḥ sa tasmādūrdhvamiṣyate iti sthityā
ūrdhvā viśvotkṛṣṭā raśmayo yasya / ata eva satāṃ
vidyamānānāmaśeṣāṇāṃ bhāvaḥ sattvaṃ mahāprakāśātmarūpam /
tadeva tatparamārthaḥ / tataśca prakāśamānatayā prakāśātmanyeva viśvasya
magnatvāt prakāśo viśvālokaḥ sa eva raviścidbhānurjayati sarvotkarṣeṇa vartate
/ yenaindrīmāśāṃ prācyonmeṣadaśāṃ pṛthukavapuṣā
yogigamyasūkṣmaśāktaspandātmanā pūrayitvā
unmiṣitaprāṇādisaṃkocacitprādhānyocchalitāṃ kṛtvā
śivādisakalātmāntāḥ śaktimantaḥ prakīrtitāḥ iti śrīpūrvādiṣṭanītyā
śivamantramaheśvaramantreśvaramantravijñānākalapralayākalasakalākhyāḥ
kramātkramaṃ prāṇīyatuṭisthā nijaśaktisahitāḥ saptalokāḥ pādo'sya viśvā
bhūtāni iti sthityā pādena nijāṃśamātreṇākrāntāḥ kroḍīkṛtya
svajyotirmayīkṛtāḥ / kīdṛśena ? prakaṭāḥ svātmābhāsā
rūpādiviśvaharaṇāddharayaścakṣurādiśaktayo yasya / taduktaṃ śrutau - yuktā
hyasya harayaḥ śatā daśa iti / niḥsaṃkhyaśaktirātmeti hyasyārthaḥ / kathaṃ
krāntāḥ ? dhvāntamātmanyanātmapratītyātmājñānaṃ vigalitā
baliranātmanyātmābhidhāyinī vyaktiryasya tādṛk pātālalīnaṃ
niḥśeṣapraśamitaṃ kṛtvā / bāhyenāpyarkeṇa saptāśvārūḍhenaindrīṃ
diśaṃ sūkṣmarūpeṇāpūrya bhūrādilokāḥ pādena marīcibhirdhvāntaṃ
dhvaṃsayitvā krameṇa krāntāḥ / prakaṭahariṇā ca nārāyaṇena vigalitā
balyākhyasya dānavendrasya vyaktiryatra taddhvāntaṃ dānavakulaṃ
pātālalīnaṃ kṛtvā bhūrādilokāścaraṇavinyāsakrameṇākrāntāḥ / kiṃ
kṛtvā ? pṛthukavapuṣā bālavāmanaśarīreṇa indrādidigāpūraṇaṃ kṛtvā /
so'pi viśvālokaḥ sattvapradhānaścetyatra śleṣālaṅkāraḥ /
śleṣopamādhvanisaṃsṛṣṭiriyam

dhyātvā brahma prathamamatanu prāṇamūle nadantaṃ
dṛṣṭvā cāntaḥ praṇavamukharaṃ vyāhṛtīḥ samyaguktvā /
yattadvede taditi saviturbrahmaṇoktaṃ vareṇyaṃ
tadbhargākhyaṃ kimapi paramaṃ dhāmagarbhaṃ prapadye

brahmaṇā prajāpatinā vedeṣu praṇavamukharamoṅkāroccāraṇapūrva
tadityādi gāyatryāḥ saviturviśvaprasūtihetościdādityasya
yattatkimapītyasāmānyaṃ bharga ityākhyā yasya tatparamaṃ sarvotkṛṣṭaṃ
dhāma parisphurattātma śāktaṃ tejo
bāhyasūryasomavahnyādidhāmakroḍīkāritvāddhāmagarbhaṃ
vareṇyamanugrahakāri ukta tatprapadye samāviśāmi / kiṃ kṛtvā brahmaṇoktam ?
kiṃ kṛtvā ca prapadye ? prathamamādāvatanu aśarīraṃ
śrībhargaśikhādiṣṭanītyā akāraparāmarśātma vīreśvarākhyaṃ ca brahma
bṛhad bṛṃhakaṃ ca paraṃ śāktaṃ dhāma prāṇamūle
aprāṇādyasphurattādhāmni dhyātvā vicintyānantaraṃ nadantamiti nādākhyaṃ
paravimarśātmānamantarityuktaśāktarūpaprāṇitakalpatayā sthitaṃ dṛṣṭvā
svātmatayā sākṣātkṛtya
tannādavimarśānupraveśāvaṣṭambhabalonmiṣatpraṇavoccāraṇapūrvam / tathā
bhūḥ svāhā bhuvaḥ svāhā svaḥ svāhā bhurbhūvaḥ svaḥ svāhā iti ca
mantrarūpā samagrameyamānapramātṝṇāṃ sasaṃskārāṇāṃ
parabrahmamayatvāmarśinīrvyāhṛtīścatasraḥ
samyagityantarāmarśāvaṣṭambhāśaithilyenoktvā uccārya / atha ca
sarvavyavahārānekarūpāḥ kathā japaḥ iti śivasūtrādiṣṭanītyā
tadabhedāmarśapradhānatayā paraśāktarasaplāvitān saṃpādya /
śāktadhāmaikāgryavaśāsāditaśāmbhavadhāmāvaṣṭambhabalena
vyutthānadaśāmapi tadabhedarasaprokṣitāṃ vidhāyetyarthaḥ /
dhāmagarbhamityatra dhāmaśabdastantreṇa dviruktaḥ / tathā praṇavamukharamiti

tvāṃ stoṣyāmi stutibhiriti me yastu bhedagraho'yaṃ
saivāvidyā tadapi sutarāṃ tadvināśāya yuktaḥ /
staumyevāhaṃ trividhamuditaṃ sthūlasūkṣmaṃ paraṃ vā
vidyopāyaḥ para iti budhairgīyate khalvavidyā

he bhagavan, tvāṃ stutibhiḥ stoṣyāmīti stotṛstutyastutikalpanātmā yo me
bhedagraha eṣaiva cidadvayāprathanātmāvidyā, tathāpi tasyā avidyāyāḥ
sutarāmatiśayena vināśāya niḥśeṣonmūlanāya yukto nityasaṃbaddhastvāṃ
staumyeva dehādipramātṛtānimajjanena sarvotkṛṣṭatayā satataṃ parāmṛśāmi,
na tu kṣaṇamapyudāsīna āse / tvāmeva cidarkaṃ staumi na tu parimitāṃ
kāñcana devatām / kīdṛśaṃ tvām ? sthūlaṃ bāhyaprāṇārkarūpam /
sūkṣmaṃ madhyanāḍīgataṃ prāṇabrahmarūpam / paraṃ cānavacchinnaṃ
viśvātmacidānandaghanam / taditi prāktanavākyavyāvarṇitamekameva /
nityoditaṃ ca / vāśabdaścārthe / yuktaṃ caitat / yato budhaistattvajñairavidyaiva
vidyopāyaḥ para ityuktaḥ / stotrastutyādivibhāgakalpanātmāvidyayā
samastāvidyābījadehādipramātṛtvābhimānapraśamanena
cidānandaghanaparamātmotkarṣaparāmarśātmā stutiḥ
paramasamāveśapradetyarthaḥ

staumyevetyuktiṃ prapañcayati -
yo'nādyanto'pyatanuraguṇo'ṇoraṇīyān mahīyān
viśvākāraḥ saguṇa iti vā kalpanākalpitāṅgaḥ /
nānābhūtaprakṛtivikṛtīrdarśayan bhāti yo vā
tasmai tasmai bhavatu paramāditya nityaṃ namaste

he paramāditya cidarka, tasmai tasmai iti parasūkṣmasthūlarūpāya
viśvātmane tubhyaṃ nityaṃ namaḥ / sarvakālaṃ dehādiprahvatayā
parāmṛśaṃstvāmeva samāviśāmītyarthaḥ / kīdṛśāya tasmai ? yo anādyanto
deśakālādyanavacchinnaḥ / atanurākārāniyantritaḥ / ataśca
sārvajñādiguṇāspṛṣṭaḥ / aṇoratyantasūkṣmarūpatayā yogidṛśyāt
paramāṇorapyaṇīyānatisūkṣmaḥ na kasyāpi vedyaḥ / api tu
svaprakāśacidekarūpaḥ na tu deśataḥ saṃkucitaḥ / paramāṇoḥ sūkṣmasya
vedyatvād dṛśyatvācca / mahīyān vyāpakaḥ / ataśca
viśvakroḍīkāritvādviśvākāraḥ / sārvajñādiguṇayogāt saguṇaḥ / ityevaṃ
prakārayā kalpanayā kalpitāni pṛthakpṛthagullikhitānyaṅgāni
tattaddharmarūpā avayavabhāgā yasya tādṛg
vetyanayoktyā'vacchinnavastuviṣayaśabdavikalpāsaṃspṛṣṭaṃ paramekaṃ
svarūpamanavacchinnamiti dhvanayati / nānābhūtāni vicitrāḥ
sthāvarādibrahmāṇḍāntāḥ prāṇinasteṣāṃ
prakṛtīrmāyāprakṛtiśukraśoṇitādikāraṇāni, vikṛtīḥ kalābuddhidehādikān
darśayan ya ābhāti / saṃkucitasarvābhāsollāsakatayā vā yaḥ sphuratītyarthaḥ

tattvākhyāne tvayi munijanā neti neti bruvantaḥ
śrāntāḥ samyak tvamiti na ca tairīdṛśo veti coktaḥ /
tasmāttubhyaṃ nama iti vacomātramevāsmi vacmi
prāyo yasmātprasaratitarāṃ bhāratī jñānagarbhā

yasmāttvatto bhāratī paśyantyādivāk jñānagarbhā
svāvabhāsasaṃvitpradhānā prasarati tasmai tubhyaṃ nama iti vacomātrameva, na
tvatiriktaṃ stutivākyādi vacmi / jñānasya sarvavākprasarahetoranavacchinnasya
vibhinnastutivāgbhiḥ stotumaśakyatvāt / namaḥśabdena tu dehādiprahvatāṃ
turīyakasvacitprakarṣaparāmarśanasya kartuṃ śakyatvāt / yuktaṃ caitat /
yasmānmunayo'pi tvayi tvadviṣaye tattvākhyāne aṇurna mahān na hrasvaṃ
dīrghaṃ netyādi bruvantaḥ śrāntāḥ kliṣṭāḥ / na ca taistvamityevaṃvidho'sīti
etādṛśo veti etattulyo veti samyaguktaḥ / vāgagocaratvādevetyarthaḥ

sarvāṅgīṇaḥ sakalavapuṣāmantare yo'ntarātmā
tiṣṭhan kāṣṭhe dahana iva no dṛśyase yuktiśūnyaiḥ /
yaśca prāṇāraṇiṣu niyatairmathyamānāsu sadbhi-
rdṛśyaṃ jyotirbhavasi paramāditya tasmai namaste

he paramāditya cidarka, tasmai nirviśeṣāya te tubhyaṃ namaḥ / yastvaṃ
sthāvarādidevayonyantānāṃ rudrakṣetrajñānāṃ ca sarveṣāṃ sarvāṅgeṣu
bhavo vyāpakaḥ sakalavapuṣāmantare mitagrāhakātmani svarūpe yo'ntarātmā
paramānandatvāt ātmā caivāntarātmā ca iti
śrīsvacchandādiṣṭapuryaṣṭakapramātā tiṣṭhannavasthāsnurapi yuktyā yogena
śūnyairapi na dṛśyase / yathā kāṣṭhe'gnistiṣṭhannapi
yuktiśūnyairaraṇimathanānabhijñairna dṛśyate
tatkāṣṭhakavalīkārijvaladrūpatayā nopalabhyate / yaśca tvaṃ prāṇāraṇiṣu
sarvavāhamārgodaya viśrāntipadeṣu
sadbhiryogibhirniyatairabhiyuktairmathyamānāsu - ūrdhvaśaktinipātācca
adhaḥśaktinikuñcanāt / rudraśaktisamāveśaṃ yo jānāti sa paṇḍitaḥ //
ityāmnāyādiṣṭayuktyā'navaratāndolanataḥ praśamitamarudvyāpikāsu
dṛśyaṃ jyotirbhavasi svaprakāśacidrūpaḥ sphurasi / atra paryāyeṇa
prāṇāpānāvurdhvādharāraṇirūpau / yogiprayatno mathanakāṣṭham

stotā stutyaḥ stutiriti bhavān kartṛkarmakriyātmā
krīḍatyekastava nutividhāvasvatantrastato'ham /
yadvā vacmi praṇayasubhagaṃ gopate tacca tathyaṃ
tvatto hyanyatkimiva jagatāṃ vidyate tanmṛṣā syāt

he gopate cinmarīcicakreśvara, bhavāneko'dvitīyaḥ stotrādirūpatayā
krīḍati svasvātantryāttattadrūpatayā sphurati / yaduktaṃ mayaiva
bhairavānukaraṇastotre - stotā stutyaḥ stutiriti yadapi vibhinnaṃ na
kiñcidastīha / mṛśasi yathā yadrūpaṃ cidrūpatayā bhavasyetat // iti /
yato'hamiti bhavatkalpitameva / tato'hamiti saṃkocapradhāno māyāpramātā
tvatstotrakaraṇe'svatantrastvāmeva cidātmānaṃ staumi / na tvahaṃ nāmānyaḥ
kaścidityarthaḥ / yacca kiñcittvadātmaivāhaṃ praṇayasubhagaṃ
prārthanāsundaraṃ vacmi tatsarvaṃ tathyaṃ tvatparamārthameva /
yatastvattaścidātmano vyatiriktaṃ jagatāṃ kimiva vidyate ? na kiñcidasti / yadi vā
tathāpi kiñcitsaṃkalpyate tanmṛṣā syāt / naiva bhavet / cidātmatāṃ vinā
kasyacidapi cetanā ceti tasya saṃkalpavikalpaviṣayatvasyāpyayogena
gaganakusumato'pi nikṛṣṭatvāt / itthaṃ yuktitastvadabhedasāraiva stutiḥ

prātītikakrameṇa tu yadyapi bhedastathāpītthaṃ
tvamārādhyo'smākamityāha -
jñānaṃ nāntaḥkaraṇarahitaṃ vidyate'smādvidhānāṃ
tvaṃ cātyantaṃ sakalakaraṇāgocaratvādacintyaḥ /
dhyānātītastvamiti na vinā bhaktiyogena labhya-
stasmādbhaktiṃ śaraṇamamṛtaprāptaye'haṃ prapannaḥ

aindriyakajñānavatāṃ māyāpramātṝṇāmasmākamindriyāgocaro
bhavānacintyatvāddhyānaviṣayo na bhavatīti
dehādimitapramātṛtāmajjanonmajjanacidarkabhajanātmakabhaktiyoga-
saṃpādanīyatvādbhagavato bhaktimeva
śāktasphārāveśamayāmṛtaprāptaye'smyāśritaḥ / uktaṃ ca vijñānabhairave
- bhaktyudrekādviraktasya yādṛśī jāyate daśā / sā śaktiḥ śāṅkarī
nityaṃ bhāvayettāṃ tataḥ śivaḥ // iti

hārdaṃ hanti prathamamuditā yā tamaḥsaṃśritānāṃ
sattvodrekāttadanu ca rajaḥ karmayogakrameṇa /
svabhyastā ca prathayatitarāṃ sattvameva prapannā
nirvāṇāya vrajati śamināṃ te'rka bhaktitrayīva

he arka, tava bhaktiḥ prapannā samāśritā satī śamināṃ
śāntarāgādikalaṅkānāṃ nirvāṇāya mokṣāya vrajati
jīvacchivatvābhivyaktaye ghaṭate / trayī yathā / sāpi hi kāmyakarma
parihṛtyānuṣṭhīyamānā trayayantavidāmapavargahetuḥ / tathā caiṣā
prathamamuditā samunmiṣitamātrā hārdaṃ prakāśānandātmahṛdbhavaṃ
tamastvabhedākhyātirūpamāṇavaṃ malaṃ saṃśritānāṃ bhaktibhājāṃ hanti
nāśayati / tadanu sattvasya prakāśasyodrekātprakarṣātkarmayogakrameṇa
svātmadevatāviśrāntiphalaśārīrakarmānuṣṭhānena kārmamalarūpaṃ rajo
hanti / tathā suṣṭhu abhyastā pariśīlanena svīkṛtā sato bhāvaḥ sattvaṃ
prakāśaikaghanatvameva prakāśamāne sarvatra prathayatitarām / na tu
paśuvanmāyīyamalātmabhinnavedyaprathākṛt / trayayapi trayayantavidāṃ
tanniṣṭhānāṃ sattvaṃ prathayati

tāmāsādya śriyamiva gṛhe kāmadhenuṃ pravāse
dhvānte bhātiṃ dhṛtimiva vane yojane brahmanāḍim /
nāvaṃ cāsmin viṣamaviṣayagrāhasaṃsārasindhau
gaccheyaṃ te paramamamṛtaṃ yanna śītaṃ na coṣṇam

tāṃ bhaktimāśritya cidarkasya te sambandhi paramamamṛtaṃ paraṃ
śāktaṃ dhāma gaccheyaṃ samāviśeyam /
yacchaiśiragraiṣmabāhyārkadhāmavailakṣaṇyācchītamuṣṇaṃ ca na bhavati / api
tu mohadāhaprakāśāhlādakṛdagniṣomātma / kīdṛśīṃ tām ? gṛhe śūnye
veśmani śriyamiva / sampūrṇabhogapradatvāt / pravāse riktabandhudeśe
kāmadhenumiva cintitamātrābhīṣṭaphalapradatvāt / dhvānte gāḍhatamasi
bhātimiva / pūrṇaprathāhetutvāt / vane gahanaparvatādau dhṛtimiva /
viśrāntihetutvāt / yojane paraśivātmaikyāveśe brahmanāḍiṃ suṣumṇām /
paramopāyatvāt / viṣamaviṣayā eva grāhā bhīṣaṇā jalacarā yatra tādṛśe
saṃsārasamudre nāvamiva / uttārakatvāt

agnīṣomāvakhilajagataḥ kāraṇaṃ tau mayukhaiḥ
sargādāne sṛjasi bhagavan hrāsavṛddhikrameṇa /
tāvevāntarviṣuvati samau juhvatāmātmavahnau
dvāvapyastaṃ nayasi yugapanmuktaye bhaktibhājām

he bhagavan, akhilasya bāhyasya nīlasukhādergrāhyarūpasyāntarasya ca
grāhakarūpasya dehāderjagato yāvagnīṣomau sarvavāhavāhī prāṇo'pānaśca
prakāśanāvasthānahetutvātkāraṇam / tau
prasisṛkṣāpravivikṣātmasargādānasamaye
vastvābhāsanavimarśātmasṛṣṭyādau tannimittaṃ ca hrāsavṛddhikrameṇa
dvādaśaṣoḍaśakalākalanaparyāyato mayukhaiḥ sṛṣṭyādi
devyātmanijamarīcibhiḥ sṛjasi muhurmuhurnirmimīṣe / tāveva ca
bhaktibhājāmantarviṣuvati samyaṅnayanātmasamānamarutpradhāne
kumbhake samau somasūryakalānyonyasaṃgharṣamiśritau
santāvātmavahnāvudānavahnau juhvatāṃ muktaye
śivātmabhedaprathārūpāṇavādimalatrayapluṣṭopalakṣitaśivādvaitaprāptaye
dvāvapi yugapatkramaṃ mayūkhairevāstaṃ nayasi
viśvātmakavyānavyāptimāviśya
jñānakriyātmaparāgnīṣomarūpasvātmamayau saṃpādayasi

sthūlatvaṃ te prakṛtigahanaṃ naiva lakṣyaṃ hyanantaṃ
sūkṣmatvaṃ vā tadapi sadasadvyaktyabhāvādacintyam /
dhyāyāmītthaṃ kathamaviditaṃ tvāmanādyantamanta-
stasmādarka praṇiyini mayi svātmanaiva prasīda

he arka, te tava sthūlatvaṃ viśvavyāpakatvaṃ prakṛtyā gahanatvānnaiva
lakṣayituṃ śakyam / yasmādanantaṃ dikkālākārairanavacchinnam /
sūkṣmatvamapi vā aṇoraṇīyān ityetadvyākhyānāvasaravyākṛtayuktyā
parapramātrātma yattadapi
sadasadvyaktyabhāvādbhāvābhāvarūpatvenāpratīteracintyam /
taditthamanādyantatvādaviditaṃ tvāṃ kathamantaḥ svānte cintayāmi na
kathañcit / tasmānmayi praṇayini tvatprārthanāvahite svayameva prasīda
praśamitadehādipramātṛtābhimānakāluṣyaḥ prasphura

yattadvedyaṃ kimapi paramaṃ śabdatattvaṃ tvamanta-
statsadvyaktiṃ jigamiṣu śanairlāti mātrākalāḥ khe /
avyaktena praṇavavapuṣā bindunādoditaṃ sa-
cchabdabrahmoccaritakaraṇavyañjitaṃ vācakaṃ te

yatkimapyasāmānyaṃ tvaṃ
tadantarityantarmukhānavacchinnaprakāśātmani pade / śabdatattvamiti śāstraṃ
śabdātmakaṃ sarvaṃ śabdo haṃsaḥ prakīrtitaḥ iti
śrīsvacchandādiṣṭānāhatabhaṭṭārakarūpam / paramamiti paramotkṛṣṭam /
yaduktaṃ śrīkālottare - nādākhyaṃ yatparaṃ bījaṃ iti / vedyamiti
suprakaṭasusphurattātmakatvādanapahnavanīyam / na tu vidikriyākarmātmakam /
yaduktaṃ śrīsvacchande -
yasya rūpaṃ śarīraṃ vā nāsti varṇaḥ kriyā tathā /
sa kathaṃ gṛhyate sūkṣmo hyagrāhyo nityamavyayaḥ // iti /
śrībhargaśikhāyāmapi -
naiṣa varṇo na vā śabdo na caivāyaṃ kalātmakaḥ /
kevalaḥ paramānando vīro nityodito raviḥ //
nāstameti na codeti na śānto na vikāravān /
sarvabhūtāntaracaro bhānurbharga iti smṛtaḥ // iti /
tadetatparabrahmātmaśaktimadrūpam / sadvyaktiṃ jigamiṣviti / oṃ tatsaditi
nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ iti sthityā śaktyātmabrahmarūpatāṃ
jighṛkṣu khe suṣumṇādhāmni akārokāramakārādimātrārūpāḥ kalā
vimarśaśaktīḥ śanaiḥ śanaiḥ krameṇa lāti gṛhṇāti / itthaṃ
śaktimaccidarkāvabhāsitaśabdabrahmabhittau praṇavavapuṣā oṃkārātmanā
avyaktena paśyantīvākpradhānena rūpeṇa na tu vyaktena
madhyamādivāgbhūmikāspṛśā / praṇavaḥ sarvavedeṣu iti sthityā
kroḍīkṛtāśeṣavācyavācakasphāraṃ śabdabrahmoccarati svayaṃ pravartate / na
tūccāryate / kīdṛk ? bindunādābhyāṃ
samastavedyābhedivedanasamastavācakābhediparāmarśarūpābhyāmuditam /
sarvotkṛṣṭagaganārūḍhaṃ satkathaṃ samuccarati atrāgamikīṃ yuktiṃ
smārayati - karaṇena divyakaraṇabandhena na tu jihvāmūlamadhyādinā
vyañjitaṃ prakaṭīkṛtam / yaduktaṃ śrīsvacchande -
divyaṃ tu karaṇaṃ kṛtvā tattvasyoccāraṇaṃ kuru ityādi /
yaccaitacchabdabrahmatattvaśaktisvarūpāmarśanamukhenaiva te vācakaṃ
tatsvarūpāmarśakam

prātaḥ sandhyāruṇakiraṇabhāgṛṅmayaṃ rājasaṃ yanmadhye
cāpi jvaladiva yajuḥ śuklabhāḥ sāttvikaṃ vā /
sāyaṃ sāmāstamitakiraṇaṃ yattamollāsirūpaṃ
sāhnaḥ sargasthitilayavidhāvākṛtiste trayīva

he bhagavaṃścidarka ahnaḥ sārvajanīnasya prāṇadinasya
sargasthitilayavidhau te sambandhinī sā kṛtiḥ
kroḍīkṛtāśeṣasṛṣṭyādisturyākhyā śaktirvijṛmbhata ityarthaḥ / kā sā ityāha -
prātaḥ hṛdunmeṣātmani prabhāte guṇībhūtaprāṇāpānavṛttīḥ
śivaśaktisaṃghaṭṭātmā yā sandhyā tatra ye'ruṇakiraṇā
anunmiṣitavaicitryāddiptāḥ śarīrādayaścakṣurādiprakāśāstān bhajate yadata
eva rājasaṃ viśvarājānaṃ viśvaprasarāsūtraṇaṃ ca ṛṅmayam / yacca
paradhāmāmarśanātmā stutikṛcca madhye madhyadhāmni
yajuściddevatāpūjātmakriyāśaktipradhānam / dvaitendhanaploṣādiva jvalat /
hlādātmasomavyāptyunmajjanācchuklabhāḥ amalamātmabhāḥsvarūpam /
sāttvikaṃ ca satāṃ bhāvaḥ sattvaṃ prakāśamānatvaṃ tasyedaṃ sampādakam
/ svaprakāśāveśena viśvaprakāśakamityarthaḥ /
sāyamūrdhvatuṭyardhe'stamitakiraṇaṃ galitaprāṇādisaṃskārakṣayāt
praśāntasitojjvalitamarīcinicayam / ataśca
niḥsaṃskāradvaitādvaitakavalanāttadapekṣayaiva tamovastuviśrāntyaikarasatvāt
sāma / etattrividhaṃ sthūlasūkṣmaparasvarūpaṃ yallāsi gṛhṇāsi sā
tavākṛtistrayīva ṛgyajuḥsāmānīva / tathāhi - prātararkadevatāstutipradhānā
ṛgvedavyāptiḥ / madhye karmānuṣṭhānātmā yajurvedodayaḥ / sāyaṃ
viśrāntihetugītapradhānā sāmavedapradhānateti pratidinaṃ sthitiḥ

ye pātālodadhimuninagadvīpalokādhibīja-
cchandobhūtasvaramukhanadatsaptasaptiḥ prapannāḥ /
ye caikāśvaṃ niravayavavāgbhāvamātrādhirūḍhaṃ
te tvāmeva svaraguṇakalāvarjitaṃ yāntyanaśvam

atalādīni sapta pātālāni / kṣīrādyāḥ saptodadhayaḥ / atryādyāḥ sapta
munayaḥ / mahendrādyāḥ sapta parvatāḥ / jambvādīni sapta dvīpāni /
bhūrādyāḥ sapta lokāḥ /
moho madaśca garvaśca viṣādaḥ krodha eva ca /
bhayaṃ ca harṣaṇaṃ caiva dehe saptādhayaḥ smṛtāḥ //
ityuktā mohādyāḥ saptādhayaḥ / yavādīni saptabījāni / gāyatryādīni
saptacchandāṃsi / bhūtāḥ prāptāḥ / etadāmāśatvāt /
īdṛgviśvaprapañcarūpā ye ṣaḍjādyāḥ sapta svarāste mukheṣu yeṣāṃ te
tanmukhāstānevārthānnadanto dhvanantaḥ sapta saptayo
manobuddhīndriyātmāno'śvā yasya tādṛśaṃ tvāṃ prapannāḥ / ye ca
niravayavā vāk paśyantī tasyā bhāvaḥ sattā tanmātrādhirūḍhaṃ
madhyadhāmonmiṣatpaśyantyāmarśaparimarśitam / ataścaikāśvaṃ ca tvāṃ
buddhvā ye prapannāḥ, ubhaye'pi te tvāmevānaśvaṃ cidarkaṃ paraṃ brahma
yāntitvadekatāmāpnuvanti / kīdṛśam ? svaraiḥ ṣaḍjādibhiḥ guṇaiḥ
sattvādibhiḥ kalābhirakārādibhirvarjitaṃ nirupādhiprakāśānandaghanam /
sāśvopāsanānaśvaprāptiheturiti virodhābhāsaḥ

divyaṃ jyotiḥ salilapavanaiḥ pūrayitvā trilokī-
mekībhūtaṃ punarapi ca tatsāramādāya gobhiḥ /
antarlīno viśasi vasudhāṃ tadgataḥ sūyase'nnaṃ
tacca prāṇāstvamiti jagatāṃ prāṇabhṛt sūrya ātmā

he bhagavan, tvaṃ jyotiḥsalilapavanaiścitprakāśakarandhra-
praviśacchāktāmṛtaprāṇamarudbhistrilokīṃ jāgarasvapnasuṣuptitrayīṃ
pūrayitvā tasyāmeva trilokyāmekībhūtaṃ sāmarasyaṃ prāptaṃ divyaṃ
sāraṃ turyānandaghanaṃ gobhiranuttarairmarīcibhiḥ punariti punaḥ punarādāya
camatkṛtya antariti antarmukhe pade līno vasudhāṃ parāṃ bhūmiṃ viśasi
tanmayatayā sphurasi tadgataścānnamadanaviṣayaṃ vedyajātaṃ sūyase
āśyānībhūya tadrūpatayā sphurasi / taccānnaṃ
prāṇāpānāvasthitihetustvameva na tvanyat kiñciditi / anayā yuktyā sūryaḥ
prāṇabhṛdātmā ca kathyase / yadāha śrutiḥ -
ahamannamahamannado'hamannādaśca iti / bāhyo'pi sūryo
bhūrbhuvaḥsvastrayīṃ jyotiḥsalilapavanaistatra tatra samaya āpūrya
samarasībhūtaṃ divyaṃ trilokyāṃ rasarūpaṃ sāraṃ
raśmibhirgrīṣmādāvādāya punarapi bhūmimantastāpanayuktyā līnaḥ san
viśati / tadgataścānnamoṣadhyākhyaṃ prāṇāvasthitihetuṃ janayati / tataḥ sa
evānnamannado'nnādaśca

agnīṣomau prakṛtipuruṣau bindunādau ca nityau
prāṇāpānāvapi dinaniśe ye ca satyānṛte dve /
dharmādharmau sadasadubhayaṃ yo'ntarāveśya yogī
vartetātmanyuparatamatirnirguṇaṃ tvāṃ viśet saḥ

yo yogī nityau satatavāhinau prāṇāpānāveva
kavalanāpyāyanahetutvādagnīṣomau jñānakriyāśaktiprādhānyāt
prakṛtipuruṣau vedanavimarśatvād bindunādau prasaraviśrāntipadatvād dinaniśe
vikāsasaṃkocanimittatvāt satyānṛte ūrdhvādhogatikāraṇatvād dharmādharmau
bāhyānāṃ sattāsattayorjñāpakatvāt sadasadubhayamantarudānadhāmni
āveśya vilāpyātmani ciddhāmni vartetāvatiṣṭheta sa tvāṃ nirguṇaṃ
sattvādiguṇātītaṃ paramādityaṃ viśatyeva

garbhādhānaprasavavidhaye suptayorindubhāsā
sāpatnyenābhimukhamiva khe kāntayormadhyasaṃsthaḥ /
dyāvāpṛthvyorvadanakamale gomukhairbodhayitvā
paryāyeṇāpibasi bhagavan ṣaḍrasāsvādalolaḥ

he bhagavaṃścidbhāno ! dyāvāpṛthvyoḥ
sarvadvādaśāntātmāntarikṣadehabhūmyoḥ kāntayornijavijñānenaiva
ramaṇīyatāṃ prāpitayorvadanakamale śaktinaline
gomukhairanuttarairmarīcibhirbodhayitvā vikāsya
asāmānyaśāktānandāsvādanalampaṭaḥ san paryāyeṇa
vicitronmeṣanimeṣakramairāpibasi camatkuruṣe / kīdṛśaḥ ?
madhyasaṃstho'gnīṣomādhirūḍhaḥ / kimartham ? garbhe svāntaryadādhānaṃ
prakṣepo'rthādviśvasya prasavastadaucityena bhāsanaṃ tadvidhānārtham /
kīdṛśyordyāvāpṛthivyoḥ ? khe śūnyapramātari suptayoḥ kalodvalitametacca
cittattvaṃ kartṛtāmayam / acidrūpasya śūnyādermitaṃ guṇatayā sthitam
// iti nītyā śūnyapradhānatāśrayeṇa
nimajjitapāramārthikasvarūpayorabhimukhāvasthitayoḥ / kathaṃ suptayoḥ ?
sāpatnyena parasparapratiyogitayaivābhimukhaṃ kṛtvā /
ubhayānukūlatvādābhimukhyamāśrityetyarthaḥ / bāhyo'pyarko
dyāvāpṛthivyo rātrābindubhāsā
suptayormīlitasvarūpayorabhimukhāvasthitayormadhya gobhirvadananaline vikāsya
tadīyavicitrarasāsvādalola āpibati bhaumāntarikṣān rasān / garbhādhānāya
grīṣmādau karṣaṇyādinijaraśmyantarniveśanāya / prāvṛḍādau ca prasavāya
varṣaṇyādimarīcivisargato nānauṣadhyuptaye / atha ca sāpatnyenābhimukhayoḥ
suptayorindubhāsopalakṣitayoḥ karpūrāchhuritayoḥ
kāntayormadhyasaṃstho nāyako vaidagdhyād gomukhairvaktrapadme paryāyeṇa
yugapad bodhayitvā locanaparicumbanapuraḥsaramunnidre vidhāya
vaktrāsavāmṛtalampaṭo garbhasyādhānaprasavanimittamāpibati rataye'tyarthaṃ
paricumbatīti śleṣā''ṅkāraḥ śleṣadhvanisaṃsṛṣṭaśca

somaṃ pūrṇāmṛtamiva caruṃ tejasā sādhayitvā
kṛtvā tenānalamukhajagattarpaṇaṃ vaiśvadevam /
āmāvasyaṃ vighasamiva khe tatkalāśeṣamaśnan
brahmāṇḍāntargṛhapatiriva svātmayāgaṃ karoṣi

he cidarka ! brahmarandhrāvasthitaśāktabrahmopalakṣitasyāṇḍasya antariti
dharāmūlamāyāśaktyaṇḍacatuṣṭayasya madhye gṛhe svātmayāgaṃ karoṣi /
kiṃ kṛtvā ? somaṃ rūpādipañcadaśātmakamevaṃ tejasā
nijamarīcivisphuraṇena pūrṇāmṛtaṃ caruriva sādhayitvā ekaikatra ca tattve'pi
ṣaṭtriṃśattattvarūpatā iti kṛtvā viśvātmanijaśāktāmṛtābhāsamayaṃ
svasaṃniviṣṭaṃ vidhāya / anala udānavahnirmukhaṃ prāptyupāyo yasya
brahmādyanāśritāntakāraṇādhiṣṭhitadharādiśivatattvāntādhva-
visphāramayasya jagatastasya tarpaṇaṃ yattadeva vaiśvadevaṃ yāgaṃ tena somena
caruṇā vidhāya tasya somasya kalāśeṣaṃ
jagattarpaṇopayuktakalāpañcadaśāvaśiṣṭamūrdhvatuṭyārdhākhyāmāvasyā-
sambandhi amākhyakalārūpaṃ vighasamiva
kavalitāśeṣasaṃskārakalpamivāśnan /
amṛtaṃ candrarūpeṇa dvidhā ṣoḍaśadhā punaḥ /
pibanti ca surāḥ sarve daśa pañca parāḥ kalāḥ //
amāśeṣaguhāntaḥsthāmāvasyā viśvatarpiṇī //
iti śrīkālikākramādiṣṭanītyā viśvadevatā paramārthe svātmani camatkurvan /
kīdṛk tvam ? gṛhapatiriva / so'pi hi pūrṇāmṛtakalpamāmāvasyaṃ caruṃ
prasādhya tenāgnipramukhasarvajagattarpaṇaṃ vaiśvadevaṃ ca kṛtvā
taccheṣamaśnan svātmadevatāyāgaṃ karoti / bāhyo'pi sūryaḥ
svaraśmitāpapradrāvitasomakalāpañcadaśakena devarṣinarātmajagattarpaṇaṃ
vidhāyāmākhyakalācamatkaraṇātmaśvātmayāgaṃ
brahmāṇḍasyāntarvidhatte

kṛtvā naktaṃ dinamiva jagadbījamāvyaktikaṃ yat
tatraivāntardinakara tathā brāhmamanyattato'lpam /
daivaṃ pitryaṃ kramaparigataṃ mānuṣaṃ cālpamalpaṃ
kurvan kurvan kalayasi jagat pañcadhāvartanābhiḥ

he dinakara viśvodayakāridivasasaṃpādaka cidbhāno, jagataḥ
sadāśivāntasya viśvasya yad bījamārambhāvasānayorudayāpavargakāraṇaṃ
śrīsvacchandādiṣṭavitataparārdhātmakālarūpamahorātraṃ tatkṛtvābhāsya
tatraivāntarjagataḥ kalādikṣityantasyāśuddhādhvarūpasya bījaṃ
māyeyamahorātraṃ tadantarapyāvyaktikaṃ prākṛtaṃ tadantarapi brāhmaṃ
tatrāpi daivaṃ tatrāpi pitryaṃ pitṛsambandhi tatrāpi mānuṣaṃ
krameṇālpamalpaṃ kurvan kurvanniva vaicitryasahasrairābhāsayanniva
jagadviśvaṃ pañcadhāvartanābhirvicitrajāgarādidaśāpañcakaparāvartanaiḥ
kalayasi antaravasthitaṃ bahiḥ kṣipasi / nirmimīṣe nirmitaṃ ca kalayasi /
idamitthamidamidamiti saṃkhyānena sthāpayasi / sthāpitamapi kalayasi
antaḥsaṃharasi / saṃhṛtamapi kalayasi saṃskāragālanena vimṛśasi / vimṛṣṭamapi
kalayasi svātmābhedena jānīṣe svaprakāśaikātmyamāpādayasi / tathā punarapi
svarūpāt kalayasi navaṃ navamullāsayasi / ityevaṃ
sargasthitisaṃhṛtivilāpanasvātmaikyābhāsanaparasparāndolanalīlākrāntaṃ
karoṣi / atra jagadbījamāvartya dviryojyam / alpamalpamiti vīpsāyām /
ayamāśayaḥ - yadyasya yāvadahorātraṃ tattadīye prāṇacāre
tadaṃśāṃśakāsvapi vā
śrīsvacchandādiṣṭamāsodayādiṣaṣṭyabdodayāntaprakriyayā
yogijñānāpekṣayātiparimitamābhāsayati bhagavān,
tatrāpyantarviśvaikātmyaprathanāt
sādāśivāntakālakalanāmaśeṣāmābhāsayatītyābhāsamāno'yaṃ kālo na
tvasya vāstavaṃ kiñcittattvamasti / ata eva kurvannivetīvaśabdenāyamevārthaḥ
spaṣṭaḥ / vastuto hyetāvadviśvodayāvasthānavilāpanādyātmā parameśvara
eveti sphurati / na tu cidekavapuṣastato'tiriktaṃ kimapyasti / atra ca
mānuṣādyahorātrapramāṇaṃ śrīsvacchande coktam / tadyathā -
muhūrtāstu tathā triṃśadahorātrastu mānuṣaḥ /
dakṣiṇaṃ cāyanaṃ rātriruttaraṃ cāyanaṃ dinam //
pitṝṇāṃ tadahorātramanenābdaṃ tu pūrvavat /
evaṃ devaistvahorātraḥ ........................................... // iti /
yattviha daivaṃ pitryaṃ pṛthaguktaṃ tatpitṛsambandhyahorātro jñeyaḥ /
teṣāṃ śuklakṛṣṇarūpo hi saḥ / kiñca -
kalpo brahmadinaṃ proktaṃ caturyugasahasrakam /
ṣaṭtriṃśattu sahasrāṇi brahmaṇaḥ pralayodbhavaḥ //
avyaktastheṣu rudreṣu dinarātriśca tāvatī /
prādhānikaparārdhena daśadhā guṇitena tu /
māyā saṃharate sarvaṃ punaścaiva sṛjejjagat // iti /
tathā -
śaktirkālaparārdhasya koṭidhā guṇitasya ca /
anāśritasya devasya dinametat prakīrtitam //
ityevamādi / tathaikatra prāṇacāre ghaṭikodayāt prabhṛti ṣaṣṭyabdodayāntaṃ
vitataṃ tatrādiṣṭaṃ granthagauravabhayānna darśitam / evamahorātrakṛttvena
jagadviparivartakatvaṃ bhagavata uktam

ye tvahorātrapraśame rūḍhāste lokottarā evetyāha -
tattvāloke tapana sudine ye paraṃ saṃprabuddhā
ye vā cittopaśamarajanīyoganidrāmupetāḥ /
te'horātroparamaparamānandasaṃdhyāsu sauraṃ
bhittvā jyotiḥ paramaparamaṃ yānti nirvāṇasaṃjñam

he tapana mahāprakāśarūpa, ye yoginastattvālokātmani
śobhane'niśodite'nastamite dine pāramārthike sarvadaśānusyūte sarvatomukhe
citprakāśe samyak prāṇāyāmādyāyāsaṃ vinā vimarśayuktyā prabuddhā
galitākhyātitāmisrāḥ / ye cānye cittopaśama eva
sarvabāhyābhyāsanivṛttihetutvād rajanī, tasyāṃ yoganidrāmupetāḥ /
praśamitavikalpasavikalpaprakāśaikyamāpannāḥ / ubhaye'pi te
prāgvarṇitasamastāhorātroparama eva paramānandarūpāḥ sandhyā
nimajjatprāṇāpānavyāptiśivasāmarasyabhuvaḥ sarvatodikkamuditāstāsu
sauramiti prāṇīyamaparamamiti sthūlaṃ jyotiḥ saṃkucitaṃ prakāśaṃ bhittvā
niḥsaṃskāraṃ vilāpya paraṃ nirvāṇamārgaṃ yānti sadā paraṃ śāktaṃ
dhāmāśliṣyante

na kevalāṃ citrāṃ kālakalanāmakālakalitasvarūpasamāpattiṃ ca
darśayasi, yāvajjagadudayāpāyāvapītyāha -
ā brahmedaṃ navamiva jagajjaṅgamasthāvarāntaṃ
sarge sarge visṛjasi rave gobhirudriktasomaiḥ /
dīptaiḥ pratyāharasi ca laye tadyathāyoni bhūyaḥ
sargāntādau prakaṭavibhavāṃ darśayan raśmilīlām

ābrahmaṇaḥ śāktādrūpādābrahma nijaṃ paraṃ śāktaṃ rūpaṃ
varjayitvā idaṃ sarvaṃ sādāśivādikṣityantaṃ jaṅgamasthāvare antau bhāgau
yasya tādṛg jagatsarge sarge prathamecchonmeṣātmanyādisarge bhūyo bhūya
udriktasomaiḥ sphītaśāktāmṛtairgobhirmarīcibhirvisṛjasi āśyānībhūtaṃ
nijaraśmirūpaṃ prakaṭayasi / bhūyo dīptairagnipradhānirgobhistajjagadyathāyoni
pratyāharasi svasvātantryāvabhāsitatattatkāraṇaniveśapuraḥsaraṃ laye
svacidaikyābhāsanātmani saṃhāre pratīpamāharasi cidekamayameva karoṣi / kiṃ
kurvan ? sargasya sṛṣṭerādau ante prakaṭavibhavāṃ sphuṭamāhātmyāṃ
raśmilīlāṃ prakaṭayannijamarīcivilāsamābhāsayan

śritvā nityopacitamucitaṃ brahmatejaḥprakāśaṃ
rūpaṃ sargasthitilayamucā sarvabhūteṣu madhye /
antevāsiṣviva suguruṇā yaḥ parokṣaḥ prakṛtyā
pratyakṣo'sau jagati bhavatā darśitaḥ svātmanātmā

he bhagavan, yaḥ prakṛtyā svabhāvena parokṣo'kṣāgocara ātmā asau
jagati sarvabhūteṣu madhye bhavatā'ntevāsiṣu anugrāhyeṣu ātmanaiva pratyakṣo
darśitaḥ svaprakāśatayā prakaṭīkṛtaḥ / kiṃ kṛtvā ? nityopacitaṃ sadā
paripūrṇamucitaṃ cidānandaghanaṃ rūpaṃ śritvā dehādinimajjanenonmagnaṃ
vidhāya / kīdṛg rūpam ? brahmatejaḥprakāśaṃ bṛhattvād bṛṃhakatvācca
brahma dvaitadāhitvāttejo yasya tādṛśaḥ prakāśaḥ prathā yasya / kīdṛśena
bhavatā ? sargasthitilayamucā jananādiśūnyena yathāntevāsiṣu śiṣyeṣu
śobhanena dṛṣṭatattvena guruṇā ātmā darśyate cinmayī sattā prakaṭīkriyate,
tathā tvayāntaḥ paramātmatayā bahiśca tejo viśvarūpatayā svayamātmā
prakaṭīkriyate

lokāḥ sarve vapuṣi niyataṃ te sthitāstvaṃ ca teṣā-
mekaikasmin yugapadaguṇo viśvahetorguṇīva /
itthaṃbhūte bhavati bhagavanna tvadanyo'smi satyaṃ
kintu jñastvaṃ paramapuruṣo'haṃ prakṛtyaiva cājñaḥ

he bhagavan parānandātmaka
svātantryaśaktisvarūpaparāvāgāliṅgitamūrte, te tava
viśvahetoraśeṣakāraṇasya vapuṣi prakāśānandaghane svarūpe sarve lokā
lokyamānāḥ padārthāḥ, lokayitāraśca rudrakṣetrajñarūpāḥ pramātāraḥ
sthitāḥ / tvaccidātmikāṃ sattāṃ vinā hi kathamete tvatto viśvahetorudiyuḥ /
teṣāṃ ca lokānāṃ saṃbandhinyekaikasmin vapuṣi tvaṃ yugapadakrameṇaiva
sthitaḥ / anyathā te tvatprakāśatāṃ vinā hi kathaṃ prakāśeran / ataśca tvaṃ
sattvādiguṇahīno'pi viśvātmatābhāsaguṇād guṇīvābhāsi / itthamupavarṇite
viśvātmani bhavati sati satyamasmi nānyaḥ / kintu tvamevaṃbhūtaḥ paramaḥ
puruṣo jñaḥ paripūrṇaḥ sārvajñyādidharmaḥ / ahamiti tvayaiva dehādiṣu
grāhitapramātṛbhāvaḥ prakṛtyā tvanmāyāmāhātmyādajñaḥ / ataśca
dehādipramātṛtānimajjanenājñatāṃ praśamayaya nityaṃ svātmasamāveśena
jñatāṃ mamonmajjayetyarthāduktaṃ bhavati

saṃkalpecchādyakhilakaraṇaprāṇavāṇyo vareṇyāḥ
saṃpannā me tvadabhinavanājjanma cedaṃ śaraṇyam /
manye cāstaṃ jigamiṣu śanaiḥ puṇyapāpadvayaṃ tad
bhaktiśraddhe tava caraṇayoranyathā no bhavetām

itthamajñasyāpi me
tvadabhinavanāccidātmatvadābhimukhyapravṛttatvatparāmarśātmastutivaśāt /
saṃkalpaḥ sthūlecchā / icchā saṅkalpakāraṇabhūtā
sūkṣmavikalpaparāmarśātmā / ādiśabdāt
prayatnastadanantaramālocanādānādipravṛttāni vāgvarjānyakhilāni karaṇāni
satsahavṛttiḥ prāṇaḥ, sarvatrātra sūkṣmaparāmarśarūpatayā vyāpakatvena
sthitā vāṇī cetyete mama varaṇe parānugrahe sādhavo vareṇyā jātāḥ,
tathedamiti paścimajanma śaraṇyaṃ śaraṇe sādhu anugrāhyānugrahaikaparaṃ
sampannam / ahaṃ hi sarvadaśāsu cidarkaparāmarśaparaḥ parānapyanugṛhṇan
sthitaḥ / kiñca, manye svānubhavenaivaitaccetaye yatpuṇyapāpadvayaṃ
sukṛtāsukṛtajātaṃ sarvaṃ tadityanantajanmārjitaṃ śanairastaṃ jigamiṣu
himavilāyaṃ vilīyamānaṃ sthitam / prāksaṃcitasarvakarmaṇāṃ hi dhvaṃse'pi
dehārambhakakarmaṇāṃ dhvaṃsonmukhatvājjigamiṣvityuktam / anyatheti / yadi
naivaṃ syāttatkathaṃ bhavaccaraṇayorbhaktiśraddhe bhavetām / naiva syātām /
yaduktaṃ nandiśikhāyām -
yadā śive'bhilāṣo vai jāyate ca nṛṇāṃ sadā /
tadā śivābhimānāste jāyante paramāṇavaḥ //
muktāstadaiva te dīkṣāṃ prāpnuvanti gurostataḥ // iti

satyaṃ bhūyo jananamaraṇe tvatprapanneṣu na sta-
statrāpyekaṃ tava nutiphalaṃ janma yāce tadittham /
trailokyeśaḥ śama iva paraḥ puṇyakāyo'pyayoniḥ
saṃsārābdhau plava iva jagattāraṇāya sthiraḥ syām

he deva, yadyapi tvatprapanneṣu tvatsamāviṣṭeṣu
saṃsārahetusarvavāsanādāhād bhūyo jananamaraṇe na staḥ, tathāpi
tvannutistvatstutireva phalaṃ yasya tādṛgidamekaṃ paścimajanma yāce / yathā
bhavadavamarśātmacamatkārādhāyi etanmāgāt / taditthamanenaiva
tvannutirasāviṣṭena prakāreṇāsminneva dehe paraḥ śama iva śāmyatyasmin
viśvamiti vyutpattyā paraḥ śaṅkarātmasvabhāva iva jāgratsvapnasuṣuptātmani
trailokye īśaḥ prabhuḥ / na tu paratantraḥ / ata eva puṇyo darśanasparśanādinā
parānugrāhī kāyo yasya tādṛk / ayoniriti nityoditacidānandaikaghanaḥ san jagato
viśvasya tāraṇāya saṃsārābdhimadhye plava iva pota iva sthiraḥ syāṃ
cirakālaṃ bhūyāsam

sauṣumṇena tvamamṛtapathenaitya śītāṃśubhāvaṃ
puṣṇāsyagre suranarapitṝn śāntabhābhiḥ kalābhiḥ /
paścādambho viśasi vividhāścauṣadhīstadgato'pi
prīṇāsyevaṃ tribhuvanamataste jaganmitratārka

he arka ! ato hetoste jagato mitratā yaugikamitraśabdābhidheyatvam,
yatastvaṃ sauṣumṇena madhyamenāmṛtapathenāpyāyinā mārgeṇa
śītāṃśubhāvamapānacandratvametyāgatyāgre prathamaṃ surādīn sarvān
pramātṝn puṣṇāsi labdhāvasthitīn karoṣi / kena
śāntamābhirantarmukhībhāvenopasaṃhṛtabāhyaprathābhiḥ
kalābhirādivisargāntasvābhāvimarśaśaktibhiḥ / paścādanantaramambha iti
bahiḥ prasarapravṛttān sarvavāhān viśasi svāmṛtācchuritān karoṣi /
vividhāścauṣadhīrviśasi sthāvarādisarvabāhyābhāsān svaprakāśāpūritān
vidhatse / tadgato meyaprapañcātmatayā sphurito'pi tribhuvanaṃ viśvamevamiti
tadābhāsanavimarśanayuktyaiva candratvametya pūrvoktanītyā surādīn prīṇāsi
tarpayasi / bāhyo'pyarkaḥ suṣumṇāmārgeṇāmṛtasaṃkramaṇayuktyā
candratvametya pūrvoktanītyā surādīn puṣṇāti / śāntabhābhirnivṛttadīptibhiḥ
kalābhiḥ śaktibhirambho viśati dakṣiṇāyane āsārarūpatāṃ svīkaroti /
oṣadhīśca viśati sarasāḥ karoti / tadgataśca vaiśvadevayāgānuyāgakrameṇa
tribhuvanaṃ puṣṇan jaganmitratvameva darśayati

mandākrānte tamasi bhavatā nātha doṣāvasāne
nāntarlīnā mama matiriyaṃ gāḍhanidrāṃ jahāti /
tasmādastaṃgamitatamasā padminīvātmabhāsā
saurītyeṣā dinakara paraṃ nīyatāmāśu bodham

he nātha dinakara svāmin cidarka, tvayā tamasyajñāne mandākrānte
nirmūlanāyāghrāte sati iyaṃ madīyā matirdhī rāgadveṣāṇāmavasāne
jāte'pi antarlīnāntarmukhībhūtāpi gāḍhanidrāṃ tvadabhedākhyātiṃ na
jahāti / tasmādeṣā tvayā astaṃgamitaṃ tamo yayā tādṛśyātmabhāsā
svadīptyā kāraṇabhūtayā āśvavilambitameva paraṃ bodhaṃ
praśāntākhyātinijajyotirātmatāṃ nīyatāṃ prāpyatām / sūryo devatā
yasyāḥ sā saurīti kṛtvā padminīva nalinīva / sāpi tvayā doṣāvasāne prabhāte
tamasi mandākrānte'ntarlīnā karṇikāsaṃśliṣṭadalā gāḍhanidrāṃ na
jahātītyastaṃgamitatamasā svātmabhāsā gāḍhībhūtajyotiṣā prabodhyate
tvayā

yena grāsīkṛtamiva jagatsarvamāsīttadastaṃ
dhvāntaṃ nītvā punarapi vibho taddayāghrātacittaḥ /
dhatse naktaṃdinamapi gatī śuklakṛṣṇe vibhajya
trātā tasmādbhavaparibhave duṣkṛte me'pi bhāno

he vibho bhāno cinmarīcimālin, yena tamasā'jñānena jagadidaṃ
grāsīkṛtamāsīt, tadanugṛhītān pratyastaṃ nītvā vināśya taddayāghrātacitta
iva tadanukampayaiva śuklakṛṣṇagatī vibhajya vyutthānāvasare
prāṇāpānabhūmikāmavaruhya tad dhvāntaṃ punarapi dhatse puṣṇāsi /
nirvyutthanaṃ samādhiṃ jhagiti na vitarasītyarthaḥ / yathā bāhyo
bhānurgrāsīkṛtajagattimiraṃ vināśya punardayayeva naktaṃdinaṃ niśādine
vibhajya dhatte puṣṇātīti śleṣopamā / yata evaṃ durātmani tamasyapi
tvamanukampāvāniva tato me mama paribhave vyutthānātmani kleśe'pi trātā
rakṣitā bhava / kīdṛśe paribhave ? duṣkṛte duṣṭaṃ kṛtaṃ karaṇaṃ
viṣayahānādānādiparibhavo yatra / nirvyutthānasamāveśarasāsvādinaṃ māṃ
kurvityarthaḥ

vyutthitaḥ samāveśamaprāpnuvan vyutthānadaśānirbhartsanaparaḥ
samāveśaparaṃ bhagavantaṃ prārthayitumāha -
āsaṃsāropacitasadasatkarmabandhāśritānā-
mādhivyādhiprajanamaraṇakṣutpipāsārditānām /
mithyājñānaprabalatamasā nātha cāndhīkṛtānāṃ
tvaṃ nastrātā bhava karuṇayā yatratatrasthitānām

satpuṇyam / asatpāpam / yatratatrasthitānāmiti deśe kāle'vasthāvaicitrye
ca trātā samāveśaprathanena rakṣakaḥ / śiṣṭaṃ spaṣṭam

satyāsatyaskhalitavacasāṃ śaucalajjojjhitānā-
majñānānāmaphalasaphalaprārthanākātarāṇām /
sarvāvasthāsvakhilaviṣayābhyastakautūhalānāṃ
tvaṃ nastrātā bhava pitṛtayā bhogalolārbhakāṇām

bhogeṣu viṣayasukheṣu lampaṭānāmasmākamarbhakāṇāṃ
bālānāmiva tvaṃ pitṛtayā janakatvena trātā bhaveti prāgvat / tvaṃ hyasmākaṃ
tattvadṛṣṭyā janakaḥ / satyāsatyetyubhayatra samam / skhalitaṃ pramādi ekatra,
anyatrā'spaṣṭavarṇatvam / evaṃ śaucaṃ caittaṃ śārīraṃ ca / aphalā saphalā
ca yā prārthanā tayā kātarāṇāmadhīrāṇām / yattatprārthayamānānāmiti /
subodhamanyat

yāvaddehaṃ jarayati jarā nāntakādetya dūtī
no vā bhīmastriphaṇabhujagākāradurvārapāśaḥ /
gāḍhaṃ kaṇṭhe lagati sahasā jīvitaṃ lelihāna-
stāvadbhaktābhayada sadayaṃ śreyase naḥ prasīda

he bhaktābhayada, yāvadvyutthitāmaraṇāvasānāṃ durdaśāṃ
nāpnumastāvanno'smākaṃ prasīda dehādisaṃskārakāluṣyapraśamanena
nirmalībhava / nirvyutthānaprakāśānandaghanaparamasamāveśā-
mṛtarasāsvādasukhitānasmān saṃpādayetyarthaḥ / spaṣṭamanyat

viśvaprāṇagrasanarasanāṭopakopapragalbhaṃ
mṛtyorvaktraṃ dahananayanoddāmadaṃṣṭrākarālam /
yāvad dṛṣṭvā vrajati na bhiyā pañcatāmeṣa kāya-
stāvannityāmṛtamaya rave pāhi naḥ kāṃdiśīkān

mṛtyorantakasya vaktraṃ dṛṣṭvā yāvadeṣa kāya iti sapuryaṣṭako deho
bhiyā bhītyā pañcatāṃ mṛtyuṃ na vrajati tāvadeva rave cidarka nityāmṛtamaya
anastamitaparamānandaikaghanasvabhāva no'smān kāṃdiśīkān vyutthāne
tvatsamāveśaprāptiṃ vinā kāṃ diśaṃ kāyataḥ kā dikkā digasmākamiti
krandataḥ pāhi nirvyutthanasamāveśān saṃpādaya / kīdṛṅ mṛtyorvaktram ?
viśveṣāṃ prāṇagrasano jīvitabhakṣako rasanāṭopo lolarasanāvyāpāro yasya
tādṛśi kope pragalbhaṃ prauḍham / tathā dahanāni ploṣakāṇi nayanāni yasya
tādṛk / tathā uddāmābhirūrjitābhirdaṃṣṭrābhiḥ karālam

śabdākāraṃ viyadiva vapuste yajuḥsāmadhāmnaḥ
saptacchandāṃsyapi ca turagā ṛṅmayaṃ maṇḍalaṃ ca /
evaṃ sarvaśrutimayatayā maddayānugrahādvā
kṣipraṃ mattaḥ kṛpaṇakaruṇākrandamākarṇayemam

he bhagavan, te tava nirṇītadṛśā sāmavedātmakaṃ dhāma tejo yasya
tādṛśaḥ / yajurvedātmakaṃ śabdākāraṃ vapuḥ śarīraṃ viyadiva vyāpakam /
tadapi śabdākāramiti śabdānākaroti samastaśabdāśrayaḥ / api ca gāyatryādi
saptacchandāṃsi te turagāḥ / maṇḍalaṃ prabhā pariveṣo'pi ṛgvedamaya ityevaṃ
sarvaśrutimayatvāt / yadvā anukampāpradhānādanugrahānmatto
matsakāśāduktavakṣyamāṇaprārthanāparatvāt kṛpaṇaṃ virasaṃ
saṃsāravibhāvakatvācca karuṇaṃ karuṇarasapradhānamimamākrandaṃ
tvatprasādaprārthanāparaṃ pralapitaṃ kṣipramudīraṇānantaramevākarṇaya
karuṇayā'smadanujighṛkṣayā'vadhāraya

nāśaṃ nāsmaccaraṇaśaraṇā yāntyapi grasyamānā
devairitthaṃ sitamiva yaśo darśayan svaṃ trilokyām /
manye somaṃ kṣatatanumamāgarbhavṛddhyā vivasvan
śuklacchāyāṃ nayasi śanakaiḥ svāṃ suṣumṇāṃśubhāsā

he bhagavan vivasvan cidbhāno asmaccaraṇaśaraṇā devairapi grasyamānā
nāśaṃ na yānti ityevaṃ sitaṃ śubhraṃ yaśastrilokyāṃ darśayanniva somaṃ
kṣatatanuṃ devairapi grastasamastakalaṃ suṣumṇākhyamadhyanāḍyā aṃśavo
marīcayastadbhāsā dīptyā hetubhūtayā amākhyakalayā garbhe'ntaryā
vṛddhistayā svāṃ śuklāṃ chāyāṃ saṃpūrṇasitāṃ kāntiṃ nayasi
prāpayasīti manye jānāmi / atra rahasyadṛśā devā indriyāṇi
somo'pānayuktyāntaḥpraviṣṭaḥ ṣoḍaśakalārūpātmā meyavargaḥ
sarvavāhollāsayuktyā kalāgrāsena kṣīṇakalaḥ san suṣumṇāṃśubhāsā
madhyadhāmasphāreṇonmiṣacchubhākhyaturyaprakāśadīptyā amāyā
antatuṭyardhasphuracchaktergarbhe'ntaryā vṛddhiḥ
prāṇādiprādhānyanimeṣonmiṣacchāktavīryabhābhiḥ sphuritā, tayā śuklāṃ
cidekaghanāṃ nayasi prāpayasītyarthaḥ / bāhyastu spaṣṭaḥ

āstāṃ janmaprabhṛti bhavataḥ sevanaṃ taddhi loke
vācyaṃ kenāparimitaphalaṃ bhuktimuktiprakāram /
jyotirmātraṃ smṛtipathamito jīvitānte'pi bhāsvan
nirvāṇāya prabhavasi satāṃ tena te kaḥ samo'nyaḥ

he bhāsvan, janmaprabhṛti yattvatsevanaṃ tadaparimitaphalaṃ kena vācyaṃ
kena vaktuṃ śakyam, iyattayā paricchedyatvābhāvāt / tadyasmād
bhuktimuktiprakāraṃ bhuktirviṣayabhoga eva svātmānandaviśrāntidatvena
jīvacchivatvābhivyaktātmā muktireva ca ciccamatkārāveśarūpā bhuktiḥ, na tu
viṣayāsaktirūpā / tāṃ bhuktiṃ muktiṃ prakāśayati sevakāṃstanmayān
saṃpādayati jīvitānte nirvāṇāvasare'pi jyotirmātrātmā tvaṃ satāṃ
smṛtipathaṃ prāpto nirvāṇāya muktaye prabhavasi / ataste samaḥ ko'nyaḥ /
asāmānyamahimā'sītyarthaḥ

apratyakṣatridaśabhajanādyatparokṣaṃ phalaṃ tat
puṃsāṃ yuktaṃ bhavati hi samaṃ kāraṇenaiva kāryam /
pratyakṣastvaṃ sakalajagatāṃ yatsamakṣaṃ phalaṃ me
yuṣmadbhakteḥ samucitamatastattu yāce yathā tvām

apratyakṣendra candrādidevatārādhanādārādhakānāṃ
yatsvargaprāptyādi parokṣaṃ kālāntare bhāvi phalaṃ tadyuktam / yato mṛda iva
mṛṇmayo ghaṭaḥ kāraṇocitameva sarvatra kāryaṃ bhavati / tvaṃ tu cidarkaḥ
sarveṣāṃ pratyakṣaḥ svaprakāśaḥ, cidarkasvaprakāśātmatāṃ vinā
kasyāpyaprakāśāditi / tvadbhakterhetormama nityoditatvatsamāveśātmaphalaṃ
samucitam / ato hetostatphalaṃ yāce prārthaye / yathā kṛtimatīṣu devatāsu satīṣu
tvāmeva yāce tathā nirvyutthānasamāveśātmaiva phalaṃ yāce / na tu mitaṃ
kiñcit

ye cārogyaṃ diśati bhagavān sevito'pyevamāhu-
ste tattvajñā jagati subhagā bhogayogapradhānāḥ /
bhuktermukterapi ca jagatāṃ yacca pūrṇaṃ sukhānāṃ
tasyānyorkādamṛtavapuṣaḥ ko hi nāmāstu dātā

ye'pi ca kecidavimṛṣṭasamāveśātmamukhyaphalā bhagavānsevita
ārogyaṃ diśatītyāhuste'pi jagati tattvajñāśca subhagāśca / yato
bhogayogapradhānā bhogāya yogāya cārogyaṃ vāñcanti / yuktaṃ caitat /
yato'mṛtavapuṣaḥ parānandaprakāśaghanāccidarkādanyaḥ ko nāma
bhogamoṣayostadāśrayasya pūrṇasukhātmana ārogyasya ca dātā / na kaścit /
pūraṇaguṇasuhitārtha iti tṛptyarthaiḥ saha ṣaṣṭhīsamāsaniṣedhājjñāpakāt
sukhānāṃ pūrṇamityatra ṣaṣṭhī

hitvā hitvā gurucapalatāmapyanekānnijārthā-
nyairekārthīkṛtamiva bhavatsevanaṃ matpriyārtham /
teṣāmicchāmyupakṛtimahaṃ svendriyāṇāṃ priyāṇā-
mādau tasmānmama dinapate dehi tebhyaḥ prasādam

he dinapate cidbhāno, yairindriyairantarbahiḥkaraṇairgurvīṃ capalatāṃ
mahatīmanavasthitiṃ punaḥ punaḥ pravṛttāmapi tathā'nekānnijārthān
viṣayaviśrāntyātmakāni nānāsvaprayojanāni hitvā tyaktvā
bhavatsevanamantarmukhībhāvayuktyā tvatpariśīlanaṃ mama
priyārthamevaikārthīkṛtamabhiniveśenāśritam / teṣāṃ priyāṇāṃ
svendriyāṇāmahamupakāramicchāmi / tasmānmamādau tebhyaḥ prasādaṃ dehi
māyīyadehaparihāreṇa nijamarīcicakrātmatāṃ prakaṭayetyarthaḥ

kiṃ tannāmoccarati vacanaṃ yasya noccārakastvaṃ
kiṃ tadvācyaṃ sakalavacasāṃ viśvamūrte na yat tvam /
tasmāduktaṃ yadapi tadapi tvannutau bhaktiyogā-
dasmābhistadbhavatu bhagavaṃstvatprasādena dhanyam

he viśvamūrte anavacchinna, tvannutiviṣaye idantāvacchedapradhānatayā
asamañjasaprāyaṃ kimapyasmābhistvadbhaktita uktaṃ tadviśvasya
vācyavācakātmanastava prasādādantarnairmalyaprāpterdhanyamastu
tvadrūpatayaiva sphuratu

yā panthānaṃ diśati śiśirādyuttaraṃ devayānaṃ
yā vā kṛṣṇaṃ pitṛpathamatho dakṣiṇaṃ prāvṛḍādyam /
tābhyāmanyā viṣuvadabhijinmadhyamā kṛtyaśūnyā
dhanyā kācitprakṛtipuruṣāvantarā me'stu vṛttiḥ

prakṛtipuruṣau vāmadakṣiṇabāhau antarā tanmadhye kācidasāmānyā
dhanyā saṃpanmayī me vṛttiḥ sthitirastu / kīdṛśī ? viṣuṃ vyāptimarhatīti
viṣuvat / abhijayati dvaitapraśamanāt sarvotkarṣeṇa vartata ityabhijit /
sarvamadhyavartitvānmadhyamā / svānandaviśrāntisāratvāt kṛtyaiḥ
saumyakrūrādibhiḥ kāryaiḥ śūnyā / tathā devaprītikāritvāddevayānaṃ hṛdo
dvādaśāntaṃ yāvat prasaraṇarūpaṃ
śiśiravasantagrīṣmasvabhāvamuttarapanthānamuttarāyaṇaṃ yā prāṇākhyā
vṛttirdiśati prathayati, yā vā apānākhyā vṛttirdvādaśāntāddhṛtpraveśarūpā
prāvṛṭśaraddhemantarūpaṃ dakṣiṇaṃ panthānaṃ dakṣiṇāyanaṃ
bhogapradatvāt kṛṣṇaṃ pitṛprītihetutvātpitṛpathaṃ diśati tābhyāmanyā
vyatiriktā jīvanmuktipradā / unmanākhyetyarthaḥ /
ṣaṭtriṃśadaṅgule'ṅgulaṣaṭke hṛdaḥprabhṛti makarādirāśyudaya ityarthaḥ
śrīsvacchandādi śāstreṣvasti

sthitvā kiñcinmana iva piban setubandhasya madhye
prāpyopeyaṃ dhruvapadamatho vyaktamuddālya tālu /
satyādūrdhvaṃ kimapi paramaṃ vyoma somāgniśūnyaṃ
gaccheyaṃ tvāṃ surapitṛgatī cāntarā brahmabhūtaḥ

surapitṛgatī antarā
ūrdhvādhaḥpraveśātmanirṇītadevapitṛmārgayormadhye cakārāt
sarvavāhānāmapyantarbrahmabhūto'navacchinnatāṃ prāptastvāṃ gaccheyaṃ
paratattvātmacidarkarūpaḥ syām / kīdṛśaṃ tvām ? satyādviśvasattāpradāt
sāmarasyāddhāmna ūrdhvamutkṛṣṭaṃ prakāśānandaikaghanaṃ kimapi
paramaṃ vyometyanuttaracidākāśarūpaṃ somāgniśūnyaṃ
praśāntaprāṇāpānasaṃskāram / kiṃ kṛtvā ?
tālulambikākhyaraudragranthidhāmavyaktiṃ kṛtvā / divyakaraṇabandhāśrayata
uddālya nirbhidya / atho anantaraṃ dhruvapadaṃ prāpya
samastavedyāvibhāgaprakāśātmabindusthānamāsādya / setubandhasya madhya
iti nirodhakordhvaśaktyā
taṭadvayāntarvāhiprāṇāpānādyuttaraṇopāyanādanādātmasṛṣṭiniruddha-
samastakarandhramārge sthitvā'dhiruhya kiñcinmanaḥ pibanniva
samanāntasavikalpakamanaḥsaṃskāraṃ praśamayan

sarvātmatvaṃ savituriti yo vāṅmanaḥkāyabuddhyā
rāgadveṣopaśamasamatāyogamevārurukṣuḥ /
dharmādharmagrasanaraśanāmuktaye yuktiyuktāṃ
sa śrīsāmbaḥ stutimiti raveḥ svapraśāntāṃ cakāra

śrayantyetāṃ yogina iti śrīstayā mokṣalakṣmyā sahitaḥ sāmbo
bhagavadvāsudevasuta ityevaṃrūpāṃ raveścidarkasya stutiṃ
svapraśāntāmātmaviśrāntiparāmakarot / supratiṣṭhām iti vā pāṭhaḥ /
kīdṛśīṃ stutim ? yuktyā parasvarūpaviśrāntyātmanā yogena yuktām /
tatkhyāpayitrīmityarthaḥ / sa ityasya viṣayaṃ darśayati - yāḥ
saviturviśvakāraṇasya cidbhānoḥ sarvātmatvaṃ vaiśvarūpyameva
yogamekatvamicchati / vastuno'nyena vastunā ityāmnāyadṛśā yogaṃ
paraikyamityuktadṛśāroḍhumicchuḥ svīcikīrṣuḥ / na tvanyatkiñcit / kīdṛśaṃ
yogam ? sarvadoṣamūrdhanyayo rāgadveṣayorupaśame sati yā samatā sāmyaṃ
tadrūpam / kena ? vāṅmanaḥ - kāyasahitayā buddhyā / vācā stutibhiḥ,
manasā'nusaṃdhānataḥ, kāyena kāyaprādhyānyena
nimajjanātmakapraṇāmena, buddhyā'dhyavasāyena / kimarthamimāṃ
stutimakarodityāha - dharmādharmābhyāṃ yadgrasanamarthādabuddhasya
jagatastadeva raśanā bandhanarajjustasyā muktaye /
etatstotrapāṭhāvamarśābhyāṃ janā jīvanmuktimāyāntvityāśayādityarthaḥ

bhaktiśraddhādyakhilataruṇīvallabhenedamuktaṃ
śrīsāmbena prakaṭagahanaṃ stotramadhyātmagarbham /
yaḥ sāvitraṃ paṭhati niyataṃ svātmavat sarvalokān
paśyan so'nte vrajati śukavanmaṇḍalaṃ caṇḍaraśmeḥ

idamadhyātmagarbhaṃ kroḍīkṛtarahasyam, prakaṭaṃ bāhyārthadṛśā,
gahanaṃ cādhyātmakārthayogāt, sāvitraṃ cidbhānusambandhi stotraṃ
śrīsāmbenoktaṃ yaḥ kaścit svātmānamiva sarvalokān
paśyaṃścidabhedātmaviśvaṃ stotrārthaṃ bhāvayanniyataṃ niścayena paṭhati
anavarataṃ vimṛśati, so'nte caṇḍaraśmerdvaitagrāsinaścidarkasya maṇḍalaṃ
līḍhaviśvasamarasībhūtamarīcicakrameti / tanmayo jāyate / śukavad
bhagavadvyāsasutavat / kīdṛśena sāmbena ? bhaktiśraddhe ādī yāsāṃ
tattvārthacintādīnāṃ tā evākhilāstaruṇyo navanavāḥ sundaryastāsāṃ
vallabhena kṣaṇamapi parihartumaśakyena preyasā / na tu
rūpalāvaṇyātiśayamātrāt samastabāhyaramaṇīspṛhaṇīyena / ityanena
vyatirekalabhyenārthena bhagavadvāsudevasutatvamātmanaḥ prakaṭayati

upasaṃhārabhaṅgyā janānanujighṛkṣurāśāste -
iti paramarahasyaślokapañcāśadeṣā
tapananavanapuṇyā sāgamabrahmacarcā /
haratu duritamasmadvarṇitākarṇitā vo
diśatu ca śubhasiddhiṃ mātṛvadbhaktibhājām

ityuktakramānmahārahasyārthayuktā sthitvā kiñcinmana iva piban
ityantaślokānāṃ pañcāśadeṣā tapanasya viśvavicitrākhaṇḍitapratāpasya
bhagavataścidarkasya navanena stutyā puṇyā pavitrā / tathā sāgamā
viśvopaniṣadrūpamāheśvaraśāstrārthasatattvagarbhā brahmacarcā
parādvayavimarśo yasyāṃ tādṛśī asmadvarṇitā satī ākarṇitā vo yuṣmākaṃ
sarveṣāṃ duritaṃ haratu kilviṣaṃ duradhyavasāyaṃ ca nāśayatu /
bhaktibhājāṃ ca śubhasiddhiṃ diśatu abhīṣṭāṃ bhogamokṣalakṣmīṃ
ghaṭayatāmiti śivam

kaścicchaivaḥ paraśivasamāveśagāḍhānurāgo-
drekasphūrjannabhinavadaśāveśavaivaśyaśālī /
satstotre'smin vivṛtiracanāṃ kṣemarājo nyayuṅkte-
tyetannaivaṃ jhaṭiti ghaṭitaṃ darśanīyaṃ hi sadbhiḥ //
iti mahāmāheśvarācāryavaryaśrīmadabhinavaguptapādapadmopajīvirājānaka
śrīkṣemarājapraṇītavivṛtisametā
śrīsāmbapañcāśikā
samāptā /
// samāpto'yaṃ granthaḥ //
srotaḥ